Dlaczego krowa jest czerwona? O kategoriach widzenia barwnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4

Dublin Core

Tytuł

Dlaczego krowa jest czerwona? O kategoriach widzenia barwnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4

Opis

Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4, s.247-251

Twórca

Michera, Wojciech

Wydawca

Instytut Sztuki PAN

Data

1984

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3343

Format

application/pdf

Język

pol.

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:3133

PDF Text

Text

Wojciech Michera

DLACZEGO KROWA JEST CZERWONA?
O KATEGORIACH WIDZENIA BARWNEGO

Największy
obrazka
sce

mieszczuch

na opakowaniu

dwie

odmiany

tych

wone.

A

trzeba

b y zaoponować:

mają

przecież,

rzeczywiście

nie

czerwone



sprzeczność

znający

masła

zwierząt:

jeśli

krowę

chcielibyśmy

być

ale brązowe!
językową

Wielu

będzie p r e t e k s t e m i p u n k t e m wyjścia
pewnymi
odcienie

jednolite

do r o z w a ż a ń

antropologicznymi problemami

barwne

do sfery

przez

dzielone
i

badawczej

nowicie

prezentujących

relatywizmu

należącym w y ­
głównej

posta­

Pojawienie

a mia­
się n a z ­

n i e u c h r o n n i e przywołanie i n ­

nej

i





„uniwersalizm"
zmagają



oto m a m y

się o n i o d d o b r y c h

n a m obaj

potrzebni,

byśmy

obu antagoni­

kilkudziesięciu l a t .

mogli

lepiej

określić

Początki
a

zmianę

a n t r o p o l o g i i stały

przede

wszystkim

przyniosły

tedencje

znawstwo

amerykańskie

B. L . Whorfa.
nistów,

że

ludzka",
mie

Stwierdzono,

nie istnieje

że m ó w i ć

f i c z n y m i sposobami
głównej
który

mierze

przykładem
nia tezy
O

przystosowania

środowiskowych.
pozostałe.

relatywistów,

t y m , że poszczególne k u l t u r y
kategorii

Początkowo

kolorów

dzisiejszej

polskiej

specy­
się w

Przypadkiem

relatywiści
zimnej
nych

części

n a który

(np. polskim)
kolory:

nych

zielony

języków

obszar
Ten

t e n odcień

barwny

2

obejmuje

ugruntowany

znawstwa.

koncepcję

Opozycja

ze

spotykamy

ubo­
się

dzielenia

odcieni

języku

zielo­

europej­
się n a

cały t e n

4

turalnego,

przeciwstawiająca

i a n a l i z o w a n i u faktów

wynikiem
sobu
ale

jącym

j e d n a k się

samego

języko­

z Chomsky'm na

tzw. językoznawstwa
indukcyjnemu

p o s z u k i w a n i e ogólnej

nurtu

podział

a

dokładniej

barw

n i e jest

( i a r b i t r a l n i e określonego)
się d a n e j

kultury

o różnym s t o p n i u

rozwoju

zapoczątkowanego

ewolucjonizm,

zróżnicowany

przystosowania
świadczy

prac

jest

odmiennego

norodnym

zaawansowania

ewolucyjnym. Czynnikiem

tę e w o l u c j ę

jest

fizjologia.

spo­

d o środowiska,
w

jed­

organizu­

T e n ostatni
widziany,

element,
powoduje,

fizjologii

widze­

w i e l u nieporozumień; d l a zachęty m o g ę dodać, że z a p r e ­
zentowana
stawiają

t e o r i a różni się z n a c z n i e

podręczniki

Uznawany

o d t e j , którą

dzisiaj

pogląd

na mechanizm

w prostej

w

— Younga-Helmholtza

X I X w . teorii

Pierwsza

teoria, mówiąca

ocznego,

przed­

szkolne.

kolorów pochodzi

linii

jest

oraz

Heringa .
7

podstawo­

wszelkie

odnosi

— obrazu

widzenia
powstałych

barwach

tworzących

chromatyczne,

a dokładniej

o d dwóch

o trzech

spostrze­

się d o

widzenia

powstającego

na siat­

t u sumą k o l o r ó w

struk­

zbieraniu
zasady p o ­

powstaje

w

mózgu,

chromatycznych,

ważniejsze

wra­

jest,

przez

niego

czarnemu, czerwonemu

parom

kolorów:

i zielonemu

b i e s k i e m u . T e t r z y kanały

tworzone

komórek:

i

antagonistyczne

sze reagują
wołują
tej,
na

zielonej,

tworzą

wrażenie

Łatwo

bieli

jednocześnie
teraz

są p r z e z d w a t y p y

odpowiadają

achromalycznych

odpowiednich

jako

i wy­

(czerwonej,

jednocześnie
barwa

żół­
polega

doznania

czerwono-zie-

nieantagonistyczne

— barwy

t e mogą b y ć

szarość.

na czym

potrzebne

polegają

trzy

do jego o p i s u :

i nasycenie.

Komórki

za. określanie

antagonistycznych,

„wy­

jasność,

nieantago­

jasności,

j a k i chromatycznych,

komórek

Pierw­

długości f a l i

Komórki

i czerni

określić
cechy

chromatyczny

nistyczne
barw

powstawać
(nie istnieje

i

żółtemu i n i e ­

I c h antagonistyczność

a n i żółto-niebieska).

miary" koloru,
odcień

pary

trzem

białemu

nieantagonistyczne.

chromatycznych

niebieskiej).

jednej

widziane

nie

barw

t y m , ż e n i e mogą

kolorów

oraz

n a bodźce o określonej

wrażenie

w

z poglądami E. H e r i n g a : t r z y

kanały w i ą ż ą c e s i a t k ó w k ę z m ó z g i e m odpowiadają
wymienionym

co

z impulsem barwnym wytworzonym

o k u . T e n etap jest zgodny

spadło n a tę o g ó l n o -

generatywistów,

czele, w o b e c d o t y c h c z a s o w e g o

neoewolucjonizm:

lona,

nazwą .

strony

cechą

Berlina i Kay'a

się d a l e j

zachwiał. P i e r w s z e u d e r z e n i e , n i e z a u w a ż a l n e , a l e — p o z ­
antropologiczną

Najważniejszą
przez

dzieje

z

doczekały

3

w o l ę sobie twierdzić — zasadnicze,

w

szczegółach — zdołała się o b r o n i ć " .

barwy

powołują

się pogląd

i Kay. W re­
i ulepszona

żenie

zgodnie

czy N a v a j o )

jedną

Berlin

czerń b r a k i e m światła). P o n i e w a ż j e d n a k o s t a t e c z n e

s p e k t r u m dzieli

zdawałoby

również

X I X w.

