-
Title
-
Demony wojny według Warburga. Kriegskartothek /Polska Sztuka Ludowa-Konteksty 2011, t. 65, nr 2-3
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa-Konteksty 2011, t. 65, nr 2-3, Aby Warburg: sejsmograf nowoczesności, s.29-32
-
Creator
-
Szreszeń, Tomasz
-
Date
-
2011
-
Subject
-
Warburg, Aby (1966-`1929)
-
extracted text
-
05b_Tomasz Szerszen.ps - 10/18/2011 2:15 PM
TOMASZ SZERSZEŃ
Nieład świata, oto temat sztuki
Bertolt Brecht
Z
abytki zniszczone przez bomby, kosmiczny pejzaż
pól po ostrzale artyleryjskim, widoki eksplozji,
nowe modele uzbrojenia, zestrzelony sterowiec,
żołnierze w okopach, pomniki i groby poległych, zwierzęta wykorzystywane podczas działań wojennych, medale dla bohaterów, Hindenburg, Marinetti… Jednym
z najciekawszych wątków przygotowanej przez Georges’a Didi-Hubermana ekspozycji w muzeum Reina
Sofia jest pokazanie fragmentów Warburgowskiej
Kriegskarthotek – zdjęć, pocztówek, map, ulotek propagandowych zbieranych i opracowywanych (według starannego podziału na fiszki) przez niemieckiego historyka sztuki podczas Pierwszej Wojny Światowej w celu
stworzenia jej wizualnego archiwum. Znaczna część fotografii została przez Warburga odkupiona bezpośrednio od wojska z jasną intencją szczegółowej analizy wojennej ikonografii, demontażu jej powierzchniowych
i skrytych znaczeń. To zaledwie niewielka część tego
zbioru: większość z ponad 5 tysięcy fotografii zaginęła
podczas pośpiesznej przeprowadzki Biblioteki z Hamburga do Londynu w 1933 roku. Dziś w archiwum Instytutu Warburga pozostało 1445 zdjęć zgrupowanych
w trzech skrzynkach. Pracy nad ich opracowaniem
podjęła się w 2002 roku Claudia Wedepohl, rekonstruując warburgowski podział [zbiory: Wojna i kultura,
Przesądy związane z wojną, Wojna i sztuka; ten ostatni
zawiera podzbiory: Prehistoria, Religia, Technika – higiena, Poezja, Etyka, Produkcja uzbrojenia, Literatura wojenna, Kino i Astrologiczne znaki i figury na niebie].
Choć z powodu rozpętanej wówczas w Niemczech
antysemickiej histerii Warburg nie mógł wziąć bezpośredniego udziału w wojnie, to, jak w przypadku wielu
mu współczesnych (Didi-Huberman przypomina
choćby o intrygującym Carnet de guerre 1914-18 francuskiego historyka Marca Blocha), stanowiła ona
punkt zwrotny w jego życiu. Prezentowana na wystawie kolekcja obrazów wojny stanowiła entourage – tysiące zdjęć przyczepionych do ścian Biblioteki – słynnego kryzysu psychicznego, który doprowadził
Warburga do próby zabicia własnej rodziny i, w efekcie, do paroletniego zamknięcia i kuracji w szpitalu
w Kreuzlingen. Ta próba symbolicznego „zabicia siebie” wiązała się ściśle z dramatem samo-negacji, który,
jego zdaniem, stał się udziałem europejskiej kultury.
Wojenne archiwum Warburga to zbiór objawów zbiorowej histerii, wyraz schizofrenicznego rozdarcia kultury zaangażowanej w wojnę wbrew sobie. Równocześnie, jest wyczerpującą antropologiczną typologią
przedstawień, wyobrażeń i gestów, które wiążą się nie
tylko z nowoczesną wojną i jej mitologią, ale z wojowaniem w ogóle – w tym sensie, jako próba swoistej
„ikonografii politycznej”, stanowi ważny krok w ewolucji, która doprowadziła do powstania Atlasu Mne-
Demony wojny
według Warburga.
Kriegskartothek
mosyne (warto również w tym miejscu odnotować pokrewieństwo pomysłu Warburga z próbą stworzenia
„socjologii wojny” w kręgu paryskiego Collége de Sociologie pod koniec lat 30.).
Istnieje jeszcze jeden sposób interpretacji znaczenia Kriegskarthotek – klucz do niej zdaje się znajdować
w zaproponowanym przez Didi-Hubermana zestawieniu Warburga i Goi. Niemiecki historyk sztuki, podobnie jak hiszpański malarz, musi stawić czoła „demonom wojny”: to dramat ludzi Oświecenia
zmuszonych sprostać horrorowi wojny, rozpadowi kultury. Obaj reagują na kryzys otaczając się obrazami,
tworząc obrazy, walcząc z obrazami. Wojenne archiwum Warburga spełniało bowiem rolę przestrzeni
swoistej „psychomachii”, którą toczył on sam, próbując przezwyciężyć moc obrazów – tych, które przedstawiały nieodwracalne zniszczenia lub pozostając na
usługach propagandy tworzyły wojenny (i nacjonalistyczny) mit. Wystawiając się na działanie obrazów,
jednocześnie je zaklinając, egzorcyzmując, „demontując” ich sensy, próbował nie tylko rozbroić ich magiczną i mityczną moc, ale również wyswobodzić się z pod
wpływu „demonów”: przezwyciężyć siebie.
Aby Warburg, linia frontu francusko-niemieckiego. Notatnik,
26 padziernika 1914. Za: Atlas. Cómo llevar el mundo a cuestas?,
katalog wystawy, Museo Reina Sofia, Madryt 2010, s. 124
29
05b_Tomasz Szerszen.ps - 10/18/2011 2:15 PM
Aby Warburg, Kriegsphotographien, 1914-18. Fragment wystawy Atlas. Cómo llevar el mundo a cuestas?, Museo Reina Sofia,
Madryt 2010/11. Fot. Tomasz Szerszeń
05b_Tomasz Szerszen.ps - 10/18/2011 2:15 PM
Aby Warburg, Kriegsphotographien, 1914-18. Fragment wystawy Atlas. Cómo llevar el mundo a cuestas?, Museo Reina Sofia,
Madryt 2010/11. Fot. Tomasz Szerszeń
05b_Tomasz Szerszen.ps - 10/18/2011 2:15 PM
Aby Warburg, Kriegsphotographien 1914-18, Za: Atlas. Cómo llevar el mundo a cuestas?,
katalog wystawy Museo Reina Sofia, Madryt 2010, s. 384
05b_Tomasz Szerszen.pdf