Z badań nad budownictwem ludowym w województwie kieleckim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2

Dublin Core

Tytuł

Z badań nad budownictwem ludowym w województwie kieleckim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2

Temat

budownictwo ludowe
Kieleckie - budownictwo ludowe

Opis

Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.67-78

Twórca

Reinfuss, Roman

Wydawca

Instytut Sztuki PAN

Data

1971

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4674

Format

application/pdf

Język

pol

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:4340

PDF Text

Text

П.

1. U l i c a . W y s o k i n , p a w .

Opoczno

Roman Reinfuss
Z

BADAŃ

NAD

BUDOWNICTWEM

P o ł o ż o n e w e w s c h o d n i e j części w i e l k i e g o
sły

dzisiejsze

skrawka
w

w o j . kieleckie, z

niewielkiego

a Pilicą, l e ż a ł o

obrębie g r a n i c M a ł o p o l s k i *. W i ę z y

kreślała d a w n a
obszar

zakola W i ­

wyjątkiem

n a północy m i ę d z y R a d o m i e r z ą

całości w

organizacja

województwa

krakowskiej .

Mimo

2

kościelna, g d y ż

wchodził
więzów,

do

łączyły

z południem, w o j . k i e l e c k i e p o d w z g l ę d e m
n y m jedynie w swojej

części p o ł u d n i o w e j

te pod­

niemal

pierwotnie
jakie

LUDOWYM

cały

diecezji

te

tereny

etnograficz­
nawiązuje

M a ł o p o l s k i , p o d c z a s g d y j e g o część północna b a r d z o

do
wy­

W

WOJEWÓDZTWIE

KIELECKIM

r a d o m s k i m i dalej p o Wisłę. Pozostałe t e r e n y
g l e b y słabe, często p i a s z c z y s t e ,
siejszy
ki

posiadają

n a k t ó r y c h p o dzień d z i ­

z a c h o w a ł y się r o z l e g ł e o b s z a r y , s t a n o w i ą c e

d a w n y c h puszcz, z których

największą

była

R a d o m s k a . Jeszcze w w i e k u X I V , j a k w y k a z a ł y
1
i

km

2

miały

Opatowa. W

okolice

Wiślicy,

Książnic,

c e n t r u m województwa

Koprzywnicy

(obszar

Gór

nocnym

zachodzie

między

średnim

biegiem

Kamiennej

północy M a z o w s z a .

łe i p r a k t y c z n i e b e z l u d n e

częściowo w
renów,

dziejach

częściowo

kontaktów,

o s a d n i c t w a interesujących

zaś w

która

k o n f i g u r a c j i sieci

inaczej

a inaczej po południowej

układała
części G ó r

się

nas t e ­

wzajemnych

po

północnej,

szczególności

z

Tereny,

które już w e

obszary

wzdłuż

południowych

województwa
łącznie
zachodu

lessowe,
od

ciągnące
i

się

z pow. opatowskim

po

kieleckiego

pe-

średnio­

szerokimi

i przyległymi

s k r a w k a m i powiatów

bez­

płatami
granic

Sandomierz,
do

niego

iłżeckiego.

W i ę k s z e o b s z a r y g l e b średnich w p o ł u d n i o w e j

części w o ­

i

Chęcinami, w

północnej

l a r n y m i płatami w

zaś —

a Chmielnikiem

układają

Potkańskiego

w

zasiedleniu

lesistych

tereny
Według

obszarów

m o g l i brać udział p r z e d e

wszyst­

się

5

n y zachód o d r z e c z k i D r z e w i c y
z u r z y , część zachodnią
resztę zaś t e r e n u —

nieregu­

p o w i a t a c h opoczyńskim, p r z y s u s k i m ,

po Iłżankę o s i e d l i l i M a ­

od strony Pilicy —
Sandomierzanie,

Sieradzanie,

którzy

ze

swych

siedzib w południowej i w s c h o d n i e j

części

posunęli

Świętokrzyskich

się p o

obu stronach Gór

województwa
na

zachód, n i e m a l p o P r z y s u e h ę i K o ń s k i e .
8

od

i

j e w ó d z t w a ciągną się m i ę d z y S t a s z o w e m

zaludnione

s z y m zaś s t o p n i u z p o ł u d n i a . W z w i ą z k u z t y m p ó ł n o c ­

wczesnym

Wielkiej

gęściej

Małopolski o d t a k i c h sarnych terenów M a z o w s z a .
Karola

rolę

4

wpływającym

południowo-wschodnich

Kazimierzy

dzielącego

rozleg­

l e ś n e , pełniące

k i m o s a d n i c y nadciągający z z a c h o d u i północy, w m n i e j ­

w i e c z u były s t o s u n k o w o s i l n i e zasiedlone, stanowiły
leśne

izolacyjnego,

obszary

intere­

talk s i l n i e n a r o z w ó j o s a d n i c t w a układem stosunków
dologioznych.

pasa

północnej K i e l e c c z y z n y

Świętokrzyskich.

Z a g a d n i e n i a o s a d n i c z e w i ą ż ą się z f i z j o g r a f i ą
sującego n a s t e r e n u , a w

szukać

Świę­

t o k r z y s k i c h ) , n a północy ( t e r e n y w z d ł u ż P i l i c y ) i n a p ó ł ­
a ujściem P i l i c y d o W i s ł y ciągnęły się w ó w c z a s

tego s t a n u należy

bada­

8

n i a Ł a d o g ó r s k i e g o , najgęstsze z a l u d n i e n i e 20—30 osób n a

raźnie w s k a z u j e n a s i l n e o d d z i a ł y w a n i e sąsiadującego o d
Przyczyny

reszt­

Puszcza

Zarówno osadnictwo spontaniczne okresu

przedkolo-

n i z a c y j n e g o , j a k i późniejsze, p r o w a d z o n e p l a n o w o w c z a ­
sie

kolonizacji

na prawie

niemieckim,

omijało

zwarte

t e r e n y leśne, k t ó r e p o s t a r e m u p e ł n i ł y funkcję s u b e k u meny, w y k o r z y s t y w a n e j głównie przez

bartników i

ców. Dopiero p o d koniec X V I I I w . r u c h osadniczy

łow­
obej-

67

muje

tereny

puszczańskie

i

1

wzmaga

się

wybitnie

w w i e k u X I X . W t y m czasie t e r e n y p u s z c z p o k r y w a j ą
siatką

nowych

osadnictwem
lonie
w

wiosek.

pojawiły

niemieckie

dzisiejszych

W

związku

z

się n a t e r e n i e

,które

ułożyły

powiatach

się

XIX-wiecznym

województwa

ko­

się

większymi

grupami

Opoczno,

Kozienice,

Zwoleń,

R a d o m , Iłża i K i e l c e . P ó ź n e w s i e k o l o n i z a c j i X I X - w i e c z 8

nej

wyróżniają

kształtami

się

od

starszych s w y m i r e g u l a r n y m i

j a k o ulicówki

Badania

kształtów

względnie

rzędówki.

osiedli na terenie w o j . kieleckie­

go, p o d o b n i e j a k w całym d a w n y m z a b o r z e r o s y j s k i m , są
niesłychanie u t r u d n i o n e ze w z g l ę d u
stralnych.

Główną

podstawą

na brak m a p k a t a ­

tego r o d z a j u

badań

stano­

w i ą t u s z c z e g ó ł o w e m a p y t o p o g r a f i c z n e , n a k t ó r y c h oparł
się

w

swym

kształtów

syntetycznym

wsi w

Polsce

opracowaniu



Bogdan

niego n a j b a r d z i e j rozpowszechnione

dotyczącym

Zaborski.