i n i e b i e s k i , podczas g d y w i e l e i n ­

(np. j a k u c k i ,

nimi

i meto­

przez krytyków. C o

odmienne

antropologicznej

„standardowym

byli

kówce o k a (biel

fakty

czyli

repre­

od jej ukazania

z u l t a c i e t e o r i a — słuszna w założeniach

i i c h połączeniach

odmienność

spektrum barwnego,

minęły

skrzętnie w y c h w y t y w a n e

odcienie

dla zilustrowa­

najczęściej

międzykulturowa

i niebieskich. W

skim"
dwa

jest

lat jakie

wych

zresztą jeśli c h o d z i o interesujący n a s t e m a t n a d e r
giej

kilkunastu

gane

już w

te same

literaturze

spektywy

kultury,

t o spostrzeżenie

ewolucjonizmu. Potem

i k o m e n t o w a n a była p r z e z c z a s o p i s m a

zentujące w s z y s t k i e n i e m a l n a u k i h u m a n i s t y c z n e . Z p e r ­

się u l u b i o n y m

posiadają

wiedziano

interpretowano

5

poruszenie

jako o s u ­

się i n t e r p r e t a c j i r e l a t y w i s t y c z n e j . T ę w ł a ś n i e
w

„kultura

o autentyczności k a ż d e j z k u l t u r .

zestawy
duchem

ewolucjo-

t e n odnosił

pokazywanym

Basic

w y d a n a w 1969 r . . W y w o ł a ł a o n a n i e z w y k ł e

a k a p i t ó w — u n i k n i e w t e n sposób

wreszcie

będących

stały

doko­

święconych

języko­

i

tego e l e m e n t u

Kolory

barw

P. K a y ' a

też, b y c z y t e l n i k n i e opuszczał p o ­

się g r u p l u d z k i c h do

Pogląd

d o języka, j a k o

kształtuje

wyłącznie

i

nia b a r w . Proponuję

poglądom

etnicznych,

B. Berlina

że muszę choć pobieżnie p r z e d s t a w i ć m e c h a n i z m

b y t j a k jedna

można

kultur

o kategoryzowaniu

uniwersa­

przez

E. S a p i r a

wbrew

taki

o niej

poszczególnych

warunków

wypracowane

była

Generalną

pod znakiem

ewolucjonizmu.

F . Boasa,

nauce
książka

n i e m i l e b y ć może p r z e z n i e k t ó r y c h

i zrozumieć c z y m są k o l o r y i i c h k a t e g o r i e .
lizmu,

c o l o r terms

mierze

go antropologów,

popraw­

u n i w e r s a l i z m u wobec r e l a t y w i z m u .

w

niewielka

najważniejsze,

kategorie.

w y „relatywizm" powoduje
stów;

Rewolucji
nała

tworzą

w

kulturowego.

opozycją

człowieka
na

nieskończonej ilości

się, w i a d o m o , że z a w i e r a ł a błędy, f a k t o g r a f i c z n e

barw.

o d j ę z y k a . P o g l ą d t e n j e s t w y n i k i e m ogólniejszej
wy

również

dologiczne,

następnie

zależeć

n a generowanie

n y c h zdań, także t y c h n i g d y n i e z a r e j e s t r o w a n y c h ,

opinia,

miał b y ć p r o c e s e m

kultury

zwalającej

panowała

powszechnie

widziane

kontinuum,

Podział n a k a t e g o r i e
łącznie

zapewne

już w c z e ś n i e j ; d l a

nad
że

czer­

odmiany

czytelników

dostrzegło

do n i e d a w n a

i

t o t e d r u g i e są

nas

Jeszcze

Pol­

precyzyjni

pierwszej

czarno-białą,

z

w

czarno-białe

o ile k r o w y

barwę

jedynie

w i e , że istnieją

zarówno
pobudze­
pojedyn-

247

czych

lub w

odpowiedniej

chromatyczny;
światłem

białym

budzenia

zasadne

z t e g o , że b a r w y
w
nie

pobudzającą

oczach

odbiega

dla g a t u n k u

stopniu

organów

falą

widzenia

od

pewnej

strzec

kolory,

tworzą

często w

tzw.

formie

przestrzeń

kuli:

jej bieguny

wspólne

fał­

danej

kategorii
barw­

prototypów,

g a t u n k o w i l u d z k i e m u . Są

zarówno

przez

się

współczesnych

na poziomie

plemię

D u g u m Dani,

podstawowymi

organizują

które

one

przestrzeń

łat­
i na­

Amerykanów

epoki

kamienia no­

przez

dorosłych j a k

dzieci .
i

kolorami

jest

ogniskowymi,

oczywiście

znana

które

już

nam

szóstka: c z e r w i e ń , żółcień, zieleń, błękit o r a z b i e l i czerń.
zali

do­

poprosić

najlepszy

zwrócić

przedstawianą
przez

wyróżnionych

n i e m ó w i ą c e jeszcze małe

Jeśliby

są zajęte

całemu



Tymi

obraz

może

wokół

i znajdujące

przyjętej

człowiek

barwną,



i

się p o d w z g l ę d e m k o ­

jakie zdrowy

się

wogwinejskie

l o r y s t y k i w y ł ą c z n i e z b i e l i , c z e r n i i szarości.
Wszystkie

tworzą

jak

barwnego.

ludzkiego, t a k j a k nie jest fałszywy

świata p s a czy k o n i a , składający

ne

zywane

ultra­

fizyczną

normy

zwiększonej k o -

środku

w i e j s z e do zapamiętania, są chętniej r o z p o z n a w a n e

bez­

d a l t o n i s t y nlie j e s t o b r a z e m

po

1 0

n i e są rzeczywistością f i ­

jest

o i s t n i e n i u t z w . punktów

umieszczanych

(a w i ę c będących p o c h o d n y m i g r a n i c ) . K a t e g o r i e

po­

e

kolorem,

jedynie

dowalności,

komórek .

się, j a k n p . w y g l ą d a

jest

naszych

O b r a z świata w

czyli

tywistycznego

między

s t o s u n k u d o o b s e r w a t o r a , że

jest z a s t a n a w i a n i e
Ultrafiolet

szywym,

typu

odcień

proporcji

chromatycznym,

zewnętrzną

fiolet.
nie

i

odpowiada

jednego i drugiego

Wynika
zyczną

k o m b i n a c j i , określają

nasycenie

i

biel

się

stu Polaków

l u b Francuzów

ich zdaniem wzór

z t y m samym

Eskimosów,

by

czerwieni, a

wska­

następnie

do, p o w i e d z m y ,

Buszmenów

się, że

międzyjęzy-

t o okazałoby

różnice

i czerń, oś t o k o l e j n e s t o p n i e szarości, p o w i e r z c h n i a n a ­

k o w e n i e są w i ę k s z e niż różnice między o s o b n i k a m i j e d ­

tomiast

n e g o społeczeństwa.

