Wytwórcy ludowi między własnym środowiskiem a "Cepelią" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2

Dublin Core

Tytuł

Wytwórcy ludowi między własnym środowiskiem a "Cepelią" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2

Opis

Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.9-18

Twórca

Woźniak, Maria

Wydawca

Instytut Sztuki PAN

Data

1983

Prawa

Licencja PIA

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3349

Format

application/pdf

Język

pol.

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:3138

PDF Text

Text

Maria Woźniak

WYTWÓRCY L U D O W I MIĘDZY WŁASNYM ŚRODOWISKIEM A „CEPELIĄ"

Od

kilku

l a t Ośrodek

Badawczo-Rozwojowy

„Cepelia"

p r o w a d z i n a zlecenie Związku „ C e p e l i a " b a d a n i a terenowe
na

colu

analizę

s t a n u wytwórczości

regionalnej

w

w t y m także w środowiskach wytwórczych, zarówno

mające

wytłumaczeniem

,.Cepelii",

1980—81

twórozych

przeprowadzono

„Cepelii"

w

badania

kilkunastu

sondażowe,

wiska do wyrobów w y k o n y w a n y c h n a potrzeby
gustów

i

upodobań

kwestionariuszu

do

estetycznych

badań

znalazły

„Cepełii",

jest duża, t e r a z o d października (1980)

wsi. W

się szczegółowe

pytania

własnego zajęcia,

nowego

wzornictwa,

udział i n w e n c j i twórczej
perspektywy

w

ś r e d n i o 9 5 0 z l , j a k się w y r o b i n o r m ę t o d o c h o d z i
1 5 % , t o obrus wychodzi

dalszego

rozwoju

sztuki

test z ilustracjami, m a ­

jący m . i n . n a c e l u określenie gustów e s t e t y c z n y c h
rów.

informato­

1

pilnować

gospo­

d a r s t w a . B o więcej b y m straciła w g o s p o d a r s t w i e

j a k jest

niż n a

tym
Wiele

Prócz kwestionariusza zastosowano

przeprowadzano

na

Kurpiach,

w

Łowickiem

1 ośrodkach g a r n c a r s k i c h w Ł ą ż k u i M e d y n i .

gospodarstwo,

t o trzeba

z a r o b i ł a " . (3)

osób n i e w y r a b i a

sobie

karty

chałupniczej, l u b z

niej

r e z y g n u j e , b o miesięczna n o r m a nakłada n a n i e z b y t duży obowią­
zek

nawet

jeśli o d b y w a

ubezpieczenia

Wywiady

premia

1030 zł, a j a k się n i e w y r o b i t o

6 0 0 z l (...). J a k k t o ś p i l n u j e t y l k o h a f t u , t o m o ż n a z a r o b i ć ,
ale

powstawaniu

ludowej i t p .

2000 z l . R o d z i n a

w y ł ą c z n i e h a f t e m . J a k s i ę n i e z d ą ż y , n o t o się t r a c i . O b r u s

0 początki twórczości, w a r u n k i współpracy z „Cepelią", stosunek
do

mowa.

n o r m ę . N o r m ę w y r o b i ć m o ż n a t y l k o w t e d y , j e ś l i się z a j m u j e

zba­

współczesnej

t u przyczyna

p o m a g a m i w y r o b i ć n o r m ę (...). W z i m i e u d a j e się w y r o b i ć

założeniem

było określenie s t o s u n k u w y t w ó r c ó w c e p e l i o w s k i c h i i c h środo­
danie

choć

samo. Lubię robić t e n s a m wzór, b o szybciej idzie. N o r m a

ośrodkach w y -

których

inwencji twórczej,

„ J a k mają z a m ó w i e n i e n a o b r u s y t o i p ó l r o k u r o b i się t o

związanych

j a k i n i e związanych z tą instytucją. W r a m a c h t y c h p r a o w l a ­
tach

braku

t k w i w a u t o r s t w i e w z o r ó w , o c z y m będzie jeszcze

i

renty,

się t o k o s z t e m
zasiłku

utraty

rodzinnego

uprawnień d o

d l a dzieci.

Jedna

z i n f o r m a t o r e k zwracała uwagę n a f a k t , że g d y b y

normy

elastyczniej

miesiące) t o

rozmieszczane

w czasie

(np. na trzy

były

b y ł o b y łatwiej j e zrealizować, g d y ż zajęcia chałupnicze w m n i e j ­
szym

P r a c o w n i k czy twórca?

s t o p n i u kolidowałyby
O

Najczęstszym m o t y w e m rozpoczęcia współpracy z „ C e p e l i ą "
była p o t r z e b a z a r o b k u . Przywiązanie d o rękodzieła b y w a różne:
znani

twórcy

pracy,

l u d o w i najczęściej

natomiast

chałupnicy,

n i e wyobrażają

wykonujący

sobie

haft

czy

często twierdzą, że t r z y m a i c h p r z y t e j p r a c y b r a k
wyboru

zajęcia

przywiązane

l u b brak

innych

umiejętności.

d o swojego rękodzieła

stwierdzają

innej

tkaniny

możliwości

Nawet

osoby

zdecydowanie:

„ J a k b y n i e płacili z a t o , t o n a p e w n o b y ustało. D l a siebie
ludzie tego

(w t y m w y p a d k u wycinanek)

n i e robią, b o

i n n e ś c i a n y t e r a z są. A t o i d z i e t a k g d z i e ś p o c z t y , s t o ł ó w k i ,
tam

różne

państwowe

instytucje

są u d e k o r o w a n e

(...)

g d y b y t a m n i e szło, t o w ą t p i ę c z y coś b y o c a l a ł o " .
Najczęściej
wygoda
dzieci.

podkreślana

jest

w

wypowiedziach

informatorów

łączenia p r a c y chałupniczej z w y c h o w y w a n i e m
Często

w t y m okresie

współpracę, szukając

młode

kontaktu

kobiety

małych

decydują

się n a

ze s p ó ł d z i e l n i ą p r z e z o s o b y j u ż

współpracujące.

oharakterze

decydują
na

także

i

z pracami

motywacjach

warunki

bytowe

K u r p i a c h n p . każda

gospodarczymi.
z

„Cepelią''

w poszczególnych

regionach,

możliwość

współpracy
zarobku

nadprogramowego

j e s t w y k o r z y s t y w a n a i stąd w y t w ó r c y często narzekają
małe

zamówienia

(np. wycinanek).

Kierownictwo

n a zbyt

spółdzielni

tłumacząc się s ł a b y m z b y t e m , r e g u l u j e n a p ł y w w y r o b ó w ,
wiająo

j e co d r u g i miesiąc, żeby

„każdemu

t a k ż e , częściej niż w i n n y c h r e g i o n a c h

zama-

dać z a r o b i ć " . T u

zdarzają

się p r z y p a d k i

zawiści w s t o s u n k u d o i n n y c h osób, pomówienia o k u m o t e r s t w o .
W

Łowickiem

z k o l e i , p r a c a nakładcza często t r a k t o w a n a

j e s t s e z o n o w o , t z n . d o p ó k i są m a ł e d z i e c i , w y m a g a j ą c e
wania

w

domu, potem

odchodzi

g o s p o d a r s k i c h , k t ó r e dają

się d o p r a c

większe d o c h o d y .

przeby­

warzywniczych,

I n n a sytuacja jest

w ośrodkach g a r n c a r s k i c h w Ł ą ż k u i M e d y n i . Ośrodek w Ł ą ż k u ,
liczący p r z e d wojną 36 g a r n c a r z y , obecnie m a i c h 12. N i e wszysoy
garnoarze pracujący w Ł ą ż k u nałożą d o spółdzielni. K i l k u z n i c h
odeszło

p o rozwiązaniu

spółdzielni

w

Janowie

w

1962 r o k u

i n i e k o n i e c z n i e zyskało n a t y m f i n a n s o w o , ale d o spółdzielni n i e
ohcą p o w r ó o i ć . S p r a w a d o dziś n u r t u j e ś r o d o w i s k o i j e s t a k t u a l n a

W ś r ó d osób, z k t ó r y m i p r z e p r o w a d z a n o

w y w i a d y , żadna n i e

także

d l a garncarzy,

którzy

pozostali

członkami

„Cepelii":

była p r z y u c z o n a d o z a w o d u w spółdzielni. Z rozmów n a t o m i a s t

„Jeszcze „Cepelia" była w L u b l i n i e j a k m y zawiązywali

wynikało,

spółdzielnię. T o m ó w i l i : artyści, artyści l u d o w i ! Przyszło

większe,

że

umiejętności

informatorów

niż i c h w y k o r z y s t y w a n i e

z tkaczek z Surowego

w

przez

przeszłości

spółdzielnię.

były
Jedna

teraz

szukać, j a k j a d o t e j e m e r y t u r y potrzebuję,

żeby

w młodości tkała „ k a m e l ę , w cztery

cepy,

wcześniej pójść, t o n i e m a n i k t ó r e g o . W L u b l i n i e , w „ C e p e ­

d y w a n y w k w i a t k i w o s i e m c e p ó w " a d l a „ C e p e l i i " robiła

szma-

l i i " mają cały s u f i t w y ł o ż o n y m o i m i g a r n k a m i , a w papie­

c i a k i ; o s t a t n i o p o m a g a s y n o w i pleść m a t y słomiane. N i e nauczyła
n i k o g o w y k o n y w a n i a t k a n i n . W y c i n a n k a r k i , wspominając
dawniejsze

wzory

wymieniają

tyczne, rodzajowe,
drzwiami

podobne

k o n i e z bryczką

r a c h n i e i s t n i e j e człowiek... 11 l a t pracowałem w J a n o w i e

swoje

w l a t a c h 1 9 5 1 — 1 9 6 2 . Ośmiu najlepszych g a r n c a r z y

wiele i c h rodzajów, w t y m t e m a ­
do spotykanych w muzeach:

(...)

n a ścianach l e l u j e

prze­

nieśli d o Leżajska. A p a p i e r y zginęły i t e l a t a n i e liczą się

„nad

do e m e r y t u r y . N a w e t

(1)", „przy

s p r a w a sądowa była i n i c n i e udało

się z a ł a t w i ć . " ( 5 )

ołtarzykach aniołki i krzyż... I p a w i e robiłam, jeszcze d o W a r ­
szawy"
miary

( 2 ) . D l a spółdzielni w y c i n a n k a r k i robią
i rodzaje,

specjalizując

się z a z w y c z a j w

określone w y ­

W k i l k u jeszcze w y w i a d a c h z g a r n c a r z a m i w różnych ośrod­

powtarzających

k a c h ( M e d y n i a , Ł ą ż e k , B o l i m ó w ) p o w t a r z a się ż a l i z n i e c h ę o e n i e
za z b y t f o r m a l i s t y c z n e t r a k t o w a n i e d o r o b k u z a w o d o w e g o , p r z y

się t y p a c h .
Niopełne
(a

szczególnie

wyrobienia
i

wykorzystanie

premię.

w

hafcie)

normy

umiejętnośoi

wiąże

miesięcznej,

Konieczność

w wielu

się z a z w y c z a j

z

warunkującej

wyrobienia

normy

jest

dziedzinach

koniecznością
ubezpieczenie

tak

trudnych

współpracujący
warunków

warunkach pracy.

Wszyscy

garncarze,

z „ C e p e l i ą " j a k i i n n i podkreślają

pracy

i stosunkowo

niskie

zarówno

szkodliwość

zarobki:

najczęstszym

, . D a w n i e j się n a w o t p o l e w y t ł u k ł o . . . T e r a z b y n i k t t e g o n i e

u s p r a w i e d l i w i e n i e m uproszczeń i u j e d n o l i c e n i a w z o r ó w , a takŻ9

choiał r o b i ć ; g d z i e m ł o d e g o człowieka w z i ą ć , ż e b y o n t o

9

II.

1. W y c i n a n k a

wielobarwna,

chciał tłuc i t a k p r a c o w a ć , r / . u o i l b y t o w c h o r o b ę i poszedł
o d t e g o (...)
Niechby

i

T u z a r o b i 7 — 8 t y s . miesięcznie z
10 t y s . w y s z ł o ,

pracują. T r z e b a

ale i żona

produkcji.

i dzieci,

To nie

jest zla rzecz (garncarstwo)

tylko to uehlapanie w

stale. Niecb

na gurncarzy

Bo

to wszystko

ośrodek

w wodzie,

długo

nie

ręce stale

będzie.

Bo

wodzie

jakie blade

w- w o d z i e

t u zarobi

fi—7

nienajlepsze

wywołują
prestiżu,

s t o s u n k i z ..Cepelią",

u garncarzy

przekonanie,

ani perspektyw

b r a k bodźców

że

ich zawód

jest

od

Na

konieczność

zbyt

zwracały

n i e wiedziała c z y spółdzielnia o r g a n i z u j e jakieś k o n k u r s y , w k t ó ­

do

pracy

nie m a a n i

współpracy:

dostawcy

zlecone

przez

spółdzielnię.

P r a w d o p o d o b n i e p r a k t y k a t a w i ą ż e się z b r a k i e m w i a r y w „ u t r z y ­

się j e d n a k , ż e p r z e z

wzoru

k w a l i f i k a c y j n y c h , stąd n i e p r ó b o w a ł a p r z e d s t a w i ć s w o i c h w z o r ó w ,

r y c h mogłaby wziąć udział z własnymi pomysłami, n i e k o n t a k t o ­
wała

się

z nadzorem

Konkretnym

etnograficznym

kontaktem

ze

w

sprawach

spółdzielnią

wzornictwa.

pozostaje

kontrola

r y z u j ą i n f o r m a t o r k i s w o j e s t o s u n k i ze s p ó ł d z i e l n i ą , c o n i e o z n a c z a ,
że t e n k o n t a k t n i c i s t n i e j e , l e c z p r a w d o p o d o b n i e n i e j e s t n a l e ż y c i e
uświadomiony

Wydaje

odtwarzania

Ten

nim

m a n i e czystości s t y l u r e g i o n a l n e g o "

dokładnego

jakości i o d b i o r u surowców oraz wypłata należności. T a k c h a r a k t e ­

formy

wzory

miało

w z o r n i c t w a , c z y też własno p o m y s ł y : „ P a n i , n i e w o l n o n a m n i c

natomiast

mają

zza g r a n i c y , t o

n i e j e d n o k r o t n i e uwagę h a f c i a r k i i t k a c z k i , p y t a n e o urozmaicenie

do s k u p u wykonują w y r o b y według własnych wzorów, chałupniey
najczęściej

ludzie

Łowickiej".

tysięcy,

(...)

rozwoju.

za.zwyczaj

bo to przyjeżdżali

z m i e n i a ć ! " Większość nie zdawała sobie s p r a w y z i s t n i e n i a k o m i s j i

A u t o r s t w o wzorów- w y r o b ó w p r o d u k o w a n y c h d l a . . C e p e l i i "
uzależnione

robić,

ze „ S z t u k i

są.

a p ó j d z i e d o h u t y i z a r o b i 12 t y s i ę c y s a m b e z r o d z i n y . " (o)
Te

być

wszysey

p a l i ć c z t e r d z i e ś c i p a r ę g o d z i n (...)

pan popatrzy

naszych

łowickie

przez wiejskich
formalne

wytwórców.

traktowanie

wzor­

można

przez

wytwórców

wykorzystaniem

Z
można

wśród

asortyment

którzy

nie wiedzą,

czego

po

spotkać

się

oczekiwać.

tkaczek,

i zalecana

i n w e n c j i twórczej
choć

zazwyczaj

częściej

ogranicza

je

określony

kolorystyka:

n i c t w a z a t r a c a się n o w e w a r t o ś c i , m o ż l i w o ś c i u j a w n i e n i a i n w e n c j i

„ T o wszystko

twórczej. T a k p r z y n a j m n i e j można wnioskować z rozmów z w y ­

D a w a l i w-ełny, j a k i e b y ł y w e ł n y , z t e g o się r o b i ł o . . .

twórcami,

częściej m i a ł y p o m a r a ń c z i c z e r w o n y i z i e l o n y , c z a s e m n i e ­

będących

połączonych

z

obserwacją

częstej k o p a l n i ą

i c h wcześniejszych

prac,

wzorów.

„ P r z e d przystąpieniem

moja moda. W

„Sztuce" nie dawali mody.
Naj­

b i e s k i , a l e m a ł o . I t o się ł ą c z y ł o : z i e l o n a z p o m a r a ń c z e m ,

do spółdzielni haftowałam

korali­

czarne z c z e r w o n y m , zielonym,. Te zestawy impasowały, b o

robilo(...)

t o t a k i e d a w n o z e s t a w y , bo teraz... j a k b y była s i w a z czer­

J a k zaczęłam jeździć do ,. S z t u k i Ł o w i c k i e j " t o n a początku

woną t o p o m o j e m u b y było ładniejsze. A l e p o j e i c h t o

k a m i na, a k s a m i c i e i m u l i n ą , z g ł o w y się w s z y s t k o

robila,m
to

już

swoje

wzory

założyli



i

więcej, a później

i

dostawałam

wolno

do

maja.

(chałupniczą)

A

od

maja
więcej

s p r o w a d z i ł i p a n i ą , co już r o b i

wzory

gotowe.

Wzory



na papierze

do

t r o c h ę się n u d z i r o b i ć j e d e n w z ó r , m a się

c h ę ć coś o d m i e n i ć .
nie

stycznia

i t a k już

wzory

k a l k o w a n i a (...)

od

kartę

Niektóre

t o można

n a m nie, z m i e n i a ć " ,

b y odmienić,

ale

(o)

... t a k i e . . . c z y s t o
podobały

to

łowickie. T a k i c h

nio dawali.