Według

na terenie w o j . kie­

l e c k i e g o są w s i e r z ę d o w e . W p o ł u d n i o w e j części P o w i ś l a ,
między

Kazimierzą

Wielką

a Sandomierzem,

występuje

w i e l o d r o ż n i c a często s p o t y k a n a n a s t a r y c h t e r e n a c h o s a d ­
n i c z y c h z n a d górnej Wisły. Poniżej S a n d o m i e r z a

ciągnie

się w z d ł u ż W i s ł y w ą s k i pas w s i u l i c o w y c h , które

mniej­

s z y m i l u b większymi p l a m a m i występują również w
nocnej
i

części

ówdzie

województwa,

owalnie

obok

i wsi typu

zdarzających

jącymi w p e w n e j
stronach

zagrodami

u l i c y , w i ą ż e się z akcją

komasacyjną,

prowa­

czasie l i k w i d a c j i s t o s u n ­

k ó w pańszczyźnianych i uwłaszczania w ł o ś c i a n . W
w

związku

następowało

z wydzielaniem

często

wyznaczone

przenoszenie

gruntów

całych

owym

chłopskich,
na

nowo

m i e j s c a t a k , że s t a r y układ z a b u d o w y

ulegał

całkowitemu zniszczeniu. W i e l e

wsi

w s i rzędowych

powstało

t u j e d n a k i wcześniej, w

okresie pańszczyźnianym

czas

włościan

akcji

©czynszowania

Zagadnienie

10

tutu

Poza

budownictwa ludowego

krótkimi

Sztuki PAN,

Ludowej"
pach

w

na terenie w o j .

i

1 1

sprawozdaniami

publikowanymi w

artykułem

Kalinkowie

1 2

Piotra

opraco­

z obozów

Insty­

„Polskiej

Sztuce

Dekowskiego

literatura

pod­

.

k i e l e c k i e g o n i e d o c z e k a ł o się d o t y c h c z a s p e ł n e g o
wania.

sto­

o d s i e b i e odległości p o j e d n e j l u b o b u

dzoną iprzez w i e l k ą własność w
czasie,

pół­

się t u

przysiółkowegoZnaczna

ilość w s i r z ę d o w y c h , t z n . z a b u d o w a n y c h

dotycząca

o

chału­

tego

przed­

m i o t u o g r a n i c z a się do mało z n a c z n y c h w z m i a n e k . P r z e d ­
stawiany

tu w

Kielecczyzny

zarysie

opiera

problem ludowego

się

więc

głównie

budownictwa

na

materiałach

t e r e n o w y c h z e b r a n y c h przez Zespół D o k u m e n t a c j i S z t u k i
Ludowej Instytutu Sztuki P A N
w l a t a c h 1968—1970 w

l s

, j a k również

zebranych

czasie badań p r o w a d z o n y c h

M u z e u m Świętokrzyskie w

Kielcach. Badania

przez

prowadzo­

n e w s k a l i ogólnopolskiej p r z e z Z a k ł a d P o l s k i e g o

Atlasu

E t n o g r a f i c z n e g o I H K M P A N zostały u w z g l ę d n i o n e w t y m
zakresie,

w

jakim

znalazły

one w y r a z

w

dotychczaso­

w y c h publikacjach. Nie wykorzystano natomiast materia­
łów Urzędu K o n s e r w a t o r s k i e g o
inwentaryzacji
Architektury
dzących

w

znajdujących

Polskiej

znacznej

w
się

K i e l c a c h , j a k również
w

zbiorach

Zakładu

Politechniki Warszawskiej,
mierze

z okresu

pocho­

międzywojennego.

W ś w i e t l e p o s i a d a n y c h m a t e r i a ł ó w m o ż n a stwierdzić,
że n a t e r e n i e całego w o j . k i e l e c k i e g o w y s t ę p u j ą
wadze zagrody

typu

wielobudynkowego,

w

dla zwierząt

ukształtowane są najczęściej
leżności

od

rozmiarów

podobnie

i stodoła. Z a g r o d y

w

formie podkowy. W

działki

budowlanej

takie
za­

budynek

m i e s z k a l n y u s y t u o w a n y j e s t dłuższą l u b szczytową
ną do d r o g i ( i l . 1). P o p r z e c i w n e j

prze­

których b u ­

d y n e k m i e s z k a l n y s t a n o w i całość w y o d r ę b n i o n ą ,
j a k pomieszczenie

w

s t r o n i e podwórza

ścia­
stoi

stodoła, a p r z y j e d n y m z b o k ó w — s t a j n i a i o b o r a , p o ­
łączone j e d n y m

dachem

( i l . 2). Z d a r z a

się j e d n a k , i t o

g ł ó w n i e w części p o ł u d n i o w e j w o j e w ó d z t w a , że

68

11. 2. T y p o w y układ b u d y n k ó w g o s p o d a r s k i c h . Radzłce
Duże, p o w . O p o c z n o . I L 3. P ó ł z i e m i a n k a w k o p a n a w less.
J ó z e f ó w , p o w . O p a t ó w . I I . 4. O k n o p ó ł z i e m i a n k i .

pomiesz-

2

I I . 5. B u d o w n i c t w o

czenia

d l a z w i e r z ą t i stodoła n a k r y t e są w s p ó l n y m

chem, względnie
mieszkalnym,
Zagrody

że

obora

połączona

a stodoła s t o i

jest

z

w

których zarówno

część

dla inwentarza i

doła,

dachem,

głównie w

się

pod

jednym

południowo-zachodnich

Szaniec, p o w . B u s k o .

spotykano

a tylko raz w

zawaliska

Józefowie,

opuszczonych

p o w . Opatów,

spotyka

powiatach

sie m i ę d z y w o j e n n y m p r z e z 6 - m o r g o w e g o

sto­
się

(Włoszczo­

Materiałem
na

terenie

budowlanym

w o j . kieleckiego

wylesionych,

ale

jest

mających

w

pienną

spodarstwach

stajnie), a czasem i m i e s z k a l n e

ustawione
bokieru
pują
w

mniej
typu

są w

formie

zamkniętym

na terenie

powiatach:

zamożnych.

okólnego,

gdzie

zwartego

zadaszonym

Gór

terenów

powiatów

z

jednym

„pod-okołem",

wystę­

oraz

Wielkiej

olkuskiego

i

liczne.

Posiadali

Poza

miechowskiego,
te nie

najzamożniejsi

w

i I I wojnie

waną

czasie

z kamienia

jest

I I wojny

światowej

biedota

wiejska,

b y ł o stać n a b u d o w ę chałupy, mieszkała w
l u b półziemiankach. Występowały

której

nie

ziemiankach

one n a t e r e n a c h

wa­

(obory,

także z k a m i e n i a

(powia­

światowej. Wsią

t e n znalazł

szersze

zniszczonych

niemal w

Szaniec

t y m na terenach

obszarach

miękką,

gospodarcze

odbudowy
w

lessowych

za­

wsi

całości

po

zbudo­

p o w . B u s k i m ( i l . 5).
zdarzają

o ścianach b u d o w a n y c h z g l i n y m i e s z a n e j

się

chałupy

ze słomą ( i l . 6).

S p o t y k a n o j e w p o w . p i ń c z o w s k i m (Dębiany, Złota, M ł o dzawy

Małe, N i e p r o w i c e ) i b u s k i m (Mikułowice).

c j a t a k i c h chałup w y s t ę p u j e
towskim, sandomierskim

gospodarze.
Do

I

południu

Zagrody

je jedynie

stosowanie

Na

podglebiu

t y : Busko, C h m i e l n i k ) . Materiał

pińczow-

i Wiślicy, gdzie

u

jednak

na

jędrzejowskim,

należących już do w o j . k r a k o w s k i e g o .
były

budynki

czworoboku

Świętokrzyskich

włoszczowskim,

s k i m , a także k o ł o K a z i m i e r z y
sięgają

wszystkie

powszechnie

drewno.

