W 75-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego/ LUD 1970 t.54

Dublin Core

Tytuł

W 75-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego/ LUD 1970 t.54

Temat

Polskie Towarzystwo Ludoznawcze

Opis

LUD 1970 t.54,s.5-8

Twórca

Burszta,Józef

Wydawca

Polskie Towarzystwo Ludoznawcze

Data

1970

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:991

Format

application/pdf
application/pdf

Język

pol

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:911

PDF Text

Text

W 75-LECIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze należy do naj starszych towarzystw
naukowych i społeczno-kulturalnych, zarówno polskich jak i europejskich.
W roku 1970 rozpoczęło właśnie czwarte ćwierćwiecze swojej nieprzerwanej działalności. Jego powstanie, etapy rozwojowe i charakter działalności w ciągu 75 lat istnienia były - można rzec - wykładnią zarówno
losów nauk o kulturze, szczególnie zaś etnografii, jak i organizacji polskiego społeczeństwa oraz prądów umysłowych w odniesieniu do kultury
pracującego ludu.
Pod nazwą "Towarzystwa Ludoznawczego" zostało założorie we Lwowie
w dn. 9 II 1895 r., jako jedno z kolejnych, powstających już od lat czterdziestych XIX w. europejskich towarzystw etnograficznych. Wcześniej
powstały takie towarzystwa, jak np. Societe d'anthropologie (Paryż 1859),
Imperatorskoe obszczestwo lubitelej jestestwoznania,
antropologii i etnografii (Moskwa 1863), Deutsche Gesellschaft filr Ethnologie und Urgeschichte (1870), francuskie Societe des traditions populaires (1886), czy
niemal równocześnie Schlesische Gesellschaft filr Volkskunde
(1895), ale
pojawiło się wcześniej niż np. Schweizerische
Gesellschaft filr Volkskunde (1896). Powstało - w warunkach zaborów, co przecież nie było
czynnikiem sprzyjającym - po czteroletnich wysiłkach o uzyskanie zezwolenia na jego założenie, wtedy, gdy etnografia polska miała już poważne osiągnięcia z poprzednich okresów, zamkniętych niejako śmiercią
O. Kolberga (1890), twórcy wiekopomnego "Ludu", kiedy już od kilku
lat ukazywało się w ośrodku warszawskim znakomite, o europejskim
poziomie czasopismo etnograficzne "Wisła" pod redakcją Jana Karłowicza.
Znamienne jednak, że Towarzystwo powstało nie w Warszawie, w najżywotniejszym wówczas ośrodku etnograficznym, ale we Lwowie, nie
posiadającym pod tym względem większych tradycji, i to akurat w tym
samym roku, w którym powstał w Galicji zorganizowany polityczny ruch
ludowy.
Towarzystwo Ludoznawcze zostało założone wysiłkiem grona inteligencji twór;czej z takimi nazwiskami na czele, jak: Antoni Kalina - jego
pierwszy długoletni prezes, Jan Baudoin de Courtenay, Henryk Biegelei-

