Budownictwo ludowe z okolic Częstochowy w połowie XVIII wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2

Dublin Core

Tytuł

Budownictwo ludowe z okolic Częstochowy w połowie XVIII wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2

Temat

budownictwo ludowe
Małopolska- budownictwo ludowe

Opis

Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.103-116

Twórca

Czajkowski, Jerzy

Wydawca

Instytut Sztuki PAN

Data

1971

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4677

Format

application/pdf

Język

pol

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:4343

PDF Text

Text

Z

A

R

C

H

B U D O W N I C T W O

I

W

U

M

WIEJSKIE

Badania prowadzone

W

O K O L I C Y

(ilość

i wiek)

obiektów

wiadomo



nie wszędzie

ilościach

umożliwiających

b l e m u . Przyjmując
we

w

od stanu

terenie,

przetrwały
właściwą

tym

te —

m a małe możliwości

j a k a nastąpiła w
feudalnym

budownictwie

a

jak

ludo­

zgłębienia

pomiędzy

zniesieniem

pro­

zajmujących

się

ewo­

późnym

pańszczyzny.

S

T

czych.

O

R

ale

Jest

Y

W

C

Z

N

POŁOWIE

E

G

XVIII

opisach zagród

do t e g o z a g a d n i e n i a
Inwentarz

bydła

dwudniowych
wrócę przy

brzeziński

i sprzężaju,

nie

jaka

nych gospodarstw.

i

w

wyraźne

trzydniowych,

omawianiu

precyzuje

była

O

WIEKU

O t y m , że t a k i s t o t n i e b y ł o , p r z e k o n u j ą

różnice w

odpowiednich

za p u n k t wyjścia b u d o w n i c t w o

zagadnieniem

okresem

zacho­

interpretację

z 2. poł. X I X w . , większość b a d a c z y

lucji,

a

w

I

C Z Ę S T O C H O W Y

n a d t r a d y c y j n ą architekturą l u ­

dową uzależnione są p r z e d e w s z y s t k i m
wania

H

zagród.

niestety

posiadaniu

ilości

poszczegól­

P r z y k a ż d y m z n a j d u j e się t y l k o n o t a ,

że chłop p o s i a d a w ł a s n e b y d ł o l u b w ł a s n y zaprząż i b y d ­
ło.

N i e mając

tych

z innych wsi. W
wójtostwa

danych

posłużymy

Siedlcu w

posiadali

się

przykładami

1778 r . p o d d a n i należący d o

po 2 własne

woły

l u b konie;

tyle

oczywiste,

że z m i a n y w s z ę d z i e musiały zajść i n i e w j e d ­

s a m o m i a ł w 1746 r . S t a c h J a k u b c z a k w Ż u r a w i u , n a t o ­

nakowym

nasileniu. Siedzenie

miast Mateusz

nalnych

obiektów jest j e d n a k

łem

wcześniej .

Najbardziej

jest

wyszukiwanie

1

materiałów

XVIII-wiecznych

opisach

i c h na podstawie
t r u d n e , n a co

orygi­

wskazywa­

do u c h w y c e n i a

zawartych

2 woły,

w terenie

i

jeszcze w

wej

są p r z e w a ż n i e f r a g m e n t a r y c z n e .
się

jednak

dokumentację

Przykładem

na inwentarze,

porówny­

etnograficzną

artykułu w

podajemy

chwili

obec­

Przystajń!

w

parze wołów

bliżu

Brzezin

których

znajdu­

pewnych

Brzezin

ze

czasu
wsi .
2

Wielkich

względu

n a swą

n a końcu

niniejszego

całości, z p o m i n i ę c i e m p i e r w s z e j

części p o ­

dania

niejednakowe

który
twa

umożliwia

dość

chłopskiego

w

dobre

Oprócz t e g o d y s p o n u j e m y
fragmentarycznymi
wsi

w

okolicy

poznanie

Brzezinach

w

Stanu

połowie

jeszcze m n i e j

ilości c h l e w ó w w

Częstochowy

(Żuraw,

Kiedrzyń,

k a , P r z y s t a j ń ) , k t ó r e zostaną p o t r a k t o w a n e

l u b j a k o uzupełnienie do d a n y c h p r z e k a z a n y c h

w

t a r z u brzezińskim. N i e k t ó r e z n i c h , z a w i e r a j ą c e
niejsze

opisy

extenso

po

Wyżej
składa

zabudowań

inwentarzu

chłopskich,

dokład­

przytoczymy

z

in

brzezińskim.

Dane

zawarte

d w u części:

w

omawianym

pierwszej,

będącej

stanie

głównie po j e d n e j , zachodniej
w

stronie

z południa

ogólnym k i e r u n k u

że i w o d l e g l e j s z y c h

czasach

wieś była p o d o b n i e u s y t u o ­

W

X V I I I w . regułą

dynkowych.

było s t a w i a n i e

Wprawdzie

w

czterech

zagród

wskazują, że p o d d a c h d o m u w p r o w a d z o n o
wy

przybudowując

sada

je

wiem

w

skład

zagród

n i e zastawała
wchodziło

Brzezin

żej

opisem

łup,

wspomnianych
a w

szeregu

pomieszczeń
dalszych

wykonany, czyli 2 stycznia
podarstw, w
że

w

t y m jedno

1827 x.

w

którym

on

1766 г., w e w s i b y ł o 27 gos­

bez zabudowań. Jeśli

34 g o s p o d a r s t w a

na

został

w

zważymy,

Brzezinach

było

zagrody

n i e była

kilka

gospodarczych

ograniczała

z komorą, w

no,

z t y m , że mieszkający

5

w

dużym

połowie

prawdopodobieństwem

XVIII

w . wieś

Część z n i c h m o g l i
oni

wykazani,

można

zamieszkiwało

przyjąć,



o k . 215 osób.

stanowić k o m o r n i c y , a l e n i e z o s t a l i

prawdopodobnie

z

braku

własnych b u ­

dynków.
gospodarstwa

w

owym

czasie

były

typu

W

praw­

Na

trzymać

podstawie

w

sieni.

opisów można p r z y j ą ć , że w

dwudniowe

były

słabiej

obowiązywała

pańszczyzna

znaczenie, gdyż

dwudniowa.

ilość o d r a b i a n y c h

Ma

ilość

bydła

będącego

a w konsekwencji

na

gdyż

oprócz d o m u stały t a m c h l e w y z b o i s k i e m , s z o p a i

budynków.

Najczęściej

d n i rzutowała

bezpo­

b u d y n k ó w , a z d a r z a ł y się i t a k i e , w Których b y ł o 9—10

gospodarstw,

n a ilość i jakość b u d y n k ó w

chłopskim,
gospodar­

obiektów.

W

skład

wchodziły: d o m , k i l k a

się

Gospodarstwa

istotne

utrzymaniu

znajdowało

(cho­

to

średnio n a w i e l k o ś ć areału poszczególnych
na

pięciu

zasadzie

rozbudowane,

ciaż n i e z a w s z e ) b r o g i w ilości 1—2 s z t u k .

z

związku
bydło,

t r z y d n i o w e z r e g u ł y posiadały w i ę k s z ą l i c z b ę

a jedynie

całość

mieszkalnego

a jeden również „zaprząż" czyli woły, m u s i e l i j e
dopodobnie

tych domach

oszczędno­

z nich

rych

3 d n i pańszczyzny,

wy­
cha­

poszczególnych

zagrodniczego, p r z y c z y m większość stanowiły te, z k t ó ­
odrabiano

do

posiadali

zagrody

Wszystkie

w

jednej

d r u g i e j zaś b y ł jeszcze bróg.
w

innych

łączenie ze sobą

się t y l k o do b u d y n k u

277 m i e s z k a ń c ó w , a w i ę c p r z e c i ę t n i e p o 8 osób n a j e d ­
z

W

za­
albo­

dostawiania

przypadków

jednakowa.

chle­

jednak

naruszona,

jeszcze

W s p o m n i a ł e m , że ilość b u d y n k ó w
zagrodach

opisy

jeszcze

do s i e n i l u b k o m o r y ,

wielobudynkowości

wielobu-

wypadkach

ści materiału d r z e w n e g o .

dniu,

więcej

wana.

nym

W

drogi

przypuszczać,

w s z y s t k i c h zabudowań d w o r s k i c h oraz d r u g i e j , p o d ogól­
„poddani".

za­

n a pół­

terenu i mniej

d o d r o g i p ł y n ą c y p o t o k można

i n n y c h o b i e k t ó w i n w e n t a r s k i c h , było k w e s t i ą

hasłem

posia­

wskazywałyby

i n w e n t a r z u nie mówią

b u d y n k ó w . M o ż n a sądzić, że p r z y c z y n ą

n a d m i e n i ł e m , że d o k u m e n t dotyczący

się

inwen­

po­
więc

też n i c n a t e m a t c h a r a k t e r u w s i . D o n i e d a w n a b y ł a o n a

Błeszno,

porównawczo

w

zinwentaryzowanych

noc. Z e w z g l ę d u n a konfigurację

Dźbów, Siedlec) i Kłobucka (Dibidza, Przybyłów, Kuźnicz-

po
Po­

utrzymy­

samym

n a co

zaś

mieli

wsiach

Tym

gospodarzy,

równolegle

dokładnymi l u b

we

jednakowy.

XVIII

materiałami z tego o k r e s u z szeregu

zagrodnicy

chłopów

budownic­
w.

trzymał

1 krowie,

g r o d a c h ( o d 0 d o 5).

przebiegającej

inwentarza,

po

m o g ł y być duże różnice w

pojedynczych

zabudowana

l

tego

nie był

i w Brzezinach

Sam

do

również

1753 r . n i e k t ó r z y

poszczególnych

święconej o p i s o w i b u d y n k ó w d w o r s k i c h i f o l w a r c z n y c h .
artykuł s t a n o w i k o m e n t a r z

nich

w y ż s z e p r z y k ł a d y dowodzą, że i n w e n t a r z ż y w y

O d czasu

do

z

dworskich i konia, inni tylko woły'.

przez

inwentarz
3

moż­

w

a jedenastu

wany

w

z 1766 r . , k t ó r y

w

architektury ludo­

budownictwa

tego może być

p o d Częstochową
wartość

dotyczące

całego

dworskiego;

źródłowych

Informacje

natrafia

prawdopodob­

w L i b i c z y w 1756 r . k a ż d y chłop (oprócz k o w a l a )

nej.

jemy

Kiedrzyniu,

rozwiązaniem

inwentarzowych

źródłowe

w

właściwym

w a n i e i c h ze s t a n e m b u d o w n i c t w a X I X - w i e c z n e g o
liwego

Młynarczyk

n i e kmieć, t r z y m a ł w 1780 r . 4 s z t u k i b y d ł a

tak

t a m 6—7 o s o b n o

silnie

rozbudowanych

stojących
zagród

c h l e w ó w i s t a j n i a , stodoła, szopa,

k i l k a b r o g ó w , a w sześciu w y p a d k a c h r ó w n i e ż sołek c z y -

103

l i spichlerzyk. Ponadto

do z a g r o d y

należy

również

wli­

czyć s z e r e g r a z y w y m i e n i o n y s a d ( p r a w d o p o d o b n i e
łu

chałupy)

i osobno

„pszczelnik".
wentarz,

dwukrotnie wykazany

Interesujące,

zwracali

że

uwagę

c i , którzy

na takie

była

zagroda,
otoczona

której

środek

sporządzali i n ­
j a k zawie­

pszczelniku

zajmowało

płotem, przeważnie

płoty b y ł y c z ę ś c i o w o p l e c i o n e ,

z „akszteli

dartych" .

W

budynków
Na

okresie

skomentuję
w

sieki

dom.

do

pierwotnie

domów.

i 2 boiska. W

w

Nieliczne
zują,

że

chlewy

i

boisko

W

ośmiu

i 2 boiska,

środku,
3 są-

druga

stodoła

składała

chłopów

posiadała

chlewa.

W

jednosąsie-

było

XIX

wyłącznie

w . przyjęła

w B r z e z i n a c h pośrednia f o r m a , w której z j e d n e j
boiska
XVIII

był

chlew

czy

obora,

z

stawiano

z

drugiej

drzewa

i

niemal
przy

płotów,

w

nieznana.

budynkach

Tylko

b o i s k u sąsiek

ze

zaś

sąsiek.

W
na

stosowano p r z y w y ­
gospodarczych

1 zagrodnik

ścianami

była

dwudniowy

plecionymi

z

miał

chrustu.

P r z y i n n e j zaś chałupie b y ł a z t a k i e g o s a m e g o m a t e r i a ł u
szopka

na wóz

dostawiona

do s i e n i d o m u

Poza n i e l i c z n y m i wyjątkami
1 parę w r ó t
zamiast

były

bieguny

Jeśli c h o d z i o konstrukcję
w

kilku

stodoły

(il. 1j).

wypadkach

miały

podano,

tylko

których

l u b obłąki .

dachów stodół, t o

W

konstrukcję

jedynie

one krokwie.

Po­

źródle

wska­

do

chałup

krytą

z desek

żelaznych

rzad­

(wyszcze­

powszechnie

stosowano

zdecydowanej

więk­

dzo

ozęsto r ó w n i e ż

i podłogę r o b i o n o

z podobnego m a ­

d l a bydła, ozy

też świń. D o d a j m y ,

chlewów

wszystkie

i

stajni

jednak

był

przeznaczony

że w e w n ę t r z n e

stanowiły

pomieszczenia

żłoby

były

i

w

t e n sprzęt

zaopatrzone.
Szopy-wozownie

wymieniono

w siedmiu gospodarstwach.

'inwentarzu

tylko

N i e świadczy t o j e d n a k

wca­

l e o t y m , że i n n i n i e p o s i a d a l i
Charakterystyczny

rys

w
wozów.

obrazu

wsi

stanowiły

Brze­

z i n a c h do c h w i l i o b e c n e j ,

ilości.

Z

materiałów

aczkolwiek

archiwalnych

w

mniejszej

dotyczących

innych

że n i e m a l w k a ż d y m g o s p o d a r s t w i e
sie

znajdowała

w omawianym

się stodoła, p o w s t a j e

pytanie,

gólnych z a g r o d a c h .

okre­

do

czego

poszcze­

Sądzę, że współczesne u ż y w a n i e b r o -

gów przede wszystkim

do m a g a z y n o w a n i a

siana, a w d a l ­

też i słomy, m o ż n a odnieść

również

w

dolnej

części b r o g u urządzano c h l e w i k .

Tego

rodzaju

okolicy

wiowa

( i l . 2).

inwentarzu
z

brzezińskim

„sąsiekami".

a z materiałów
stochowy
czenia

Podobnie
w

chodzie

od

zawsze

było

w

Siedlcu

w y n i k a , że w

że

z terenem

obszary

lub

z w i e r z ę t a , z w a n e są w
z i n a c h często n a z w y

Żurawiu,

d a c h t r z y d n i o w y c h . Sołek b y ł z b u d o w a n y

Czę­

„zapole"

ozna­

(Błeszno,
oddzie­

9

trzymano

i n w e n t a r z u najczęściej

chlewami,

j e d n a k u ż y w a się w B r z e ­
z terminem

„ c h l e w " n a o z n a c z e n i e b u d y n k u d l a bydła, zaś
d l a k o n i . Z określeniem

obory
się

jako

spotykamy

z Bystrzanowic

z 1762 r . W y s t ę p u j e

wszechnie

opisach

„stajnia"

osobnego b u d y n k u

również

w

X V I I I w . sołek. Z a r e j e s t r o w a n o

po­

a co c i e k a w s z e ,
czenia

słowa

budynku
w

mieszkańcy

„sołek".

zaprzestano

Brzezin

Wynika
używać

z
i

do c h w i l i obecnej

zboże d o s t a w i o n e j

w

postaci

do obory.

często się spotykało, g d y ż

powszechnie

współcześnie
Skiego

12

brzezińskiej
w

niektórych

104

upowszechniło

się w

okresie

póź­

na

trzymano
„sołek"

występuje

powiatu

wieluń- *

.