Ja

takie

odcieni j a k mnie
kraty

t o r o b i ł a m w w o j n ę , t y l k o że d r o b n i e j s z e . "

się

siwo-czerwone
(6)

O c h a r a k t e r z e w y r o b ó w często d e c y d u j e także wielkość i r o d z a j za­
mówienia :
„Spółdzielnia
i

zamawiając

wielkość. B r i s t o l

wycinanki

określa

do n a k l e j a n i a jest j e d n a k o w y .

kształt
Mówią

I n f o r m a t o r k a brała udział w k i l k u w y s t a w a c h ( g d z i e pokazywała,

ta,k.

j a k jest

swoje wzor\ ) i w k i e r m a s z a c h , o r g a n i z o w a n y c h przez spółdzielnię,

lego

i l e u ' o , j a к jest z a m ó w i e n i e . P t a k i , k o g u t y , t o n a n i e

na

mus zrobi

10

których

haftowała

wzory

zc

spóklziehii;

„nie

wolno

by-lo

zapotrzebowanie:

s t o duż\-ch p t a k ó w ,

sto

f o r m a , b o w s z y s t k i e k o g u t y j a k s t o , t o muszą

I
być n a j e d e n r o z m i a r i n i e m a c u d ó w ! B o w s z y s t k i e i d ą
jeden

rozmiar. Wyrysować

trzeba

formy,

wyciąć,

przy­

czepić s z p i l k a m i d o p a p i e r u i w y c i ą ć ' ' (1) „ N i e r a z , j a k
i m się w z ó r s p o d o b a t o chcą dużo t e g o . O , i l e ! O . k o c h a n a !
N i e r a z j a k się t o j e d n o i t o s a m o r o b i , t o t r z e b a o d r y s o w ^ ć ,
b o n i e r a z się p o m y l i , z a p o m n i się i t r z a p ó ź i i c j

rymować,

ż e b y t a k i e s a m o b y ł o d o b r e , t a s a m a wielkość... Ale n a j ­
l e p i e j i d z i e t a r o b o t a , j a k się r o b i t a k o d n ; z u . A j a k t o
s a m o , t o t a k j a k f a b r y c z n e , t o z b r z y d n i e i j u ż się p ó ź n i e j
chęci n i e m a . " (4)
Trzeba

p o d k r e ś l i ć , ż e w t y c h w y p a d k a c h , k i e d y jest

!.l;,dzioj y

większy n a c i s k n a p o b u d z e n i e i n w e n c j i twórczej, działanie t a k i e
j e s t p r z y j m o w a n e z z a d o w o l e n i e m p r z e z ivyt\vóvi:ó\v

i jest ź^ódk-in

s a t y s f a k c j i i d u m y z własnych osiągnięć t w órezyeh :
,,Mody

wymyślam

sama(...) m n i e

t o zawsze

pochwalili.

Robiło n a s cztery(...) t o m n i e najlepiej o h w : J i h , że n a j ­
ładniejszy

t o w a r r o b i ę , najlepiej

odrzucali,

... z n a c z y ,

było

kilka

żo jakoś

domodzony.
dobrze

Nigdy nie

robię"

(0), „Nas

w t e j „ K u r p i a n e e " , n o i n i e było

chętnych,

ż e b y t o k t ó r a w z i ę ł a . B y l t a k i p r e z e s Ś l ą z a k ( t o był b a r d z o
d o b r y człowiek i wszyscy
I

p o n i m płukali j a k odchodził).

m ó w i ł : która z pań weźmie

pierwszy

i ze s w e j

głowy

zrobi to

r a z . A j a miałam chore dziecko. A l e o n prosił:

P a n i t o w e ź m i e , p a n i t o n a p e w n o z r o b i . N o i j a (...) z r o b i ­
ł a m t e c h u s t k i . Z a n i o s ł a m t o i n i e m ó g ł m i się z a t o c h u s t k i
wydziękować.

N o i później

I

tam

„Kurpiance"... D u ż o

w

za t o zostałam

te chustki

dalej...

i twórcą
jest

mogą

wymyśliłam
i

i wszystkie

i chustki

s t a r a m się c o r a z

wykonanych
mają

prostu

t y l k o dwie. Ale j a n i c

być...

Ja wtedy

robiłam... Tale

to

zostałam

wzory

(twórcą)

dalej, żeby t o było j a k najwięcej t e j

roboty i j a k najlepsza."
Reasumując —

wszystkie
po

n a w s i chytrośoi, za­

zdroszczą, b o nas (twórców) jest
chytruję,

robiły

ludowym

(7)

n a o s t a t e c z n y k s z t a ł t i c h a r a k t e r wyrobów,

przez

wytwórcę

dla ,,Cepelii"

zasadniczy

wpływ

takie czynniki j a k :

1 A u t o r s t w o wzorów
strzeganie
2 Brak

i mniej l u b bardziej

wierności

czasu

rygorystyczne

prze­

wzornictwa;

n a projektowanie

ze

względu

na

konieczność

w y k o n a n i a n o r m y (potrącenia p r e m i i ) ;
3 Istnienie l u b b r a k bodźców

do wykazywania

i n w e n c j i twór­

czej;
4 Określone

w

zamówieniach

rodzaje,

ilość

i

wielkość

wyro­

bów;
5 Rodzaj

surowców.

C z y n n i k i t e w sumie wpływają

n i e k o r z y s t n i e n a możliwości

r o z w o j u w y t w ó r c z o ś c i w i e j s k i e j w r a m a c h „ C e p e l i i " , zniekształca­
jąc j e j r z e c z y w i s t y
Wydawać

obraz.

b y się m o g ł o , ż e s k u t e c z n y m r o z w i ą z a n i e m

p r o b l e m u jest udział w k o n k u r s a c h , o r g a n i z o w a n y c h przez

tego
różne

i n s t y t u c j o z udziałem „ C e p e l i i " . Jest t o j e d n a k , j a k potwierdziły
także i n n e źródła i obserwacje,

rozwiązanie połowiczne i dające

z b y t małe e f e k t y w porównaniu z wysiłkiem i nakładami n a t e n
co!

poniesionymi.

„Artystyczne

Pomijam

2

Rękodzieło

w

t y m miejscu

konkursy

typu

W s i " , których r e g u l a m i n n i e p r z e w i ­

d y w a ł udziału w s p ó ł p r a c o w n i k ó w „ C e p e l i i " (chociaż w p r a k t y c e
czasem

miało

t o miejsce).

Zazwyczaj

wszystkie

konkursy, czy

t o t e m a t y c z n e , c z y r e g i o n a l n e o d b y w a ł y się z u d z i a ł e m „ C e p e l i i " ,
n i e m n i e j j e d n a k , p o r o z m o w a c h z w y t w ó r c a m i o d n o s i się wrażenie,
że

udział

w

produkcyjną.

konkursach

niewiele

Wykonawcy

prac

ma

wspólnego

konkursowych,

z

praktyką

często

n a g r o d z o n y c h , „ n a codzień" wykonują t e same seryjne
często p r o j e k t o w a n e
rzystują

w

pełni

przez

efektów

inne osoby.
konkursów.

Spółdzielnie
Imprezy

nawet
wyroby,

nie wyko­
konkursowe

obejmują z b y t wąski krąg osób, najczęściej biorą w n i c h

udział

z n a n i już t w ó r c y , r e g u l a m i n y i r e k l a m a n i e docierają d o wszyst kich

współpracowników
Zbyt

„Cepelii".

m a ł o u w a g i p r z y w i ą z u j e się d o k o n k u r s ó w

n y c h spółdzielni, w których współpracownicy m o g l i b y

wewnętrz­
zaprezen-

cepełiowska

11

towaó swoje
•stare

możliwości twórcze, pomysły a d a p t a c j i ,

wzory

klimat

z

rodzinnych

współzawodnictwa.

i zachowaniach

kufrów,
Metoda

stwarzając
t a , sądząc

informatorów, może dać dobre

odświeżyć

jednocześnie
po

reakcjach

wytwórców
wyroby,
czy

jest

bezpośredni

kontakt



a ich wykonawcami. Komisje

kwalifikacyjne —

wyrażają

między

inwencji

oceniającymi

docierają
wobec
ocen

do

wykonawców.

wykonawcy

Konieczność

przyczyniłaby

się

rzadko

uzasadnienia

do

wyrobów

barwach

o t y l e i s t o t n e , że t r a d y c y j n y

ludowego

był w

bezpośrednim

wytwórca

wiejski

odbiorca
kontakcie

pracuje

treści

zupełnie

kilka

i

kierownictwa

zdobienie

punkty

wyrobów

odniesienia

czuje

n i e p o d o b a ł się

stonowanych,

,,za.mazany",

„zajęco

ciemnych

kolory").

w formie, mało realistyczne

uznania

wśród

mieszkańców

l a t t e m u zrezygnował

Głogow­

ze w s p ó ł p r a c y

z „Ce­

środowiska

„Cepelii":

ś r o d o w i s k u , k t ó r e g o o p i n i e i g u s t y są m u z n a n e , a l e
rozbieżne

o

przykładem rozbieżności gustów środowis­

„Wprowadziłem

w swoim

mając

powodzeniem

p e l i ą " , o r a z r e a k c j a n a jego działalność m i e j s c o w e g o

komplety

że

gobelin

n i e znajdują

Najjaskrawszym

nadal

zagubiony, j a k b y zawieszony

skomplikowanym

k o w y c h jest wypowiedź jednego z garncarzy z M e d y n i

uznanie.

„Cepelii",

o

wsi.

wyrażał

t a k z n a c z n i e różnią się o d gustów o b e c n y c h o d b i o r c ó w

dywany

Przedmioty sztuki schematyczne
w

dokonywał n a miejscu w y b o r u , krytykował l u b
Obecnie

albo

artystyczny

(„zapa,prałki",

skiej, który

rękodzieła

z wykonawcą,

zdecydowanie

oceny

zobiektywizowania

wyrobów.
Jest t o zagadnienie

kolorów)

w t e ś c i e d o t y c z a c j ' m t k a c t w a c i e s z y ł się k i l i m „ d w o r s k i " w k o l o ­

Czy t o k o n k u r s o w e ,

różne u w a g i k r y t y c z n e , p r z y j ­

mując l u b odrzucając wzór. O p i n i e t e i i c h u z a s a d n i e n i e

(12—14

w z o r z e : w prątki l u b dwuosnowowe. Największym
r o w e k w i a t y i d y w a n białostocki d w u o s n o w o w y ;

rezultaty.