„ o p o k ę " b u d u j e się b u d y n k i

na

okre­

gospodarza

stosowanym

w a , Jędrzejów, Pińczów), gdzie wyraźnie występują w go­
Zagrody

ziemianek,

natrafiono

zamieszkałą p ó ł z i e m i a n k ę ( i l . 3, 4), w y b u d o w a n ą w

osobno.

jednobudynkowe,

renach

budynkiem

m i e s z k a l n a , j a k też p o m i e s z c z e n i a
mieszczą

da­

kamienne.

z

gliny

mieccy

mieli
18

, k o z i e n i c k i m (Czarnolas).

budować

m . i n . ubożsi

opa­
Domy

koloniści

nie­

.

Starzy

les­

Trady­

również w p o w i a t a c h :

i n f o r m a t o r z y wspominają

t e ż o chałupach

ze

sowych w powiatach: opatowskim, s a n d o m i e r s k i m i piń-

ścianami p l e c i o n y m i z c h r u s t u i o b l e p i o n y m i gliną ( p o w .

czowskim.

jamowego,

bądź

Kazimierza

w k o p a n e w z b o c z e z i e m i a n k i w n ę k o w e , posiadające

jedy­

jałowca

(Bronisławów,

nie wykonaną z d r z e w a

znaj­

strukcji

ramowej

dowały

Budowano

ścianę f r o n t o w ą , w k t ó r e j
1 5

w

mianki

wkopane

Kamieniu
w

d w u poziomach.

również obory
W

typu

się d r z w i i o k n o . W e d ł u g

skiego
w

ziemianki

Plebańskim

Tadeusza

koło

Dybczyń-

Sandomierza

zbocze l e s s o w e spotykało się
Prócz

i stodoły w

izb mieszkalnych

zie­

t e n s a m sposób w y k o n a n e

czasie badań p r o w a d z o n y c h

w

roku

„lassa" występują
wództwa w

nawet

były t a m

Wielka).

W
ma

ze

budynkach

pow.

ścian u ż y w a n o

Radom).

ścianami

Stodoły

wypełnionymi

wzdłuż wschodniego

dolinie

konstrukcja

Do plecenia

czasem
o

kon­

plecioną

pogranicza

woje­

Wisły.
drewnianych

węgłowa.

W

zdecydowaną
najstarszych

przewagę
i

już

dziś

.

b a r d z o r z a d k i c h o b i e k t a c h s p o t y k a się w ę g i e ł n a „ o b ł a p "

1951 n a t y c h t e ­

( i l . 7). P o w s z e c h n i e w y s t ę p u j e w ę g i e ł n a ,,'*ybi o g o n " , który

u

69

70

w

starszych

dziesiąt

chałupach

centymetrów

Na lessowych

m a również

nierówne

terenach w

części w o j e w ó d z t w a

wystające

o

kilka­

południowej

i

wschodniej

obok k o n s t r u k c j i węgłowej

na jest równolegle sumikowo-łątkowa

P o w s z e c h n i e występującą
w

o s t a t k i ( i l . 8).
stosowa­

k o n s t r u k c j a ścian

Kieleckiem

gdzie

w

konstrukcja

konstrukcją

dachów

krokwiowa.

t r a d y c j i zachowała

się

Jedyną

pamięć

o

jest
wsią,

budowie

sochę i ślemię, była D o b r o w o d a , p o w . B u s k o . S i a d y
strukcji

sochowo-ślemieniowej

znajdujemy

też w

na
kon­

powia­

( i l . 10). K o ł o O s t r o w c a i S a n d o m i e r z a , j a k r ó w n i e ż w p o ­

tach: jędrzejowskim i włoszczowskim, podczas gdy w p o ­

w i a t a c h : Pińczów, K a z i m i e r z a

bliskim

się

wsie,

w

strukcja
są w

których

prawie

Wielka

i Busko,

wyłącznie

sumikowo-łątkowa.

znajdują

występuje

Słupy s u m i k ó w

ramę p r z y c i e s i ; n a t o m i a s t według zachowanej

dębowe)

wkopywane

były

bezpośrednio

j a k t o dziś jeszcze w i d z i e ć
pow.

wschodu
wowych

można w

krasnystawskim

na

w o j . lubelskiego.

Chronologia
trudna

(zwykle

ziemię t a k ,

starych

terenie

systemów k o n s t r u k c j i

w

chałupach

sąsiadującego
obydwu
jest

ległych

od

podsta­

do u s t a l e n i a ,

W

wiowo-płatwiowe,
w

pionie

Krakowskiego

również k o n s t r u k c j a

belek

młodsza,

Gdy

porównamy

sumikowo-łątkowego

w

związek tej k o n s t r u k c j i
lessowymi
Z

występuje

wyjątkiem

warstwę

starszą.

w

woj. kieleckim
z pozbawionymi
sposób

budynków

budownictwa
z mapą

lasów

najstarszych

na

obszarze

to m a miejsce

w oprawie

II.

8. W ę g i e ł

o k i e n ( i l . 9), p o d o b n i e j a k

n a rozległych o b s z a r a c h

lasia, Lubelszczyzny,

„na

Kujaw

rybi

ogon"

znaj­

Mazowsza,

i gdzie indziej.

.

dachy

krok-

umieszczona

jest

natomiast, i

połowy

j e d n a k , że w

domach płatew

krokwdowo-belkowa,

której

Oglądany

z końcami

w

szerszym

jako forma

przypada

zasięgu

20

naj­

n a czasy
rozrzut

do i n t e r p r e t a ­

wskazuje

n a t o , że

ze z j a w i s k i e m , k t ó r e n a

m a p najstarszych

dachów w

tereny

to jest m . i n .

i najnowszych

Polsce, o p r a c o w a n y c h

przez

kon­

Jadwigę

.

Najstarszym
na

krokwi

i współczesne. J e j r ó w n o m i e r n y

t u do c z y n i e n i a

Klimaszewską

Pod­

jednym

p r z e z zrąb końcach

( i l . 11/4), w y s t ę p u j e
rozpowszechnienie

p r z y porównaniu
strukcji

na

starych, nie istnie­

u s y t u o w a n a była w

na t e r e n i e w o j e w ó d z t w a n i e daje p o d s t a w
cji.

sze­

zrębem.

pułapowych

mamy

to

X I X w . , pła­

szerokość, s p o c z y w a j ą c

p o l s k i e nasunęło się z z a c h o d u . W i d o c z n e

wyraźny.

w y s t ę p o w a n i a k o n s t r u k c j i w ę g ł o w e j s u m i k i łątka
dują z a s t o s o w a n i e

gleb,

terenami

19

b e l k a c h p o w a ł y ( i l . 11/3). W w i e l u m i e j ­

międzywojenne

zasięg w y s t ę p o w a n i a

płatew

( i l . 11/1). P o w s z e c h n i e

Konstrukcja

cji

t y c h t e r e n a c h stanowią

których

w s p i e r a j ą c y m i się n a w y p u s z c z o n y c h

sumikowo-ląitkowa i t o j a k o ustępująca w o b e c k o n s t r u k ­
w ę g ł o w e j , można przypuszczać, że s u m i k i łątka n a

w

scowościach pamiętają
ze

terenach

zrębu

wypuszczonych

pionie

występuje

krakowskiego

t e w wysunięta jest p r z e d l i c o zrębu o p o ł o w ę s w e j

Jeśli j e d n a k u w z g l ę d n i m y , że n a p r z y ­
lessowych

woj.