Wspomniany

wyżej

sołek

z

XVIII

w.

w

żadnym

w y p a d k u n i e daje się p o r ó w n y w a ć z „sułkiem" s c h a r a k ­

obora

.

zboże

jed­

niezbyt

d o chałupy

wsiach

zna­

rodzaju

najpóźniej

^przystawce"

w a l i t y l k o t e r m i n u c h l e w i s t a j n i a , zaś określenie
10

tego

A l e i ten element

na s t r y c h a c h domów. P r z y b u d o w a n y
odpowiadający

że

tzw. „przystawki"

jej mówiący

niejszym

miał

sołków,

solka przetrwały

t e r y z o w a n y m przez Marię Trawińską

na ten sam desygnat

z drzewa,

konstruować

2. poł. X I X w . R e m i n i s c e n c j e

uży­

folwarcznych.

6 zagro­

n i e rozumieją

tego,

Stąd

budynków

spełniał

go t y l k o w

w i ę c sądzę, że w X V I I I w . chłopi brzezińscy s t a l e

przy

wi­

obecnej

c h e m . O b e c n i e n a w e t s t a r z y l u d z i e n i e pamiętają

inwentarzu

ono n a t o m i a s t

chwili

dobrą p o d ł o g ę o r a z p o w a ł ę i n a k r y t y b y ł słomianym d a ­

nak

wschodzie .

gospodarczego

do

1 1

i

okolicy

„obora" równoznacznej

i

w

których

r z a d z i e j zaś s t a j n i a m i . O b e c n i e

Brzezinach

stodołach

pogranicznym

w

w

o

u ż y w a n i a słowa „ s ą s i e k " n a z a ­

pomieszczenia,

się

Oprócz stodoły i b r o g u f u n k c j e m a g a z y n o w e

w

Jest t o j e d n a k zupełnie n a t u r a l n e , g d y ż

t e r m i n u „zapole" n a

Budynki

uwagę,

mowa

a mianowicie

t u do czynienia

lającym z w a r t e

zwrócić

t y m czasie r ó w n i e ż i n n e g o

desygnatu,

Bystrzanowice).
mamy

jest

źródłowych

używano

tego

stodół.

do

okresów d a w n i e j s z y c h . W a r t o z w r ó c i ć u w a g ę , że n i e k i e d y

duje

jeszcze

wsi

w i e m y , że b r o g i b y ł y t e ż w Błesznie. W z w i ą z k u z t y m ,

s o c h y ) m o ż n a sądzić, że i d a w n i e j p a n o w a ł a t y l k o k r o k ­
trzeba

w

X V I I I w . b r o g i , k t ó r y c h b y ł o 40. U ż y w a się i c h w

o różnym przeznaczeniu

marginesie

wy­

drabiny.

połączenia d w u b u d y n k ó w

k o n s t r u k c j a dachów

da­

obrzeżoną

n i e w a ż w t r a d y c j i n i e z a c h o w a ł a się i n n a f o r m a ( n p . n a

Na

dla

drobiazg".

zrębową

na zawiasach

się

j a k „chlewy

z dolną k r a w ę d z i ą

W

w.,

miewały

t o pojawiające

l u b przybudowane

drewniane.

roz­

XVIII

zwierząt

omawianym

ich miejsce

l u b obłąki

szej kolejności

8

że mają

zawieszano

każdym

służyły b r o g i , i t o często w ilości 3—4 s z t u k w

posiadały

(z desek, t a r c i c l u b d y l i k ó w ) , p r z y

zawiasów

połowie

teriału, b e z w z g l ę d u n a t o , czy c h l e w

się

strony

prawdopodobnie

w ę g i e ł . P l e c i o n k a , którą p o w s z e c h n i e
konywaniu

w

określenia
w

w

szości c h l e w ó w powała w y k o n a n a była z „ ż e r d z i " , a b a r ­

s t u l e c i u z a r ó w n o stodoły j a k i pozostałe b u d y n k i

gospodarcze

stajnie

gólnione 5 r a z y ) .

d w u gospodarstwach
do

stojące

wy­

siedmiu zagrodach

dostawione

osobno

b u d y n k i niemieszkalne
posiadała stodołę.

c i , którzy

stajni

d l a ś w i n i " czy też „na

ko kiedy

Nie

W

i

Potwierdzają

dane zawarte

cha­

bieguny

1778 r . większość

tylko

chle­

związku

strony o znacznym

Brzezinach

chem słomianym, n i e k i e d y

cu

stodoły.

w

inwentarzu takie

posażenie

w

chlewów

zaś o t y m , iż r ó ż n e r o d z a j e

się t y l k o z j e d n e g o sąsieka z b o i s k i e m . R ó w n i e ż w S i e d l ­
kowe

ilość

z drugiej

omówienia

miała 2 sąsieki



d e s k a m i . D r z w i do chlewów w y k o n y w a n e

dokładniejszego

pokrótce

mieli

hodowli

bydła", „chlew

zwykle

że

winięciu

możemy

(2. p o l . X I X i pocz. X X w . ) p o ­

gospodarstw

jedna

ogół

nie

danych

z n i c h b y ł y stodoły d w u s ą s i e k o w e z b o i s k i e m w
ponadto

sądzić,

części s i e n i . W

świadczy z j e d n e j

i n w e n t a r z u zasadniczo

inwentarzu.

Większość

na

gospodarstwie

często

drogi ustawiano

s i e d l i s k u b u d o w a n o więcej

mienione

Duża

by

po­

pewnych

rzadko,

konie.

o d siebie

rządek t e n został już zakłócony i n a j e d n y m
przejdę

t y m można

utrzymywali

zaś

zależności

w

podstawie

przypuszczać, że najbliżej

Zanim

z

osobne p o m i e s z c z e n i a .

szczególnych

W późniejszym

w e m , albo też jest w y d z i e l o n a w

częściowo

i wzajemnej

znajdujemy.

łupy,

kilku

7

układu

W X V I I I w . w Brzezinach stajnia występuje

a l b o w f o r m i e o s o b n e g o b u d y n k u , w połączeniu z

były u l e .

„podwórze",

plecionym.

wypadkach
Opisu

ogrodzony

szczegóły

szenie d r z w i , a n i e p o d a l i , czy w
Każda

z ty­

wia

wyciągnięcie
Chałupa

grodzie,

1S

. Zresztą s a m o p i s

o „urządzeniu", a n i e b u d y n k u , uniemożli­
wniosków.
stanowi

najistotniejszy

z a p e w n e też d l a t e g o

element

inwentaryzatorzy

w

za­

opisywali

ją b a r d z i e j

szczegółowo

niż i n n e b u d y n k i .

nas j e s t , iż z t y c h m a t e r i a ł ó w m o ż n a
rzyć

plany

Wszystkich

kontrowersyjnym
czym

zajmę

chałup,

mogą

Trawińska

podaje

jedynym

być d r z w i

się jeszcze

częstochowskim

a

Ważne dla

dokładnie

wejściowe

w

swoim

występują

w

z

w

Brzezin
W

tylko

jednej

d r u g i e j zaś i z b a

w

była

rece­

n a m dowodów
chałup

wyłącznie

złożona

sień

i

i k o m o r a (bez s i e n i ) , p r z y
z dwoiru. W

ubóstwem
Druga
i

w

z

z d o m u , maleńkiego
samej

szopki

stosunku

do

wymienionych

komorę

stała

oraz

na gruncie

к
na

1

.J

К
b

с

J

CH

CH

s

sr

g

izba,

czym

do

pierwszym

к

s

J

к
с

jego

chlewika w

jednego

J

h

złym

brogu

I

razi

trzydniowych.

posiadająca

zagrodnika

к

5

s "

J

dwudniowego

gospodarstw

chałup

CH

całkowicie

c z y l i bez w ą t p i e n i a uboższego r o l n i k a . Zresztą cała
i takiej

CH

ST

rozpla­
1 4

p r z y p a d k u chałupa należała do z a g r o d n i k a
zagroda

CH
a

etnograficznej .

dwóch

i z b y w c h o d z i ł o się bezpośrednio

stanie

5

rejonie

wprawdzie

dostarcza

t y m czasie

prymitywnych.

J

do s i e n i ,

a r t y k u l e , że w

obecnie,

n o w a n i a wnętrz, znane w l i t e r a t u r z e
Inwentarz

К

szerzej.

syjnej f o r m i e , n i e m a l w s z y s t k i e zasadnicze f o r m y

istnienie

CH

odtwo­

szczegółem

tylko

К

izbę

.

.

s

J

CH

1

trzydniowego.

_ J

_

W z w i ą z k u z t y m m o ż e m y się domyślać, że z a m i e s z k i w a ł
ją p r a w d o p o d o b n i e
W

komornik.

S i e d l c u n a 13 o p i s a n y c h w

jedna

miała

wyłącznie

sień

1746 r . k o m o r n i c a M a g d a
sterniku

pańskim



Stach

".W

nastowieczne
Brzezinach

jednej

należało
dominował

(aneks,

chałupki
w

której

z

w

jednej
będę

c h l e w i k l u b stajenkę ( i l . 1 b ) , m i m o

iż w z a g r o d z i e było jeszcze k i l k a i n n y c h w o l n o
X I X w . stajenka w

stojących

s i e n i przekształcała

n i e r a z w małą izdebkę z o k n e m z a j m o w a n ą

1

W

wszechnym
wentarze
się,

XX

stulecia.

w

z Siedlec, B y s t r z a n o w i c

że w

i Błeszna, a

t e n s a m sposób s t a w i a n o

rzadka

spotykało

się w

budynki

bogatsze

1B

Z

po­

o k o l i c y Częstochowy, c o p o t w i e r d z a j ą i n ­

ne , chociaż t e z r e g u ł y m i a ł y
w

budowano

X V I I I w . chałupa c e n t r a l n a była z j a w i s k i e m

owym

o k o l i c y Częstochowy bardziej

centralnej.

jedną" ,

chałupie

zaś w

1 6

„o

2 izbach

Krakowskiem
budynków,

by w

G r u s z o w n i n a f o l w a r k u była w

„chałupa, w k t ó r e j i z b 2 i k o m o r a , d e s z c z k a m i

sienią
1756 r .

izby po­

takich samych

17

łup z 2. poł. X I X w . s p o t y k a

się

np. w

cha­

do d z i ś " .
Na

Z m a t e r i a ł ó w a r c h i w a l n y c h n i e d a j e się w n i o s k o w a ć ,

u w a g ę zasługują

których

I I . 1. a — j : s c h e m a t y c z n e
plany domów w
Brzezinach
W i e l k i c h w 1766 г., k : p l a n chałupy z B y s t r z a n o w i c w
1762 г., 1 — ł : p l a n y chałup z końca X I X w . w B r z e z i n a c h
W i e l k i c h . L e g e n d a : S — sień, J — i z b a , К — k o m o r a ,
S T — s t a j n i a , C H — c h l e w , S Z — szopa, W o z — w o ­
z o w n i a , O — o b o r a , S D — stodoła.

g r o d y mają p r o g r a m r ó w n i e b o g a t y j a k i i n n e , zaś i c h
r o z p o w s z e c h n i e n i e w K r a k o w s k i e m i częstotliwość w y s t ę ­
p o w a n i a p r z e z cały w i e k X I X i 1. poł. X X s t u l e c i a
w s k a z u j ą n a akceptację t a k i e g o r o z p l a n o w a n i a w n i e k t ó ­
r y c h regionach j a k o najdogodniejszego w p e w n y m o k r e ­
sie czasu.

1778 r . k o m o r n i c a
z komorami,

b i t e , a k u m o r a słomą" . Przykłady

1

chłopów

m ó w , być m o ż e zresztą r o z w i n i ę t e z chałupy
w

1

_

rozplanowanie.
plany do­

mieszkała

J

J

s

1

zdarzało

czasie u

K i e d r z y n i u (na Podwalu?) w

s

i

к
о

-

folwarcz­

rozbudowane

Np. w

1

К
О

5D

się

przez r o d z i ­

c ó w g o s p o d a r z y . T e g o r o d z a j u d o m y z izdebką
jeszcze ma początku

^ s

n r 5).

ją n a z y w a ć w skrócie chałupą centralną). N i e k i e d y z c z ę ­

chlewów. W

j

sieni,

s t r o n y i z b y b y ł a sień, z d r u g i e j zaś k o m o r a ( d a l e j
ści s i e n i w y d z i e l a n o

к j

J

osiem­

dwuwnętrzne,

t y p chałupy,

К

izbie

bez

na stosunki

d o rzadkości

wspomniane

sz

półrolnik

chałupie

co n a w e t

w

okienko

tymże s a m y m Żurawiu

i komory,

Pomijając

o

i k u m i n k i e m białym;
starej

tylko

Żurawiu

chałupkę n a p a -

p o d deszczkami,

J a k u b c z a k mieszkał w

złożonej z i z b y

zaś w

posiadała

z sionką małą, z p i e c e m
małe dobre

1778 r . chałup

i izbę,

również

część mieszkalną

4 opisy

połączono

p o d wspólnym

w
da­

r e j o n i e Częstochowy

budynkowe

(gdzie

występowały

chałupa

zagrody

centralna

jest

jednc-

połączona

c h e m z c h l e w a m i mającymi wejście o d podwórza. W j e d ­

z k l e p i s k i e m i sąsiekiem), które

nym

w i ń s k a — t r z e b a uznać za n a j s t a r s z y t y p b u d o w n i c t w a

wypadku

chlew

dostawiono

do s z c z y t o w e j

ściany



j a k sugeruje

Tra­
2 0

.

k o m o r y ( i l . 1 f ) , w t r z e c h i n n y c h d o ściany s i e n i ( i l . 1 g, i ) .

M o i m z d a n i e m tego r o d z a j u z a g r o d a

Fakt przybudowywania

w y n i k i e m pauperyzacji wsi okresu kapitalizmu, powodu­

chlewów

do ściany s i e n i w

ł o w i e X V I I I w . j e s t d l a nas w a ż n y , g d y ż p o t w i e r d z a ,
chałupy t e g o r o d z a j u , p o w s z e c h n e w n i e k t ó r y c h
(np.

Krakowskie ),
1 9

rozwinęły

się

z

typu

po­
że

rejonach

centralnego

i ż e stało się t o w X V I I I w . , jeśli n i e w c z e ś n i e j .
Z
mogły

g ó r y n a l e ż y założyć, że p r z y c z y n y
iść w

parze

z ubóstwem, gdyż

mych

niejednokrotnie

za-

regres

społecznych. W i d a ć
Brzezinach,

gdzie

dziewiętnastowiecznych

tego z r o s t u n i e
wspomniane

jącego
warstw

na t y m terenie

kulturowy

t o zresztą

zachowało

jest

biedniejszych

wyraźnie

się k i l k a

domów j e d n o i z b o w y c h

w

sa­

starszych,
ze

stajnią

i stodółką po d r u g i e j s t r o n i e s i e n i ( i l . 1 1 , 3). B u d y n k i
n i e mają

odpowiednika w

materiale z X V I I I

te

w.

105

Wracając d o chałup o p i s a n y c h w i n w e n t a r z u b r z e z i ń ­
s k i m inadmieńmy, ż e p r z y k a ż d e j z n i c h p o d a n e
ilości d r z w i w poszczególnych
kąd
do

one prowadzą.
sieni,

które

przeszkodę,
ściowych

właściwe

decyduje

wąskofrontowy.
riału
i

nych

i

chałup

natrafiamy

sięgnąć

ale

wej­

szeroko-

mate­

zamieszkałych

Na tych podstawach

(może

c e n t r a l n y c h , n i e posiadających
w

s z c z y c i e s i e n i , była

żad­

wąskofrontowa.