pokryta

jącymi

jest

największe

b a r w a m i c h r o m a t y c z n y m i , osiąga­
nasycenie

b i e l i , c z e r n i i szarości —
w

t a m , gdzie

na „równiku"

najdalej

od

(odpowiada

on

zasadzie t z w . s p e k t r u m b a r w n e m u ) . W

cji

pojęciowej

ne,

że

po

kolory chromatyczne

przeciwległych

leżą: c z e r w i e ń
żenie

sobie

nam

i zieleń

takiej

wielu

(na

żółcień

przestrzeni

zrozumienie

są t a k

stronach

oraz

tej

rozmieszczo­

„antypodach")

barwnej

bardzo

z

jej

kategoryzowaniem.
Powróćmy
goryzacją
lina

już d o s p r a w y

badań

nad kate­

wadzenie

było, zgodnie

rozróżnienia

drugorzędnymi

między

podstawowymi

(DNK) nazwami

(PNK)

kolorów, oraz

i

z

Peru

A m e r y k i P n . n a pięć,

Ara­

bowie

my

Berlin, Kay

Zgodnie
dział
barwy
ria

1. P N K

terminy

( n i e są n i m i

t a k i e , j a k lilaróż, c i e m n y błękit c z y m o c n a c z e r w i e ń ) ;
PNK

b a r w n e j , do których odnoszą

nie

mogą

obiektów,

wiązać

się

jak np. blond, gniady

muszą

być o b e c n e w
społeczeństwa,

być

nazw

określoną

lub nazwy

śnie­
(muszą

świadomości w s z y s t k i c h członków

danego

odniesienia

kolorów

podrzędne

w

tegorie
nej.

kulturach

przez

s t o s u n k u do

t e n , j a k już

muszą

i

zawierają

się

takiego

jest

twier­

o n ogólnej,

uni­

różnią

zwrócili

Navajo

się

uwagę

ale przede
które w

się ośrodkami

określali

sobą.

na

się n a

przykładzie

Ewolucjoniści

wszystkim na punkty

przestrzeni

jej kategoryzowania

potwierdzenie

g i c z n y c h . N i e można

nato­

między k a ­
stawały

tworzonych kategorii. I c h koncepcja

całkowite

zawiera

każdy

w

wiec

z nich

„najlepszy

w pierwszej
lufo

po

badaniach

zna­

psycholo­

n a t o m i a s t utrzymać, poglądu

rela­

I

na dwie

typy

ewolucyjny,

barw

etap

na

prze­

wprowadził

połowy.

Jedna

po­

zawiera

wspomniani

odcienie

głównych

kolorów

wskazywany

kategorii;

zielone

ja­

praktycznie,

to

wydzielenie
więc

z żółcią, o r a z połączenie
etap

dopuszcza

połówki

z

albo

niebieskie.

się n a t y m e t a p i e

Dugum Dani z Nowej

bieli. M a m y

III

danej

l u d e m znajdującym

etap

nozimnej

z sześciu



katego­

j e s t t o b i e l lufo c z e r w i e ń , a w d r u g i e j czerń

Współcześnie
II

i zieleń). K a ż d a

być t e o r e t y c z n i e

przykład"

najciemniejsze

czystej

trzy

może



Gwinei.

kategorii

trzy kategorie:

„ciepło-jasnej"
biel,

czerwień

czerń-błękit-zieleń.
dwie

możliwości:

wyodrębnia

się

czerń,

albo

z

albo

(przypa­

ciem-

d e k częściej s p o t y k a n y ) połączenie c z e r w i e ń - ż ó ł c i e ń

roz­

p a d a się n a d w a wchodzące w j e g o skład g ł ó w n e k o l o r y .
W

o b u p r z y p a d k a c h j ę z y k znajdujący

wyróżnia

cztery

Piąta
będącym

się n a t y m e t a p i e

PKK.

kategoria

koloru

połączeniem

jest

osiągana

obu wersji

na I V

etapie,

e t a p u I I I . Przestrzeń

b a r w n a d z i e l i się w ó w c z a s n a b i e l , czerń, c z e r w i e ń , ż ó ł ­
cień

oraz

sobie

tzw. Grue

(green-blue),

Każdy

z

czterech

jedną

żemy

łączącą

etapów

„łączoną",

posiada

zawierającą

w

kolorów. N a z w t y c h

co

2 lub

kategorii nie

dokładnie przetłumaczyć n a j ę z y k i d a l s z y c h
określić

b a r d z o dużym
k i m i spotykają

jako

niektórych

biel l u b jako

się f i l o l o g o w i e
i

czerwień

nazwy

zielonych

z etapem

jedynie

w

są też k ł o p o t y , z j a ­

k l a s y c z n i próbujący

przez H o m e r a

kwiatów

j e s t związana

eta­

„ m o l a " (biel-czerwień-żółcień) m o ­

przybliżeniu. Z n a n e

tłumaczyć s t o s o w a n e
Grue

pierwszych

kategorię

pów. N o w o g w i n e j s k i e

rza,

kategorię

zieleń i błękit.

3 z sześciu g ł ó w n y c h

ją opierając

terminologii

(czerń, błękit

można

nie t y l k o na granice

procesie

zimne

możliwe
kate­

określają-

t w i e r d z i , że różne
na schemat

t y m poglądem

barwnej

i polskiego — t a k rozumiane

między

z

się

p e w n y m s t o p n i u pojęcia

nałożyć

rozwój

korzeni

wspólną.

i wielu innych
można

kategorii

stało

n a pojęcie

j e j granic. J a k widzieliśmy

porównania języka

tegoriami,

barw­

różnych

(neoewolucjoniśoi)

twierdzenia

spojrzenia

ogóle). Relatywiści

wyznaczeniu

barwnej,

być w

i

najmniej

(choć w n i o s k i dotyczą w

kategorie

może

w

Ka­

zasadzie.

Wysunięcie

gorii w

listy
DNK

k o l o r u niebieskiego).

wiemy,

różny. Ewolucjoniści

odwróceniu

lazła

użycia

informatorów).

PNK

j e d n a k , że p o d p o r z ą d k o w a n y

wersalnej

miast

okazje

b a r w n e są w y n i k i e m podziału p r z e s t r z e n i

Podział

dzą

i

się muszą też n a początku

podawanych

n i c h (np. g r a n a t jest r o d z a j e m

248

z

wyróżnione

ich

psychologicznie

być s t a b i l n e , z n a j d o w a ć

po

wyłącznie

Eskimosów;

4. P N K



się

muszą być rozłączne;

klasą
gu

przestrzeni

głównych

podstawowych

j a s n e i ciepłe ( b i e l , c z e r w i e ń i żółcień), d r u g a

i drugo­

ko

jednowyrazowe

sześć

jedenaście

j e s t cechą

przestrzeni b a r w

ciemne

kolorów:

być

na

Aguaruna

s t r z e n i o s t a t n i c h tysiącleci.

k r y t e r i a określające g r u p ę p o d s t a w o w y c h n a z w

3. P N K

a

Jednakże

zestawów P K K

i

2. Z a k r e s y

sześć,

jących t e n podział

rzędnych ( D K K ) k a t e g o r i i k o l o r ó w . Z a s t o s o w a l i o n i c z t e r y

mają

na

odpowia­

dającego m u rozróżnienia p o d s t a w o w y c h ( P K K )

n a t y m , że

na dwie, M u ­

na trzy,

Ber­

z t y t u ł e m i c h książki, w p r o ­

dzielą

Indian

odzwierciedlający

jednak

b a r w . J e d n y m z p o d s t a w o w y c h posunięć

i Kay'a

środkowej

polegałaby

przestrzeń

Afryki

ułatwi

związanych

ze

Odmienność

D a n i całą

n a c z t e r y , większość
kategorii.