6

JOZEF

BURSZTA

sen, Benedykt Dybowski, Iwan Franko, Jan Karłowicz, Stefan Ramułt,
Mikołaj Rybowski i in. Część z nich reprezentowała
etnografię, inni nauki
pokrewne. Dla wszystkich zainteresowanych
zaś Towarzystwo miało stanowić forum wymiany myśli, a jego organ - "Lud" umożliwić ich
popularyzację.
U czynników nadrzędnych
budziły jednak obawy zarówno
określenie Towarzystwa
jako "Ludoznawczego",
jak i sama nazwa czasopisma, traktowane
jako przejawy ruchu chłopomańskiego
i budzenia
świadomości narodowej. Linię społeczną w naukowej działalności Towarzystwa wyraził jasno A. Kalina w I tomie "Ludu", pisząc: "Dziś, kiedy
powszechnym jest hasło l u d, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego, powinniśmy
zacząć od fundamentu,
a tym jest poznanie tego
ludu, jego życia i charakteru".
Ogólnie zaś zadania Towarzystwa sformułował wyraziście jego pierwszy sekretarz A. Strzelecki następująco: ,,1) uratować i zachować przy życiu to, co obok i mimo postępu oświaty i cywilizacji istnieć mogło i powinno, 2) uratować dla nauki od zapomnienia
to, co zaginąć musi i niedługo zaginie" ("Lud" t. III). Uwidacznia się tu
ograniczenie zainteresowań
TL do etnografii własnego kraju i ludu a odcinanie się od zagadnień
etnograficznych,
lecz tak było w większości
analogicznych
towarzystw
europejskich.
Były to zresztą i tak nazbyt
szeroko zakreślone
zadania dla szczupłej garstki aktywnych
członków
Towarzystwa,
nie otrzymującego
przecież żadnych dotacji, a utrzymującego swój żywo redagowany "Lud" tylko ze składek członkowskich.
I właśnie okres pierwszego dziesięciolecia pod kierownictwem
A. Kaliny
należy do naj świetniejszych
w dawniejszych
dziejach TL. Towarzystwo,
sięgające przez swe oddziały i członków do miast prowincjonalnych,
do
Krakowa i na Sląsk, należało wówczas - jak to stwierdził niemal z autopsji prof. J. Czekanowski - do najlepszych
w Europie. Skupiło ono
wówczas wszystkie świetne nazwiska z zakresu ludoznawstwa
i historii
kultury,
prowadziło ożywione kontakty
z innymi towarzystwami
etnograficznymi w Europie, stworzyło poważne zaczątki istniejącej do dzisiaj
biblioteki oraz zgromadziło spore ilości eksponatów
etnograficznych
do
przyszłego muzeum. Zakreśliło też szersze, syntetyczne zadania badawcze,
jak np. opracowania podziału etnograficznego
kraju, choć w konkretnych
poczynaniach
i publikacjach
przeważało zainteresowanie
folklorem. Stosownie też do panującego wówczas kierunku ewolucjonistycznego,
przedmiotem badań stały się zwłaszcza archaizmy i przeżytki kulturowe ujmowane od strony historyczno-genetycznej.
W okresie przed I wojną Towarzystwo
Ludoznawcze
było - wobec
anemicznego
działania Komisji Antropologicznej
AU jedym\ organizacją polskiej etnografii, a "Lud" jednym z dwu ogólnopolskich czasopism
etnograficznych.
Znamienne, że jedyna uniwersytecka
katedra etnografii
powstała (1910) właśnie we Lwowie.

W 75-lecie Polskiego

Towarzystwa

Ludoznawczego

7

W okresie międzywojennym
TL pozostaje nadal jedynym towarzystwem
etnografów, gdyż założone w 1922 r. w Warszawie Polskie Towarzystwo
Etnograficzne
nie przejawiło
swej działalności. Nadal siedzibą TL był
Lwów i większość z jego członków rekrutowała
się z południowo-wschodnich regionów. W oparciu o powstałe w tym czasie w kilku ośrodkach
katedry etnografii, kształcące etnografów zawodowych, TL stało się towarzystwem specjalistycznym,
skupiającym
grono miłośników
ludoznawstwa. Swoją działalnością nie zdołało jednak TL stać się organizacją ogólnopolską i zeszło do roli towarzystwa
lokalnego. Istotnym
przejawem
jego działalności stało się wydawanie "Ludu", który po upadku "Wisły"
(1922) pozostał jedynym ogólnopolskim
organem etnograficznym.
Tenże
"Lud", którego duszą był przez cały czas niestrudzony
i zapobiegliwy
Adam Fischer, stał się odbiciem wszystkich tych prądów teoretyczno-metodologicznych, które panowały ówcześnie w etnografii polskiej: kierunku
historyczno-kulturowego
(J. Czekanowski,
A. Fischer, St. Poniatowski),
ewolucjonizmu krytycznego (K. Moszyński), psychologizmu i socjologizmu
(E. Frankowski
i in.). "Lud" skupiał też przedstawicieli
dyscyplin pokrewnych (A. Chybiński, K. Koranyi, R. Gansiniec, W. Klinger, Wl. Abraham, K. Nitsch i in.).
Okres Polski Ludowej charakteryzuje
się ogromnym rozwojem Towarzystwa. Reaktywowane
w 1945 r. w Lublinie jako już Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przez dawnych członków TL (J. Czekanowskiego,
J. Gajka, L. Halbana i J. Mydlarskiego) stało się po raz pierwszy w pełni
towarzystwem
ogólnopolskim
skupiającym
nie tylko naukowców,
ale
miłośników i działaczy w zakresie kultury ludowej w liczbie (1970) ponad
700 członków zorganizowanych
w 19 oddziałach regionalnych. Już w okresie lubelskim (do 1951 r.) PTL inicjowało i finansowało specjalne akcje
badawczo-terenowe,
m. in. rozpoczęło prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym (przejętym od 1954 r. przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN), nad Atlasem Polskich Strojów Ludowych (ukazało się 30
zeszytów), badania monograficzne wsi i regionów, akcje muzealne itd.
W latach 1951-1953
siedzibą Zarządu Głównego PTL staje się Poznań,
od 1954 Wrocław. Do czasu utworzenia Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN (jego Działu IV) PTL jest jedyną ogólnopolską organizacją
w zakresie etnografii, a działalność jego, kierowana głównie przez J. Gajka, rozwija się dynamicznie
we wszystkich
kierunkach.
Rozwinęła się
przede wszystkim szeroka akcja wydawnicza. Obok kontynuowanego
nadal "Ludu" wznawia się przedwojenną
serię Prac Etnograficznych
pod
zmienionym tytułem Prace i Materiały Etnograficzne (do 1970 r. 26 tomów). Uruchamia się też - prócz wspomnianych
wyżej - nowe serie:
Archiwum Etnogmficzne (30 zeszytów), Bibliotekę Popularną (5 tomów),
Pmce Etnologiczne (9 tomów), od 1956 r. w Warszawie "Literaturę
Ludo-