Z n a m i e n n e , że o b e c n i e s t a r z y l u d z i e w B r z e z i n a c h
do d r o g i

i pozbawioną

d r z w i , podczas

się w

dłuższej

okreś­

zwróconą

g d y otwór

ścianie

wej­

skierowanej

na

południe.
że

w

bez b o c z n y c h

XVIII

w.

dobudówek

w ścianie dłuższej, t y m b a r d z i e j
tej

okolicy

wejścia

domy

mające

do s i e n i : j e d n o

w

część
mogła

domów
mieć

cen­

wejście

że są p o ś w i a d c z o n e d l a

omawianym

z podwórza,

okresie

drugie

od

dwa

szczytu

( a n e k s n r 3).
domy

centralne

chlewami zarejestrowane

w

oraz

z

dobudowanymi

Brzezinach

w

1766 r. m i a ł y

w e j ś c i e z s i e n i d o i z b y o r a z z i z b y do k o m o r y . Większość
nich

powszechnie konstruowano powałę z „dyli"

czyli

okrągłych, w s p i e r a j ą c ją n a j e d n e j l u b t r z e c h
tj.

tragarzach.

W

z t a r c i c , zaś w
że w

rejonie

jednym

z

mieszaniu

na d w u belkach

.w

Brzezinach

domów

była

izbie
drzew

„belkach",

już

powała

„ l e ś n e g o " pułap w s p i e r a ł

ułożonych n a k r z y ż . T r a w i ń s k a

częstochowskim

pułapu n a d sienią i k o m o r a m i
twierdzenie

do
2 1

dziś

zdarza

się

podaje,

się

brak

. W o d n i e s i e n i u do k o m ó r

jej nie znajduje

uzasadnienia

nawet dla w i e k u XVIII.
Szczegółem

a r c h i t e k t o n i c z n y m najczęściej

n y m w i n w e n t a r z u są d r z w i . W y k o n y w a n o

wymienial­

je z tarcic l u b

„deszczek". T e d r u g i e były p r a w d o p o d o b n i e

deskami

t y m i . Skrzydła d r z w i z a w i e s z o n o n a z a w i a s a c h

dar­

żelaznych,

b i e g u n a c h d r e w n i a n y c h l u b n a obłękach. O s t a t n i e

stoso­

w a n o najczęściej p r z y d r z w i a c h do s i e n i (12 r a z y ) i p r z y
drzwiach

wyjściowych

z komory

n a zewnątrz

(9

razy),

niejednokrotnie również p r z y drzwiach z izby do k o m o r y
Na

biegunach,

miała

również

drugie

drzwi

z

komory

na

podobnie

j a k n a obłękach,

d r z w i do s i e n i (13 r a z y ) , r z a d z i e j
czeniach.

Natomiast

zawiasów

mocowano

zaś w i n n y c h p o m i e s z ­

używano

przede

wszyst­

k i m p r z y w e j ś c i u d o i z b y (19 r a z y ) i do k o m o r y (13 r a z y ) ,
a sporadycznie
zaś p r z y
Z

Wszystkie

z

nie było

12 chałupach

(5 r a z y ) , a w y j ą t k o w o t y l k o p r z y wejściu d o i z b y (1 r a z ) .

Niewykluczone,
tralnych

o p o w a ł ę , to w

Jeśli c h o d z i

j e j w s i e n i , w n i e k t ó r y c h zaś była t y l k o p o ł o w a . W

może­

w . duża część

lają j a k o „ f r o n t " chałupy j e j ścianę szczytową
ściowy z n a j d u j e

czy

choćby

do w s p ó ł c z e s n e g o

XVIII

nie

drzwi

rozwiązać,

respondentów

że w

wejściowe

n a poważną

d o m był

ten problem

Brzezinach.

dobudówek

drzwi

wymieniali,

umiejscowienie

relacji

wniosek,

większość)

stanowią

t y m , czy

musimy

terenowego

wysnuć

o

Chcąc

urodzonych w

my

Wyjątek

tym wypadku

gdyż

hipotetycznie,

o b i e k t a c h o r a z skąd i d o ­

inwentaryzatorzy

zlokalizowali. W

zostały

z komory

drzwiach

wszystkich

na podwórze

(3 r a z y ) ,

nigdy

najbardziej

inte­

do s i e n i .
rodzajów

zawieszeń

resujące j e s t n a obłękach, g d y ż szczegół t e n n i e b y ł d o ­
tychczas

znany

jeszcze, że w

w literaturze etnograficznej.
Brzezinach

w

XVIII

Nadmieńmy

w . a n i razu nie zo-

ze­

wnątrz; j e d y n i e w 6 b u d y n k a c h było i c h b r a k . Zewnętrz­
ne d r z w i k o m o r y p r o w a d z i ł y b ą d ź t o n a p o d w ó r z e , bądź
też do s a d u . S z c z e g ó ł t e n j e s t o t y l e i s t o t n y , że

pozwala

z d u ż y m p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m przypuszczać, iż

chałupy

z

drzwiami

m.

komory

prowadzącymi

in. usytuowane

równolegle

na

do

podwórze

drogi,

a

były

w

Brzeziny

W i e l k i e : I I . 2. B r ó g w

d o l n e j części

tym

w y p a d k u w e j ś c i e d o s i e n i m o g ł o być z a r ó w n o w s z c z y c i e
j a k i w ścianie dłuższej. Jednocześnie n a s u w a się m y ś l ,
iż t e g o r o d z a j u k o m o r a mogła, a n a w e t musiała, spełniać
funkcję

komunikacyjną

ułatwiającą

przejście

z izby

na

p o d w ó r z e , a w i ę c do c h l e w ó w , stodoły l t d . P r z y k ł a d t a ­
kiego
w

domu

rfjudowanego

Brzezinach

jeszcze w

Natomiast

w

1911 r .

chwili

można

zobaczy-

obecnej.

osiemnastowieczne

chałupy,

w

których

d r z w i k o m o r y p r o w a d z i ł y d o s a d u , musiały stać sączyłem
do d r o g i . W t y m w y p a d k u f u n k c j a k o m o r y
znaczna,
malną
w

rolę

gospodarczą

tym tkwi

klucz

w t y m samym
mającą
żyć
XX

( i l . 4, 5).

niemal

spotykało

do

rozwiązania

wszędzie,

się o b o k

bardzo

zagadki

gdzie w

siebie,

rzadko

Brzezinach

a ponadto

spełniały

swą

i 1. poł.

zewnętrzne
właściwą

wiadomo,
zrębowe

drzwi

funkcję,

że w X V I I I w .
(„sręby"), n a

n a narożach

zwane

„dylami"

systemu obłapowego. W izbach

na tzw.

inwentarzu po­

d a n y , m o ż e m y się go domyślać n a p o d s t a w i e
dziewiętnastowiecznego, w

cha­

przycie-

węgłowane

obłap. M i m o , że t e n szczegół n i e j e s t w

okrąglaki

nie

zauwa­

na podwórze.

były

siach, p r a w d o p o d o b n i e

wyłącznie

się

2. poł. X I X

że

istnienia

chałupa c e n t r a l n a , i ż o b a w a r i a n t y

Z szeregu w z m i a n e k

downictwa

mini­

czasie d o m ó w c e n t r a l n y c h z k o m o r ą

gdy n i e były skierowane

łupy w

jedno­

Niewykluczone,

d r z w i z e w n ę t r z n y c h ( i l . 1 c, d ) . D a j e

w . występowała

komory

była

zaś w y j ś c i e z n i e j n a z e w n ą t r z spełniało

analizy b u ­

którym
łączone

nie było w

stosowano
węgłami

ogóle

podłóg

d r e w n i a n y c h , n a t o m i a s t w s i e n i została o n a w y m i e n i o n a
w

pięciu b u d y n k a c h , zaś w k o m o r z e

p o m n i j m y , że w
w i s k i e m częstym.

106

chlewach

podłoga

w

dziewięciu. P r z y ­

d r e w n i a n a była

zja­

i

obudowany

stała p o t w i e r d z o n a n a z w a „kołowroty" n a o z n a c z e n i e b i e ­

taikich mogły być również

g u n ó w , kitórą z n a j d u j e m y

w

t y m okresie

w

Bystrzano-

nia. Trawińska w

w

urządzenia

źródłowego

wkadh.

ność

Opisane
do

drzwi

zamykania.

zaopatrywano

Z

reguły

zawsze

były

to wrzeeiądze

kominów

kominy murowane

ogóle n e g u j e

sztagowychco

nie w y t r z y m u j e

kamie­

z

na t y m terenie
w

pierwot-

świetle

krytyki.

materiału

D l a przykładu

po­

i

1 lub

d a m , że i n w e n t a r z s t a r o s t w a olsztyńskiego z 1774 r . w y ­

2 s k o b l e żelazne, a w w y j ą t k o w y c h

razach haczyk,

klam­

mienia

k a żelazna i r y g i e l . N i e s t o s o w a n o

zaś żadnych

zamków

i zapór d r e w n i a n y c h .
Jedynie

2 2

w

były

w

tej

samej

ścianie

dwa

nach

przeciwległych.

To

drugie

raz inwentaryzatorzy

okienko

było

p o d a l i , iż

ścia­

zwykle

jest

ono

„na

zachód słońca", c z y l i — j a k w y n i k a z dalszego o p i s u



z w i d o k i e m na sad.
materiałów

Z

wspomnianych
skie
w

miały

dotyczących i n n y c h

w s i w y n i k a , że w s z ę d z i e

Brzezinach

dworskie,

folwarczne

Wobec takiego

budowali

kominy w

swoich

a najwyżej

okna

były

wyżej

chałupy

d w a okna.

konstruowane,

O

chłop­

tym, jak

i l e miały

szyb,

nie m a k o n k r e t n y c h d a n y c h . M o g ł y t o być zarówno o k n a
o sześciu, j a k i o dziewięciu s z y b a c h .
dziewięcioszybowe były Wtedy

Niewątpliwie

już s t o s o w a n e ,

domach.

W s p o m n i a n y piec z k o m i n k i e m w izbie jest w
piecem p i e k a r s k i m z trzonem
m o j e d n a k , którędy

do g o t o w a n i a .

przy

istocie

Nie

wiado­

d y m m ó g ł uchodzić do k o m i n a

jącego w s i e n i . G d y b y

była t u w y m i e n i o n a

sto­

również k a ­

p a , s p r a w a b y ł a b y o c z y w i s t a . J e d y n ą w z m i a n k ę z 1756 r .
na

(aneks

z

Błesz-

n r 4), p o z a t y m z a r ó w n o z i n w e n t a r z a

brze­

zińskiego j a k i i n n y c h w s i w i e m y

t y l k o , że piece w

bach

l u b lepione

były

Jedynie

budowane

w

Błesznie

z

Jednym

z

kamienia

wymienione

k a m i e n n e , w połowie

okna

skoro

stanu

sposób chłopi

o „kominie k a p i a s t y m z o g n i s k i e m " p o s i a d a m y

źródłowych

jedno,

budynki

r z e c z y można przypuszczać, że w p o d o b n y

okna,

trzech i n n y c h również 2 okna, ale po j e d n y m w

mniejsze;

wsiach

2 8

skierowane

często — m o ż n a się d o m y ś l a ć — n a p o d w ó r z e .
d w u domach

10

sztagowe nad dach w y w i e d z i o n e .

Większość chałup posiadała t y l k o 1 o k n o
w

w

i k a r c z m y , w których wszędzie były k o m i n y p l e c i o n e l u b

z

są 2 p i e c e w

iz­

gliny.
połowie

kaflowe.

ciekawszych

punktów

inwentarza

brze­

zińskiego j e s t t o , iż w y m i e n i a o n r ó w n i e ż sprzęty

znaj­

o p i s i e j e d n e g o z n i c h p o d a n o , że 6 s z y b b r a k u j e . W d r u ­

dujące się w każdej z o p i s y w a n y c h i z b . P r z y ścianie p o d

g i m zaś w y p a d k u p o w i e d z i a n o ,

oknem

że „ o k n o 1 d o b r e ,

drugie

m a l e ń k i e o c z t e r e c h s z y b a c h " . O k n a o dziewięciu
poświadcza

również

z Kuźniczki

23

opis

chałupy

Ignacego

. Z inwentarza z Bystrzanowic

dowiadujemy

się, że s z y b y

Niewątpliwie

zarówno

w

były

w

l i c y inaczej szyb nie oprawiano

w

(aneks n r 3)

„drzewo

Brzezinach

oprawne".

jak i

całej

rzadko

w

budynkach

tylko,
były

na temat

że

był

zapewne

poświadcza

konstrukcji

t o układ

w inwentarzu

dachów

czterospadowe;

domów.

tę f o r m ę

tradycja.

dachów

W

było

dachy poszywane w

całości słomą.

Siedlcu

Sporo

których

dolny

brzeg

dachu

Podobnie

otaczano

„ s z a r e m " , c z y l i r z ę d e m desek. T o s a m o

jednym

występowało

słomą, drugą zaś część

w

całości

w

Żurawiu, G r u s z o w n i i L i b i d z y

kowo

pobijano

najrzadziej

deskami,

deskami,

co Zostało

używano

2 4

się, że s t o s u n ­

do k r y c i a

dachów.

Pojedyncze egzemplarze takich domów zanotowano
w e n t a r z u w s i Siedlec i B y s t r z a n o w i c e

(aneksy

K i e d r z y n i u podano,

„Mateusz

chałupę

Młynarczyk

szorami

tów, reszta
Dalsze

ma

nową

ze

informacje,

poszyta..."
jakie

2 5

w in­

że

chłop

wszystkim,

g o n t ó w pobitą o d dołu, k a l e n i c a

snopkami

z

gon­

czerpiemy

z

inwentarza
Składały

na nie k o m i n w sieni, a piec z k o m i n k i e m w izbie.
że w e

jednego, k o m i n y były

wszystkich

domach, z

wyprowadzone

posiadały

kominy,

stąd

Więc

się

Cha­

wyjątkiem

ponad

logicznie w szeregu i n n y c h w s i , o których
chałupy

dach.

Ana­

wspominałem,

nie

można

się

dziwić, iż o b e c n i e mieszkańcy t y c h o k o l i c n i e pamiętają
kurnych
wano

domów .

I n w e n t a r z n i e podaje,

2 e

kominy

w

Brzezinach

oprzeć n a m a t e r i a l e
Wieach

opisany

dziony

deszczkami

w

w

XVIII

z czego

w.

1780 r . w chłopskiej

z

dyla.

Prawdopo­

podano,

informacja

jest

o

tyle

że

zrobiony

stolarską

jest

z

robotą".

interesująca,

że

tarcic,

Ostatnia

określa

czas

p r z y j m o w a n i a p r z e z wieś nowocześniejszych m e b l i . Z d r u ­
był

jeszcze

w użyciu sprzęt poprzedzający stół, a m i a n o w i c i e

giej

osobna

strony —

jak wynika z

inwentarza



j e g o f u n k c j e . Została o n a

zanotowana

czterokrotnie, w t y m tylko raz w

chałupie należącej

zagrody

jeszcze, że

dwudniowej.

z Błeszna

podaje

w

Dodajmy
chałupie

„stół

do

inwentarz

prosty

bez

w k t ó r y m m o ż e m y się domyślać stołu w s p a r t e g o

nóg",

n a pień­

k u d r e w n i a n y m . N a t o m i a s t w B y s t r z a n o w i c a c h został z a ­
notowany w t y m samym

czasie „stół d u ż y n a strągach",

c z y l i n a kozłach.
Oprócz

wymienionych

w Brzezinach
do

mebli

w

większości

chałup

b y ł y ł a w y około p i e c a , k t ó r e m o g ł y

spania. T r a d y c j a

t a k a jest

d o dziś ż y w a

w

służyć
okolicy

C z ę s t o c h o w y . W 17 chałupach i n w e n t a r z w y k a z u j e
29

f ę l u b szafkę, p r z e w a ż n i e o t r z e c h półkach,
zaś o dwóch l u b c z t e r e c h ,

a w

sza­

sporadycznie

Błesznie n a w e t

o pięciu

półkach. B y ł y t o z a p e w n e p r o s t e , o t w a r t e o d f r o n t u s z a f ­
ki

n a naczynia,

mieszkaniach

jakie i

obecnie

widuje

się w

starych

wiejskich.