J e d n y m z Warunków k o n i e c z n y c h d l a p o b u d z e n i a

pasiaki

dużo

nowych

wzorów

do „Cepelii"

d o k a w y , d o wódki, talerze, k o g u t y
rozmaite

takie

w p r o wadziłem...

no, to

„ C e p e l i i " , a t e r a z t o całkiem, i n n a , d r o g a . B o t a m t o

się

tylko

w próżni. P r z y b i e r a t o oczywiście

t a k i e t r a d y c y j n e , n a przykład



walczące,

malowanie:

do
były

ząbki,

k r o p k i . . . N i e m o g ł e m t a k robić ( j a k chciałem) b o przeszka­

różne f o r m y . O d ciągłych poszukiwań, prób „przypodobania s i ę "

d z a l i , g a d a l i , że t o n i e jest l u d o w e , t o n i e robić(...). N a

nowemu odbiorcy

przykład t e n w a z o n , miałem w K a z i m i e r z u . T o przyszedł

twórczych,
rów.

do

i ciągłych rozczarowań u jednostek

bezmyślnego

kopiowania

bardziej

powierzonych

wzo­

jakiś p l a s t y k , t o kazał zdjąć

i zabrać, n i c pokazywać,

a l u d z i e t a k się z a c h w y c a l i ! J a t e g o n i e u z n a j ę . . . b o j a

3

u z n a j ę , ż e t o j e s t l u d o w e , c o k t o ś t a k i z r o b i , c o się n i e
u c z y ł (...)

Już koniec

z „ C e p e l i ą " . Z a p i s a ł e m się d o r z e ­

m i e ś l n i k a . J u ż p o . . . a r t y ś c i e , j a k e m się w y p i s a ł z , , C e p e l i i "

M o d a i u p o d o b a n i a środowiska w i e j s k i e g o a s t y l „ c e p e l i o w s k i "

(...) B a r d z i e j się p o d o b a j ą n a w s i t e m o j e w y r o b y . U n i c h
(garncarzy
Truizmem

jest

twierdzenie,

środowiska wiejskiego

że

upodobania

r ó ż n i ą się z a s a d n i c z o

odbioroów t z w . rękodzieła ludowego.

W

Tu

o d gustów m i e j s k i c h

współpracujących

z

„Cepelią")

C h y b a się

znudziło ( t a m t o ) , t o coś n o w e g o j e s t . . . N a w e t

garncarze

kupują u m n i e . B o t a m gdzieś jedzie,

działaniu p r a k t y c z n y m

n i e kupują.

j a k ktoś jest t o t y l k o d o n a s przyjeżdża.

estetyczne

gdzieś n a wesele,

j e d n a k , c z ę s t o n i e d o c e n i a s i ę t e g o f a k t u i s t ą d b i o r ą się r o z c z a r o ­

c z y jakiś p r e z e n t chce d a ć t o o n sam, k u p u j e . I n n i g a r n ­

w a n i a zarówno oceniających prace k o n k u r s o w e c z y n o w e

carze

wzor­

i

n i c t w o , j a k i i c h autorów. Z a g a d n i e n i u t e m u , p o r u s z a n e m u już
zresztą

w l i t e r a t u r z e , poświęcone

będzie

odrębne

opracowanie

kupują

robią

(...)

u rzemieślników

w

sklepie

moje

wyroby

odbitki.

Dobrze,

żeby

n i e zaginęły

t e starożytne...

T o są

A n n y M i l e w s k i e j . T u chciałabym j e d y n i e zwrócić uwagę n a d w a

bardzo

zasadnicze

stały, n i e r a z t a k i e z a k u r z o n o i n i k t się o t o n i e z a p y t a ł .

c z y n n i k i , kształtujące

charakter

współczesnej w y ­

ładne

wzory,

n o ale...

j a k robiłem

dzbanki, to

twórczości w i e j s k i e j i rzutujące n a s t o s u n e k środowiska w i e j s k i e ­

Dopiero

go d o w y r o b ó w „ C e p e l i i " , a m i a n o w i c i e estetykę wiejską i m o -

t e d z b a n y zabrał. Szukałem czegoś, ż e b y t o szło... T e r a z

dę.

jakiś o k u l i s t a przyjechał

już i m i a s t o
Przedmiot,

Pomysł

u w a ż a n y p r z e z m i e s z k a ń c ó w w s i za p i ę k n y , z a

naszego

d z i e ł o s z t u k i , p o w i n n y c e c h o w a ć : a) p r o c j ' z j a w y k o n a n i a , b ) r e a ­

„jego

lizm,

miejscowej

a

nawet

n a t u r a l i z m , c)

bogactwo

kolorystyki.

w y r ó b m u s i posiadać chociaż jedną z tych
jest

Ładny

i

cech.

był n a tyle

zdecydowanie

kierownictwo

spółdzielni.

profilu

I

t a k do

n ó w p o k i l k a s e t z ł o t y c h k a ż d y . W ślad z a k i e r o w n i c t w e m

bądź z trudności

ludo­

spółdzielni

surowco­

pokoju,

w y c h i t p . b ą d ź z chęci z a d o w o l e n i a n o w e g o o d b i o r c y . C h a r a k t e r y s ­

z

t y c z n a jest wypowiedź jednej z w y c i n a n k a r e k łowickich:
„Moje
Bo

dawniejsze

t o więcej

takie

z

haftowanych

Czy

ze s w o j e g o
kwiatów,

to

wej

jednostek,

A

później, j a k robiłam

do „Sztuki

może

t o , że trzeba

inne

robić

Łowickiej"

wycinanki,

podobne

do

może

który

udekorowali

jego

wnętrze

związanych

monstrualnymi

wałka z t a k s i l n y m oddziaływaniem m o d y

kwiat!

już t a k podpatrzyłam

garncarze,

ceramik,

w sprawach

wazo­

nim

żywych,

środowisko­

n i e będzie walką z w i a t r a k a m i ? C z y należy hamować

wisko

zrozumiałam

to

za

cenę

odchodzenia

l u b porzucania

pokierować?
Wyroby

z

„Cepelii"

z a w o d u ? C z y też raczej

D o zagadnienia

t e g o jeszcze

zja­

najzdolniejszych
rozsądnie

powrócę.

rękodzielnicze n a w s i tracą s w e f u n k c j e

użytkowo

ale żeby n i e ż y w e były. Ż e t o łatwiej wycinać t a k i p o d o b n y

i

do ż y w e g o , a lepiej żeby n i e b y ł p o d o b n y . . . o, żeby wyciąć

samą, co w środowisku m i e j s k i m , t z n . dekoracyjną i prestiżową.

z p a p i e r u , a l e n i e t a k i j a k ż y w y . I m n i e j p r a c y i ładniej

Można zaobserwować, że t e w y r o b y , które n i e zmieniły

w y g l ą d a . T a k wystylizować... i t a k uprzytornniło b a n a

w n i e w i e l k i m też s t o p n i u zmieniły f o r m y , n p . kosze, p o j e m n i k i ,

taką

p o p r o s t u czystą

łowicką

może...". A

d l a siebie:

zaczynają

chodniki

pełnić

w

szmaciane,

większej

niektóre

niż dotychczas

rodzaje

naczyń

mierze

przodmioty

sobie

i prestiżowe p o w i n n y odpowiadać k a n o n o m piękna

jedną

różę, drugą

różę, t a k i e

starodawne... T a k ,

że h a f t t o m u s i b y ć d o żywych

kwiatów

p o d o b n y " . (4).

funkcjonującym

kolorowej

przede

wszystkim

n a w s i (precyzja,

funkcji,

funkcje

dekoracyjne
powszechnie

skomplikowanie, kolor, natu­

ralizm) .

Dążenie d o u r o z m a i c e n i a k o l o r y s t y k i p r z e j a w i a się w u p o d o ­
do

pełniące

rolę tę

i t p . Natomiast

„ t a k i sobie w z ó r w y r y s o w a ł a m n a chustkę. T a k umyśliłam
m n i e się z d a j e ,

baniu

pracą

m y ś l a ł a m , ż e j a k się h a f t u j e , t o m i się z d a w a ł o , ż e t o j e s t
to

brygadzista

do którego przychodzą

kilka

p r a c a m i . " (9)

w y c i n a n k i r ó ż n i ł y się o d d z i s i e j s z y c h .

j a k j a robiłam o d małych l a t , t a k sama

(rozumu),

poszedł

zakupiono u niego

dekoracji

d l a początkowego

w i e l u twórców

spółdzielni

od

się n i e t y l k o o b c y , a l e

wnętrz

o k r e s u twórczości

biura

(8)

chwytliwy, że:

odbiegającymi

c e r a m i k i zachwycają

dopiero

Dążenie d o osiągnięcia tego ideału piękna c h a r a k t e r y s t y c z n e
w y c h . Późniejsze z m i a n y wypływają

rzeźby,

obrazów,

„łowickich

r n o d n y o h n p . n a K u r p i a c h . P r e f e r u j e się t u a l b o b a r d z o

12

i

i wieś, t o o n i już t a k i o bierą".