b u d y n k a c h występują

rokości ( i l . 11/2), l u b o całą

już

o d południa

terenie

również w b u d y n k a c h z p i e r w s z e j

jących

wśród S t a r y c h o b i e k t ó w

olkuskim na

najstarszych

terenie

zwłaszcza że z b i e r a n e n a t e n t e m a t i n f o r m a c j e w
bywają sprzeczne.

tra­

pow.

k o n s t r u k c j a t a zachowała się jeszcze d o dziś

wpuszczone

d y c j i w d a w n i e j s z y c h b u d y n k a c h słupy s u m i k ó w

w

kon­

Kielecczyźnie

i pierwotnie
był

z w y s t a j ą c y m i o s t a t k a m i . R u d n i k i , p o w . Staszów.
w słupy. Jastrzębia, p o w . R a d o m

dach

j e d y n y m kształtem

czterospadowy,

I I . 9. K o n s t r u k c j a

który

okna

dachu
i

dziś

ujętego

71

1

2

3

4

И. 10. Chałupa о s u m i k o w o - ł ą t k o w e j k o n s t r u k c j i ścian. N o w y K o r c z y n , p o w . B u s k o . I I . 11, S c h e m a t y k o n s t r u k c j i
d a c h u : 1 — p ł a t e w w p i o n i e zrębu, 2 — p ł a t e w w p o ł o w i e wysunięta p r z e d zrąb,, 3 — p ł a t e w c a ł k o w i c i e w y s u ­
nięta p r z e d z r ą b , 4 — k o n s t r u k c j a k r o k w i o w o - b e l k o w a

kryje

stare

budynki

n a obszarze

całego

województwa.

F o r m ą nowszą, która weszła w m o d ę w o s t a t n i c h l a t a c h
ubiegłego
w

wieku,

chałupach



dachy

bogatszych

naczółkowe

( i l . 1). Często

występujące

pionowe

s z c z y t o w e t y c h dachów b y ł y o b i j a n e d e s k a m i w
układach

ściany
różnych

kształtuje

się

dachu w

stosunku

najczęściej

jak

do

1:1

r z a d k o 1 : 1,5, a z u p e ł n i e w y j ą t k o w o

wysokości

lub

1 :1,3,

zrębu
bardzo

w

obecnie

obserwowanego

żenia

się

Włoszczowa) porównane

z mapą

opadów

nie

wykazuje

(1 : 1 l u b 1 : 1 , 3

o d kilkudziesięciu

l a t również

K r a k o w s k i e m ) procesu

obni­

J a k o m a t e r i a ł d o k r y c i a chałup w i e j s k i c h s t o s o w a n a
Pokrycie

pow.

dachu

dachów.

Opoczno;

Kosów,

proporcje

na i n n y c h terenach (np. w

j a k 1 : 2. R o z m i e s z ­

Starachowice;

ludowym,

w s t o s u n k u d o w i d z i a l n e j części z r ę b u ) b y ł y b y w i ę c r e ­

była p i e r w o t n i e

pow.

budownictwie

z chałupami s t a w i a n y m i około p o ł o w y W i e k u X I X . R o z ­

c z e n i e w y s o k i c h dachów ( A l e k s a n d r ó w i P o ś w i ę t n e , p o w .
Pawłowice,

dawniejszym

że w e w s z y s t k i c h p r z y p a d k a c h wiążą się o n e

powszechnione
zultatem

dekoracyjnych.

Wysokość

wiązujących
zwłaszcza

łach

n a całym

terenie

gontem, wspominane

źródłowych

województwa

sporadycznie

z wieku XVIII,

w

występuje

słoma.

materia­
w

rejonie

współzależności. Ś r e d n i e s u m y o p a d ó w w p o w . o p o c z y ń ­

Gór Ś w i ę t o k r z y s k i c h i n a t e r e n a c h p r z y l e g ł y c h . J a k w y ­

skim

nika

wynoszą

550—600

m m , we

650 m m , n a t o m i a s t o b s z a r
największe

opady



włoszczowskim

650—800 m m , w c a l e

nie

wyróżnia

się o d i n n y c h t e r e n ó w wysokością i stromością
W k o n k r e t n y c h przytoczonych
dachu

n i e jest również

Wysokie

d a c h y znalazły

600—

G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h , g d z i e są

zależna

dachów.

przeprowadzonych

przez

P i e r w o t n i e mieszkańcy w s i p o ł o ż o n y c h w l a s a c h ś w i ę t o ­
k r z y s k i c h t r u d n i l i się dość p o w s z e c h n i e

o d szerokości

budynku.

tów, d o s t a r c z a n y c h

zarówno

n a chału­

wysokości

nale­

do K i e l c

skutkiem rozpowszechnienia

i

miast

produkcją

okolicznych.

gon­
Gdy

się w m i a s t a c h i n n y c h m a ­

t e r i a ł ó w d o p o k r y w a n i a dachów, a w i ę c dachówki,

papy

da­

czy b l a c h y , spadło z a p o t r z e b o w a n i e n a g o n t y , zaczęły o n e

c h ó w stanowią r a c z e j r e l i k t o w e p r z y k ł a d y p r o p o r c j i o b o ­

p r z y j m o w a ć się p o w s i a c h , w y p i e r a j ą c p o s z y c i e słomiane.

72

przykłady wyjątkowej

Andrzeja

n o w s z y m , datującym się o d 2. p o ł o w y ubiegłego s t u l e c i a .

wysokość

się b o w i e m

mgr

się g o n t u j e s t z j a w i s k i e m r a c z e j

t u przykładach

p a c h j e d n o - j a k i p ó ł t o r a t r a k t o w y c h . Przypuszczać
ży, że z a n o t o w a n e

z badań

Szurę, r o z p o w s z e c h n i e n i e

П. 12. P l a n y częściej s p o t y k a n y c h t y p ó w chałup w w o j . k i e l e c k i m : 1 — Gnieździska, p o w . K i e l c e , 2 — R e m b i e s z y c e ,
p o w . J ę d r z e j ó w , 3 — D ę b o w a W o l a , p o w . Opatów, 4 — S t a n o w i s k a , p o w . W ł o s z c z o w a , 5 — R o k i t n o , p o w . W ł o s z c z o w a ,
6 — P i o t r k o w i c e , p o w . J ę d r z e j ó w , 7 — Bejsce, p o w . K a z i m i e r z a W i e l k a , 8 — P o ś w i ę t n e , p o w . O p o c z n o , 9 — B l i ­
żyn, p o w . K i e l c e .
begcnda:

S — sień, J —

izba, K. — k o m o r a , S T —

stajnia

_4-

+ + — H -

7 > <

J

I / K

-f+

— H J

j

ST

- f +6

•+-1-

к

/ :

i
J

I
/t

- M

i

\
\

i
\
\
/
/

i
У.

^

I
I
\
\
\

\
1

/
'
/

I I . 13. Zasięg
występowania
chałupy z izbą
umieszczoną
centralnie. I — granica pańsiwa, I I — granica w o j . k i e ­
l e c k i e g o , I I I — zasięg w y s t ę ­
p o w a n i a chałupy
wąskofront o w e j ( i l . 12/1), I V — zasięg
w y s t ę p o w a n i a chałupy s z e r o kofrontowej
( i l . 12/2)

73

П. 14. Chałupa w a s f c o f r m r t o w a z p o d c i e n i e m w s p a r t y m
n a w y p u s t a c h . B r z u s t o w i e c , p o w . O p o c z n o . I I . 15. C h a ł u ­
p a s z e r o k o f r o n t o w a z c e n t r a l n i e umieszczaną izbą. D ą ­
b r o w i c a , p o w . J ę d r z e j ó w . I I . 16. Chałupa z c e n t r a l n i e
umieszczoną izbą i d w o m a w e j ś c i a m i
do s i e n i .
Niedziałki, p a w . Staszów.
cie z a g i n ą ł , g d z i e i n d z i e j w y s t ę p u j e
31

Kielecczyzna
rezerwat,

stanowi w

gdzie

chałup

już b a r d z o

rzadko.

pewnego

rodzaju

t y m zakresie

wąskofrentowych

zachowało

się

najwięcej.
Na

całym w s k a z n y m

o b s z a r z e chałupa

wąskofronto-

w a w y s t ę p u j e bez p o d c i e n i a , bądź p o s i a d a p o d c i e n i e
pustowe, t j . wsparte na wypuszczonych
zrębu

l u b n a słupach.