Wyobra­

e

Dugum

rzyni

konstruk­

i błękit .

problemów

np.

prze­

kolorów

roślin.

mo­

Kategoria

I V i stąd s p o t y k a się



najczęściej.
V

etap

głównych
mórek

przynosi

kolorów

zdekodowanie

odpowiadających

neurofizjologicznych.

Dalsze

wszystkich
sześciu
ewolucja

sześciu

typom ko­
polega

na

wyodrębnianiu

się

tych

fragmentów

n e j , które leżą p o m i ę d z y
Na

VI

etapie

wydzielony

a b a r w a m i ciepłymi
Na V I I etapie
wienią

punktami

kolor

a bielą), f i o l e t o w y

rozwój

będzie

kategorią

ostatni

czerwienią

czerwienią

(obecnie

będący

przypadek

znajduje

a

błęki­

jeszcze n i e w y k o ­

jeszcze

istniejące

drugorzędną

zielenią

a

żółcią.

potwierdzenie

,2

chartreuse, w

w

w

ba­

Stanach

obecnie,

Jeśli

analo­

ze

schemat

opisuje

synchroniczne

ewolucyjny,

przemawiających
nie

tylko

zróżnicowanie,

wymagałoby

ale

osobnego

arty­

jednak

z dwóch

danego

koloru

jednego

kolorów

podziale

połączyć. G ł ó w n ą

całą

nazwy

mówiłem,

kategorię

koloru

odcienia,

a

umysł

na

dwóch

poziomie

punkty

jest

neurofizjologicznym

rodzajem

PKK.

funkcjonowanie
kalne

umieszczone

pobudzenia

Na

pojedynczych

oddziaływania

dwóch

1 6

). W

pierw­

odpowiadają
jednego,

przedstawiającym
ich punkty

punktami

komórek

spośród

dla
które

r z e c z się m a z t r z e ­

wzrokowych

są m i ę d z y

właśnie

pobudzeniu

wykresie

komórek

za i c h

odcieni,

fokalne

określonego t y p u k o m ó r e k . I n a c z e j

bo­

przykłady"

reprezentacja

dla wszystkich

typach P K K

.

1 4

t y m może­

ludzki

barwną;

specyficzna

nie

VII

rolę o d g r y w a j ą

mogą być określone za pomocą t e j n a z w y
szych

poprzed­
związane

f o k a l n e , c z y l i „najlepsze

( j a k już

tworzy

poznawcza

barw­

się n a e t a p i e V I i

psychologicznym, w

tzw. punkty

pomocą

typom

i n t e r e s u j e nas z r ó ż n i c o w a n i e

1. i 2. r o d z a j

wiem

sześciu

mózgowych;

wyprowadzone

znaczeniem

my

cim
argumentów

przedstawiony

rozwój

sposób

.

omówienie

t y m , że

dalszy

N i e k t ó r e z p o d d a n y c h t e s t o m osób o k r e ­

do i n n y c h P K K

3. K a t e g o r i e

czer­

a żółcią), s z a r y

przeprowadzonych

ten kolor, nazywany

także

(między

p r z e s t r z e n i b a r w n e j , n p . między

psychologicznych

Dokładne
za

czernią

ściśle odpowiadające

komórek

niego t y p u , a pojawiające

polegał n a zapełnieniu

Zjednoczonych.
giczny

między

barwną g r a n a t ) , l u b między

daniach

2. K a t e g o r i e
nych

bielą a czernią). Można p r z e w i d y w a ć , że

b ł ę k i t e m a czernią

ślały

zostaje

(między

(między

rzystanych fragmentów

Ten

barw­

brązowy.

powstają: k o l o r r ó ż o w y

tem), pomarańczowy
(między

przestrzeni

ogniskowymi.



nich

fo­

maksymalnego
t a m , gdzie

zrównuje

siła

się.

Na

przykład, p u n k t f o k a l n y k o l o r u p o m a r a ń c z o w e g o

umiesz­

n i e n i e mogące z b u l w e r s o w a ć c z y t e l n i k ó w , poprzestanę n a

czony

stopniu

s t w i e r d z e n i u , że w o b s e r w o w a n y c h

czerwone

j a k i żółte, c z y l i m i ę d z y

czerwieni

i ż ó ł c i . Oczywiście

kułu. Choć

więc

zdaję

sobie

s p r a w ę , że

k o n t a k t u ludów egzotycznych

jest to

obecnie

zagad­

przypadkach

z kulturą europejską

prze­

jest

tego t y p u

kle

schematem:



zgodne

kategorią

z

przedstawionym

wyżej

pierwszych

przyjętą

język,

sadzie

najpierw

n p . I I I e t a p u , będzie k a t e g o r i a w ł a ś c i w a
pejskiemu),
badania

lecz

IV

etapowi .

rozpowszechnienia

nych

terminów

(więc

i

dawności)

barwnych odpowiada

na i K a y ' a . Proces ten pozbawiony
czynnika, jest

języków

polinezyjskich

byta

została

i

Europie

w

bardzo

w

ciągu



droga
kilku

wiadomo,

jakiegoś


tysięcy

sto­

poszczegól­
Berli­

przyspiesza­

w

o d I I do V

że

że

schematowi

powolny

przypadku
etapu

prze­

antycznej

które

jest

kolorów

będzie

rodzajów

pojawić

się

w

równym

punktami fokalnymi

znaczenie

mniejsze

psychologiczne

niż

kolorów

dwóch

(dodać należy, że n i e m o g ą w
jednocześnie

w

jednej

za­

kulturze

ro­

1. i 3.).

