Z przemówienia wygłoszonego na otwarcie Międzynarodowego Sympozjum Mongolistycznego w Warszawie pod hasłem "Tradycja we współczesnej kulturze Mongolskiej Republiki Ludowej" / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1

Dublin Core

Tytuł

Z przemówienia wygłoszonego na otwarcie Międzynarodowego Sympozjum Mongolistycznego w Warszawie pod hasłem "Tradycja we współczesnej kulturze Mongolskiej Republiki Ludowej" / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1

Opis

ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.13-18

Twórca

Dynowski, Witold

Wydawca

Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN

Data

1980

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1003

Format

application/pdf
application/pdf

Język

pol.

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:922

PDF Text

Text

„Etnografia Polska", t. X X I V z. 1
I S S N 0071-1861

WITOLD DYNOWSKI

Z PRZEMÓWIENIA WYGŁOSZONEGO NA OTWARCIU
MIĘDZYNARODOWEGO SYMPOZJUM MONGOLISTYCZNEGO
W WARSZAWIE POD HASŁEM: „TRADYCJA WE WSPÓŁCZESNEJ
K U L T U R Z E MONGOLSKIEJ R E P U B L I K I LUDOWEJ"
Otwierając Międzynarodowe Sympozjum Mongolistyczne pragnę ser­
decznie powitać wszystkich uczestników biorących udział w naszych
obradach. Ze szczególną przyjemnością w imieniu organizatorów chcę
przywitać i pozdrowić przedstawicieli nauki przybyłych z zagranicy,
zarówno z różnych środowisk europejskich, azjatyckich, amerykańskich,
jak i z Australii.
Na wstępie winienem P a ń s t w u wyjaśnić okoliczności, które zadecy^
dowały o takim, a nie innym zgrupowaniu referatów autorów polskich
i wygłaszaniu ich w odpowiedniej kolejności w różnych instytucjach nau­
kowych — w Uniwersytecie Warszawskim i w Instytucie Historii K u l ­
t u r y Materialnej PAN. Uniwersytet Warszawski był bowiem kolebką
mongolistyki polskiej. Tu w końcu ubiegłego stulecia pracował J. K o ­
walewski, t u po I I wojnie światowej prof. M . Lewicki podjął dziedzictwo
po W. L . Kotwiczu, po zgonie zaś M . Lewickiego Katedrą Mongolistyki
(jedyną w Polsce) kieruje prof. S. Kałużyński. Wiele więc przemawia za
tym, żeby linią kierunkową połączyć zakresy zainteresowań k i l k u gene­
racji mongolistów polskich. Co więcej, z płaszczyzn zainteresowań mon­
golistów polskich nie trudno jest dostrzec punkty odniesienia występu­
jące w kierunkach mongolistyki światowej.
Całkiem inaczej złożyły się studia kulturoznawcze o Mongolii pro­
wadzone od 1966 r. przez sektor etnograficzny I H K M łącznie z Katedrą
Etnografii UW. Skrystalizowały się one na podstawie obrazu tradycyj­
nej k u l t u r y mongolskiej sprzed rewolucji i osiągniętych tam wyników
badawczych oraz na teoretycznych próbach ustalenia prawidłowości adap­
tacji k u l t u r y koczowniczo-pasterskiej do modeli współczesnej cywiliza­
cji. Zawsze jednak ostatecznym celem naszych wysiłków — naszym pro­
gramem maksimum — było podjęcie konkretnych, zespołowych i syste­
matycznych badań terenowych w tym kraju. Dopiero bowiem bezpośred­
nie zetknięcie się z żywą społecznością, odbieranie pełnych wrażeń i re­
jestracja na bieżąco zmian strukturalnych kultury oraz śledzenie powsta-