garncarza

pracami

nasze

z Warszawy

pasiaków"
kolorowe

Najistotniejszym jednak elemontem obyczaju,
o

akceptacji

jakiegoś

p r z e d m i o t u , jest

moda.

decydującym

Chęć

nadążenia

za modą silniejsza jest o d osobistych gustów. Posiadanie

tego

I I . 4 . Współczesne, a d a p t a c j a łowickiego
haftu k o r a l i k a m i n a aksamicie

co m o d n e , j e s t sprawą p r e s t i ż o w ą i n a w e t o b i e k t y w n a o c e n a n p .

kupiła, d r u g a zobaczyła i już, żeby k o t e k b y ł ! J a k zoba­

jakiegoś

czyła j e d n a u d r u g i e j t o w s z y s t k i e t o k o t k i ! A j a k znowuż

elementu

zostawieniu

w

w y s t r o j u wnętrza

n i e decyduje

m i e s z k a n i u jeżeli został

uznany

o jego p o ­

za

niektóre brały

niemodny.

t u w y c i n a n k i ode mnie, ojej,

to i

mnie

Doskonałą ilustracją t e g o z a g a d n i e n i a j e s t z a n o t o w a n a

dyskusja

Zosia zrób, i m n i e zrób! N o i znów kupowały, b o znowuż

małżeństwa

gustach:

i m się t o j a k o ś z a c h ę c i ł o i t o t a k i j a k i ś u r o k . T a k a

kurpiowskich wycinankarzy

o

modzie

i

chcą m i e ć p o d o b n i e .

B o k i e d y ś t o n i e szło t e g o s p r z e d a ć , a t e r a z t o i l e się z r o b i ,

murowane,

to

w y r z u c a j ą n a b e r k . B o m a j ą n a t o . Spieniężyli się, d o r o b i l i

się

sprzeda.

Mąż: N i e dlatego.
Ci co wycinają

G y b y ś miała

pokój,

t a k i e , o... n a p o k a z .

przyjeżdżają.
teraz
Jak

są. (...)
jeden

przewala

N a pokaz

t o są, j a k g o ś c i e

J a k b y n i e płacili za t o , t o n a p e w n o

ustało. D l a siebie

l u d z i e tego n i e robią, b o i n n e

Teraz

segment,

n a w s i ludzie

by

ściany

t a k n i e upiększają.

t o d r u g i jeszcze h y z i c j

t a m szuka,

Jedna

zresztą

t e szafy

już

jakoś inaczej, n i e t a k j a k d a w n i e j . . .

pieniądze
Łowickiego

bardzo,

bo

d u m n a jest

ja widzę.."
z nowego

bez w y b o r u , b o t a k i e były

(4)

regału

w sklepie), bo

j e s t t e r a z m e b l o w a n i e t r a d y c y j n e , b o l u d z i e w s t y d z ą się s t a r y c h
mebli.
Wymagania

stawiane przez mieszkańców w s i p r z e d m i o t o m

pełnić

odzwierciedlenie

Mąż: Słomy takiej nic m a !

segmenty,

teraz n i k t j e j n i e z a r z u c i , że jest b i e d n a . Rzadkością, j a k m ó w i ,

mającym

się w s t y d z ą !

te

już wieś z a n i k a , b o d o m y

urządzone,

rządzą

z mieszkanek

(kupionego

p o m i a s t a c h , t o n i e p o w i e s i k i e r c a , c o , będzie

miał inaczej ? C h y b a

młodzi

Wypracują

t o mają.

Ż o n a : N o , n i e . W p r y w a t n y c h m i e s z k a n i a c h nie w i d z i a ł a m ,
tylko

się,

t o b y ś zrobiła.

inaczej

A teraz

moda,

Ż o n a : „ C z a s e m jeszcze l u d z i e mają upiększone, ale n i e t a k .

funkcje

dekoracyjne

i

prestiżowe

znajdują

w i c hstosunku do wyrobów „Cepelii". Z kry­

tycznymi

uwagami

l u d z i e b y znaleźli słomę! T o już w y c h o d z i z m o d y . A l e ,

malowana

rzeźba,

przepraszam!

l u b niesolidnie w y k o n a n e t k a n i n y , i t o zarówno wśród mieszkań­

Żona: Żeby t o było t a k i e p o k u p n e , j a k te segmenty
Była

synowa

ze

Śląska,

mówiła,

to

że t o

k u r p i o w s k i e t a k i e t r a d y c y j n e r z e c z y t a k się t a m r o z p o w ­
szechniły, że p o p r o s t u t a k i e cóś m i e ć , to w s z y s c y

ców w s i , j a k i s a m y c h

przy­

c h o d z ą o g l ą d a ć i t o j e s t w i e l k i e c ó ś ! B o już i n n o r z e c z y

spotykają
surowe

W

sklepach

się z a z w y c z a j

meble,

p r y m i t y w n a , nie­

schematyczny

haft,

proste,

wytwórców.

„Cepelii"

kupuje

się n i e k i e d y

prezenty d l a

k r e w n y c h zza granicy, n a i m i e n i n y — zazwyczaj n a r z u t y , h a f t y ,

nowoczesno mają, a tego n i c mają. T o w m i a s t a c h . U n a s

najczęściej t e o s k o m p l i k o w a n y m w z o r z e , ł u b b a r d z o

n a r a z i e n i e j e s t t a k p o w a ż a n a , , bo u n a s t o się j u ż p r z y -

których n i e można zamówić n a miejscu. Żaden z

t a r l o . " (1)

n i e posiadał w d o m u p r z e d m i o t u z a k u p i o n e g o przez siebie w „ C e ­

I n n ą ilustracją m e c h a n i z m u f u n k c j o n o w a n i a m o d y
wypowiedź jednej

n a w s i jest

„ t e r a z , j a k się Cofnąć 1 0 l a t t e m u , t o z a w s z e b y ł y
Znaczy

malowane

w

p e l i i " , choć o g ó l n i k o w o s t w i e r d z a l i , ż e o w s z e m , p o d o b a ł y i m się
wyroby,

z w y c i n a n k a r e k z łowickiego:
desenie.

m i e s z k a n i u i t e w y c i n a n k i jakoś

kolorowe,

informatorów

ktoś chce
u

ale można

samemu

zrobić,

albo

„za drogie".

mieć w d o m u nową tkaninę, z a m a w i a

miejscowej

tkaczki, z

własnego

surowca,



Jeżeli

zazwyczaj

polegając

na jej

kotka

kupić,

guście w s p r a w i e d o b o r u k o l o r u i w z o r u , „ b o z r o b i taką j a k nasza

przybić. B o t o chodził ktoś p o wsi, sprzedawał.

Jedna

tu moda

im

nie p a s o w a ł y .

Tylko

wolały

jakiegoś

jest".

13

I I . 5. K o m p l e t

Z

uwagami

d o a l k o h o l u , o r n a m e n t p l a s t y c z n y , w y s . b a ń k i 23 c m , w y k . J a n K o t , M e d y n i a
woj. rzeszowskie

krytycznymi

spotykały

się

wyroby

w Łowickiem, gdzie prestiżowy ('barakier wyrobów
jest

wyraźniej

niają

widoczny.

np. lalki

łowickie

I n f o r m a t o r k i bardzo
wykonano

L a l k i w m i e s z k a n i u łowickim odgrywają
oyjno-prestiżową.

Większość

dla

poważną

trudniejsze —

oce­

na

rzeźbach,

na

przez dzień go nie wykonał, trzeba

Ale

lalkę

chcąc

lepszą

robotę

zrobić,

to

czym

drewno

t y m najlepiej

ją s a m a l u b z a m a w i a d l a n i e j u b r a n k o u m i e j s c o w y c h s p e c j a l i s t e k -

twarde

drewno, a rzeźby to z lipowego..."

-tkaezek

i hafciarek.
stroju:

Strój

lalki musi

i m szersza,

być dokładną

bardziej

miniaturą

rozłożysta

spódnica,

„Cepelii"
wywiera

silno

piętno

na

wykonują

wyroby,

inne
odpe-

powiadające
jest

wyrażają swojo
dzieł,

nie

współpracujący

/. „ C e p e l i ą "

otwarcie

lokeow~ażonie dla, „ w y r o b n i k ó w ' " . . C e p e l i i " i i ^ h

odpowiadających

wymaganiom

estetycznym

wsi.

zbyt

w

Kazimierzu

ja, u i e l u b i

szmata,

wszystkie

oceną
ze

„ C e p e l i i " stoją

i potrzebami

środowiska,

„Cepelii"

sposób

wielkiej

zarobko­

twórcz3'ch.
sprzeczności

wytwórcy

często r e ­

współpracy.

t a k i c h . M u s i być

1

toż m u s i

były

potrzeby

jako

w zbyt

zygnują

wygładzono, ja,k jest

na

wyłącznie

Jeżeli w y m a g a n i a

żeby t a k nie dokończyć r o b o t y . W
rzeźby j a k b y obszozerbarie,

Produkoja

traktowana

tej

własnych potrzeb

z własną

widzi;Jem

gustom.

dla

wania, a n i e możliwość realizacji

„ J a n i e lubię t a k i c h l u d o w y c h robić. K i e w y t r z y m a ł a b y m ,
Kazimierzu

jego

często

niejednokrotnie

twórczej

Współpracownicy
instytucji

s ą d a c h o s z t u c e s a m y c h twórców" l u d o w y c h , d z i a ł a j ą c y c h w t y m
nie

dla „Cepelii".

a n a użytek własny i swojego środowiska i n n e ,

środowisku.