Sporadycznie

zdarzało się, że w i z b a c h

lub w

sieni

b y ł o „ z a p i e r z e n i e " zasłaniające w e j ś c i e n a s t r y c h . Z w y k ­
l e z n a j d o w a ł o się o n o j e d n a k w k o m o r z e . Z l a k o n i c z n y c h
wzmianek

n i e można

w

wywie­

Kuźniczce

chałupie i w K i e d r z y n i u n a

w a r k u był „komin w stagi u l e p i o n y " . Oczywiście

W

niestety

fol­

oprócz

powyższym

wszystkie
które

ustalić, j a k w y g l ą d a ł o .

komentarzu

zagadnienia

można

było

dotyczące

poruszyć

z B r z e z i n z 1766 r . oraz
a pochodzących
podstawie

na

zostały
podstawie

ludowej,

inwentarza

d a n y c h dotyczących i n n y c h w s i ,

z l a t 1746—1780. W

uzyskaliśmy, w i d o c z n e
kontrasty

obrazie,


jaki

znaczne

niekiedy

obrębie t y c h s a m y c h g r u p społecznych, j a k i e t w o r z y l i
zagrodnicy

trzy-

i

pomiędzy

na tej
różnice,

a

wówczas

nawet

wyczerpane

architektury

w

gospodarstwami

dwudniowi.

W y j a ś n i e n i e t y c h różnic p o z o s t a j e z a p e w n e w

się

Bystrzano-

został w 1762 r . „ k o m i n w g ó r ę
o b i t y " , zaś

budo­

Musimy

p o r ó w n a w c z y m . Otóż w
wewnątrz

ława

.

brzezińskiego, dotyczą urządzeń o g n i o w y c h .
rakterystyczne,

dwukrotnie

„stół z szufladą

n r 2, 3),

zaś w o p i s i e b u d y n k ó w w
trzema

albo

zarejestrowane

. Zdaje

gontów

też

połowę

się z a w s z e

a raz jako

j e d n a k było d o ­

w P r z y s t a j n i , Kuźniczce i Przybyłowie. N i e k i e d y
dachu p o k r y w a n o

do

zróżnicowane.

b y ł o też w
w

dachy

najstarszą

Przeważały
mów,

Wiemy

przeciwieństwie

domów

i Przystajń!.

brze­

a

jako

prosty;

ł a w k a spełniająca

krokwiowo^platwiowy,

miejscowa

kształtu, p o k r y c i e

spotykało

poddanych.

Niewiele informacji znajdujemy
zińskim

oko­

chłopskich chałupach,

g d y ż s t o s o w a n y w X V I I I w . do t e g o c e l u o ł ó w
się n i e z w y k l e

szybach

Bochniaka

znajdowała

d o b n i e o b o k n i e j stał s t o l i k określany w i n w e n t a r z u j a k o

k u z osobą fundującego b u d y n e k . W X V I I I w .
nie

zabudowania

chłopskie

Z tego względu właściciel
był stawiać
siłami

chłopom

opłaconych

stanowiły

własność

d w o r u najczęściej

budynki

fachowców.

mieszkalne

i

związ­

powszech­
dworu.

obowiązany
gospodarcze

Potwierdzenie

tego

dla

107

o k o l i c Częstochowy z n a j d u j e m y w spisie w y d a t k ó w w
1780 r . w K i e d r z y n i u . T a k i s t a n r z e c z y d o p r o w a d z a ł do
u j e d n o l i c a n i a w y g l ą d u z a g r ó d w poszczególnych g r u p a c h
społecznych.
3 0

Z

inwentarza

właściciel
starczał

dworu
im

brzezińskiego
n i e stawiał

jedynie

wynika

jednak,

poddanym

materiału

że t a m

budynków,

budulcowego .

do­

Chłopi

3 1

m i e l i w t e n sposób większą m o ż l i w o ś ć r e g u l o w a n i a
gramu

zagród

przez

nich

zamieszkiwanych,

ale

pro­

należą­

Najprawdopodobniej

również

część

najńiezbędniej-

s z y c h sprzętów w i z b i e n i e była bezpośrednią
chłopa i d l a t e g o

własnością

s p i s a n a została w i n w e n t a r z u . P o z o s t a ł e

w y p o s a ż e n i e w n ę t r z a w p o s t a c i łóżek (jeśli w o g ó l e b y ł y ) ,
s k r z y n i , naczyń k u c h e n n y c h i t p . musiało stanowić

osobi­

stą własność chłopską. U w i d a c z n i a się t o zresztą w
sunku

do bydła,

sprzężaju

i

zasiewów,

które

sto­

tylko

w z g l ę d u n a znaczną wartość pieniężną zostały u

ze

wszyst­

k i c h p o d d a n y c h w y p u n k t o w a n e j a k o własne, c z y l i chłop­
skie.

c y c h do d w o r u .

ANEKS

1

izbie

A P K r . , Castr. Crac. rei.,
t.

Brzeziny

199, 1766 r .

Inwentarz

dóbr w s i B r z e z i n , b u d y n k ó w

daństwa i i c h p o w i n n o ś c i p r z e z W
z Rogowskich
Łowczego
spisanej

śjp. W

imci

inowłodzkiego

odebraniu

w

Wielkie

p o w . Częstochowa

swoją

p.

w Brzezinach

Tomasza

pozostałą

posesję

dworskich, pod­

Jejmość

p. Barbarę

Otfinowskiego

Robi 3 dni w

min

wywiedziony

rzenie

żelaznemi.

przyciesi

ponagnione

W

tej

trzechdniowej.

do s i e n i d r z w i z desz-

wrzeciądz

dwiema

żłób, p o w a ł a

dobre.

Z

z dwiema

dobra,

tej sieni

i z b y w c h o d z ą c , d r z w i z deszczek n a z a w i a s a c h
żelaznych, u których

zgniła. Z t e j

drewnianych. W

t y m budynku

ko­

1 złe,

przepie­

n a górę z d y l i k ó w , d r z w i z deszczek n a

biegunie

drewnianym. U

na dach, dobry. O k n o
tych

d r z w i wrzeciądz

i s k o b l i 2 żelaz­

dylików

na biegunach

małych.

W

tych

drewnianych.
chlewach

Chlewów

podłogi

dobre,

2 na
żłoby,

d r a b i n y . T e c h l e w y p o d j e d n y m p r z y k r y c i e m bez p o w a ł y .

sieni

[ s ] , ściany

na tej komorze

na biegunach

p o s z y c i e . Stodoła o 1 sąsieku n o w a , d o b r a . W r o t a do n i e j

czek na b i e g u n a c h d r e w n i a n y c h z wrzeciądzem i
skoblami

drzwi
komory

drzwi

z

na zagrodzie

tydzień. W c h o d z ą c

izby

skoblami. Powała

Do t y c h chlewów
siedzi

tej

n y c h . T e n b u d y n e k cały słomą p o k r y t y , w p ó ł przegniłe

Poddani

Kuśnierz

pogniłe. Z

dwiema

bydło

Błażej

przyciesi

po

wdowę

d n i a 2.1.1766.

ss. 2145—2157

dobre,

kondescensyi

małżonkę

i zakończony

ściany

do k o m o r y n a b i e g u n a c h , u których w r z e c i ą d z z

i

belce.

że­
Pod­

drzwi dwoje

Brogów

plecione, miejscem

z deszczek n a b i e g u n a c h

2 starych. Płoty

około

z żerdzi, złe. S z o p k a

podwórza

na wóz z

stu upleciona przystawiona do sieni. Zasiewy

chru­

jego własne

i bydło.

do

czopach

skoblami

l a z n e m i . P o w a ł a n a d izbą z d y l ó w , o j e d n e j

drewnianych.

Wawrzyn

Drozd

siedzi

n a zagrodzie

R o b i 3 d n i w tydzień. W c h o d z ą c
czek n a b i e g u n a c h
łogi n i e m a s z ,

trzechdniowej.

do s i e n i d r z w i z desz­

drewnianych z jednym skoblem,

ściany z s t a r e g o

drzewa.

pod­

N a d sienią p o ­

łogi n i e masz. Ł a w a p o d o k n e m , stół prostą robotą, szafa

wały n i e masz, t y l k o k i l k a dylików. K o m i n

wywiedziony

o 3 półkach, p i e c

nad

z tarcic

prosty dobry, kominek dobry. W

Brzeziny

108

Wielkie:

tejże

dach,

dobry. Wchodząc

I I . 3. Chałupa z końca X I X w . z p o m i e s z c z e n i a m i
j e d n y m dachem

do i z b y

gospodarskimi

drzwi

pod

na

zawiasach

i czopach

żelaznemi.

W

żelaznych

izbie

szafa

z haczykiem

prostą

robotą,

ława p o d o k n e m z dyla, s t o l i k p r o s t y
ławka

około

z dylów

pieca,

piec

dobra, belek

ł o w ę złe. Z t e j i z b y
sach

i

czopach

dwiema

3, o k n o

do k o m o r y

żelaznych,

z

żelaznemi. W k o m o r z e

dobra. Z tej k o m o r y
gunach

zły,

skoblami
3

półkach

mały, ł a w e c z k a 1,

kominek
jedną

dobry,

połową

powała

dobre,

d r z w i z tarcic n a
wrzeciądzem

i

po­

zawia­

skoblami

podłogi n i e m a s z , p o w a ł a

czek. T e n b u d y n e k

słomą

j e d n y m szarem.

n a g ó r ę złe z

pokryty,

o d dołu

desz­

deszczkami

Stodoła o 1 sąsieku s t a r a , zła,

p r z y c i e s i ugniłe, d r z e w o z d r o w e w ścianach. W r o t a z d y l i k ó w złe, słupy n a c h y l o n e ,
Poszewka
podłoga

na

w

stodole

u wrót s k o b l i 2 i

stara.

Chlewy

żerdzi; d r z w i

małych

3. P o s z e w k a

szarem

deszczkami

na tych

opasana.

dwoje

wrzeciądz.

2 małe,

pół przegniła, ściany z s t a r e g o

wała z d o b r y c h

D r u g i c h l e w ze s t a r z y z n y ,
kich

w

nich

drzewa,

po­

z deszczek, ż ł o b ó w

chlewach

dobra,

Płoty plecione

żerdzi,

podłoga

płatew

i przykrycia.

cione

n a około,

Zasiewy

jego

własne

3 dni w

tydzień. W c h o d z ą c

Robi

3 dni w

tydzień.

Wchodząc

do

na

dach

wywiedziony,

czek
W

na

biegunach

izbie

szafa

z

prosta

chlew.

W

chlewie

jedną

masz. T e n b u d y n e k

dobry. Z
W

sieni wchodząc do izby,

drzwi

drewnianych z haczykiem

z deszczek n a

i dwiema

skoblami.

izibie s z a f a o 3 półkach, p o w a ł a z d y l ó w o

ława p o d o k n e m

dobra, stolik prosty

Drzwi z tej komory

powała

duży n a p r z e c i w k o

na t y m c h l e w i e

z aksztełi

dartych.

w pół przegniła, p r z y c i e s i

Brzeziny

Wielkie:

dylików

skoblami. W

wchodząc,

komorze

Z komory

n i e masz,

Stodoła

U

tych

z

drzwiczkami

drzwi

o 1 sąsieku

wrót

2 dobrych. Powały

i

1, d r u g i m a ł y . Sołek

nie

szarem

dobra;

wrzeciądz

sieni

także

wrota

skobli

na tych

w a c h d o b r e , d r z w i d w o j e z deszczek n a b i e g u n a c h
n i a n y c h , żłób duży

po­

na podwórze

przy

2.

chle­
drew­

chlewach
chlewami

i

Płoty

i czo­

deszcz­

sieni

do­

jedną

Poszewka

poprzegniały.

sołkiem

słomą p o s z y t e . B r o g ó w

2 dobrych.

z

wrzena

około p l e c i o n e l i c h e . Z a s i e w y i b y d ł o w ł a s n e j e g o .

dobra.

biegunach

b r y ; d r z w i na biegunach. Podłoga w t y m chlewie
częścią. Ż ł o b ó w 2, p o w a ł a

oknem

ciądzami i s k o b l a m i żelaznemi 2. T a stodoła z

d r e w n i a n y c h . T e n b u d y n e k cały p o k r y t y , p o ł o w ą
k a m i , p o ł o w ą słomą. C h l e w

skoblami.
pod

z podłogą i powałą. D r z w i do n i e g o n a b i e g u n i e

o 2 belkach

do s a d k u z deszczek n a

ława

czterech

d r z w i z deszczek n a z a w i a s a c h

p a c h żelaznych. W k o m o r z e

dwiema

1 belce,

1, o k n o ,

s z y b b r a k u j e , o k i e n k o 1 n a zachód słońca, p i e c [ i ] k o m i n
dobry. Do komory

dobre,

cały słomą p o k r y t y , o d dołu

Chlewów p r z y stodole

biegunach

sieni

i wrzeciądzem. W e d l e

podłogi

n y d o b r e , p r z y c i e s i pogniłe. K o m i n w y w i e d z i o n y

n a dach,

w

n a górę p r z e p i e r z e n i e

z skobla

opasany.

wrzeciądzem

i

2 półkach,

wała d o b r a , b e l k i p o p o d p i e r a n e .

dobre.

z

Ściany

haczykiem
o

z dwiema

deszczkami

drewnianych

dobry.

b r y , powała z dylów dobra. Z izby do k o m o r y

z

deszczek n a b i e g u n a c h

Robi

z deszczek

z d y l a , o k i e n 2 d o b r y c h , s t o l i k p r o s t y 1, piec, k o m i n d o ­

i s k o b l a m i d w i e m a . W s i e n i p o w a ł a d o b r a , b e l k a 1, ścia­

z

ple­

ogrodzony.

próg zgniły z przyciesią. W c h o d z ą c do i z b y d r z w i z desz­

oko­

drzwi

tyczkami

na biegunach d r e w n i a n y c h . Powała w sieni dobra, k o m i n

złe n a

sieni

skobla­

dobra. Płoty

do s i e n i , d r z w i

d r z w i na biegunie

trzechdnio-

bez

3 sąsiekach

i bydło.

dołu

na zagrodzie

o

J a k u b D r o z d siedzi n a zagrodzie t r z e c h d n i o w e j .

d r z w i na biegunie,

wej.

dobra, poszewka

złe. P s z c z e l n i c z e k

na biegunie

siedzi

poszewka

j e d n a ; w r o t a z deszczek z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a

aksztelowego. Zasiewy

Wiewiórczyk

deszczek,

3. Stodoła

od

jego własne i bydło.

zgniły, p o w a ł a z całz

drzwi

Brogów

m i , powała z dylów

ło. B r ó g 1 d o b r y . C h l e w i k n a ś w i n i e zły. Płotu 3 przęsła
Antoni

przyciesi

zła,

m i e j s c a m i n o w a , m i e j s c a m i s t a r a . Sręby 2 n a c h l e w y

d r z w i do s a d k u z deszczek n a b i e ­

drewnianych, przepierzenie

opasany,

i

o

Piotr
w

Drozd

tydzień

drewnianym.