W

wy-

górnych b e l k a c h

woj. kieleckim, jak

również

n a t e r e n a c h sąsiednich, p o d c i e n i a słupowe zanikły w c z e ś ­
niej.

W

woj. kieleckim

chałupę z p o d c i e n i e m
rzów, p o w . Przysucha,
w

roku

natrafiłem

słupowym

zbudowaną

( i l . 14) trafiają

się

jeszcze

i Piskorzeniec,

Natomiast

typy

rozplanowania

1) chałupa
morą

z sienią

usytuowanymi w

2)

chałupa

występują

trzy pod­

wnętrz:

szczytową,

jedną dzbą

amfiladzie

( i l . 12/1—3);

z sienią

oraz

ko­

umieszczoną

centralnie

(il.

komorą

jednej

12/4—6);
3)

chałupa

szczytowej
układzie

i

z

sienią

jednym

i

lub

równoległym

Każdy z tych p o d s t a w o w y c h
jący j e s t t y p p i e r w s z y ,
izba

i

komora

l i n i i . Jest to f o r m a
nictwie

ludowym

Kitowicz
w

w

w

typów posiada swe o d ­

D l a nas n a j b a r d z i e j i n t e r e s u ­

w którym



trzy pomieszczenia

usytuowane



wzdłuż

n i e w ą t p l i w i e posiadająca
odległą

XVIII

ścianie

pomieszczeniami

( i l . 12/7—9).

miany i f o r m y rozwojowe.
sień,

przy

dwoma

tradycję,

skoro

w. przeciwstawia

—•

jednej

w

budow­

już

Jędrzej

chałupy

chłopskie,

których „sień j e s t z czoła, za nią i z b a , a w t y l e k o ­

mora",
środku

dworkom
2 1

szlacheckim

z sienią

Chałupy

tego rodzaju

występują

na terenie

całego w o j . k i e l e c k i e g o

szeroko-

wąskofrontowej.

i

rozrzucie

nym

po­

na

zagęszczeniem

terenie
w

(lub występowały)

w

dwóch

Odmiana

( i l . 12/1) j e s t f o r m ą zanikającą.
kim

umieszczoną

.
odmianach,

wąskofrontowa

Występuje o n a w

całego

województwa

powiatach:

koneckim,

szero­

z

pew­

kieleckim

i k o z i e n i c k i m . J e s t t o f r a g m e n t w i ę k s z e g o t e r e n u ( i l . 13),
który

ciągnie

Wschodnie

22

się o d w y b r z e ż a

,

Kaszuby,

(Poznańskie- ,
1

Kujawy

2 5

),

luńskie , P i o t r k o w s k i e ,
27

2 S

obejmując
ujścia

Łowickie

przez
23

nadbrzeżny

pas

n a północy

p o ujście S a n u

znalazł
okolicy

chałupę

o

Kolbuszowej,

a Tanwią .
3 0

74

N a niektórych

Wie­

2 6

woj.

też

w

Pomorze

Wielkopolskę

(Nieborów ),

aż p o t e r e n

lubelskiego

kieleckiego,
Powiśla

2 9

.

od

Kazimierz

t y m układzie

(jako

wspomina

również,

występuje ona (rzadko) na bubelszczyźnie
rach

,

Wieprza

Moszyński
jątek)

Bałtyku

Tucholszczyznę

między

wy­
że

Sanem

terenach, j a k np. na M a z u ­

czy K u j a w a c h , o p i s y w a n y

t u t y p chałup

całkowi-

wy-

czasie

1969 p r z e z M u z e u m

z

przejściami

pomieszczenia

i z drugim

p r z e z k o m o r ę n a dwór, u m i e s z c z o n y m
znacznie

Świę­

p o w . Końskie.

t u chałupa w ą s k o f r o n t o w a

n i e dłuższej, j e s t — j a k p o w i e d z i a n o

stawowe

dziś. W

w roku

wyjściem

z sienią, n a t e r e n i e w o j . k i e l e c k i e g o

do

1836, k t ó r a

podcienia

j e rap. w e w s i a c h M i e d z i a n k a , p o w .

łączącymi w e w n ą t r z w s z y s t k i e

któ­

roku

tokrzyskie, znaleziono
Opisywana

f o r m y b u d o w n i c t w a biedniackiego, w

zaledwie

badań, p r o w a d z o n y c h
Kielce,

Pomijając

w

1949 uległa r o z b i ó r c e . N a t o m i a s t

pustowe

r y m b u d y n e k m i e s z k a l n y z a w i e r a izbę bez s i a n i l u b izbę

n a jedną

( i l . 17) w e w s i S m o g o -

bardziej

wyżej — w

rozpowszechniona

w

ścia­

zaniku.
jest

od-

I I . 17. Chałupa w ą s k o f r o n t o w a z p o d c i e n i e m s ł u p o w y m
Smogorzów, p o w . Przysucha.

miana

szerokofrontowa

wnętrz, t y l k o z

( i l . 15) o

wejściem

do

tym samym

sieni w

( i l . 12/2). P r ó c z całej K i e l e c c z y z n y

układzie

ścianie

dłuższej

występuje o n a na t e ­

Drugim

typem

rozplanowania

j e s t chałupa z umieszczoną w

z r . 1836.

domu

mieszkalnego

środku sienią, która

izby, a czasem
przybywa

r e n a c h sąsiadujących z nią o d z a c h o d u , a w i ę c w

Piotr-

izbę

kowskiem,

Mały,

mieszczeń p r z e z podział i z b y czy t o p o p r z e c z n y

pow.

Sieradzkiem,

Łowickiem

Ł o w i c z ) , j a k również

od wschodu

3 2

belskie).

W

w swej

czystej

głównie

kierunku

południowym

formie, jak i w

braku

(Zabostów

przejścia

(Powiśle L u ­

schodzi

odmianach

między

izbą

Już

Puget

wskazywał

z

chałupy

tej

na

komorą,

że
się

w

uważał

postaci

Moszyński

nie

wykluczał

na

wówczas

izby

jęte

w

potwierdzenia

dowodów

okresie

okazało

się,

ostatniego

że

jeszcze

dostarczyły

n i e było.

skim

,

sądeckim ,

a

wąskofrontowe

nawet

na polskim

35

jewództw

i

3 S

istnieją

ponadto

równo

od s t r o n y

one b o w i e m

szczytu,

jak i

wejście

ściany

przej­

do sieni za­

dłuższej

( i l . 16,

Występują

form

wiąże

Olkusz;

Targowisko,

Współistnienie
skofrontowych,

pow.