Twórcy

musowo

N i s k a ocena własnej p r a c y j e s t z j a w i s k i e m n i e p o k o j ą c y m i s t a w i a

sza.
wsi estetyka

to

(12).

p o d z n a k i e m z a p y t a n i a możliwość r o z w o j u i n i c j a t y w y
w wytwórczości przeznaczonej

na

(...)

najtwardsze

wykonać. D o kasetek

a h a f t n a ręka,\vaeh w i ę k s z y i d o k ł a d n i e j s z y , t y m l a l k a U u l n i e j -

Funkcjonująca

było

za świątka płacili 300 i 4 0 0 z l

u siebie n a wersalce, l u b podarować w prezencie ślubnym u b i e r a

buczackiego

świątkacłi,

T a k i e szybsze r o b o t y t o najlepiej robić w l i p o w y m d r e w n i e .

dekora-

i n f o r m a t o r e k chcąc; p o s a d z i ć

zarobić

ze d w a d n i r o b i ć . A

„Cepelii".

rolę

można

a za t a k i e pudełko z t r u d n e g o d r e w n a płacili 100 z l a t o

regionalnych

krytycznie

chałupniczo

„Najwięcej

Cepelii"

Głogowska,

być

podobne

widać. T a m

do

siebie,

Twórca l u d o w y

nie

w o p i n i i własnej i środowiska

p o d o b a ł y m i się. T o n p a n , co m a l o w a ł r z e ź b y i r o b i ł t a k i e
Pojęcie — twórca l u d o w y — pełni w działalności s t a t u t o w e j

g ł a d k i e j a k j a , t o m i się p o d o b n i . Z „ C e p e l i i " b y l i u m n i e ,
ale

o n i chcieli, żeby

fabrykować

jedno

i to

samo,

5 0 z), a o n i t o ])o 5 0 0 b y s p r s e d t i w n l i . T o n i e m a
takie
bym

same robić*' (10). „ G d y b y m robił
musiał robić

kazywała
robił

(rzeźba

godzinę

czy

t a k jak mnie
Kudły:
dwie.

p a n i ил

„Cepelia"

trzeba

twórcy

krzywy."

~ - klocek,

pocztówce

by nie

t a k i c h r z e c z y j a k m o j e . T u z L i żajska

uroku

<Ilu „ C e p e l i i "

Chłop z p r o s i a k i e m ) .

To

za
to
po­

bym

jakaś

zrobiona,

(II)

T w ó r c y w s p ó ł p r a c u j ą c y z „ C e p e l i ą " a l b o s t r r e j ą się z l e k c e w a ż y ć
opinię środowiska

( „ c o o n i się n a t y m z n a j ą " ) , a l b o m n i e j l u b

b a r d z i e j o t w a r c i e p r z y z n a j ą się d o n i s k i e j o c e n y w ł a s n y c h p r a c :

14

się

dość i s t o t n ą

możliwości

rolę. Z pozycją

korzystania

Ludowej,

otrzymania

terminem

dość

często,

z

twórcy

Funduszu

ze/pomogi
odbywają

czy
się

ludowego

Rozwoju

renty.

Operuje

kwaJifikacje,

wiążą

Twórczości
się

tym

aktualizuje

się w y k e ^ z y i t p .

przyjmowała

b y l i u rr.nie: n a m

słupek, t w a r z

..Cepelii"

W

związku

rozumiane

jest

z t y m nasuwa

zakwalifikowane
nieuznawania

się p y t a n i e



j e k pojęcie

w środowisku w i e j s k i m , j a k rozumieją
za

to

jo osoby

j a k o t w ó r c y ? J a k i e są k r y t e r i a u z n a w a n i a l u b
twórcę,

za

artystę?

Mieszkańcy

wsi

często

rozróżniają pojęcie twórca i a r t y s t a . Określenie a r t y s t a używano
jest

zazwyczaj

w s t o s u n k u do wyróżniających

się w i c h m n i e ­

m a n i u i n d y w i d u a l n o ś c i , choć n i e k i e d y o k r e ś l e n i a t e uŻ3'wane są

zamiennie.
potrafi

W opiniach

wykonywać

mieszkańców w s i artystą, j e s t

przedmioty

ten, k t o Podobne

piękne, s k o m p l i k o w a n e ,

,,takie

u

d o t e j o p i n i i ролл-tarzają s i ę dość c z ę s t o ,

^согеолл- n i e л\^ро1ргае^асуе11 z

„Cepelią".

j a k i c h n i k t n i ep o t r a f i zrobić' i jest i c h a u t o r e m , t z n . n i e k o p i u j e ;

Zdarzają

t e n o s t a t n i w a r u n e k n i e jest niezbędny jeżeli k o p i o w a n y

l u d o w y " m a znaczenie p e j o r a t y w n e ,

1

m i o t jest dostatecznie
która

przedmioty

p o t r a f i robić

przed­

t r u d n y d o w y k o n a n i a . Twórcą jest osoba,

wykonywano

najlepiej.

przez

innych

w

których

Komentując

działalność różnych w y t w ó r c ó w

doл\'isku (гаголл-по лл-spólpracująoych

Stąd też współpracowników

„Cepelii" ocenia

się r ó ż n i e .

określenie

jaki

w s w o i m śro-

niewspółpracujących

z „ C e p e l i ą " ) i n f o r m a t o r z y n a j c z ę ś c i e j s k ł o n n i są u z n a ć z a k o r c ó w

„ L u d z i e pracujący d l a „ C e p e l i i " bywają n i e k i e d y a r t y s ­

czy

t a m i , g d y p o s i a d a j ą d u s z ę a r t y s t y i w y k a z u j ą się k o m p e ­

odbiegające

tencją swojej

lub stosowaniem

twórczości", ale „nie jest artystką p a n i

X

artystów

osoby

wykonujące

od utartej tradycji —

przedmioty

лл- j a k i ś

c z y t o precyzją

z e n t u j ą c y c h z u p e ł n i e полл'е w нго(1о\л-1зки d z i e d z i n y

Jej w y t w o r y

(malarstwo,

w treści"

( 1 3 ) , „ N i e w s z y s c y są a r t y s t a m i . J e s t n i m i t y l k o t a c z ę ś ć ,
która

nie odtwarza

lecz dodaje

mechanicznie

narzuconych

wzorów

d o n i c l i c o ś . c o t k w i w i c h w n ę t r z u , coś •/. i c h

p r z e ż y ć . N p . t e k o b i e t y , k t ó r e s z y j ą d l a „ O p e l i i " nie' są
a r t y s t k a m i , p o n i e w a ż t e g o c o o n e r o b i ą m o ż n a się n a u c z y ć .
T o jest raczej

z a w ó d " . (14)

W o d p o w i e d z i n a p y t a n i e , c z y t a , l u b i n n a osoba

współpracująca

Tak

płaskorzeźba,

więc

sposób

wykonania,

n o w y c h rozwiązań f o r m a l n y c h , c z y też repre­

choć t o j e s t twórczość l u d o w a , b o n i e m a w n i e j a r t y z m u .
są m a ł o s k o m p l i k o w a n e i u b o g i e

„twórca

n p . w o d n i e s i e n i u d o rzeź­

biarzy.

mieszkańców

4

się t e ż w y p o w i e d z i ,

szczególnie

5

metaloplastyka,

kryteria uznawania

wytwórczości

korzoniopłastyka).

za twórcę

( c z y też artystę)

w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m są n i e c o o d m i e n n e , a z n a c z n i e

ostrzejsze

niż w p r a k t y c e „ C e p e l i i " . U ż y w a n i e

„twórca"

na wsi terminu

także w s t o s u n k u d o osób n i e o d p o w i a d a j ą c y c h
środo\\-iska, m a w y r a ź n y

zwiążcie

państwa, reklamą, odbiorcą
Współpracownicy

z „ C e p e l i ą " j e s t t w ó r c ą s p o t y k a się o k r e ś l e n i e : „ j a k i t o t w ó r c a ,

k r y t e r i o m tego

z oddziaływaniom,

mecenatu

z zewnątrz.

„ C e p e l i i " s a m i często n i e mają

wyrobio­

r o b i t o c o w s z y s c y u m i e j ą " , a l b o o k r e ś l a się w s p ó ł p r a c o w n i k ó w

nego z d a n i a n a t e m a t własnego s t a t u s u . D e c y d u j ą c y m a r g u m e n ­

„Cepelii",

t e m jest zazwyczaj

jako

„robotników

w

swoim

fachu,

utrzymujących

działaczy

się z t e g o c o p o t r a f i ą . "
J a k wskazuje wypowiedź jednego z garncarzy, dla uzyskania
statusu
we

twórcy

własne

konieczny

jest

duży

wkład

inwencji

twórczej

twórcę
bo

ludowego?

N a pytanie:

najczęściej

pada

Czy pani

uważa

się z a

odpowiedź:

„A,

pewnie,

m n i e t a m ( w s p ó ł d z i e l n i , w g m i n i e , лл- S T L ) z a p i s a l i " , „ b o

jeżdżę

wyroby:

z a k w a l i f i k o w a n i e i c h przez spółdzielnię c z y

regionalnych.

n a k o n k u r s y " , „ b o przychodzą

S p o t k a ł a m się n a w e t z t a k k r a ń c o w y m p r z y p a d k i e m j a k c a ł k o ­

że t a k mają

robić,

a n i c n i e zmienią. J a uznaję, że t o n i e jest twórca, t y l k o
po p r o s t u odtwórca, b o j a k r o b i , co dziadek,
robił i o n n i e p o t r a f i co i n n e g o

pradziadek

wymyśleć, j a k i

t o jest

wite

niezrozumienie

uważają

tego

c z y środowiska

terminu.