Tak

więc w

języku

z e t a p u V I I , n p . p o l s k i m , choć

i s t n i e j e aż 11 P K K , s p e c j a l n e

znaczenie

biały, c z a r n y , c z e r w o n y ,

żółty, z i e l o n y

tym

Wśród

jednak n i e koniec.

m a 6 kolorów:
i niebieski . Na
1 1

tych

sześciu

podstawo­

w y c h b a r w także n i e m a równości. P o p i e r w s z e
niają
obok

się

dwa

kolory

achrornatyczne

n i c h czołowe miejsce

przypada



biel

wyróż­
i

czerwieni.

czerń;
Dopiero

było

w d a l s z e j kolejności m o ż n a umieścić t r z y pozostałe g ł ó w ­

Grecji

ne k o l o r y c h r o m a t y c z n e . O t a k i m uporządkowaniu świad­

lat. Podobnie

kultury

dzaje

porównawcze

p o l i n e z y j s k i m i wykazały,

pień

jącego

nie V I I (euro­

Również

n

n a d językami

przez

miejscu,
l e

m i a n y słownika t e r m i n ó w b a r w n y c h , j a k k o l w i e k n i e z w y ­
przyspieszone,

w

i R z y m u z n a j d o w a ł y się n a e t a p i e I V (choć w r a z z o g ó l ­

czą, m y ś l ę , nasze p i e r w s z e

nym

w i e ń z a w s z e b ę d z i e w n i c h d o m i n o w a ć . Co j e d n a k w a ż ­

rozwojem

wale

kulturowym

drugorzędne n a z w y
Powróćmy wreszcie

na

samym

początku:

nazywane



nasz

dlaczego

brąz

nie jest bardzo

z

punktem

określiłby

tzw.

fokalnym

i czystą

W

świetle

zostało

ności

czerwieni).

podstawowe

czerwieni?

się

„barwna"

czasów,

słabo

rozwinięte.


odległych,

l u b że

Oczywiście,

klasyfikacja
a

poza

nazwy
krów

słownictwo

t y m wydaje

do

z

Konga
(podsta­

interesującego
języku p o l ­

że p o p u l a r n a

pochodzi

z

daw­

polskiego

rozwiązania

ta pochodzi

a może i w i ę k s z y m s t o p n i u

wówczas

d l a brązu i d l a

ludu

oba



Murzyn

odpowiedź,

k l a s y f i k a c j a rodzajów

nych

odrzucić

może

PKK

terminem

i ubarwienie

s k i m istnieją o s o b n e

jeśli

(czerwień-żółć

nas t u z w i e r z ę c i a . C o zrobić j e d n a k , g d y w
Nasunąć

co

z

trzeba

czasów

m i się, że w

jest stosowana

jest

niezbyt
równym,

przez

miesz­

k a ń c ó w m i a s t niż w s i .
Znalezienie

Quechua

związanych

odpowiedzi

wymaga

wyjaś­

i

wyniki

przedstawię



czer­

badań

krótko

j e R. B o l t o n z p d . P e r u w ś r ó d

Aymara .

Wywiady

, s

z różnymi d z i e d z i n a m i

te­

jedne

z

lud­

dotyczyły

nazw

życia. S p ó j r z m y

np.

j a k i e g o t y p u określeń b a r w n y c h u ż y w a n o w s f e r z e u p r a ­
wy

potato. Prosta

(350 r ó ż n y c h )
rami.

lista n a z w

określeń, w

Przeważnie

były

p o t a t o dała w

s u m i e 914

t y m 351 w i ą z a ł o się z k o l o ­

to

PKK,

najczęściej:

czerwień,

b i e l , czerń, szarość, żółcień, brąz, błękit. S z c z e g ó ł o w e p y ­
t a n i a d o s t a r c z y ł y następujących w y n i k ó w :

w odniesieniu

do skórki rośliny s t o s o w a n o najczęściej następujące

naz­

wy

sza­

kolorów

rość,

błękit,



czerń, b i e l , c z e r w i e ń , żółcień, brąz,

fiolet,

róż,

zieleń,

granat;

w

odniesieniu

d o miękiszu — b i e l , żółcień, c z e r w i e ń , błękit, f i o l e t , sza­
rość, zieleń, i t d .
W

o d n i e s i e n i u d o h o d o w l i świń

ilości n a z w
nazw

przecież

używano

mniejszej

k o l o r ó w — n a 21 t y s . s ł ó w p r z y p a d ł o t y l k o

192, z czego
nych

czerwień.

właściwej

pokazują

przykładu

tego

rozwiązanie,

skojarzenia barwne

t e ż kolejność

Dla

nich. Przeprowadził

należy

t y m samym

taką

renowych.

krowy

etapu rozwoju

ciemny)

czerwień

postawionego

brązowe

makroczerwieni

w

z pewnością

wowym)

polskie

z wczesnego

kategorii,

nieby­

niejsze,

kłopot znalazłby

języka

(jeśli

tam

kolorów).

dotyczyłby
szerszej

się

j e d n a k do p y t a n i a

czerwonymi?

już p o w i e d z i a n e

rozwinęły

97,4°/o t o P K K . Częstość użycia
jest p o d o b n a ,

Jest
obiekty

to

wynik

d o m i n u j e trójka
zaskakujący,

do których

odnoszą

poszczegól­

b i e l , czerń

zważywszy,

się t e

określenia

n i e n i a k i l k u jeszcze, n i e o m ó w i o n y c h dotąd s p r a w . P r z e ­

różnią

de

m e n i e n i e t a k s i l n i e u w a r u n k o w a n e j rzeczywistością f i ­

wszystkim

dany

kolor

on z i n n y m i
wiłem
wych

należy

statusu
PKK

PKK

1. W y s t ę p u j ą c e
czone";

że

osiągnięcie

n i e oznacza,

że

wyróżnić

trzy

rodzaje

przez

zrównał

co d o ważności p s y c h o l o g i c z n e j .

już, że można
kategorii

powiedzieć,

się
Mó­

podstawo­

kolorów:
na

wczesnych

zyczną

się k o l o r y s t y c z n i e . N i c w i ę c d z i w n e g o ,

i
że

statystyczna

się zwiększa. W

siła

tego

uporządkowania

tekstach rytualnych

wśród

kategorie

„łą­

lizując pieśni, o p o w i a d a n i a

do­

jeszcze

65 t y s . z a ­

r e j e s t r o w a n y c h s ł ó w 93 odnosiło się d o k o l o r ó w —
s t k i e były P K K . B a r d z o podobne w y n i k i

etapach

że w

uzyskano

wszy­
ana­

i słownictwo h a n d l o w e . D o ­

dać można, że w t y c h d z i e d z i n a c h w y r a ź n i e j też u j a w n i ł y

249

się

pewne

bardzo

szczegóły



analiza

statystyczna

silną zgodność częstości u ż y w a n i a

wykazała

poszczególnych

elementach
odnoszą

—• lecz

się

i

do

pewne

niego.

spostrzeżenia

Reprezentację

nazw kolorów z e w o l u c y j n y m schematem B e r l i n a i Кау'л

t w o r z y ć mogą różne, d o w o l n i e

oraz

sposób

na



oraz

na

poziomie

kolejnością

niezagrożony
czerwień

wyodrębniania

dominują

(liczba

się k o l o r ó w .

oba k o l o r y

klas

obiektów

c z e r w i e ń b y ł a 2,5 r a z y

achromatyczne

do

większa

których

niż w

ny)

sposób

następująco:
Można

kiej
w

już m n i e j w y r a ź n y

ciach

wśród

tylko

—• a n i

jest

w

szybkości

szukając
widma

zasadzie

rozwiązania

t y m , że

chromatyczne
czyli

z

(zielona
na

(uporządkowanie

pochopnym

mi

z fazą h a m o w a n i a
Przestrzec

szukaniem

czenia

czerwieni;
nie



wzbogacało

„zimne"

poprzestanę
tylko

przed

wydaje

że

zna­

w

każdego

kon­
dwóch

z

nich.

problemów.