Sień

połowy. K o m i n
do i z b y ,

siedzi

n a zagrodzie

d n i 2. W c h o d z ą c

drzwi

do s i e n i

dobra. Powały

na dach

w

wywiedziony

na biegunie

dwudniowej.
drzwi

na

tej sieni
dobry.

drewnianym

z

Robi

biegunie
nie masz
Wchodząc

wrzeciądzem

i jedną s k o b l a . W i z b i e szafa mała 1, ł a w a 1 p o d o k n e m
z d y l a , o k n o 1, dwóch s z y b b r a k u j e , s t o l i k p r o s t y

I I . 4. Chałupa c e n t r a l n a z X I X w . z w r ó c o n a

szczytem

sieni

do

1, ła-

drogi

109

z deszczek n a biegunie

z wrzeciądzem

w e c z k a mała 1, ł a w k i około p i e c a . P i e c z k a m i e n i i k o ­

drzwi

min

s k o b l a m i żelaznemi. Płoty plecione

dobry, powała z d y l ó w

wchodząc
i

drzwi

wrzeciądzem

dobra, belka

na biegunie
dwiema

1. D o

drewnianym

żelaznemi.

W

ze

komory
skoblami

komorze

Zasiewy

powała

z d y l ó w s t a r a . D r z w i n a p o d w ó r z e z k o m o r y z deszczek

Robi

na

gunie,

biegunie

miejscami

drewnianym.

dobra,

Poszewka

miejscami

zła.

na t y m

Chlewów

2

budynku
miernych,

i bydło własne

Jędrzej

na

ściany
drzwi

i dwiema

kiem

i

s k o b l a m i żelaznemi. W c h l e w a c h
drzwi

dwoje

na biegunach.

podłogi i p o ­
Na

tych

w a c h p o s z y c i e d o b r e . B r o g ó w 2. P ł o t y n a około
s t a r e , złe. Z a s i e w y
Maciej
Robi

i b y d ł o własne

Woźniak

siedzi

chle­

plecione

jego.

czterech

trzechdniowej.

sienią

drewnianych. W sieni karmniczek

słupach. W

tej sieni

podłoga

dobra, k o m i n w y w i e d z i o n y

zła. P o w a ł a

n a d a c h , zły,

dwiema

na

1 z

pieca,

dyla,

piec

stół

z tarcic

z kamieni

zły,

nad

potrze­

o 3 półkach,

drzwi

na biegunie,

Z

drzwi

do s a d u

komory

ława

prosty

mały,

ławki

kominek

dobry,

okno

1 z ł e , powała z d y l ó w d o b r a , b e l k a 1. Z i z b y
wchodząc,

powała

z

na biegunie

zły. Z

i czopach

skoblami

dobry,

sieni

i klamką.

W

Z komory

do

komory

dylów

dobra.

drewnianym,

na

skoblami

n y c h . T e n b u d y n e k cały słomą p o s z y t y ,
w

około o p a s a n y ,

stodole
gunie

jedną

dobra. W r o t a
jedne,

z

nemi. Chlewów
złą, żłób

dobre,

i skoblami

jedna.

Na

jednym

miejscami

pogniły. P r z y chałupie s t a j e n k a

łogą i p o w a ł ą dobrą. W

tej stajence

dobra z

pod­

żłób, d r a b i n a , d r z w i

drzwi
słomą

dwoje

o 2 sąsiekach

dobra, z d w i e m a

boiskami.

d o t e j stodoły z t a r c i c n a obłękach

drewnianych

z wrzeciądzem i s k o b l a m i żelaznemi; do drugiego
w r o t a z dylików z wrzeciądzem
laznemi.

Ta

stodoła

nowo

i skoblami

poszyta.

Chlewów 3 pod j e d n y m

przykryciem,

gami

troje

i powałami,

drewnianych.

drzwi

Sołek

Wrót
boiska

dwiema

Brogów

3

że­

starych.

dobrych, z podło­

z deszczek n a

z szopą, d o którego

drzwi

biegunach
na

bie­

g u n a c h . W t y m sołku podłoga d o b r a , p o w a ł a t a k ż e d o b r a ,

Brzeziny

110

Wielkie:

I I . 5. Chałupa

ścianach, p o ­
częścią

d a r t y c h , niezgorsze.

żelaznemi. Z a s i e w y

skob­

i b y d ł o własne j e g o .

A n t o n i U j m a siedzi n a zagrodzie t r z e c h d n i o w e j .
d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c
drewnianym.
dziony

N a d sienią

i dwiema
oknem

do sieni, d r z w i

powała

dobra,

na

i czapach

komin

żelaznych z

wywie­

s k o b l a m i . W i z b i e szafa o 3 półkach, ł a w a p o d

z dyla, okno
belce. Z

na jednej
komorze

centralna z X I X w . z w i docznym
sadu

drzwi

haczykiem

1 dobre,

s t o l i k mały

prosty,

około p i e c a , p i e c [ i ] k o m i n d o b r y , p o w a ł a z d y l ó w
W

Robi

biegunie

n a dach, d o b r y . Z s i e n i wchodząc do izby,

z tarcic na zawiasach

ple­

Zapierzenie

n a górę, w k t ó r y m d r z w i z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a
lami

n a b i e g u n i e z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a s k o b l a m i żelaznemi.
Stodoła

podłogą

drewnianych. Te chlewy

s t a r a , zła. P ł o t y

częścią z a k s z t e l i

bie­

żelaz­

chlewie

cione,

o d dołu

stara.
na tej

2 n a bydło, t r z e c i n a świnie z

z deszczek n a b i e g u n a c h
na niej

zła,

dwiema

N a t y m . b u d y n k u p o s z e w k a zła, zgniła i d e s z c z k i

lecz

żelaz­

do t e j stodoły z deszczek n a

wrzeciądzem

1, p o w a ł a

dobra.

poszewka

n a około

dobre,

żelazne­

u dołu d e s z c z k a -

o trzech

tym budynku

dobra,

i czopach

stroną p o s z e w k a

o 2 sąsiekach, d r z e w o

oknc

biegunie

podłoga z d y l ó w , p o w a ł a z d y l ó w

szewka

w

szafa

1, ł a w y

wchodząc, d r z w i n a

d r z w i do s a d k u n a z a w i a s a c h

do

haczy­

tej izbie

p o s z y t e . S z o p a n a w ó z bez w r ó t

Ściany

z

półkach, ława p o d o k n e m z d y l a ,

p r z y c i e s i n a [ o j k o ł o p o g n i ł y , aż d r z e w o w z i e m i ę poszło.

górę przepierzenie.

komin

wchodząc

żelaznych

d r e w n i a n y m z wrzeciądzem i d w i e m a
m i . W komorze

Stodoła

oknem

złe, p o k ł a d

bardzo

b e l k a 1. Z i z b y d o k o m o r y

mi

około

trzechdniowej.

1; 3 s z y b y w y b i t e , s t o l i k z t a r c i c y p r o s t y , m a ł y

b u j e r e p e r a c j i . Z s i e n i do i z b y w c h o d z ą c , d r z w i n a b i e ­
pod

płatwy

na zawiasach

prosta o czterech

gunie, skobel

1 żelazny, szafa p r o s t a

są.

na zagrodzie

około p i e c a , p i e c [ i ] k o m i n d o b r y , p o w a ł a z d y l ó w

na zagrodzie

w t y d z i e ń d n i 3. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i z desz­

czek n a b i e g u n a c h

dobre,

dach w y w i e d z i o n y

izby,

dobre,

jego

siedzi

dwiema

d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a b i e ­

p r z y k t ó r y c h b o i s k o ; w r o t a złe z deszczek z w r z e c i ą d z e m
wały

Banasik

i

n a [ o j k o ł o s t a r e , złe.

powała

wyjściem

izby

do k o m o r y

dobra. Z k o m o r y

z komory

do

drzwi

na

ławy
dobra

biegunie.

n a ogródek

drzwi

B r z e z i n y W i e l k i e : I I . 6. Chałupa z 2. poł. X I X w . , p i e r w o t n i e

na

biegunie.

pogniły.

Pod

Ten

tym budynkiem

budynek

słomą

przyciesi

poszyty,

na

[ojkoło

ale poszewka

ze

z dyla, okno

1 d o b r e , s t o l i k z szufladą

lów na jednej

wrota

drzwi

dzem

i skoblami dwiema

drewnianych

2, c h l e w ó w

wrzecią­

żelaznemi. N a t e j s t o d o l e

k w i e złe i stodoła p o c h y l o n a . P r z y c i e s i
Brogów

z

3, c z w a r t y

p o d nią

mały.

kro­

pogniły.

Drzwi

do

nich

stolarską

robotą,

ł a w y około p i e c a , p i e c d o b r y , k o m i n d o b r y , p o w a ł a z d y ­

w s z y s t k i m zła. Stodoła o j e d n y m sąsieku. D o t e j stodoły
z dylików n a biegunach

karczma

belce dobra. Z izby

na zawiasach

i czopach

do k o m a r y

żelaznych z

wchodząc,

wrzeciądzem

i d w i e m a s k o b l a m i żelaznemi. W k o m o r z e p o d ł o g a d o b r a ,
powała
na

z

dylów

biegunie

dobra.

Drzwi

drewnianym.

z

komory

Wedle

na

komory

podwórze

chlewów

c z w o r o n a b i e g u n a c h d r e w n i a n y c h z w r z e c i ą d z y 2, s k o b ­

z podłogami i powałami. D r z w i do t y c h chlewów

li

na biegunach

4. P r z y

chlewach

przybudowana

p o d ł o g i złe, p o w a ł y z żerdzi. T e

szopka.

chlewy

W

p r z y c i e s i złe pogniłe, ściany s t a r e . C h l e w i k
d r z w i do niego n a b i e g u n i e

chlewach

słomą

poszyte,

n a ś w i n i e 1,

d r e w n i a n y m , podłoga

w a ł a d o b r a . T e n c h l e w i k słomą p o s z y t y .

i po­

Izdebka

mała

z komorą bez s i e n i i p i e c a i k o m i n a ; p o w a ł a j e s t ,

drzwi

mały

d r e w n i a n y c h . Przy* t y c h c h l e w a c h

z powałą.

Te

które b u d y n k i w
wierzchu

budynki

pod jednym

poszyte.

Stodoła

o

do n i e j w r o t a j e d n e

na biegunach

ciądzem

dwiema

i

skoblami

chlewik

przykryciem,

około o p a s a n e d e s z c z k a m i

słomą

o d dołu, o d

2 sąsiekach

dobra,

drewnianych z

żelaznemi.

2

dwoje

wrze­

Brogów

3 do­

złe. T a i z d e b k a s t a r a słomą p o s z y t a . P ł o t y w s z ę d z i e s t a r e .

b r y c h . Szopa n a w o z y ;

Zasiewy

p o s z y t a . W e d l e s z o p y c h l e w d o b r y . D r z w i do n i e g o z t a r ­

i b y d ł o j e g o własne.

J a k u b Ślęzak s i e d z i n a z a g r o d z i e d w ó c h d n i o w e j . R o b i
dni 2 w

tydzień. W c h o d z ą c

drewnianym. W
wywiedziony

sieni powały

zły. W c h o d z ą c

drewnianym z haczykiem
W

tej

izbie

do s i e n i , d r z w i n a

ława

n i e masz,
do i z b y ,

k o m i n na

drzwi

na

i skoblami dwiema

pod oknem

z

dylika, okno

1

dobre,

n i e masz.

p o g n i ł e . P o s z e w k a n a t e j chałupie zła. C h l e w i k

m a l e ń k i zły. B r ó g 1. S z o p k a
plecione

dach

biegunie

żelaznemi.

s t o l i k m a ł y 1, p i e c [ i ] k o m i n e k d o b r y . K o m o r y
Przyciesi

biegunie

stare,

Kazimierz

mała 1, zła, bez w r ó t . P ł o t y

złe. Z a s i e w e k
Masztalerz

i

bydło

jego

cic

na

zawiasach

i

dwiema

i

powała

od g ó r y

słomą p o s z y t y .

plecione,

siedzi na zagrodzie trzechdnio­

żelaznych

W

Górski

tydzień

podłoga

jego

pobity,

żłób 1 i

z akszteli

własne.
trzechdniowej.

do s i e n i , d r z w i złe n a

b i e g u n i e d r e w n i a n y m . P o d ł o g a w s i e n i zła. P r z e d
nowe,

d r z w i na biegunie. Powała

dobra. Z sieni wchodząc

do i z b y ,

drabi­

d a r t y c h , częścią

n a zagrodzie

d n i 3. W c h o d z ą c

wrzeciądzem

deszczkami

t y m chlewie

i bydło

siedzi

z

t y m chlewie

o d dołu

n a około częścią

stare. Z a s i e w y

Andrzej

zapierzenie

własne.

czopach

żelaznemi. W

dobra. Ten chlew

n a 1. P ł o t y

Robi w

i

skoblami

do n i e j w r o t a z deszczek, słomą

piecem

n a d sienią

d r z w i z tarcic n a za­

w e j . R o b i w tydzień d n i 3. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z W i n a

w i a s a c h , c z o p a c h żelaznych z s k o b l a m i żelaznemi. W i z b i e

biegunie

szafa p r o s t a o 3 półkach, ł a w a p o d o k n e m

drewnianym. W

sieni powały

s i e n i c h l e w i k mały. K o m i n w y w i e d z i o n y
Z
i

n i e masz.
n a dach,

s i e n i do i z b y w c h o d z ą c , d r z w i z t a r c i c n a
czopach

żelaznych z d w i e m a

s k o b l a m i , z klamką. Szafka

wrzeciądzami

W

tej

dobry.

zawiasach
i

czterema

o 2 półkach, ł a w a p o d o k n e m

n a południe 1 złe, stół p r o s t y
dobry,

k o m i n dobry,

powała

1, ł a w y
dobra. Z

wchodząc, d r z w i z t a r c i c n a z a w i a s a c h
nych

z

wrzeciądzem

i

dwiema

z dyla,

około p i e c a ,
izby

do
W

piec

komory

i czopach

skoblami.

okno

żelaz­

komorze

111

powała
z

i podłoga

tarcic

dobra. Z

na zawiasach

i

komory

czopach

na podwórze

żelaznych.

c h l e w i k ó w 2, j e d e n z powałą, d r u g i bez p o w a ł y .
w

jednym

niezła. D r z w i

nach. T e n budynek
góry

słomą

poszyty,

żelaznych.

chlew

od

dołu

poszyty.
z

lecz słoma
Drzwi

Powała
na

chlewa.

deszczek.

U

Podłoga

na

biegu­

pobity, od

ny

podłogi

opasany,

świnie

n i e masz.

od góry

mały,

przystawiony

o 2 sąsiekach;

wrzeciądz

Ten

snopkami

z

wrót

dwiema

skoblami

dołą z podłogą

drzwi

dobrą;

dobre

na

zaporami.

Ten

sołek

sto­

słomą

dwie­

łem i z a s i e w a m i

j e g o własne.

zły. Z

Drozd

siedzi

stołu, p i e c
obłęku
Z

trzechdniowej.

d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i n a b i e ­

Robi

gunach

d r e w n i a n y c h z wrzeciądzem

żelaznemi. W

s i e n i podłogi

i skoblami

i powały

n i e masz.

wchodząc do izby, d r z w i n a zawiasach
nych z haczykiem
okno

1 dobre,

na trzech

z wrzeciądzem

Płoty

[i] k o m i n dobry. Z izby
obłęku. W k o m o r z e

do k o m o r y

z dylów,

złe.