N a pytanie

ludzie za twórcę Imhm-ego ? T k a c z k a

„No,

chyba

n i e jest

z

p r z e d t e m , b o t a m n i e m a j ą w a r u n k ó w , ż e b y coś z m i e n i l i .
p r o s t u jest t a k j a k b y nakazane,

własne

wycieczki

miasta".

Po

Kryterium

do mnie

„ C i , co w „ C e p e l i i " pracują, t o n a p e w n o będą robić t o c o



istotne.

C z y panią

odpowiedziała:

t a k , j a k się r o b i ł o . N a p e w n o !

Na

pewno

илл-ażają, ż e t o się t a k u m i e r o b i ć i się r o b i . P e w n o . T a k ,

twórca ? J a tego n i e uznaję, t o jest t y l k o odtwórca, o n

za t w ó r c ę j e s t e m z a p i s a n a . P a n i , a co t o j e s t t w ó r c a , b o j a

o d t w a r z a . A t o t a k . . . c i p l a s t y c y się p r z e c i w iają, ż e j a k

t a k r o b i ł a m i w i e m , że j e s t e m twórcą, a l e j a n i e r o z u m i e m

co i n n e g o , t o o c h o . . . t o już n i e j e s t l u d o w e . " (8)

co

t o j e s t ? " (15)

Osoby

о

znanyoh

nazwiakaoh,

uozestnioy

lioznyoh

konkursów

i w y s t a w mają znacznie wyższe m n i e m a n i e o sobie, a zadecydo­
wały

o n i m szerokie
„Ja

się

Ja

k o n t a k t y ,,ze

uważam

jestem

jako

światem."

twóroa,

zadowolony,

bo

robię. T o jest

wrodzone

obrzędowej.

wszędzie

wywyższam.

gdzie

pójdę,

u m n i e " , (1) m ó w i

„No

t a k , uważam

T o ć m a m o d z n a c z e n i e n i e j e d n o (...)
do

to:

Do

rangi twórcy ludowego

gdzie

w

większym

przywiązuje

początku

Warszawy,

się w i ę k s z ą w a g ę t a m ,

o możliwościach f i n a n s o w y c h , związanych
„Na

twórcę.

(2)

stopniu rozpowszechniona

jest

z tą

informacja

pozycją:

k a ż d y t w ó r c a m i a ł 1.200 z l a p o t e m p a n i

Świątkowska mówiła, żeby n i e przerywać, b o będę miała
rentę

większą,

dobrze
siebie

bo

ministerstwo

n a l n y m , twórczym. O d tego
przekonanie
wreszcie

wykonawca

się z a

Robiłam do

m u z e u m , jeszcze p r z e d w o j n ą " .

obiecało

wynagrodzić

dlatego, że t o n i k t n a s n i e uczył, m y t o s a m i z

dali

umiemy, takie samouki spod strzechy

do w s z y s t k i c h , przecie

go akceptować,

o ile

wyciągnięte

w Łowiczu

i to

ogłoszenie

n i e z a m y k a l i d r z w i (...)

Z

No

o

słuszności

akceptacja

zależy samopoczucie

kontynuowania

twórcy,

swojego

o m a w i a n y c h materiałów wypływa

k i l k a wniosków

zagadnień

zaliczyłabym:

niepełne

wykorzystanie

umiejętności

oraz

urozmaicania

wynikające

wzorniotwa,

przede

rygorystyczne

zubożenie

tematyczne

w s z y s t k i m z r o d z a j u i wielkości

przestrzeganie

n o r m miesięcznych, z b y t

t y c z n e podejście d o k o n t a k t ó w z w y t w ó r c a m i , słabą

formalisinformację

0 obowiązkach i u p r a w n i e n i a c h wynikających z z a k w a l i f i k o w a n i a
do

kategorii twórców

wytwórców
W

co

do

ludowych

ocen

w

„Cepelii",

i wymagań

brak

orientacji

komisji kwalifikacyjnych.

bieżącej p r a k t y c e p r o d u k c y j n e j spółdzielni

cepeliowskich

n i e są t o p r o b l e m y ł a t w e d o r o z w i ą z a n i a , n i e m n i e j j e d n a k
się,

że

operując

elastyczniej

Funduszem

Rozwoju

własnego m i e j s c a w wytwórczości regionalnej

w a n y w t r a d y c j a c h r e g i o n u , z n i c h czerpać umiejętności i t e m a t y

celu należałoby

p r a c , a i n w e n c j a t w ó r c z a m o ż e r o z w i j a ć się j e d y n i e

strony

dla regionu

w

ramach

wytwórczości.

zastosować

zapewnić

możliwość

„Cepelii". W

projektowania

tematyce:

tradycji rodzinnych, innym

pływają

własne

z

odmiennego

środowisku

funkcję

rozumienia

wiejskim

dekoracyjną

pojęcia

pełni

jednej
nowych

w z o r ó w , organizując co p e w i e n czas k o n k u r s y w e w n ę t r z n e spół­
d z i e l n i o zróżnicowanej

pojmowaniu

tym

1 Z

wzornictwa,

w

wytwór­

odnalezieniu

działanie k i l k u t o r o w e :

wytwórcom

wydaje

Twórczości

definicją a k r y t e r i a m i s t o s o w a n y m i w środowisku w i e j s k i m w y ­

Różnice

prac,

zamówień,

ców wiejskich w p o w s t a w a n i u nowego wzornictwa,

tradycyjnej

doty­

wytwórczych i b r a k bodźców do w y k a z y w a n i a i n w e n c j i twórczej

L u d o w e j można położyć większy n a c i s k n a współudział

wycho­

a

środowiska.

i z tego skorzystałam bo m a m i d y p l o m y i l i s t y p o c h w a l n e .
brałam udział z a w s z e , b o j a z t e g o r e g i o n u . " (4)

jego

zajęcia,

I

Według d e f i n i c j i „Cepelii" twórca l u d o w y p o w i n i e n być

w

związany

czących współpracy „ C e p e l i i " z wytwórcami. D o najważniejszych

i t o t a k n a s k a ż d y wyciągał, t o ogłoszenie z tego m u z e u m .
Ogłaszali, że będzie w y s t a w a

o t y l e będą

w i n n y sposób) ale także z m o t y w a c j a m i o c h a r a k t e r z e a m b i c j o ­

a l e się n i e

t w ó r c a l u d o w y , o o . . . m ó w i ą ! C z u j ę się j a k o t w ó r c a , b o t o
plastyki

1 sami wytwóroy,

będzie n i e t y l k o z korzyśoiami f i n a n s o w y m i (bo t e można osiągnąć



twórca

sztuki

obecnie,



między

ludowej.

j a k już



Plastyka

wspomniałam,

i prestiżową, a j a k o t a k a podlega

silnemu

znanego

pomysły,

z

adaptacje,

raz n a odtworzenie

nowo

wyroby

itp.

starego

razem

na

Odpowiednia

r e k l a m a , wysokie n a g r o d y wraz z uzasadnieniem, w e r d y k t u oraz
uzależnieniem

premii F R T L

n o w e w y r o b y konieczne jest uwzględnienie w r e g u l a m i n i e nagród

za

s p e c j a l n y c h . N o w e w y r o b y m o g ą n i c m i e ś c i ć się w

swojego

wraz

z

modą

potrzebami

Hamowanie

w

w

twórców

sztuce

ludowej

naturalnego

wiejskiej



jeden

dążenia

który powoduje

ze ś r o d o w i s k a . T w o r z ą

wytwórczości

działania.

W

konkursach na
kategoriach

„ t r a d y c y j n y c h " . N a l e ż a ł o b y w t e d y oceniać j e o d s t r o n y p o z i o m u

środowiska.

zmienności jest s z t u c z n y m zabiegiem,
wanie

estetycznymi

do

powinny

też twórcą może być t e n , k t o w swojej twórczości p o t r a f i nadążyć
się

bodziec

twórczej

stanowić

zmieniającymi

odpowiedni

o d aktywności

o d d z i a ł y w a n i u m o d y . Zasadniczą cechą m o d y j e s t zmienność, stąd

się d w a o d r ę b n e

n a użytek własnego

wiska, drugi dla odbiorcy miejskiego. T e n drugi n u r t
się p o d w p ł y w e m ś w i a d o m e j

do

wyobco­
nurty
środo­

kształtuje

ingerencji odbiorców spoza

artystycznego
furtki

i

technicznego.

n a inicjatywę

twórczą,

Konieczno

jest

pozostawienie

n a możlneośei kształtowania

n o w y c h f o r m w s z t u c e l u d o w e j . J e s t t o , j a k już
wytwórczość podlegająca

działaniu m o d y

dzieć w j a k i m k i e r u n k u pójdą

środo­

się

wspomniałam,

i t r u d n o dziś

przewi­

zmiany.

Można też organizować k o n k u r s y m o n o t e m a t y c z n e .