14

WITOLD

DYNOWSKI

wania impulsów i ich złożonej transmisji społecznej przy przekształca­
niu starego w nowe, może stać się właściwym czynnikiem inspirującym
do wysuwania trafnych wniosków naukowych.
Ogólnym i długofalowym przedmiotem badań stały się prawidłowości
adaptacji tradycyjnej kultury pasterskiej do wymogów współczesnej cy­
wilizacji i modelu nowoczesnego państwa socjalistycznego. W t y m ogól­
nie sformułowanym spojrzeniu badawczym znalazły się następujące za­
dania szczegółowe: Chodziło przede wszystkim o odtworzenie na podsta­
wie literatury, źródeł zastanych i tradycji ustnej obrazu k u l t u r y paster­
skiej sprzed rewolucji. Najistotniejszą rzeczą przy t y m stało się poszu­
kiwanie czynników sprawczych, które stabilizowały ten system k u l t u ­
rowy. Pytania badawcze dotyczyły roli środowiska geograficznego, czyn­
nika demograficznego, systemu politycznego i gospodarczego, roli struk­
tury społecznej i jej związków z wątkami wierzeniowymi.
Tematykę badań nad przemianami współczesnymi ujęto w cztery za­
sadnicze grupy:
1. Studia nad przemianami współczesnymi kultury nomadyczno-pasterskiej w t y m wariancie, który zachowuje koczowniczy tryb życia
i gospodarkę pasterską, lecz modernizuje go przez racjonalizację hodo­
wli, uspołecznione formy gospodarowania, kolektywizm organizacji ży­
cia zbiorowego i tworzenie w ośrodkach somonowych stałych centrów
dyspozycyjnych i usługowych dla pasterzy.
2. Prawidłowość przechodzenia od tradycyjnej gospodarki pastersko-koczowniczej do uspółdzielezonych form gospodarki pastersko-rolniczej
związanej z elementami życia osiadłego. Rola czynnika państwowego
w t y m procesie, funkcja państwowych gospodarstw rolnych, wpływów
wzorów kulturowych krajów rolniczych. Bezpośrednie przyczyny spraw­
cze tego procesu, jego przebieg i efekty współcześnie obserwowane.
3. Studia nad procesem tworzenia się miast i ośrodków wytwarzania
przemysłowego. Powstawanie społeczności miejskich. Drogi rekrutacji
klasy robotniczej. Przebieg procesów miastotwórczych; adaptacja lud­
ności stepowej do w a r u n k ó w życia miejskiego i pracy w zakładach prze­
mysłowych.
4. Kształtowanie się w warunkach społeczeństwa socjalistycznego
nowej kultury narodowej. Procesy laicyzacji kultury. Kształtowanie się
poczucia wspólnoty ogólnonarodowej. Wiedza o innych krajach i naro­
dach. Rola elementów tradycyjnej kultury ludowej w procesie współ­
czesnej integracji narodowo-państwowej. Rola inteligencji mongolskiej,
jej rola społeczno-kulturowa.
Studia nad prawidłowościami przemian kultury pastersko-koczowniczej w warunkach kolektywizacji i tworzenia ośrodków lokalnych z na­
tury rzeczy można było przeprowadzić tylko w terenie. Podobnie przed­
stawia się sprawa studiów nad wprowadzeniem rolnictwa i osiadłego
trybu życia. Materiał dokumentacyjny, jakim dysponują w t y m zakresie

Z

15

PRZEMÓWIENIA

- archiwa i instytucje mongolskie, okazał się niewystarczający dla pogłę­
bionych studiów nad funkcjonalnym sensem tych przemian, nad pra­
widłowościami przemian kulturowych, gdyż zastany zasób źródeł to
przede wszystkim ujęcia ilościowe, dotyczące zagadnień gospodarczych.
Toteż prace nasze w Mongolii musiały objąć wcale pokaźne obszary kra­
ju i, co nie obojętne dla efektów naukowych, zebrane materiały cechuje
duży rozrzut w terenie.
Jest rzeczą zrozumiałą, że w dłuższym procesie gromadzenia mate­
riałów powstały większe zgrupowania tematyczne, które możemy zamk­
nąć w określonej całości. W ten sposób możemy spojrzeć na zbiorowy
trud uczestników ekspedycji etnograficznej w Mongolii w gromadzeniu
materiałów do dziejów somonu Bajan — dzisiaj somon przyjaźni polsko-mongolskiej. Można się spodziewać, że po opracowaniu tych mate­
riałów w studiach mongolskiego procesu historycznego utrwali się szer­
sze spojrzenie na nową rejonizację kraju i mechanizmy wyzwalania no­
wych sił społecznych ze środowiska miejscowych czy nowo osiedlonych
aratów.
Trudno o bardziej właściwe uwypuklenie sytuacji, w której doszło
do nowych ustaleń pojęciowych dla tradycyjnej instytucji o nazwie
churał. W rekonstrukcji bowiem procesu ścierania się starego porządku
z nowym modelem ustrojowym również churały jako system wieloszczeblowego przedstawicielstwa szerokich mas arackich należy zaliczyć do
tych kategorii, które dopiero musiały torować sobie drogę w nowej rze­
czywistości historycznej. Z takim porządkiem rzeczy mamy do czynie­
nia niemal przy k a ż d y m akcie zakładania nowych somonów i zjednoczeń
arackich.
Zgromadzono też zespołowo materiały terenowe do bardzo istotnej
dla mongolskiego życia gospodarczego kwestii kontynuowania zawodu
pasterskiego przez młodą generację. W Mongolii bowiem, podobnie jak
w innych środowiskach o dużych kontrastach bytowania na wsi i w sku­
piskach normujących życie na wzór zwartych osiedli miejskich, daje się
ostatnio odczuć rezygnację z zawodów tradycyjnych. W badaniach te­
renowych nowo zaistniałej sytuacji chodziło przede wszystkim o ujaw­
nienie i rejestrację czynników sprawczych powodujących zachwianie
wiekowego porządku w tradycyjnym systemie wartościowania zajęć
w chudonie. Zdajemy sobie sprawę, że zasoby materiałowe pochodzące
z k i l k u ajmaków aczkolwiek są niemałe nie mogą być w pełni reprezen­
tatywne dla całej Mongolii. Były to badania jedynie sondażowe, które
traktować należy jako przyczynek do podjęcia akcji szerszej w skali ca­
łego kraju. Zestaw materiałów zebranych przez polską ekspedycję etno­
graficzną został już wstępnie zweryfikowany i opublikowany .
1