Gdyby

rzeczywistości
ślenia

chodziło

fizycznej

precyzyjne

i

jednak

wyłącznie

informatorzy

dokładne.

To,

o

wszystkich

opis

pewnej

stosowaliby
że

pochodzenia

obu odmian:

holeiiderek
dzenie

funkcjonują

stwierdziliśmy,
ubarwienia
kacyjny.

wyraźny

zwierząt

w

należy

mianowicie

c y j n y , wykorzystujący
Każdy
mów:

system

szym

nazwy

niczenia

te

(głębokiego)

przypadku poziomem
gatunki

'krów. T a

być

odzwierciedlona

to twierdzenie

W

będzie

Ta

jaki

znaku

. Ta

w

2 1

różne

sama

strony czynnej
Przypadek
sty



jest

i zdanie

że s t r u k t u r a
jest

właśnie

jednak

na

musi

sposób?
mówi

o

generatywno-

poziomu
ową

m o ż e być

głębokie­
powierzch­

arbitralnością

transformowana

powierzchniowe,

np. w

zdanie

strony biernej.

dwóch gatunków krów

zwykłym

na­

podział

slrukturalizmu

Językoznawstwo

semantyka

reprezentacje

go

j e s t a r b i t r a l n i e . L e c z j a k należy

mówi,

dowolność

W

semantyczna

go j e s t t r a n s f o r m o w a n a w d o w o l n ą strukturę
niową.

pozio­

i reprezentującego

głębokim

założeń

rozumieć?

-transformacyjne

dwóch

jednoklasowym

kodem

o

pro­

dwóch

nawet

to

o tym,
pocho­

wtedy,

„polska"

k o d . Drugą
o n e , j a k już
rzeczywistego

system

klasyfi­

mógłby

ograniczenia.

gdy

się z j a w i s k a

wprawdzie

leń z a k a z
akurat

przechodzenia,

za pomocą

2 2

wyobrazić,

jednak

nazwy

ne, g d y i c h p r z e d m i o t e m
sób

powiązane

czynniki
nych

z

wpływające

jezdnię.

że czerń

będzie

pruderyjność

a

zie­

że

jest

zupełnie n i e d o

pomy­

m o g ł y być r ó w n i e

dowol­

są z j a w i s k a

barwami.

zna­

swobodę

przez

lecz t o n i e p r z y p a d e k ,

o d w r o t n i e . Jest

być

Ogra­

z k o l o r a m i nie m a ­

przechodzenia

sobie

ślenia, b y z a s t o s o w a n e

Wskazać

n a dobór

w

n a t u r a l n y spo­

więc

kolorów

można

trzy

wykorzystywa­

jako znaki:
t o być P K K , n a j l e p i e j

ciepłe

czołowa i c h trójka;

k o l o r y p o w i n n y móc za pomocą w ł a ­

wewnętrznych


opozycji
zimne)

(np. k o l o r y

odzwierciedlać

jasne



strukturę

semantyki;
3.

Wykorzystane

k o l o r y p o w i n n y nawiązywać do rzeczy­

wistych

opisywanej

barw

spełnione.

trzy punkty

Pamiętamy,

przestrzeni

barwnej,

rzeczywistości.

zostały w n a s z y m

że

brąz

zajmuje

leży

między

który

przypadku

ten

fragment

czernią

a

bar­

w a m i c i e p ł y m i . M ó g ł w i ę c zostać podciągnięty p o d c z e r ­
wień. Z w r ó ć m y
no-białych
kowane

do

nazwy

jej

też u w a g ę , że w

określenie

wartość

nazwy

nazwa



jako

krowa

Kłopot
większym
szczek

jest

bieguna

do n a z w y

nazwami

zmartwieniem

opisu,
opozycji.

krów

takie

osłabia
jednak

W

„czarna", i
nie

jest

bardzo

takim

z

bardziej

że

wiele

którymi

przykład

kwestii

badacz

z

dla

dziedziny

spotyka

s k o m p l i k o w a n y c h , niż się

sjq

ujęciu

jedynie

jako

odwrotnie.

oczywiście

i nie przysparza

pouczający

redu­

poprawia

m a znaczenie



czar­

często

chyba

n a czole a n i l i n g w i s t o m a n i h o d o w c o m .

jednak
barw,

z

prostego

„czerwona"

przeciwstawienie

p r z y p a d k u krów

ich ubarwienia

„czarna". Uproszczenie

jako

wyrazistość

Pokazuje,

jest s k r a j n i e

bar­

popularnością

kolorów

oznaczała d o b r y c h a r a k t e r , c z e r w i e ń

klasyfika­

(powierzchniowego).

fizycznie.

t y m , że z n a k d o b i e r a n y

z

nazw

oczywiście

l u b możliwość

Powinny

Gd

u w a g ę , że

określają
tworzą

do
ho­

„holenderska",

ale

re­

się

jące n i c w s p ó l n e g o — n p . c h a r a k t e r c z ł o w i e k a ,

Wszystkie

się

rzeczywistość

z podstawowych

system

istnieją

Wykorzystywane

krów.

dwie

nazywana

są k o l o r y . I

dobór

jednak

1.

ubarwienia tych

zwrócić

nie

zwierząt,

ków b a r w n y c h opisuje

kolorów.
składa

„fonologicznego"

dwa
Jedno

naszych

odróżnić

znakowy

semantycznego

materialnie

przypadku

dotyczącego r z e c z y w i s t e g o

jest

dwuelementowy

zasadzie

d o w o l n y . Istnieją

ciemne,

nazewnictwa

w

sierści

Teoretycznie

snych

szczególnie

w

p o l s k i m i ; świadczy

powierzchniową

2.

on

jest

odnoszący

zwiedzeni

i że określenia

taka

Jest

pierwsza

po p r o s t u j a k o

reprezentacją

cel.

inny

je

dwóch

naszym k o n k r e t n y m

nazw

miasta,

nazywają

gatunku,

takiego a nie

jeszcze

z

układ,

się z

że n i k o g o już n a p r a w d ę n i e o b c h o d z i r z e c z y w i s t e

innego

miało

ludzie

okre­

hierarchia

system

d r u g a polską. W a r t o

często

mogła się o b j a w i ć w s k a z u j e , że s t o s o w a n i e
nazewnictwa

jest

fizycz­

tworzą

składać

transformowana

Jedną

dzo

oba g a t u n k i

jednostek. W

prezentacje.
lenderską,

zjawiska

w a r u n k a m i . Ponieważ

nie może

semantyka

fizjologiczne

połączenie t y c h

nie rozwiązuje

u p e l n i e niezależnych
przypadku

wybrane

jednak

semantycznym

powierzchniowy

Można

S t w i e r d z e n i e , że i s t n i e j e w ś r ó d b a r w h i e r a r c h i a w a ż ­
ności p s y c h o l o g i c z n e j

poziom

seksualną,

i kulturowego

znaczenia

lecz p o d p e w n y m i

związkach

w

to oczywiście,

7

antugoni-

k u l t u r o w e jest,

od fizjologicznego
n i e znaczy

barwy

„ciepłymi",

j e j znaczenie

znaczenie

kretnych sytuacjach k u l t u r o w y c h
elementów

1 0

chcę

wyjaśnienia

do

najszybciej ),

barwy
2 3

w

oka

komórek

wyróżnione,

faktu.