Zaprząż

rze

d r z w i n a obłęku. B r o g ó w

Do

tego c h l e w i k a

drzwi

piec

3, c z w a r t y

na podwó­

z

chlewikiem.

n a obłęku. P o d ł o g a

z

dylików

i p o w a ł a . P ł o t y n a około z chrustów. Z a p i e r z e n i e

n a górę

d o b r e i d r z w i n a obłęku z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a
lami. Zasiewy
Wojciech

skob­

i zaprzęże i bydło j e g o własne.
Ciura

siedzi

na zagrodzie

drzwi

trzechdniowej.

zamiast

drzwi na

komorze

n a obłęku;

powała.

okno

i bydło z z a s i [ e ] w e m

na

dwiema

1 złe.

własne

jego.

Biróg 1.
M i k o ł a j W o ź n i a k chałupy n i e m a , t y l k o c h l e w i k p o d
brogiem.
Antoniowa

Cacanina

trzechdniowej. Robi

na

na

wdowa,

siedzi

na

Powały

w

sieni

nie masz;

n a dach, d o b r y . Wchodząc
z

zagrodzie

d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c do s i e n i ,

obłękach.

zawiasach

czopami

żelaznemi,

komin

do i z b y ,

klamką

drzwi

i

ryglem.

W i z b i e szafa o t r z e c h półkach, ława p o d o k n e m z d y l a ,
złe, ł a w k a

do k o m o r y
wała

zamiast

stołu, ł a w k i

około

d r z w i na biegunach. Chlew

z żerdzi,

drzwi

na biegunie.

pieca,

piec

belce. Z

izby

1; podłoga i p o ­

Brogów

3. P ł o t y

na

o k o ł o złe. Z a p r z ą ż z b y d ł e m i z a s i e w y j e g o .

wchodząc, d r z w i n a

powała dobra. Z k o m o r y

i skoblami. W

na podwórze

[i] k o m i n dobry, powała z d y l i n a j e d n e j

żelaz­

drzwi
i

do k o m o r y

okno

i czopach

belkach powała

do i z b y ,

Z

i s k o b l a m i . W i z b i e ława p o d o k n e m ,

drzwi

wywiedzio­

żelaznych z w r z e c i ą d z e m

dwiema
sieni

trzechdnio­

do s i e n i ,

komin

wchodząc

na

własne.

n a zagrodzie

Wchodząc

[i] k o m i n dobry. Z izby

komory

drzwi

n a zagrodzie

sieni

i czopach

wywiedziony
Walenty

tydzień.

plecione

jego

s k o b l a m i . W i z b i e ł a w a p o d o k n e m , ł a w k a mała

poszyty.

B r ó g 1. P ł o t y n a około p l e c i o n e s t a r e , złe. Z a p r z ą ż z b y d ­

Wiewiórczyk siedzi
dni 3 w

na dach,

zawia­

s a c h i c z o p a c h żelaznych z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i
i

do

dwoje

i k r o k i e w . Płoty

n a obłęku. W s i e n i p o w a ł y n i e masz,
zawiasach

d o b r a . Sołek p r z e d

żelaznemi

Robi

Chlew

żelaznemi. P o s z e w k a n a s t o d o l e

ma

Mikołaj
wej.

i czo­

Stodoła

i powałą

n i e p r z y k r y t y bez p o w a ł y

około złe. Z a p r z ą ż z b y d ł e m i z a s i e w y

s t a r a , przegniła.

dobra,

jednych

sieni

do n i e g o n a z a w i a s a c h

deszozkami

Chlewik

wielkiego

chlewików

cały o d dołu deszczikami

stary naprzeciwko.
pach

do t y c h

drzwi

Przy

Walenty
wej. Robi

Kubaczka

siedzi

na zagrodzie

dwóchdnio-

w tydzień d n i 2. W c h o d z ą c d o s i e n i d r z w i n a

biegunie. W

sieni powały n i e masz,

n a d a c h , d o b r y . Z s i e n i wchodząc

komin

wywiedziony

do i z b y

d r z w i na za­

w i a s a c h i c z o p a c h żelaznych z h a c z y k i e m i d w i e m a s k u b l a m i . W t e j izbie ława p o d o k n e m , o k n o 1 dobre,
okienko

małe

jedno, piec

komory

d r z w i na zawiasach

dobry.

Z

z wrzeciądzem

do

i skoblami.

W komorze

k u z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i d w i e m a żelaznemi. W s i e n i

D r z w i d o t e g o c h l e w i k a n a obłęku, p o s z e w k a

zła n a c h a ­

łupie i

i

i podłoga. N a d sienią p o w a ł a , k o m i n

wywie­

d z i o n y n a d a c h , d o b r y . Z s i e n i w c h o d z ą c do i z b y ,
na zawiasach

i czopach

żelaznych z h a c z y k i e m

drzwi

i skobla­

m i żelaznemi. W i z b i e szafa o 3 półkach, ł a w a p o d o k n e m
z

dyla,

około

1 bez

okno

pieca,

piec,

sześci
komin

szyb,

stolik

niezły,

prosty

powała

z

1,

ciądzem

i dwiema

skoblami. W

komorze

na

Stajenka

i zaprząż

Grzegorz Woźniak siedzi n a zagrodzie
przykryta,

masz. Z t e j s i e n i w c h o d z ą c d o i z b y , d r z w i n a

zła, z d e z e l o w a n a . K o m i n a

zamiast

stołu, p o w a ł a

dobra

i czopach

i

ale p o g n i ł e . Z

n i e masz.

1. Stodoła o j e d ­

n y m sąsieku; w r o t a z deszczek złe, p r z y c i e s i
zła. P r z y

komorze
w

skobli

2 i

zgniłe, po­

wrzeciądz.

Przy

srąbek n i e n a k r y t y , bez d r z w i i p o w a ł y .

Płoty

około p l e c i o n e

wrotach

Po­

s t a r e , złe. O b s i e w y

z zaprzężą

i

byd­

ł e m j e g o własne.
Mikołaj

powała,

siedzi

na zagrodzie

trzechdniowej.

s t a r a , zła. Z

obłęku. P r z y c i e s i ,

zawiasach

na trzech

tej izby

belkach,

do k o m o r y

żelaznych. W
komory

tej komorze
drzwi

z

komin,

drzwi

deszczek n a

2.

Chlewów

2, w

jednym

i powała, w d r u g i m n i c nie masz. T e c h l e w y

podłoga

słomą p o ­

k r y t e . Stodoła o 2 sąsiekach. D o t e j stodoły w r o t a
wrzeciądzami

i skoblami.

i bydło z z a s i e w a m i

R o b i w tydzień 3 d n i . W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a o b ł ę ­

Marcin

Woźniak

Płoty

stare,

złe.

dobre

Zaprząż

jego własne.
siedzi

na zagrodzie

trzechdniowej.

k u . W s i e n i p o d ł o g a zła, p o w a ł y n i e m a s z , k o m i n n a d a c h

Robi

wywiedziony,

obłęku złe. W s i e n i p o w a ł y p o ł o w a , k o m i n n a d a c h

dobry; zapierzenie

n a górę z

drzwiczkami

n a obłęku. W c h o d z ą c do i z b y , d r z w i n a z a w i a s a c h
p a c h żelaznych
lami dwiema

z klamką, r y g l e m , w r z e c i ą d z e m

żelaznemi, z h a c z y k i e m

i z b i e szafa o t r z e c h p r z e g r o d a c h ,
okna

2 dobre,

komin

stół p r o s t y

d o b r y , powała

z skoblami. W

około

na jednej

d o k o m o r y wchodząc, d r z w i n a z a w i a s a c h
laznemi, z wrzeciądzem i d w i e m a
powała

dobra. D r z w i

z podłogą

i powałą,

bez wrót. Strzechy,

112

na podwórze
stajenka

skob­
tej

ława p o d o k n e m z d y l a ,

1, ł a w y

z dylów

i czo­
i

przy

pieca, piec

[i]

belce. Z

izby

z czopami

że­

skoblami. W

komorze

n a obłęku. C h l e w
chlewie.

k r o k w i e złe. B r o g ó w

Szopka

2. Srąb

1
zła

nowy

w

tydzień

wiedziony
do i z b y
Ława

zły.

drzwi

d n i 3. W c h o d z ą c
Ściany

d r z w i dobre

pod oknem

d o b r a , ściany w

w

do

sieni,

i czopach

z d y l a , stół, k o m i n , p i e c
izbie

na zawiasach

komory

pogniły.

i czopach

na podwórze

Z

tej izby

żelaznych

d r z w i złe.

Srąb

o 2 sąsiekach, 1 p r z y k r y t y , d r u g i

raźniejszej p o s e s j i p o s t a w i o n y ,

na który

tej

na
wy­

sieni

żelaznych.
zły,

powała

do

komory

z wrzeciądzem

bez p r z y k r y c i a , c h l e w ó w 3 złych, p o s z e w k i
Stodoła

drzwi

s i e n i z g n i ł e , złe. Z

n a zawiasach

i d w i e m a s k o b l a m i żelaznemi. W k a m o r z e
Z

na

podłoga

płatwy zgniłe, k r o k w i e złe, p r z y k r y c i e

zgniłe, o k i e n złych

z

Drozd

wywiedzionego nie

i c z o p a c h żelaznych. W t e j i z b i e ł a w a p o d o k n e m , ł a w k a

zawiasach

szewka

trzechdniowej.

przez

mały;

n a c h l e w a c h zła, pogniła. B r ó g

własne.

wrze­

n a g ó r ę z d y l i k ó w , d r z w i c z k i z desz­

boisko
2. P ł o t y

R o b i 3 d n i w tydzień. W c h o d z ą c d o s i e n i , sień p u s t a , n i e

piec, szafa

szewka

jego

z

na

drzwiami

chrustu,

z deszczułek. B r o g ó w

czek. T e n b u d y n e k s n o p k a m i p o k r y t y . C h l e w ó w 2, t r z e c i
d r z w i troje na biegunach, powały

i podłogą.

z pokładem

o 1 sąsieku z

[ s ] . Stodółka

s t a r e złe. Z a s i e w y

mała

z powałą

podłoga

połowę, powała dobra. D r z w i n a podwórze z k o m o r y
obłęku. Z a p i e r z e n i e

chlewie.

obłogu

p r z y t y m sąsieku. W r o t a

ławy

dylów

3 b e l k a c h . Z i z b y do k o m o r y d r z w i n a z a w i a s a c h

na

dobra. C h l e w i k

drugie

izby

R o b i d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a o b ł ę ­
chlewiczek

powała

[i] k o m i n

powała

dobra.

stary

zgniły,

na nich
nowy

dwór

dał

złe.

za t e ­
drze­

w a , k r o k i e w i łat. W r ó t d o t e j stodoły d w ó j e s t a r y c h n a

obłękach.

Płoty

z bydłem

jego

w

około p l e c i o n e

stare,

złe.

Zaprząż

d r z w i n a obłęku. P o w a ł a w s i e n i zła, k o m i n
ny

własne.

J a n B a n a s i k siedzi n a zagrodzie trzechdniowej. R o b i

n a d a c h , zły. W

kiem i skoblami.

N a d sienią p o w a ł a z d y l ó w , k o m i n w y w i e d z i o n y

1

dobry. W

t e j s i e n i s t a j e n k a z podłogą

i powałą.

Drzwi

żłób i d r a b i n a . Z s i e n i d r z w i d o i z b y z

pogniłe.

W

tej izbie

ława

d o b r e , ł a w k i koło p i e c a , p i e c

s t a r a zła z d y l ó w n a j e d n e j

haczy­

pod oknem,

zły, k o m i n

belce.

z

zły,

Z tej izby

okno

powała

d r z w i do

tej

k o m o r y n a zawiasach i czopach z wrzeciądzem i s k o b l a ­

tarcic

m i . W k o m o r z e p o w a ł y m a ł o co, a l e zgniła. Z t e j k o m o r y

do s t a j e n k i n a obłęku z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i . W
stajence

wywiedzio­

złe, p r z y c i e s i

Z s i e n i d r z w i do i z b y n a z a w i a s a c h i c z o p a c h

w t y d z i e ń d n i 3. W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a obłękach.
na dach,

s i e n i ściany

na zawiasach i czopach żelaznych. W izbie szafa o 3 pół­

n a p o d w ó r z e d r z w i ma obłęku. P r z y c i e s i

k a c h , ława p o d o k n e m z d y l a , o k n o 1 dobre, d r u g i e małe

m o r ą [ i ] sienią ze w s z y s t k i m zgniłe. W ścianach

drzewo

złe, stół m a ł y z t a r c i c , ł a w y około p i e c a , p i e c

poprócbniałe.

powały

[i] k o m i n

d o b r y , powała n a 3 b e l k a c h , z t a r c i c , dobra. Z t e j
do k o m o r y d r z w i z t a r c i c n a z a w i a s a c h

i czopach

izby

żelaz­

Chlewów

2 z

p o d izbą i k o ­

podłogami

złemi,

z żerdek. T e c h l e w y słomą p o s z y t e , l e c z p o s z e w k a
zła.

Stodoła

o

1 sąsieku

s t a r a , zła;

wrota

z

stara,

deszczek

n y c h z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a s k o b l a m i żelaznemi. W k o ­

n a obłękach. B r o g ó w 2. P ł o t y n a o k o ł o z ł e . S o l e k

m o r z e p o w a ł a i podłoga d o b r a . Z k o m o r y

z powałą, d r z w i a m i n a zawiasach

dwórze z tarcic n a zawiasach

i czapach

drzwi na po­
żelaznych. T e n

b u d y n e k przez połowę poszyty, przez połowę

deszczkami

p o b i t y . C h l e w ó w 3 d o b r y c h z p o w a ł a m i , żłobami,
nami. W

d w u c h l e w a c h podłogi, w

masz. P r z y t y c h c h l e w a c h c h l e w i k mały n a świnie. S t o ­
doła o 2 sąsiekach; w r o t a z t a r c i c n a b i e g u n a c h

drew­

n i a n y c h z wrzeciądzem i d w i e m a s k o b l a m i . Solek z p o d ­
łogą i p o w a ł ą ;

d r z w i n a zawiasach

i

czopach

żelaznych

z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i d w i e m a . P ł o t y w około
Stawiączki koło o b o r y d o b r e . P s z c z e l n i k

dobre.

tyczkami opar-

c h a n i o n y >[s] w około d a b r z e . Z a s i e w y i o b s i e w y i zaprząż
j e g o własne. B r o g ó w 2 za stodołą.

z

mały

wrzecią­

d z e m i s k o b l a m i d w i e m a . T e n s o l e k słomą p o s z y t y . Z a ­
siewy

drabi­

t r z e c i m podłogi n i e

i czapach

i zaprząż z b y d ł e m

Bartłomiej

Ochocki

jej

własne.

siedzi

n a zagrodzie

trzechdnio­

w e j . R o b i w tydzień d n i 3. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i n a
obłęku. W s i e n i podłoga, p o w a ł a n a d sienią, k o m i n
wiedziony

ma d a c h

d r z w i n a zawiasach
i

dobry.

Z

sieni

i czopach

s k o b l a m i żelaznemi.

W

do

izby

żelaznych z

tej

izbie

ława p o d o k n e m z d y l a , o k n o

wy­

wchodząc,

wrzeciądzem

szafa

o

3

półkach,

1 d o b r e , stół m a ł y

pro­

s t y 1, p i e c [ i ] k o m i n d o b r y , ł a w y o k o ł o p i e c a , p o w a ł a d o ­
b r a n a 1 belce, z a p i e r z e n i e

n a górę. W

t y m zapierzeniu

d r z w i n a obłęjku. Z t e j i z b y d r z w i d o k o m o r y n a z a w i a ­

A n t o n i Woźniak n a zagrodzie siedzi d w u d n i o w e j . R o ­

s a c h i c z o p a c h żelaznych. W t e j k o m o r z e

powała

dobra.

b i w t y d z i e ń d n i 2. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i n a obłęku.