Bochnia;

na t y m s a m y m

szerokofrontowych

netyczny tych trzech odmian, przy czym
leży

jako

Wieś,

o b s z a r z e chałup
z

sienią

posiadającą

uważać z a postać

wyjściową.

wą-

szczytową
związek

ge­

chałupę w ą s k o -

n a j rozlegle jszy

w

zasięg,

na­

podobny

jednej

równoległym,

położone p o o b u

Układy

środku mają

jedno-

i pół-

t u odległą

trady­

województwa

nie twerząc

żadnych

w

zupeł­

możliwych

się

jedynie

ze

stratygrafią

leckiem

n a ogół

r o z w o j u b u d o w n i c t w a , k i e d y przez

ilości

rzadsze

pomieszczeń

Trzecim

dwutraktowe

dążono

wreszcie

( i l . 12/7) są w

i reprezentują

raczej

do w i ę k s z e j

typem

do
tych

majątkową

sze f a z y

w
Kie­

później­

powiększenie

wygody.

występującym

na

terenie

w o j . k i e l e c k i e g o j e s t chałupa z sienią szczytową, w

prze­

dłużeniu k t ó r e j

tylko

stronie

izba

równoległym

znajduje

w

dwie

( i l . 12/9). Chałupy

budownictwie
i

się k o m o r a , a p o j e d n e j

( i l . 12/8), w z g l ę d n i e

obszarze w o j . kieleckiego,
Warmii

3 9

mają

izby

w

te, rozsiane
analogie

ludowym
, Kurpiach

przede

północnej
4 0

układzie
na

całym
wszyst­

Polski,

, Podlasiu ,
4 1

w

na
pół­

n o c n e j i ś r o d k o w e j L u b e l s z c z y ź n i e , a także n a w s c h o d ­
42

nim

i f o r m przejściowych p o t w i e r d z a ostatecznie
frontową,

Stara

i inne).

układzie

w s i . Układy

Mazurach

pow. L i m a n o w a ;

w

obrębie

kim

pow.

dwie

kalenicy

u c h w y c e n i a zasięgów czy zagęszczeń. Z r ó ż n i c o w a n i e

Kosin,

Załęże,

do

półtoratrakt, g d z i e p o

one n a t e r e n i e

przemieszaniu,

Odrowąż, p o w . Końskie; S w i ę p o w . Kraśnik;

równoległy

na terenie w o j . kieleckiego.

ciechów,

Bełżyce;

jednej

podzielone.

Miedzianka, pow. Kielce;
pow.

po

reprezento­

Na

wsiach w o ­

chałupy z sienią szczytową, reprezentujące f o r m ę
ściową ( i l . 12/3), mają

też

, limanow­

Spiszu .

j a k i w niektórych
lubelskiego,

kiedy

występują

terenie w o j . kieleckiego,
krakowskiego

pod­

dwudziesłopięciolecia,

chałupy
37

Przeko­

badania

w woj. krakowskim, w powiatach: olkuskim
38

W

też

i komora

wane

sa­

monumentalne

dopiero

izba

i

i komora, względnie

W s z y s t k i e z w y m i e n i o n y c h t u m o ż l i w o ś c i są

cję.

takiego

jest

zachowany

po­

( i l . 12/5),

sposób

nym

dzieło,

czy

rozwoju

względnie d w u t r a k t , g d y pomieszczenia

cza­

nywających



s t r o n a c h s i e n i zostaną

cha­

swe

amfiladzie

zostaje

t o r a t r a k t o w e z sienią w

3 4

przygotowywał

w

jej

się i z b a

ona po­

odmianach wąsko- i szerokofrontowej .
Moszyński

jednotrakt

( i l . 12/6), a w t e d y p o w s t a j e

łupy w
gdy

dalszym

s t r o n i e s i e n i znajdą

m y c h t e r e n a c h (a w szczególności w r e j o n i e K a r p a t )
sie,

W

tych

j e d n a k , że w y m a g a

współwyistępowania

a

od stajni.

stronie

prawdopodobieństwo,

3 3

ewentualności,

lub

( i l . 13/IV).

z sienią szczytową w y w o d z i

wąskofrontowej .

twierdzenia

(dotyczących

a

z a m i a n y k o m o r y n a stajnię), aż p o T a t r y
chałupa s z e r o k o f r o n t o w a

zarówno

roz­

d z i e l a izbę o d k o m o r y ( i l . 12/4) l u b d w i e

Mazowszu,

Kielecczyzny

co m o g ł o b y

poprzez

wskazywać

na

Mazowsze z terenami

powiązania
północnymi.

D o m y o t y m r o z p l a n o w a n i u są w w o j . k i e l e c k i m n a ogół
nowsze,

pochodzą

o n e g ł ó w n i e z bieżącego s t u l e c i a , p o ­

dobnie j a k t o m a miejsce
czy

w południowej

na terenie Krakowskiego.

Niemniej

Lubelszczyźnie

j e d n a k i na t e ­

r e n a c h P o l s k i p o ł u d n i o w e j zdarzają się s t a r s z e

przykłady

75

I I . 18. O z d o b n y n a d o k i e n n i k . Jastrzębia, p o w . R a d o m . I I . 19. Z d o b i o n y g a n e k . N i i e z n a m i e r o w i c e , p o w . P r z y s u c h a . I I . 20. D r e w n o z r z e ź b i o n e j chałupy p o d p i e c e m
wapiennika.
L i p i e , p o w . Włoszczowa.

chałup o t y m r o z p l a n o w a n i u , sięgające p o l o w y
s t u l e c i a ( n p . chałupa

z roku

ubiegłego

1861 z n a l e z i o n a

przez

g u m i ł ę D z i k i w J u r g o w i e n a S p i s z u ) , co m o g ł o b y

Bo­

świad­

czyć o n i e z a l e ż n y m o d t e r e n u północnego p o w s t a n i u t e g o
typu

chałup w

więc

czasu

środkowej

i południowej

i dróg, j a k i m i

dostał się

na

i

jeszcze

wymaga

tereny

Najstarsze

Kielecczyzny,

jest

nadal

prze­

otwarta

badań.

nowią

piece

z

ogniowe,

paleniskiem

czeluścią p i e c a

prowadzającą
z piecem

dym

jakie

zachowały

nalepie,

do

komina.

Tradycji

urządzeń

Zachowały

się
sta­

ku

znajdowało

pamięci

nie

infor­

ognisko, płonące

n a środ­

izby.
Zdobnictwo

budownictwie ludowym

Kielecczyzny

jest z j a w i s k i e m stosunkowo młodym, które

rozpowszech­

niło się w
ozdobnie
cyjnie

w

ciągu

bieżącego

stulecia.

Wyraża

się

taflami

d r z w i oraz

zdobinami na­

c z ó ł k o w y c h i d w u s p a d o w y c h dachów. N a l e ż y też
nieć o z d o b n e s z a l o w a n i e
nice,

ono

p r o f i l o w a n y m i n a d o k i e n n i k a m i (11. 18), d e k o r a ­

rozwiązanymi

śparogi,

grzebienie

sizczytów, p r o f i l o w a n e

sterczyny

dachowe,

wycinane

na kalenicach gontowych
g a n k i ( i l . 19). D e k o r a c j a

dachów

ozdobnie

w

Święto­

Stare

typy

i szerokofrontowe

chałup,

pochodzą

a r c h i t e k t o n i c z n a wiąże

się g ł ó w n i e z o s t a t n i o o m a w i a n y m t y p e m
chałup.

wspom­
wiatrow-

k r z y s k i m . Z t y c h s a m y c h m n i e j w i ę c e j czasów
zdobione

rozplanowania

szczególnie

wąskofrontowe

z sienią szczytową, są i c h p o z b a w i o n e

zupełnie.
Przedstawiony
twa

wiejskiego

w formie

wskazuje,

skrótowej

zarys

że K i e l e c c z y z n a

lormy

architektoniczne

na

część p o ł u d n i o w ą ,

graficznym
dłużenie
w

nawiązującą

etno­
prze­

odbijający

się

ubiorów, n i e z n a j d u j e

można

by

wskazać,

krzyżują

niej i południowej

76

prze­

województwa

p o d względem

budownictwa. Jedynie

niejszymi

zupełnym

n a w s t ę p i e podział

kresie
dowym

w

terenem

chronologicznie

do Małopolski, i północną, stanowiącą

Mazowsza,

dziedzinie

występują

budownic­

jest

w y b i t n i e p r z e j ś c i o w y m , n a k t ó r y m różne
mieszaniu. Wspomniany