1

Patrz: I . K a b z i ń s k a - S t a w a r z , Adaptacja młodzieży
środowiska
pasterskiego, „Etnografia Polska", t. 23: 1979, z. 2.

mongolskiej

do

Z

15

PRZEMÓWIENIA

. StfttMwa i instytucje mongolskie, okazał się niewystarczający dla pogłę­
bionych studiów nad funkcjonalnym sensem tych przemian, nad pra­
widłowościami przemian kulturowych, gdyż zastany zasób źródeł to
przede wszystkim ujęcia ilościowe, dotyczące zagadnień gospodarczych.
Toteż prace nasze w Mongolii musiały objąć wcale pokaźne obszary kra­
ju i, co nie obojętne dla efektów naukowych, zebrane materiały cechuje
duży rozrzut w terenie.
Jest rzeczą zrozumiałą, że w dłuższym procesie gromadzenia mate­
riałów powstały większe zgrupowania tematyczne, które możemy zamk­
nąć w określonej całości. W ten sposób możemy spojrzeć na zbiorowy
trud uczestników ekspedycji etnograficznej w Mongolii w gromadzeniu
materiałów do dziejów somonu Bajan — dzisiaj somon przyjaźni polsko-mongolskiej. Można się spodziewać, że po opracowaniu tych mate­
riałów w studiach mongolskiego procesu historycznego utrwali się szer­
sze spojrzenie na nową rejonizację kraju i mechanizmy wyzwalania no­
wych sił społecznych ze środowiska miejscowych czy nowo osiedlonych
aratów.
Trudno o bardziej właściwe uwypuklenie sytuacji, w której doszło
do nowych ustaleń pojęciowych dla tradycyjnej instytucji o nazwie
churał. W rekonstrukcji bowiem procesu ścierania się starego porządku
z nowym modelem ustrojowym również churały jako system wieloszczeblowego przedstawicielstwa szerokich mas arackich należy zaliczyć do
tych kategorii, które dopiero musiały torować sobie drogę w nowej rze­
czywistości historycznej. Z takim porządkiem rzeczy mamy do czynie­
nia niemal przy każdym akcie zakładania nowych somonów i zjednoczeń
arackich.
Zgromadzono też zespołowo materiały terenowe do bardzo istotnej
dla mongolskiego życia gospodarczego kwestii kontynuowania zawodu
pasterskiego przez młodą generację. W Mongolii bowiem, podobnie jak
w innych środowiskach o dużych kontrastach bytowania na wsi i w sku­
piskach normujących życie na wzór zwartych osiedli miejskich, daje się
ostatnio odczuć rezygnację z zawodów tradycyjnych. W badaniach te­
renowych nowo zaistniałej sytuacji chodziło przede wszystkim o ujaw­
nienie i rejestrację czynników sprawczych powodujących zachwianie
wiekowego porządku w tradycyjnym systemie wartościowania zajęć
w chudonie. Zdajemy sobie sprawę, że zasoby materiałowe pochodzące
z k i l k u ajmaków aczkolwiek są niemałe nie mogą być w pełni reprezen­
tatywne dla całej Mongolii. Były to badania jedynie sondażowe, które
traktować należy jako przyczynek do podjęcia akcji szerszej w skali ca­
łego kraju. Zestaw materiałów zebranych przez polską ekspedycję etno­
graficzną został już wstępnie zweryfikowany i opublikowany .
J

1

Patrz: I . K a b z i ń s k a - S t a w a r z , Adaptacja młodzieży
środowiska
pasterskiego, „Etnografia Polska", t. 23: 1979, z. 2.