8

JOZEF

BURSZTA

wą", a od 1959 r. w :Lodzi "Łódzkie Studia Etnograficzne"
(12 roczników).
Wreszcie' z inicjatywy
PTL, a· zgodnie z uchwalą Rady Państwa z dn.
13 VlI 1960 r., w ramach Towarzystwa podjęto, jako pomnik Tysiąclecia
Państwa Polskiego, edycję Dziel wszystkich Oskara Kolberga mającą objąć
ogółem 80 tomów, z czego do końca 1970 1'. wydano już tomów 52. Na
uwagę zasługuje też rozwój archiwum, a zwłaszcza biblioteki PTL, stanowiącej w Polsce największy
księgozbiór etnograficzny.
Dodać jeszcze
trzeba, że od r. 1968 pracuje przy oddziale PTL w Łodzi niezwykle potrzebny i użyteczny Ośrodek Dokumentacji
i Informacji Etnograficznej.
Przez cały ten powojenny okres PTL było - mimo istnienia IHKM
P AN - jedynym wzgl. głównym forum wymiany myśli w zakresie dorobku etnografii na wszystkich odcinkach oraz nowych teoretyczno-metodologicznych ukierunkowań
w naszej nauce, zarówno w Polsce jak i na
świecie. Służyły temu powoływane specjalne sekcje metodologiczne, sympozja i sesje naukowe, niektóre (1960 r. w Szczecinie) o charakterze międzynarodowym.
W ostatnich latach, wobec zmian w IHKM, Polskie Towarżystwo Ludoznawcze stało się znów jedyną naczelną organizacją polskiej etnografii.
Z zadowoleniem i z nutą zadumy spoglądamy dziś na 75-letnie dzieje
naszego Towarzystwa i z ufnością patrzymy w przyszłość wierząc w dalszy rozwój i nowe jego osiągnięcia 1.

Józef Burszta
JOZEF

BURSZT A

THE SEPTUAQUINGENTENARY

OF THE POLISH
SOCIETY

ETHNOGRAPHICAL

Summary
The Polish Ethnographical
Society w~s founded in 1895 in Lvov, and was one
of the first scientific societies existing in Poland and in Europe. From the very
beginning its organ has been the periodical "Lud" (The People). Until World
War II it was only a regional organization; after 1945 it became nationwide, and
now has 19 regional branches and over 700 members. Am0ng its activities there
are: extensive publishing
(9 different series), field research, the popularization
of ethnography and the general conservation of folk culture. The Society also has
to its credit many achievements
in the field of organi7.ation. Its seat has been.
successively, the following towns: Lublin, Poznań, and from 1954, Wrocław.
l Ten
szkicowy zarys dziejów PTL może sobie Czytelnik łatwo uzupelnić szcz~gółowymi informacjami
jakie zawarte są w nastliPujących opracowaniach:
,T. CZ'okanowski, Pólwiecze
"Towa1·zystwa
Ludoznawczego".
"Lud" t. ::J(), 1946, s. :33-flB:
J. Ga]ek, Rola Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
w polskiej
etnografii
w latach 1945-1955. "Lud" t. 43, 1958, s. 9-33
(w tymże tomie "Ludu" szereg dalszych
artykułów na ten temat); O. Gajkowa, Historia Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego, jego powstanie,
1'OZWÓj i znaczenie
w ciągu 70-lecia. "Lud" t. 51, 1967,

s,

7-61.

Kolekcja

Cytat

Burszta,Józef, “W 75-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego/ LUD 1970 t.54,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 23 maja 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/5896.

Formaty wyjściowe