Podobne

wiska wytwórców: plastyków, k o m i s j i k o n k u r s o w y c h i k w a l i f i k a ­

konkursy

cyjnych

t a t y . E f e k t takiego k o n k u r s u n p . w w y c i n a n c e u j a w n i możliwości

„Cepelii",

kolekcjonerów,

turystów.

Jest

to

wytwór­

organizowano

czość „ n a z a m ó w i e n i e " , p r z y c z y m w y k o n a w c a t e g o z a m ó w i e n i a

oryginalnego

n i g d y n i e jest p e w i e n j a k zostaną przyjęte jego w y r o b y ,

Powstanie

gdyż

n i e z n a d o s t a t e c z n i e oczekiwań i gustów swego o d b i o r c y , własna
ocena

ujęcia

tego

interesujący

regionu, obejmujący

przez muzea
sarniego
album

wszystkie

przyniosły ciekawe

tematu

przez

różne

reprezentacyjny
działające

dla

rezul­
osoby.
danego

t u w y c i n a n k a r k ii t p ;

n i e jest p e w n y m m i e r n i k i e m .

D l a t e g o t a k dużą wagę przywiązuję do szerszych

kontaktów

między w y k o n a w c a m i i oceniającymi w y r o b y , d o prób wspólnych
poszukiwań

twórczych.

2 Należy zróżnicować w większym s t o p n i u zamówienia n a w y r o b y
regionalne, t a k a b y jeden twórca nie powielał w

nieskończoność

tego samego t e m a t u . Ogranicza t o jego wyobraźnię, pomysłowość
1 umiejętności.

T u należałoby

jednak

zastosować

odpowiednie

bodźce do u r o z m a i c e n i a a s o r t y m e n t u gdyż w y t w ó r c o m n a ogół
Wytwórczość l u d o w a w „Cepelii", j e j p e r s p e k t y w y .
U w a g i i propozycje

opłaca

się m a t e r i a l n i e p r o d u k o w a ć

się go s z y b c i e j ,

t e n sam wyrób, gdyż

robi

n i ż w c a w cenach jest z b y t m a l a . U r u c h o m i e n i e

w t y m c e l u F K T L b y ł o b y z • w s z e c h m i a r słuszne'. N a k o n i e c z n o ś ć
Współczesna

wytwórczość

złożony; j e d n y m

artystyczna

z jego aspektów jest

wsi

to

problem

t a l a c h posunięć wsL- żuje K y t u a n j a n p . w g a r n c a r s t w i e .

produkcja na

potrzeby

jęniośeu w ś r ó d w y t w ó r c ó w u t r z y s m i j a . się jeszcze?, ale

„ C e p e l i i " , c o r a z m n i e j l i c z ą c a się w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m . Z n a n i

o p ł a c a się p r z y o b e c n e o h

twórcy

kować

odchodzą

na emerytury

współpracowników

z chwilą p o j a w i e n i a
Zbyt

część

produkcję d l a „ C e p e l i i " t r a k t u j e

źródło d o d a t k o w e g o

o takim

i r e n t y ; duża

z a r o b k u , z k t ó r e g o są s k ł o n n i

obecnych
tylko

jako

zrezygnować

się i n n y c h m o ż l i w o ś c i .

s ł a b e są m o t y w a c j e
charakterze, jakiego

byłoby nawet

Celowe
marży

na niektóre f o r m y n a c z y ń ) , a b y zahamować postępujący

regres

dziedzinie;

„Cepelia".

Oczekiwania

3

Barelzo

ważną,

jeżeli n i e najważniejszą

sprawą

kontaktów między k i e r o w n i c t w e m (nadzorem)

że

„tradycyjny"

nurt

wytwórczości

jest

jest

rodzaj

spólelzie-lni a w y ­

k o r u j ą c y m i i c h p r a c ą ; o d umiejętności p o s t ę p o w a n i a t y c h osób

związany wyłącznie z odbiorcą m i e j s k i m i n i e będzie k o n t y n u o ­

zależy

wany

chęć d o p r a c y .

16

zamówienia.

t w ó r c a m i . Są o n i b a r e l z o w r a ż l i w i n a w s z e l k i e k o n t a k t y z l u d ź m i ,

Stwierdziliśmy,
jego

są z r e s z t ą

(cheiciażby w f o r m i e

do k o n t y n u o w a n i a wytwórczości
oczekuje

satysfakcji.

bez

r e l a c j a c h cen i pracochłonności proelu-

doniczki. Takie
dotowanie

Uniie-

garncarzom

zniesienia

w te'j

t e n i e w p e ł n i są z r o z u m i a l e d l a w y t w ó r c ó w , a p r a c a n i e p r z y n o s i
im

jedynie

1

ingerencji.

Zarówno

środowisko

wiejskie,

jak

barelzo

czysto

stosunek

Formalistyczne,

wytwórców
urzędowe

do

.swego

podejście

zajęeia,

zraża

wy-

twórców, przekreślają"
Od

talentu

n i e k i e d y szanse r o z w o j u całego ośrodka.

„animatorskiego"

etnografa

czy

plastyka

zależy

w spółdzielni j a k i d l a w y l wórców. Często s p o t y k a n e w o c e n a c h
o k r e ś l e n i e , ża j a k i ś w y r ó b j e s t m a ł o „ l u d o w y " n i e w i e l e

b a r d z o w i o l o . D l a t e g o t a k dużą w a g ę przywiązuję, d o właściwego

jego a u t o r o w i . W

p o z i o m u nadzoru etnograficznego

ta praca j a k najbardziej

Jak

już

pelii"

wspomniałam,

skazani



na

w spółdzielniach r e g i o n a l n y c h .

wytwórcy
opinię

pracujący

osób

spoza

na potrzeby

swojego

będzie

umiejętnego
powielał

wykorzystania

zlecone

inwencji

twórczej,

czy

1 . S.
(która

4. W .

4 Generalną
umiejętności
w

powtarzając

wzorca

lub

5. C .

postępowania

powinno

myślenia. Należy

zespołów

t y m działaniu

nie

linią

twórczego

doświadczenia

„tradycyjnego"

plastyków;

Instytutu

(łącznie
błędów.

etnograficzno-artystyczny

z
Do

Wzornictwa

kadrą,

która

pełnienia

powinien

być

rozwijanie

wykorzystać

mieć

pełni

Przemysłowego

jeszcze

takiej

w

pozostała),

funkcji

nadzór

odpowiednio

przy­

gotowanie;
5
i

Strzałki

2. S. M y s z y n i e c

czaniu

i t e m a t y k i do

i n f o r m a t o r ó w

też

3. S.

przez

jest

ludowa.

W y k a z

i s t n i e j e i istniała w przeszłości t a k ż e ) n i e m o ż e polegać n a o g r a n i ­
wzornictwa

wyjaśnia

i jego środowiska

„Ce­

wzory.

Ingerencja w kształtowanie c h a r a k t e r u wytwórczości

projektowania

autora pracy

środowiska.

O d i c h t a k t u i w y c z u c i a założy, c z y w y t w ó r c a będzie miał możli­
wości

ocenie

Browary

Wysokienice
Zduny

Wieś

Łążek

6. S.

Kocierzew

7. Z .

Jeglijowiec

8. G .

Medynia

9. N o t a t k a służbowa W . J a r e c k i e g o
10. M .

z

1978 r o k u

Grębów

11. D . R y s z k o w a

Wola

12. C h . L i p i n k i

Oceny w z o r n i c t w a regionalnego na komisjach k w a l i f i k a c y j n y c h
konkursach w i n n y być t a k umotywowane,

aby kryteria

ocen

b y ł y jasne i p r z e k o n y w a j ą c o z a r ó w n o d l a osób pełniących nadzór

1 3 . S. Z d u n y
14. G. Złaków
15. G.

Kościelne
Borowy

Kocierzew

P R Z Y P I S Y

1 A u t o r e m t e s t u jest A . M i l e w s k a . Por. artykuł tejże:
Stosunek
mieszkańców
współczesnej
wsi łowickiej
do
miejscowej
wytwórczości
artystycznej,
rozpatrywanej
w kategoriach
sztuki,
B i u l e t y n O B R „Cepelia", 1982, n r 1—2.
2 Potwierdziły t o t a k i e źródła j a k pamiętniki t w ó r c ó w
l u d o w y c h (1974 г.), protokoły z posiedzeń sądów k o n k u r s o w y c h ,
obserwacje p l o n u konkursów i t p .

3 . S z e r z e j z a g a d n i o n i e t o o m a w i a m w p r a c y : Twórcy
ludowi
w świetle swoich
pamiętników,
„Pol. Szt. L u d . " , R. X X X V I I ,
1 9 8 3 n r 3/4, w d r u k u .
4 W y k o r z y s t a n o t u także materiały terenowe A . M i l e w s k i e j
d o p r a c y Wytwórczość
artystyczna
wsi poza ,,Cepelią"
(w przy­
gotowaniu).
5 O b f i t s z y materiał do tego zagadnienia
M.

II.

8. L i l k i

w stroju

zawiera cyt. praca

Woźniakowej.

łowickim

t ' o t . : S . D o p t u s z e w a k i , i l . t , 2 ; J . Świderski, i l . G, 7

17

Wnętrze d o m u A g n i e s z k i Rachmaeiej, K u z i e , w o j . t a r n o w s k i e

'Fot.: J . Świderski

Cytat

Woźniak, Maria, “Wytwórcy ludowi między własnym środowiskiem a "Cepelią" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 1 lipca 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/5968.

Formaty wyjściowe