Z t e j k o m o r y d r z w i n a p o d w ó r z e n a obłęku, z deszczek.

W sieni komin wywiedziony

Pakrycie

n a d a c h , zły. P o w a ł y i p o d ­

łogi w s i e n i n i e m a s z . Z t e j s i e n i d o i z b y w c h o d z ą c , d r z w i
stare n a zawiasach
i

skoblami

mały

a czapach

dwiema.

1, p i e c

Ławka

[i] k o m i n

żelaznych

z

pod oknem

wrzeciądzem

z

dyla,

stolik

l i c h y , powała d o b r a . D r z w i

do

na t y m budynku

słomą

poszyte.

Chlewów

2

bez p o d ł ó g ; p o w a ł y z żerdek, d r z w i n a obłękach, ż ł o b y 2,
d r a b i n 2. T e c h l e w y słomą p o k r y t e . S z o p a n a w ó z
komorze.

Stodoła

o 2 sąsiekach. D o

t e j stodoły

n a obłękach z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i . S o l e k z

przy
wrota

podłogą

k o m o r y n a z a w i a s a c h i c z o p a c h żelaznych z w r z e c i ą d z e m

i p o w a ł ą dobrą. D r z w i do t e g o sołku n a obłęku z

i s k o b l a m i d w i e m a . W k o m o r z e podłoga i połówką stara,

ciądzem i s k o b l a m i d w i e m a żelaznemi. B r o g ó w 2; p l e w -

powała

dobra. Z k o m o r y

d r z w i n a oborę

n a obłękach.

N a t y m b u d y n k u p r z y k r y c i e s n o p k a m i i deszczkami, lecz

n i a k p o d j e d n y m b r o g i e m . Płoty w około stare.

złe. Z a s i e w y

i zaprząż z b y d ł e m w ł a s n e

jego.

Zasiewy

i zaprząż z b y d ł e m własne j e g o .

t o p r z y k r y c i e złe, s t a r e . C h l e w 1 z p o w a ł ą z żerdzi. P r z y
c h l e w i e b o i s k o m a ł e , słomą o b o j e p o s z y t e . P ł o t y n a o k o ł o

wrze­

Józef O c i e p i a k s i e d z i n a z a g r o d z i e d w u d n i o w e j . R o b i
w

tydzień

d n i 2. W c h o d z ą c

do s i e n i , d r z w i n a

obłęku.

W s i e n i p o w a ł y n i e m a s z , a n i podłogi. T a sień n i e p r z y ­

Kasper Masztalerz siedzi n a zagrodzie t r z e c h d n i o w e j .

kryta.

Z [tej s i e n i w c h o d z ą c

do i z b y ,

drzwi na

obłęku

R o b i w tydzień d n i 3. W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a o b ł ę ­

z wrzeciądzem i s k o b l a m i d w i e m a żelaznemi. W t e j izbie

k u z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i żelaznemi. W s i e n i p o d ł o g a

ława p o d o k n e m , o k n o

i

powała

p i e c , k o m i n , p o w a ł a d o b r a . Z t e j i z b y do k o m o r y

W t e j s i e n i s t a j e n k a , w której podłoga i powała

dobra.

n a obłęku. W

do

na

zamiast stolika,

dobry.

izby

wywiedziony

1 dobre, ławka

dach,

Drzwi

(dobra, k o m i n

t e j s t a j e n k i ma b i e g u n a c h . Z

n a zawiasach

i

czopach

żelaznych

i s k o b l a m i d w i e m a . W t e j izbie szafa

sieni
z

drzwi

do

wrzeciądzem

o 3 półkach, ł a w a

pod o k n e m z dyla, okno 1 dobre, drugie maleńkie o czte­
rech

szybach,

piec

[1] k o m i n

dobry,

ławy

koło

Z i z b y do k o m o r y d r z w i n a obłęku. N a g ó r ę
W
i

t y m zapierzeniu

drzwi

skoblami dwiema.

Ten

Chlewów

ma

obłęku

b u d y n e k cały

z

chlewy

pogoirzałych z b u d o w a n y . P o s z e w k a n a t y m b u d y n k u n o ­
wa.
szej

kach z wrzeciądzem

słomą

z szopą

Wizja

słomą

na
tych

l .
n

po­

1, d r u g i

n a chałupę, t o j e s t sień,

i p o b i c i a ; d r z w i żadnych n i e m a s z , k t ó r y srąb z a t e r a ź ­
posesji

postawiony

po

kondescensyi.

Płoty

o k o ł o s t a r e , s t a w i ą c z k i d o b r e . Słupina s t a w i a n a
łupana, d o b r a . W r ó t n a p o d w ó r z e
tych

n a obłękach. Z a s i e w y

dwoje

i zaprząż z

dębowa,

z aksztełi
bydłem

na

własne

U z n a l i niżej
rocznich

bydło

lasu M u r o w a n a
podpisami

nazwanego

IchM przy

Woźnym

auten­

pniaków

w

t y m lesie

wyciętych,

drzewka

m i e r n e g o , s z t u k 23.
2°.

Tegorocznich

p n i a k ó w n a różną p o t r z e b ę d l a p o d d a ­

n y c h brzezińskich

n a k r o k w i e , b r o g i , płatwy,

mier­

n e g o d r z e w k a , s z t u k 28.
3°. D l a t y c h ż e p o d d a n y c h n a ł a t y i ż e r d z i e
4°.

Za

asygnacją

Imci

pana

Aleksandra

kop

3.

Otfinowskiego

w y w i ó z ł z t e g o l a s u p o d d a n y j e g o n a Suboczynę

dar­

jego.
Józefowa

i

t y c z n y m J a n i e T w a r d y m , j a k o z n a j d u j e się p r z e s z ł o -

i z b a , k o m o r a z p ł a t w a m i , b e l k a m i bez p o w a ł y , k r o k i e w
niejszej

i brogu nie ma. Zasiewy

p o s e s j i p ł o t ó w , p r z y c i e s i , k r o k w i e , łat.

poszyty.

i s k o b l a m i dwiema. Bróg
Srąb n o w y

stodoły

zapierzenie.

s z y t e . Stodoła o 2 sąsiekach s t a r a ; w r o t a s t a r e n a obłę­
n o w y bez p o s z y c i a .

Chlewy,

jego własne. D o tego b u d y n k u dodał dwór za teraźniej­

wrzeciądzem

2 z podłogami złemi, t r z e c i mały, c z w a r t y
n a wóz. Te

drzwi

drzewek

pieca.

d r o b i a z g , z p o w a ł a m i , d r z w i a m i n a obłękach. P r z y
c h l e w a c h szopa

k o m o r z e powała. T e n b u d y n e k z

na

ł a t y s z t u k 30.
5°.

Na

potrzebę

Imci

pana

Aleksandra

Otfinowskiego

w y w i e z i o n o z t e g o l a s u n a łaty s z t u k 24.
Wiewiórowa

wdowa,

siedzi

na zagrodzie

t r z e c h d n i o w e j . R o b i w t y d z i e ń d n i 3. W c h o d z ą c d o s i e n i ,

6°. N a

potrzebę

Imci

pana

Pawła

wieziono z tego lasu, miernego

Otfinowskiego

wy­

d r z e w a , s z t u k 16.

113

Leśnego
Wchodząc
W

do

sieni powały

wywiedziony

sieni

drzwi

a n i podłogi

dobry. Z

drewnianym

pomieszkanie
na

ulepione. Do

obłęku

n i e masz.

sieni drzwi

z

Komin na

do i z b y

z wrzeciądzem i d w i e m a

deszczek.

na

dach

biegunie

s k o b l a m i żelazne­

m i . W t e j izbie ławka p r z y o k n i e , o k n o

1 dobre,

powała

z 'dylików ' d o b r a , b e l e k n a k r z y ż d w i e . Z i z b y do k o m o r y
d r z w i n a obłęku z w r z e c i ą d z e m

i dwiema

l a z n e m i . W komorze powała na jednej
nek

częścią

poszyty

słomą,

częścią

częścią m a k o w i n a m i p o s z y t y .

s k o b l a m i że­

belce. T e n b u d y ­

deszczkami

Bróg

pobity,

1. P o d t y m b r o g i e m

chlewik.

t e j chałupy

111. J a k u b C y g a n

m a żonę,

s n o p k a m i poszytą, w k t ó r e j

A P K r . , Castr. Crac.
t. 208, 1778 r .

bardzo
zem

z ojcem

chałupę
i

Proban

m a żonę

jednej

chałupie

w

starą,

złą, słomą

wójtostwa

Poddani

1. W o j c i e c h
mora. To

wszystko

t e j jest

we

wsi

do w ó j t o s t w a

Walkowicz
z

okno

Siedlec

komora. W

izbie

2. M a c i e j

której

tartego,

1 dobre.

Włodarz

okno

koło

karczmy

dwoje,

swoich

za

dzień

tylko

za

n i e m a . Chałupę

izbie o k i e n

złą, w

2, p i e c

i

ma

żonę,

s n o p k a m i poszytą, złą. W n i e j

dzieci

czworo,

chałupę

j e s t sień i i z b a , o k n o 1.

poszytą,

starą.

D o miej

i z b a i sień. W

izbie

okno
o

drzwi

1, p i e c

1 sąsieku

M a wołów parę d w o r s k i c h •
6. A u g u s t y n S i e r a d z k i
złe,

1, chałupę
dwoje.

i kumin

starą,

złą

W

tej

jest

z gliny

ule­

i chlew

zły.

żonę m a , d z i e c i c z w o r o ,

piec

Sieradzki

ma

żonę,

cha­

n i e j j e s t sień, i z b a

i kumin

gliniane.
dzieci

łupę s n o p k a m i poszytą n o w ą z d r z e w a

•.
s i e n i , dwóch

m a dzieci czworo,
izbach

i

dwóch

komorach

n o w o postawioną, s n o p k a m i

poszyta.

ona mieszka,

jednej

połowie

a

w

drugiej

Józef k o w a l . W t y c h i z b a c h j e s t p o j e d n y m o k n i e . W k a ż ­
dej piec i k u m i n dobre. T a K a l a c i n a m a k o n i parę

swo­

.
9. Józef k o w a l m a żonę, d z i e c i

dwoje, siedzi w

łupie w y ż e j o p i s a n e j . M a stodołę o 1 sąsieku
wójt

m a żonę, d z i e c i ę

p r z e s z ł y m r o k u ożenionego, w

kającego.

Ma

chałupę

1 i syna

cha­

•.
starszego

jednej

chałupie

miesz­

i

komorze,

starą,

o sieni, izbie

s n o p k a m i poszytą. W i z b i e o k n o 1, p i e c

114

wchodząc

do

tradowanej

izdebki wyrażonej

jest

sień

z

zaporami

drewnianemi;

wrzeciądz i s k o b e l
wywiedziony
dachem

przy

żelazne. W

deszczkami
deszczki

jednych

wewnątrz

poodpadały.

i skoblem

a 4 szyby

obity,
Z

masz.

Te szyby

gach, piec

ławka. P o w a ł a
do
1

w

drzewo

komory

i podłoga

na

wrzeciądzem

górę

którego

t e j s i e n i są

drzwi

drewnianych,

żelaznemi. W

tej

oprawne.

nie

okna

dostaje,

deszczkami
kawałka nie

Stół duży

którego

dobre,

izdebce

d r u g i m 2 szyby

k a m i e n n y , około

w

koło

od d r z w i kawałka szyby

poprzetrącane, w

podwórza

tej sieni k u m i n

i z d e b k i n a kołowrotach

są 2; w p i e r w s z y m

n a strą­

ławki, p o d o k n a m i

d o b r a . Z t e j i z d e b k i są ' d r z w i

kołowrotach
żelaznemi,

drewnianych

n a d którą

i sienią d a c h d o b r y , m i e j s c a m i

z

skoblem

izdebką,

komorą

t y l k o gonty

powybijane,

a o s o b l i w i e n a d o k n a m i . S t a j n i a , obora, p i w n i c a wspólna,
dlatego
się.

i nawozu

Stodoła

na g r u n t trądowy p o m i e r n i e

d l a złożenia

zboża

z

naznacza

zapolnicami

i boiskiem mniejsza

i o d d w o r u idąc p i e r w s z a

wej

drzwi dwoje

ręce, d o k t ó r e j

nych, poszewka

n a obłąkach

dwiema
po

pra­

drewnia­

s t a r a , zła.

4
A P K r . , Castr. C r a c ,
t . 189, 1756 r .

rei.,

Błeszno
p o w . Częstochowa

i kumin

z gliny

villa

Błeszno
ss. 573—575:
Chałupa p u s t a n a w s i Błesznie w
Szymona

Chrościńskiego

między

mająca p o d w ó r c e , d o k t ó r e j
chałupa

10. Józef

Bystrzanowice
p o w . Częstochowa

chałupę

p r z e z teraźniejszego p o s e s o r a
W

rei.,

O b i . actus t r a d i t i o n i s sortis m e d i e t e t t b o n o r u m

Kalacina wdowa

dobrą o j e d n e j

Crac.

cha­

[przez] teraźniej­

m o r a . O k n o 1. M a stodołę o 1 sąsieku, c h l e w y t r z y , w o ­
8. Z o f i a

poszyta,

.
czworo,

szego p o s e s o r a p o s t a w i o n a , w której j e s t sień, i z b a i k u ­
łów parę swoich

M a r c a k u przez

Stodołę

o 2 sąsiekach i c h l e w . M a k o n i parę s w o i c h
7. I g n a c y

snop­

.

łupę s n o p k a m i poszytą starą, złą. W
1 kumora. Okno

sto­

.

S a t a n m a żonę, dziecię

M a stodołę

ule­

p o k r o k w i o n a , połaoona i

małemi zabite, t r z y przetrącone, w c z w a r t e j

.

Piec i k u m i n z g l i n y ulepione. Do t e j chałupy jest
doła o 1 sąsieku, zła

gliny

2, j e d e n . n i e

z

do t e j ż e

chałupą

Satan

z

Ma
sień

drewnianych

z haczykiem

jest k u c h n i a d e s k a m i p o b i t a

5. M i c h a ł

Najprzód

nad

m e j chałupie, co i W ł o d a r z m i e s z k a — — . Z a tą

w

i kumin

—.

izba,

0 d w o j g u d r z w i a c h d o b r y c h na kołowrotach

której

t e j sa­

4. M a r c i n

Castr.

kumin

komornica w

ich

której

ss. 1685-41686:

chałupy

wołów

pobitą, starą,

3. F r a n c i s z k a J a n k o w a w d o w a

pione.

1, p i e c

w

O p i s a n i e i z d e b k i , k o m o r y i stodoły

niej

z g l i n y ulepione —.

kami

mieszkającego

13

cha­

na

do t e j

ma

nic nie robi,

gontami

m a p a r ę •—.

I n w e n t a r z części dóbr w s i B y s t r z a n o w i c

poszycie

Stodoła

Walkowicz

j e s t i z b a , sień i k o m o r a . W

tej

skończony — .

j e s t sień, i z b a i k o ­

zapłatą posługę c z y n i . M a żonę, d z i e c i

tyle

Ciołków

t . 195, 1762 r .

parę —.

w

i komora. W

p i o n e . M a stodołę o 2 sąsiekach, c h l e w ó w

należący

m a żonę, d z i e c i

drzewa

1 sąsieku, s t a r a . T e n

.

starą

i syna Franciszka r a ­

poszytą,

Siedlec
p o w . Częstochowa

łupę n a p a s t e r n i k u starą, w

ma

1, chałupę

sień, i z b a

złą, z c h r u s t u postawioną.