że

w

w

tak

wyraźnie

np.

odpowiednika w

za­

sposób

tutejszym

się s t a r s z e

elementy

bardzo

ogólny

budownictwie l u ­
wspólne

zachod­

P o l s c e (chałupa w ą s k o f r o n t o w a ) z p ó ź ­

elementami,

które

wiążą

pół­

szczycie i jedną l u b d w i e m a

izbami w

układzie

Chałupa o p l a n i e s y m e t r y c z n y m

z sienią

w

środku

j e s t t u formą starą. Z e w z g l ę d u n a s w ó j zasięg, o b e j m u ­
j ą c y całą P o l s k ę , n i e d a j e o n a p o d s t a w

do i n t e r p r e t a c j i

stawia

te t e r e n y

z

Polską

się

problem

szerokofrontowej

chałupy

szczytową ( i l . 12/2). Jest t o n i e w ą t p l i w i e f o r m a

izby

wentylacyjnych

się n a t o m i a s t w

się o t w a r t e

p ł a t e w ) , a także

równoległym).

kapę o d ­

kurnej

m a t o r ó w o d o s o b n i o n e w y p a d k i , k i e d y w chałupie z a m i a s t
pieca

samym

umieszczonym

c h l e b o w e g o , posiadające

pozbawionym

zanotowano.

na

(wysunięta

w obrębie w o j . k i e l e c k i e g o . Interesująco n a t o m i a s t p r z e d ­

w pamięci informatorów n a t e r e n i e w o j . k i e l e c k i e g o ,
przed

i wschodnią

nocną (chałupa a s y m e t r y c z n a z sienią i k o m o r ą p r z y t y m

Sprawa

ten typ rozplanowania

dalszych

urządzenia

Polsce.

środkową

19

z

sienią

pochodna

chałupy w ą s k o f r e n t o w e j

( i l . 12/1). O g r a n i c z o n y

j e j zasięg

obejmujący w o j . k i e l e c k i e , k r a k o w s k i e o r a z t e r e n y
ległe

do w o j . k i e l e c k i e g o

graniczny

skrawek

że p r o c e s

przemiany

kofrontowa

mógł

Wyrazem

od zachodu,

lubelskiego,

j a k również

pozwalały

po­

przypuszczać,

chałupy w ą s k o f r o n t o w e j

odbywać

przy­

n a szero­

się n a t y m w ł a ś n i e

terenie.

n o w y c h w p ł y w ó w , przenikających n a t e r e n

Polski

od zachodu,

dachu

(dach

są z m i a n y

dwuspadowy,

w

formie

i

konstrukcji

konstrukcja krokwiowo-bel-

dynków
ków

Na

zagrożenia.

tradycyjnego

wego na terenie w o j . kieleckiego.
wadzonych

W

remontu

dopuszczają

pryzmy

nie

łaciński,
z roku

chałupa
1836 w

chałupa

na siestrzanie

ze s z c z y t o w y m

Smogorzowie.

datę

Bielinach

dzięki
w

z

t e m u , że

Smogorzowie,

strzeni
w

kilku

końca

XVIII

urządzono
stanowiący

województw,

w.

w

niej

został

pro­
napo­

rając
ców

pierw­

chwili

obecnej

prezentujących

słupowym

takich

można

wszystkich

typach

i

małe m u z e u m . D o m
zabytek

jak wiemy

ilość doskonałych
tutejszego

przekrojach

konserwowiane,

po w s i a c h wykupują
domy

Ruch

ludzi

starych

przeprowadzenia

postępującej

bo i t a k w

ruiny,
te

najbliższej

opuszczone

na

prze­

rozebrany

znaj­

obiektów, r e ­
terenu

społecznych.

we

Istnieją

W

budowlany

na w s i

niesłychanie

kieleckiej

intensywny.

jeszcze

zanotowania

mieszkań­

w

obecnej

jest w

Wioski,

rezerwatem

starego

chwili

które

przed

budownictwa,

o b l i c z e , że w

czasie

ciągu o s t a t n y c h t r z e c h l a t z d a ­
ani jednej

chałupy

( i l . 22).

s y t u a c j i j e d y n ą drogą, j a k a p r o w a d z i

zachowania najcenniejszych
nianego,

przez

drewniane.

rzało się, że w e w s i n i e z n a l e z i o n o
godnej

chałupa

zabezpieczona

na terenie w o j . kieleckiego

budownictwo



dziś do t e g o s t o p n i a z m i e n i ł y s w o j e

bytków, nie w i a d o m o .
W

stanu

badań p r o w a d z o n y c h

napis

r o k u 1949. J a k i j e s t l o s i n n y c h w y m i e n i o n y c h t u z a ­

d u j e się jeszcze p e w n a

do

1774 i

jedynie

została

unikalny

je

modrzewiowa

podcieniem

Przykładów

b y mnożyć więcej. Z w y m i e n i o n y c h —
w

do

właściciele p r y w a t n y c h w a p i e n n i k ó w ( i l . 20), którzy s z p e ­

czasie badań

20 l a t y b y ł y

szerokofrontowa

one

wodne.

najwyższego

cegieł i p u s t a k ó w n a n o w ą b u d o w ę . B u d y n k i

łupy w ą s k o f r o n t ó w e z B i e l i n , noszące d a t y 1789 i począ­
posiadająca

należą

młyny

stanie

przyszłości ulegną r o z b i ó r c e ( i l . 21). K u p i ą j e n a p a l i w o

n a p r z e s t r z e n i l a t przeszło d w u d z i e s t u

w.,

albo

czy

w

a l b o — p o d ścianami z a b y t k o w y c h d o m ó w piętrzą się już

obecnej

XIX

jednak

u b o g i c h , którzy n i e mając możliwości

s z y c h dziesięcioleci w i e k u X I X . P r z y k ł a d e m t e g o są c h a ­

z Sukowa,

wiatraki



Słupia), b u ­

a także b u d y n ­

na te­

t y k a n o o b i e k t y d a t o w a n e , sięgające w i e k u X V I I I i

tek

jak

obiekty

Bowiem

(Stara

budownictwa ludo­

zakończenie n a l e ż y p o w i e d z i e ć p a r ę s ł ó w

stanu zachowania

te

okołów

i gospodarczych,

przemysłowych,

Wszystkie
i

przykłady

mieszkalnych

również

kowa).
mat

nieźle z a c h o w a n e

jest b u d o w a

skansenowskiego.

do

obiektów b u d o w n i c t w a d r e w ­

na terenie

województwa

muzeum

M y ś l n i e j e s t n o w a , m ó w i ł o się o t y m

już p r z e d k i l k u n a s t u

l a t y , jednakże

realizacja

projektu

n i e posunęła się a n i o k r o k . M u s i m y pamiętać, że
n a m . Jeśli b u d o w a

w

czasie, za p a r ę l a t m o ż e m y stanąć w o b e c

najbliższym

faktu,

że

na terenie

cenniejszych
z dymem

województwa

obiektów,

które

muzeum

czas

działa p r z e c i w

n i e nastąpi

n i e będzie

ulotnią

się

w

już

naj­

powietrze

wapienników.

20

77

11. 2 1 . S t a r e

domy

n i e k o n s e r w o w a n e zamieniają
siejsze b u d o w n i c t w o w i e j s k i e .

się w ruinę. K o b y k i i k i , p o w . K a i z i m i e r B a
Sędaieszowice, p o w . K a z i m i e r z a
Wielka

Wielka.