mongolskiej

do

16

WITOLD

DYNOWSKI

Równolegle do prac prowadzonych zespołowo każdy z uczestników ek­
spedycji związał swe zainteresowania dodatkowo z określonym, kon­
kretnym tematem bądź z zespołem tematów potraktowanych monogra­
ficznie. Dla przykładu wymieńmy zespół tematów scalonych pod hasłem
,.urbanizacja stepu". Pod ogólnym tytułem Torguci przygotowuje się
do druku monografię jednej szczególnie interesującej grupy mniejszościo­
wej w Mongolii. Ze studiów kultury tradycyjnej (obrzędy, światopo­
gląd) w zainteresowaniach indywidualnych zrodziły się wysoce pasjonu­
jące refleksje na temat ujawnionych kategorii w języku symbolicznym.
Interesująco zapowiadają się także wyniki studiów nad elementami l u dycznymi w kulturze mongolskiej. Do tematów przygotowanych do dru­
k u i częściowo już opublikowanych trzeba zaliczyć rozważania o mon­
golskim systemie pokrewieństwa. Z szerokiego tła studiów zagadnień
społecznych wyłonił się wreszcie zakres zainteresowań indywidualnych
pod hasłem „rodzina mongolska".
Pozostaje pytanie, jak ocenić i jak się ustosunkować do prac prowa­
dzonych iw Mongolii przez polską ekspedycję etnograficzną i do ich w y ­
ników. Nie ulega wątpliwości, że około 50 pozycji publikowanych (w tym
dwie książkowe) stanowi wymierny wynik działalności polskich etno­
grafów w Mongolii. Wydaje się jednak, że nie t y m i kategoriami trzeba
mierzyć udział w badaniach naukowych i obecność polskiej ekspedycji
w t y m kraju.
W kręgu nauki mongolskiej, zwłaszcza w jej ogniwach stykających
się z nauką światową (kongresy i sympozja międzynarodowe), chętnie
hołduje się refleksjom na tematy bardziej odległej i bliższej historii
rodzimej. Przewodnią myślą I I Międzynarodowego Kongresu Mongoli­
stów w Ułan Bator była głęboka refleksja na temat wkładu kultury
mongolskiej w rozwój cywilizacji światowej. W t y m samym środowisku
naukowym, na bazie przemian od okresu mandżurskiego, podjęto także
próby szerszych uogólnień, zmierzające w kierunku stworzenia systemu
ocen i wartościowania oznak postępu. Błyskotliwie to zauważył prof.
Walther Heissig w książce Die Mongolen, pisząc w podtytule: „Ein Volk
sucht seine Geschichte" (co należałoby tłumaczyć jako „naród odszuku­
jący swą historię").
Rozbudzona refleksja historyczna, przepełniona akcentami oceniają­
cymi, charakteryzuje bodaj każde społeczeństwo znajdujące się w pro­
cesie gwałtownych przemian, społeczeństwo odzyskujące lub zyskujące
samodzielność państwowo-narodową, zmierzające k u modernizacji gospo­
darki i form życia zbiorowego. Zazwyczaj pierwszym zadaniem podej­
mowanym przez nowo kształtujące się środowisko intelektualne — hu­
manistyczne — jest próba rozrachunku z procesem historycznym. Nic
więc dziwnego, że mongolska myśl historyczna koncentruje się na anali­
zie i ocenie ostatnich 60 lat. Jest także rzeczą zrozumiałą, że mongolska
myśl historyczna tak wiele uwagi poświęca początkom ruchów rewolu-

Z

PRZEMÓWIENIA

17

cyjnych i działaniu nowego aparatu władzy. Z drugiej strony dziś,
z perspektywy 60 lat dzielących Mongolię od rewolucji, coraz częściej
stawiane jest pytanie, w jaki aposób i co należałoby zachować z modelu
tradycyjnego.
Jest to najbardziej właściwa płaszczyzna, na której można rozpatry­
wać efekty współpracy etnografii polskiej z mongolskimi przedstawi­
cielami myśli historyczno-społecznej. Tu nie tylko zaznacza się pionier­
ska rola etnografii polskiej w kontaktach nauki dwóch socjalistycznych
państw, lecz także i pomoc w pozyskiwaniu nowych p a r t n e r ó w do współ­
pracy — p a r t n e r ó w z innych dyscyplin naukowych, przede wszystkim
archeologów i socjologów. Co więcej, na tej płaszczyźnie jako na bar­
dziej t r w a ł y m gruncie można z większym powodzeniem stawiać nowe,
szersze pytania badawcze, łączące w odpowiedzi przeszłość z przyszłoś­
cią. Można się więc pytać czy Mongolia, podobnie jak inne wielkie na­
rody Azji, niezależnie od ustroju i stopnia zaawansowania w technicznej
modernizacji bytowania {np. Japonia, Chiny, Korea) pozostaje nadal na
osi azjatyckiej, czy też przestawia się na oś inną i iw czym się to szcze­
gólnie jaskrawo wyraża.

2 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1

Cytat

Dynowski, Witold, “Z przemówienia wygłoszonego na otwarcie Międzynarodowego Sympozjum Mongolistycznego w Warszawie pod hasłem "Tradycja we współczesnej kulturze Mongolskiej Republiki Ludowej" / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 6 października 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/11486.

Formaty wyjściowe