z niego

z

wyróżnione

pobudzenia

mniej

się, niezależne

jest

bardziej

czerwonego z krwią;

wynikające

fal), ani

barwnego

i żółta) są b a r w a m i

z fazą

dwie

i niebieska)

koloru
i

a

skonstatowaniu

zbyt

dwie

Lecz

właściwoś­

długością

impulsu

(czerwona

związanymi

stycznych,

barw.

na nie od­

we

świetlnego

zgodne

przewodzenia

np. w

zaistnienia t a ­

n i e będę p r ó b o w a ł

mózgu ( i m p u l s c z e r w i e n i p r z e w o d z o n y
ani

statystycz­

sześciu p o d s t a w o w y c h

tekście

fizycznych

barw

pozo­

uszeregowane

żółty, z i e l o n y , n i e b i e s k i .

t y m krótkim

powiadać



postawić p y t a n i e o p r z y c z y n ę

hierarchii

odnoszono

przypadku

stałych k o l o r ó w ) . Pozostałe t r z y k o l o r y są
(lecz w

W

lingwistyczne
powierzchniową

na

naj­
zmar­

Jest

to

antropologów.
antropologii
codzień,

jest

wydaje.

P R Z Y P I S Y

Są to j e d y n i e k r ó t k i e w z m i a n k i , п р . I . K u r c z , Ję­
i mowa,
[ w : ] Psychologia,
1979, s. 4 3 8 — 9
Z o b . n p . tamże
Z o b . n p . H . L a n d a r , Laguagc
and Culture,
Oxford
1966, s. 49, 227
D z i w i ć wszakże może, że b a d a c z e
dostrzegający
różnicę między d a n y m językiem e g z o t y c z n y m
a języ­
1

zyk

2

3

4

k i e m e u r o p e j s k i m n i e z w r ó c i l i u w a g i , że i s t n i e j e z a s k a ­
kująca zbieżność między w i e l o m a n i e - e u r o p e j s k i m i j ę ­
zykami
B . B e r l i n , P. K a y , B a s i c C o l o r Terms:
their
Uni­
versality
and, Evolution,
B e r k e l e y 1969
D o t y c h c z a s n a t e m a t książki B e r l i n a i K a y ' a u k a zv.ły się w P o l s c e j e d y n i e w z m i a n k i i t o w p r a c a c h
5

0

tłumaczonych z j ę z y k ó w o b c y c h . N i e u w z g l ę d n i a ł y o n e
j e d n a k d a l s z y c h badań, z n a c z n i e m o d y f i k u j ą c y c h począt­
kowe
stwierdzenia.
Całą
t q problematykę
dokładnie
o m a w i a m w n i e o p u b l i k o w a n c j p r a c y . Zarys
antropolo­
gicznej
problematyki
b a r w , W a r s z a w a 1981
I s t n i e j e o b s z e r n a l i t e r a t u r a poświęcona o b u t y m
t e o r i o m ; w c e l u pobieżnego z a p o z n a n i a się z n i m i p o ­
l e c a m G . M . W y b u r n , R. W . P i c k f o r d , Zmysły
i odbiór
wrażeń
przez
czloioieka,
W a r s z a w a 1970
W e d ł u g R. L . D e V a l o i s , G . H . J a c o b s , P r i m a t e
color
vision,
. . S c i e n c e " 162, 1968, s. 533—40
Utworzenie formy rzeczownikowej
dla nazwy k o ­
l o r u c z e r w o n e g o , z i e l o n e g o a n a w e t żółtego n i e s p r a w i a
kłopotu. Trudnością n i e d o p o k o n a n i a jest j e d n a k k o l o r
n i e b i e s k i . Używana f o r m a „błękit" n i e jest
najlepsza,
o d c z u w a n a j e s t r a c z e j j a k o r o d z a j b a r w y n i e b i e s k i e j niż
j e j s y n o n i m . N i e znajdując j e d n a k lepszego r o z w i ą z a n i a
stosuję ją, zastrzegając, że c h o d z i m i za k a ż d y m r a z e m
o s y n o n i m k o l o r u niebieskiego
Z o b . n a t e n t e m a t : E . H . L e n n e b o r g , C o l o r Na­
ming,
Color
Recognition,
Color
Discrimination:
A Re-Appraisal,
. . P e r c e p t u a l a n d M o t o r S k i l s " 12, 1961, s.
375—82; o pojęciu k o d o w a l n o ś c i w s p o m i n a
I . Kurcz,
op. c i t .
Ostatnia informacja n a podstawie M . H . B o r n s t e i n , W . K e s s e n , S. W e i s k o p f , The Categories
of Hue in
Infancy,
„ S c i e n c e " 1 9 1 , 1976, s. 201—202;
podstawowe
b a d a n i a p s y c h o l o g i c z n e n a t e m a t t w o r z e n i a się k a t e g o ­
r i i b a r w n y c h p r z e p r o w a d z i ł a E . R o s c h ( H e i d e r ) : E . : R.
H e i d e r , F o c a l C o l o r A r e a s and development
oj
color
names,
, , D e v e l o p m e n t a l P s y c h o l o g y " 4, 1971, s. 447—55;
Universals
in Color
Naming
and M e m o r y , J o u r n a l o f
E x p e r i m e n t a l P s y c h o l o g y " 93, 1972, s. 1 0 — 2 0 ; E . H .
R o s c h , On the internal
structure
of perceptual
and se­
mantic
categories,
[ w : ] Cognitive
development
and the
acquisition
of language,
N e w Y o r k , 1973, A c a d e m i c Press,
s. 111—44
7

8

9

1 0

1 1

P. K a y , С. K . M c D a n i e l , The linguistic
signifi­
cance
of the meanings
of basic color
terms,
..Language"
54, 1978, s. 6 1 0 ^ 6
1 2

B . B e r l i n , E . A . B e r l i n , Aguaruna
colors
catego­
ries,
„ A m e r i c a n E t h n o l o g i s t " 2, n r . 1, 1975, s. 6 1 — 8 7 ;
zob. też: R. K u n s c h e l , T . M o n b e r g , 'We don't
talk
much
about
colour
here':
a study
of colour
semantics
on
Bellona
Isand,
, , M a n " (ns) 9, 1974, s. 213—42
1 3

К. B. Branstetter,
lynesian
color
terminology,
19, 1977, s. 1—25

A

1 4

reconstruction
of
proto-po..Anthropological Linguistics"

E . R o s c h , The nature
of mental
codes
for
color
categories,
„Journal o f E x p e r i m e n t a l P s y c h o l o g y — H u ­
m a n P e r c e p t i o n a n d P e r f o r m a n c e " 1, 1975, s. 312
1 5

Z o b . P. K a y , С. K . M c D a n i e l , o p . c i t .

l s

P o r . M . D u r b i n , Basic
terms
— off color?,
„Sem i o t i c a " 6, 1972, s. 257—78; E . R. H e i d e r ,
Universals...;
A . V o n W a t t e n w y l , H . Z o l l i n g e r , Color-term
salience
and neuropsychology
of color
vision,
„American A n t h r o ­
p o l o g i s t " 8 1 , 1979, s. 279—88
1 7

R. B o l t o n , Black,
white
r i d d l e o f c o l o r term
salience,
287—311

and red all over:
the
. . E t h n o l o g y " 17, 1978, s.