12. T o m a s z

APKr.,

ss. 349—352:

stara,

do której stodoła o 2 sąsiekach p o s t a w i o n a n a l e ż y ; p u s t a .

rei.,

Inwentarz

w

dziecię

[ 1 3 ] . J e s t t a k ż e chałupa p o G r z e g o r z u

2

0

o 2 sąsiekach,

o k n o 1, p i e c i I k u m i n z g l i n y u l e p i o n e , d a l e j m a stodołę

teraźniejszego posesora

złe;

stodoła

c h l e w ó w 2 i szopa n a w o z y . M a w o ł ó w p a r ę s w o i c h - :

ma

wywiedziony
kumin

ściankę

części i m c i

drugiemi

w c h o d z ą c są d r z w i złe. T a

z przyjścia.

W

tej

dobry. D o izby wchodząc

kapiasty

z

pana

chałupami

ogniskiem,

piec

ścianie

kumin

drzwi nie

prosty,

pół

masz,

większe

k a m i e n n y , a mniejsza połowa k a c h l o w y ; stare, złe k a c h le, a 1 w y b i t y , Z

tej izby

a n i podłogi, a n i o k n a
szewka

słomiana

[.]

dobra,

do k o m o r y

I powały
ale bez

drzwi nie

i ściany

kalenice.

masz

dobre, po­

Przy

tej

zaś

chałupie

jest

chliwik.

Na

tymże

póirolku

jest

druga

gim

zapolem

złe. W

tych

zapolach

są podłogi.

Ściany

chałupa s t a r a , d o k t ó r e j w c h o d z ą c są d r z w i n a b i e g u n a c h

s t a r e . O g r o d z e n i e t e j chałupy częścią tyniną, częścią

z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i żelaznemi, z k l a m k ą

drewnia­

d z i a m i , częścią n i e dostaje.

ną. W t e j s i e n i j e s t k u m i n

wylepio-

win

ny, powała

stara

dobrze

wywiedziony,

przegniła

gliną

i sztuki

powały

nie

śliwowych

drzewkach

d o s t a j e . D o i z d e b k i w c h o d z ą c są d r z w i p r o s t e n a z a w i a ­

jeszcze

s a c h , h a k a c h żelaznych. P r z y

nym

tych drzwiach

k a p i a s t y z o g n i s k i e m prostą robotą, p i e c
ny,

w

stara
Z

pół k a c h l o w y
jeszcze

tej izby

stary,

dobra,

okna

podłogi

jest

kumin

w pół k a m i e n ­

n i e masz,

bez s z y b ,

tylko

powała

ramy

w c h o d z ą c są d r z w i p r o s t e n a z a ­

hakaCh

wrzeciądzem

i

Podłogi

n i e masz.

z

Ściany

i

jednym

t e j chałupy

stare,

ław w

tej izbie

dwie.

Poszycie

n a d sienią i k o m o r ą p o części p o w y d z i e r a n e ,
szycia

nowego trzeba.

zła. O b o k

t e j chałupy

ze

drzwiami

U

dwóch

i

powały

na

trzy

szego k o n t r a k t u

poszewka
chlewach

na tych

t. 1 7 5 , 1 7 4 6 r.

dobre.

W

ciwko

od izby

t y c h chlewów

gunach

n a d tymże

strzechą,
dobra
chlewie

podłogi p o zła.

Naprze­

n a bydło, d r z w i

na bie­

d r e w n i a n y c h z s k o b l a m i i wrzeciądzem

żelazne­

m i . Ten chlew

stajenka

chlewem

stara

skoblami.

jednym

j e s t żłób z drabiną, w e d w ó c h zaś c h l e w a c h
gniłe. R y n n a

chałupie

chlewach

z g r u n t u zły, s t a r y , oprócz j e d n e g o żłobu,

który jest d o b r y . P r z y t y m c h l e w i e jest stajenka, w któ­
rym

ściany, p o s z y w k a

chałupy

ogrodzenia

i wszystko

żadnego

s t a r e , z l e . Około

n i e masz.

Do tej

Na

l e w e j s t r o n i e t e j stodółki j e s t

przykrycie

s z a r iguntów b a r d z o z ł y i w y d a r t y . P r z y k r y c i e

tej

chałupy

j e s t stodółka o 1 b o i s k u . W r o t a s t a r e , złe, d w o j e

z łąkami t r z e m a
oddaje

się, p r z y

trojgu

stara, ale
z

posieczo-

którym

pół-

5

Oblata

193—194:

w

którym

zapola.

dobre, ale

Naprzód
piec

oddaje

się —

n i e mieszka

budynek

nikt,

i k u m i n e k biały prostą

budynek
na

Żuraw
p o w . Częstochowa

actus t r a d i t i o n s sortis b o n o r

ss.

jednak po­

i

po

.

A P K r . , Castr. Crac. r e i . ,

p o d jedną

drewnianych

bróg

poszywka

t a m jejmość p a n i B o r z ę c k a bez n a j m n i e j ­

skoblem.

bez nóg, stępa

chlewy

biegunach

chlewów
na tych

Stół p r o s t y

d o b r a . T ę chałupę

reperacji

na tej

stodółką

ogrodzony,

sianem, pastwiskami

r o l k u mieszka

będą p o t r z e b o w a ć . Szafa p r o s t a w i z b i e o pięciu półkach
dobra,

Przed

spodu

żer­
drze­

gołe.

do k o m o r y

wiasach

kilka.

od

O k o ł o t e j chałupy j e s t

imię

dobry
Stacha

to

pusty

jest

przy

pod

drodze,

deszczkami,

robotą, o k n a 2 d o b r e . T e n

ze w s z y s t k i m ,
Jakubczaka,

Ż u r a w —• —

także

który

chłopa

półrolnika

m a wołów

pańskich

młodych p a r ę jedną i i n n e r e k w i z y t a należące do g o s p o ­
darstwa

. Chałupa

j e g o już s t a r a

o jednej

izbie

i k o m o r z e ; p i e c i k u m i n e k d o b r y biały, o k i e n k o 1 , d r z w i
dwoje

na biegunach

drewnianych.

Chlewik

t e j chałupie, stodółka o 2 s o m s i e c z k a c h
w

poszyciu

nowej

potrzebuje

mornicę n a imię M a g d a
na

p a s t e r n i k u pańskim

izbie

z

sionką

małą,

okienko małe dobre

nad dru­

reperacji

oddaje

się

mały

— — . Także k o ­
. Chałupkę m a

p o d deszczkami
z

piecem

i

przy

mała. T a chałupa

kuminkiem

o

jednej
białym;

.
Jerzy

Czajkowski

PRZYPISY

J . C z a j k o w s k i , Budownictwo
Włocławek)
w 1787 roku,
„Pol.
1

1 9 7 0 , n r 2 , s.

wsi Kolomia
S z t . L u d . " , R.

(pow.
XXIV,

109—119.

P o r . i b i d e m o r a z J . B u r s z t a , Budownictwo
wiejskie
w kluczu
runowskim
w I połowie
XVII
wieku,
„Kwar­
t a l n i k H . К . M . " , R. I I , 1 9 5 4 , n r 1 — 2 ; B . B a r a n o w s k i ,
J . Bartyś,
Źródła
do historii
budownictwa
wiejskiego
z początku
XIX
w.,
„Łódzkie
studia
etnograficzne",
R. V I I I , 1 9 6 0 , t . 2 ; B . B a r a n o w s k i , J . Bartyś,
Inwentarz
dóbr heźnica
Mała w Łączyckiem
z 1811 roku,
„Kwar­
t a l n i k H . К . M . " , R. V I I I , 1 9 6 0 , n r 4 ; T . L a l i k ,
Zagroda
na Mazowszu
w
XV wieku,
„ K w a r t a l n i k H . К. M . " ,
R. V , 1957, n r 3 — 4 .
'
A P K r . , C a s t r . C r a c . r e i . , t . 1 9 9 , ss. 2 1 3 7 — 2 1 5 7 .
2

Ibidem,

4

ss.

2137—2144.

Słownik
geograficzny
Królestwa
Polskiego
i in­
nych
krajów
słowiańskich,
W a r s z a w a 1 8 8 0 , t . I , s. 4 1 6 .
A P K r . , C a s t r . C r a c . r e i . , t . 2 1 1 , s. 3 0 7 4 : O p i s a n i e
b u d y n k ó w d w o r s k i c h w K i e d r z y n i e ; i b i d . , t . 1 8 8 , s. 1 6 8 6 :
I n w e n t a r z dóbr w s i L i b i d z a ; i b i d . , t . 1 8 5 , ss. 1 5 8 4 — 1 5 8 9 :
I n w e n t a r z dóbr w s i P r z y s t a j ń oraz a n e k s .
Z a k s z t e l i w y k o n y w a n e b y ł y też p o w a ł y . T e r m i n
ten nie jest j e d n a k znany obecnie a n i w Brzezinach,
a n i też n i e f i g u r u j e w ż a d n y m słowniku.
W r o t a n a obłękach b y ł y r ó w n i e ż w s t o d o l e w B y s t r z a n o w i o a c h w 1 7 6 2 r . N i e w y k l u c z o n e , że i w i n n y c h
w s i a c h obłęki s t o s o w a n o , t y l k o b r a k o t y m w i a d o m o ś c i .
P o r . J . B a s a r a , Terminologia
budownictwa
wiej­
skiego
w dialektach
polskich,
„Prace
Językoznawcze"
n r 4 3 , W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1 9 6 5 , cz. 2 , s. 2 0
oraz m a p a 7.
P o r . M . T r a w i ń s k a , Z badań nad
budownictwem
wiejskim
w rejonie
częstochowskim,
„Rocznik m u z e u m
w C z ę s t o c h o w i e " , t . 2 , 1 9 6 6 , s. 1 0 4 i p r z y p . 2 6 .
I b i d e m , s. 101.
s

6

7

8

9

1 0

1 1

Z . N e y m a n o w a , Wnętrze
chaty
w Załęczu
Wiel­
kim, „ P r a c e i m a t e r i a ł y m u z e u m a r c h e o l o g i c z n e g o i e t n o ­
graficznego w Łodzi. Seria etnograficzna", n r 5, Łódź
1 9 6 1 , s. 7 9 , r y c . 5 a, c; p o r . też p r z y p . 3 n a s. 7 8 .
M . T r a w i ń s k a , o p . c i t . , s. 1 0 2 .
I b i d e m , s. 9 0 .
W i n w e n t a r z u części w s i Błeszno z n a j d u j e m y t a k i
opis z 1 7 5 7 г.: F o l w a r k p o d g o n t a m i o j e d n e j s i e n i , i z b i e
i k o m o r z e , d r z w i d w o j e do i z b y i k o m o r y n a z a w i a ­
s a c h — . O k i e n w i z b i e 3 , d w a o d w s c h o d u , t r z e c i e od
z a c h o d u słońca, p o d ł o g i w i z b i e a n i w k o m o r z e n i e m a s z ,
k o m i n i p i e c z g l i n y r o b i o n y , n a d d a c h e m tegoż f o l w a r ­
k u k o m i n n i e p o b i t y , c h l e w bez d r z w i j e d e n — . ( A P K r .
C a s t r . C r a c . r e i . , t . 1 9 0 , s. 2 2 1 9 ) .
A P K r . C a s t r . O r a c . r e i . , t . 2 1 1 , 1 7 8 0 г.: O p i s a n i e
b u d y n k ó w d w o r s k i c h w K i e d r z y n i e , s. 3 0 7 5 .
A P K r . . C a s t r . C r a c . r e i . , t . 1 8 8 , 1 7 5 6 г.: I n w e n t a r z
dóbr w s i L i b i d z a , s. 1 6 8 6 .
J . C z a j k o w s k i , Z badań nad budownictwem
wiej­
skim
w powiecie
olkuskim,
„Rocznik m u z e u m e t n o g r a ­
f i c z n e g o w K r a k o w i e " , t . 2 , 1 9 6 7 , s. 8 5 o r a z r y c . 2 3 / 1 0 , 1 1 .
Ibidem.
го M . T r a w i ń s k a , o p . c i t . , s. 8 5 .
I b i d e m , s. 9 4 .
W Chałupie A n d r z e j a G ó r s k i e g o o k n o b y ł o n a p o ­
łudnie, zaś d r z w i z k o m o r y n a p o d w ó r z e . T e szczegóły
p o z w a l a j ą dość ściśle określić, że chałupa stała b o k i e m
do d r o g i .
I g n a c y B o c h n i a k — •— m a chałupę n o w ą z s t a r e j
stodoły zbudowaną, z n o w e g o d r z e w a dołożona, d a c h o d
dołu d e s k a m i o b i t y , r e s z t a s n o p k a m i p o s z y t a , o k n a 2
w t a f e l e k 1 8 , p i e c i k o m i n prostą robotą, zaś d a c h o w y
k o m i n w s t a g i u l e p i o n y . Stodołę n o w ą m a p o s t a w i o n ą
z starego d r z e w a ( A P K r . , Castr. Crac. r e i . , t. 2 1 1 , 1 7 8 0 r.
1 2

1 3

1 4

1 5

1 6

1 7

1 8

1 9

2 1

2 2

2 3

s. 3 0 7 9 ) .

115

-> A P K r . , C a s t r . C r a c . r e i . , 188, 1756 г., s. 1686: I n ­
w e n t a r z dóbr w s i L i b i d z a : Z a temiż stodołami ( d w o r s k i ­
m i ) jest owczarnia
, n a b o k u tejże — j e s t chałupa
dla owczarza deszczkami pobita
, Folwark Gruszown i a r z e c z o n y . N a t y m f o l w a r k u j e s t — chałupa w k t ó r e j
izb d w i e i k o m o r a , deszczkami izby pobite, a k o m o r a
słomą
.
2

25

APKr.,

2 6

M . T r a w i ń s k a , o p . c i t . , s. 97.

2 7

I b i d e m , s. 98.

Castr. Crac.

r e i . , t. 2 1 1 , 1780 г.:

s. 3074.

Fot. J a c e k Kubiena.

2 9
3 0

3 1

A P K r . C a s t r . C r a c . r e i . , t . 205, 1774 г.: I n w e n t a r z
s t a r o s t w a olsztyńskiego. C h o d z i t u o następujące m i e j ­
2 8

scowości: P o c z e s n a , N i e r a d a , M ł y n e k , Własna, B o r o w y ,
C i e c i e r z y n , Kusięta, J a c h y m ó w , Z a r ę b i c e i P r z y r ó w .
M . T r a w i ń s k a , o p . c i t . , s. 95.
A P K r . , C a s t r . C r a c . r e i . , t . 2 1 1 , 1780 г.: R e g e s t r
i n t r a t y dóbr w s i ó w Kuźnica, p o ł o w y K i e d r z y n a i części
K a m i e n i a —. „ Z a d e s z o z k i n a p o p r a w ę chałup 9 zł., o d
p o s t a w i e n i a chałupy K l u s k o w i i za t a r c i c 3 n a d r z w i
29 zł. 10 gr., o d s t a w i a n i a chałupy w K i e d r z y n i e z cegłą
30 zł. 11 g r . " (s. 1171).
P o r . W . U r b a n , Poddani
szlacheccy
w
wojewódz­
twie krakowskim
w drugiej
poołwie
XVIII
wieku
i ich
opór
antyfeudalny,
W r o c ł a w — K r a k ó w — W a r s z a w a 1953,
s. 35.

R y s . opr. autor,

wyk. Krzysztof

Kelm

Kolekcja

Cytat

Czajkowski, Jerzy, “Budownictwo ludowe z okolic Częstochowy w połowie XVIII wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 23 maja 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/5963.

Formaty wyjściowe