I I . 22. D z i ­

PRZYPISY
Z. Natanson-Leski,
Rozwój
W a r s z a w a 1964, m a p a : P o l s k a
w
Królestwa.
1

terytorialny
Polski,
dobie przywrócenia

S. A r n o l d , Terytoria
plemienne
w ustroju
admini­
stracyjnym
Polski
piastowskiej,
„Prace K o m i s j i dla A t l a ­
s u H i s t o r i i P o l s k i " , zesz. I I , K r a k ó w 1927, s. 74. i n a s t .
T . S z c z e p a n i k , Województwo
kieleckie,
zarys
geograficzno-ekonomiczny,
W a r s z a w a 1967, s. 42 i n a s t .
T . Ł a d o g ó r s k i , Studia
nad zaludnieniem
Polski
w
XIV
wieku,
W r o c ł a w 1958, m a p a :
Gęstość z a l u d n i e n i a
d i e c e z j i k r a k o w s k i e j Ok. r . 1340.
K . Potkański, Puszcza
Radomska
( w : ) Pisma
po­
śmiertne,
t . 1, K r a k ó w 1922, s. 109.
'
I b i d e m , s. 112.
I b i d e m , s. 164.
V. Kauder,
Das Deutschtum
in Polen,
Leipzig
1940, m a p a : A . B r e y e r , K a r t ę d e r d e u t s c h e n
Siedlungen
im Mittelpolen.
B . Z a b o r s k i , O kształtach
wsi w Polsce,
Kraków
1926, m a p a .
I b i d e m , s. 68.
R. R e i n f u s s , Badania
terenowe
w rejonie
kie­
lecko-sandomierskim,
„ P o l . S z t . L u d . " , R. V I , 1952, s. 35
i n a s t . T e n ż e , Z badań nad sztuką ludową
w
Radom­
skiem,
„ P o l . Szt. L u d . " , R. I X , 1955, s. 23 i n a s t .
J . P. D e k o w s k i , Najstarsze
budownictwo
w
Kalinkowie,
„ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , L ó d ź 1962, s. 43
i nast.
Jednomiesięczne o b o z y n a u k o w o - b a d a w c z e Z e s p o ­
łu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o w e j I n s t y t u t u S z t u k i P A N :
p o w . opoczyńska — 1949, r e j o n k i e l e c k o - s a n d o m i e r s k i —
1951, r e g i o n r a d o m s k i — 1953 o r a z k i l k a
tygodniowych
o b j a z d ó w p e n e t r a c y j n y c h w l a t a c h 1954—1965.
M . Trawińska,
Zagroda
chłopska
w Polsce
na
przełomie
XIX
i XX w., W r o c ł a w 1968, s. 73 i r y c . 1 1 .
K . M o s z y ń s k i , Kultura
ludowa
Słowian, t . 1, K r a ­
k ó w 1929, s. 4 6 1 .
T . B a n a c h , Półziemianki
w Sandomierzu,
„Orli
L o t " , R. V I , 1925, s. 43; T . Dybczyński, Kraina
puszczy
jodłowej,
L w ó w b . d., s. 82.
R. R e i n f u s s , Badania
terenowe...
s. 38.
T e n ż e , Z badań nad sztuką ludową..., s. 29.
J . C z a j k o w s k i , Z badań nad budownictwem
wiej­
skim
w powiecie
olkuskim,
„Rocznik M u z e u m
Etnogra­
f i c z n e g o w K r a k o w i e " , R. I I , 1967, s. 89.
J . Klimaszewska,
Dach
chaty
w Polsce,
„Lud
S ł o w i a ń s k i " , R. V I , z. 1, K r a k ó w 1938, s. 128 B .
2

3

4

5

7

8

9

1 0

1 1

1 2

1 3

1 4

1 5

1 6

1 7

1 8

1 9

2 0

^'ot. autor.

J . K i t o w i c z , O p i s obyczajów
za panowania
Au­
III,
W r o c ł a w 1951, s. 522.
L . Puget,
Studia
nad polskim
budownictwem
drewnianym,
K r a k ó w 1904, s. 25.
K . M o k ł o w s k i , Sztuka
ludowa
w Polsce,
Lwów
1903, s. 267.
T . W r ó b l e w s k i , Dom i zagroda
( w : ) Kultura
lu­
dowa Wielkopolski,
t . 1, P o z n a ń 1960, s. 19 i n a s t .
O . K o l b e r g , Kujawy,
t . 1, W a r s z a w a 1967, s. 79.
K . M o k ł o w s k i , o p . c i t . , s. 265.
Z . N e y m a n o w a , Wnętrze
chaty
w Załężu
Wiel­
kim, „ P r a c e i M a t e r i a ł y M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o i E t ­
n o g r a f i c z n e g o w L o d z i . S e r i a e t n o g r a f i c z n a " , n r 5, Ł ó d ź
1961, s. 76, 77.
A r c h i w u m Zespołu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o ­
wej Instytutu Sztuki P A N w Krakowie.
Tamże.
K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 550.
M . Pryczowa,
Tradycyjne
budownictwo
ludowe
na Kujawach,
T o r u ń 1961, s. 66.
A . Świątkowska,
Wnętrze
chałupy
księżackiej
XIX
i XX w., „ P o l . Szt. L u d . " , R. X X , 1966, s. 26.
2 1

gusta

2 2

2 3

2 1

2 3

2 8

2 7

2 8

2 9

3 0

3 1

3 2

L . P u g e t , o p . c i t . , s. 27.
K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 5 5 1 .
J . C z a j k o w s k i , o p . c i t . , s. 8 1 .
A r c h i w u m Zespołu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o ­
wej IS P A N w K r a k o w i e .
Z. K u r k o w a , Wąskofrontowe
chałupy w
Sądeczyźnie, „ P o l . S z t . L u d . " , R. I V , 1950, s. 126. W r . 1970 M . B r y l a k s t w i e r d z i ł a i s t n i e n i e chałup w ą s k o f r o n t o w y c h w P o ­
d e g r o d z i u , p o w . N o w y Sącz.
3 3

3 4

3 5

3 8

37

B . D z i k i , Budownictwo
ludowe
na Spiszu,
pra­
ca m a g i s t e r s k a n a U J p o d k i e r o w n i c t w e m p r o f , d r M .
Gładysza, m a s z y n o p i s .
3 8

A . F. K l o n o w s k i , Drewniane
budownictwo
wiej­
na Mazurach
i Warmii,
O l s z t y n 1965, s. 139.
M . P o k r o p e k , Materiały
do historii
budownictwa
ludowego
z terenu
kurpiowskiej
Puszczy
Zielonej,
War­
s z a w a 1962, s. 134, 137, 139.
3 9

skie

4 0

I . T ł o c z e k , Formy
architektury
ludowej
wego Podlasia,
„Zeszyty N a u k o w e P o l i t e c h n i k i
s k i e j " , n r 52, W a r s z a w a 1961, s. 17, 18.
4 1

środko­
Warszaw­

R. R e i n f u s s , Sztuka
ludowa
na pograniczu
Lu­
belszczyzny
i Podlasia,
„Studia i Materiały L u b e l s k i e " ,
L u b l i n 1962, s. 116, t a b l . 1, 3, 4.
4 2

Bysował Krzysztof Kelm według szidcu Marli Czarneckiej — 11. 11; wg szkicu Zofii
wg oprać. Bomana Reinfussa 1 szkicu M. Czarneckiej — 11. 13

deśli-BelnfussoweJ

— 11. 12;

Kolekcja

Cytat

Reinfuss, Roman, “Z badań nad budownictwem ludowym w województwie kieleckim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 23 maja 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/5960.

Formaty wyjściowe