1 8

Z o b . G. M . W y b u r n ,

1 9

R.

W. Pickford,

op.

cit,

s. 125
Z o b . R. L . D e V a l o i s , G . H . Jacobs, o p . c i t .

2 0

Z o b . N . R o u w e t , Wprowadzenie
do gramatyki
neratywnej,
W r o c l a w 1982, s. 316; N . C h o m s k y ,
nienia
teorii
składni, W r o c l a w 1982, s. 179, 184

geZagad­

2 1

Wyjaśnienie t e j nieco, przyznaję, k o n t r o w e r s y j n e j
t e z y należy n i e s t e t y p o z o s t a w i ć d o i n n e j o k a z j i . P e w n e
aspekty poruszonej t u p r o b l e m a t y k i semiotycznej
oma­
w i a m d o k ł a d n i e j w tekście K o l o r y u> p r o c e s i e
symbolizacji
(w druku)
2 2

Aleksander Błachowski

WSPOMNIENIE O KAZIMIERZU PIETKIEWICZU
Do n e k r o l o g u zamieszczonego w n u m e r z e

3 z 1983 r .

chciałbym dodać trochę i n f o r m a c j i . Z K a z i m i e r z e m
kiewiczem

pracowałem

ki,

że G o z n a ł e m

myślę

wdzięczam.
były

Znali

sprawy

go

wszystkich

wisku

etnografów

stkich

ważniejszych

czości

ludowej.

zajmował

sztuce

Obok
w

pracy

i wygłaszając

Instytucie

Ministerstwie
wym

Muzeum

stanowiła
służby
Kto

Kultury

w

środo­

poświęconych

twór­

i nauko­

Kazimierza

Jego w y p o w i e d z i a c h
wagę

wej. Autor
prawo

spotkań,

jakiejś

(1934—1938),

(1938—1939),

a

Kultury

i

w Warszawie

w

Państwo­

(1967—1974)
kariery

z. w y z n a w a n y m i

ideałami

niż w i e l u

skąd

nie tylko

pojawiał

się

aspekcie

m a t e r i a l n e j Łotwy
swnjcj

isuiych był wyczulony

kultury

narodo­

miał, j a k r z a d k o
i;u!sko< -i,
!

bardziej

на n i e s i o n e

przez

wtopionych

oddziafywaniu

Kazimierza

nikiem kolejowym
dziną

w

cie

Władysław

rosyjskiego
dzień

spędził

tchu.

pracy

do

domu

ulicach Petersburga

brak

któregoś

jedenaście

odzieży,
w

wykorzystali
wsi

Rzeżyca.

wielkich
Potem

zagrożenie
Jego

Cóż

życia

pamięci.

szansę
Syna

kłopotów

Zofia p o ­

przyszedł n a
W t y m mieś­

l a t życia
oczekujące

Wiele

i

zaczął

oglądał i

scen

W

repatriacji
posłali

i

mienia,

1921 r .
i wrócili

do p o l s k i e j

m a t e r i a l n y c h zdał

prze­

powrotu

oglądanych

w t a m t y c h l a t a c h , głód,

odbył o b o w i ą z k o w ą

samodzielne
mierz

z rodziców.

zro­

szlakach

1910 r . n a s t a c j i k o ­

koło P e t e r s b u r g a .

często z t r w o g ą

na

był r o b o t ­

na

Kazimierz

uczęszczać d o p o l s k i e j szkoły. R e w o l u c j ę
żywał j a k o dziecko,

nie­

polskości,

imperium. Matka

9 grudnia

pierwszjch

obce e t ­

do o d b y w a n i a w r a z

rodziny.

Aleksandrowna

odzie­

kultur,

Pietkiewicz

poszukiwaniu

chłopskiej

w mroźny

lejowej

w

masy

innych

za d e m o n s t r o w a n i e

zmuszonym

wędrówek

pozostały
bliżej,

t o n p a t o s u , zwłaszcza g d y o k r e ­

być i - u m n . - m

Ojciec

wytworzonych

narodową

r o z s i a n y c h n a rubieżach

a j e d n a k w i e r n y c h j e j do ostatniego

z

pracę

kulturalnych

i wrażliwość

jednokrotnie krzywdzonych

kolei

się p o s z c z e b l a c h

Pietkiewicza

w

poddanych

żelaznej

po wojnie

(1945—1967)

ten rozumie

sprawy

Rzeczypospolitej,

chodziła

p o l s k i e m u społeczeństwu.
znal

dawnej
nicznie,

o

stu­

wartości

p o l s k i l u d . Dumę

dziczył p o p o k o l e n i a c h P o l a k ó w

świat

Warszawskim
i Sztuki

zagrożenia

przez

pisząc

wiedzy

społecznych

od w s i łotewskiej, przez

zawsze w zgodzie

w

też

był obecny

kręgach

wspinanie

oficjalnych

kio,

bliskie

czas

zabierał głos n a w s z y ­

administracyjnej

Etnograficznym

z

ślał

m u za­

prelekcje.

Bałtyckim

ambitne

zawodowej,

Wiele
którym

upowszechnianiem

różnych

na Uniwersytecie

w

szczebli,

konferencjach

Cała droga. Jego życia
dia

wszyscy,

i muzeolojjów,

się chętnie

ludowej

artykuły

i rozumiałem.

zresztą

i Sztu­

s z t u k i l u d o w e j . Z n a l i G o urzędnicy i d z i a ­

łacze k u l t u r y

wej

w Ministerstwie Kultury

Piet­

zimno,

na

zawsze

Pietkiewiczowie
na Łotwę
szkoły

i

maturę w

służbę w o j s k o w ą

do

mimo
1931 r .

i rozpoczął

życie.

my d z i s i a j

Pietkiewicz

wiemy

marzył

o Polonii

łotewskiej?

Kazi­

o P o l s c e , szukał d o n i e j d r o -

251

Cytat

Michera, Wojciech, “Dlaczego krowa jest czerwona? O kategoriach widzenia barwnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 1 lipca 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/5971.

Formaty wyjściowe