Strój opoczyński/ Atlas Polskich Strojów Ludowych

Dublin Core

Tytuł

Strój opoczyński/ Atlas Polskich Strojów Ludowych

Opis

Atlas Polskich Strojów Ludowych, część 4, Mazowsze i Sieradzkie; z.4; 92 s.

Twórca

Krajewska, Janina

Wydawca

Polskie Towarzystwo Ludoznawcze

Data

1956

Prawa

Licencja PIA

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5656

Format

application/pdf

Język

pol

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:5258

PDF Text

Text

A T - L-A- S
POLSKICH
STROJÓW
LUDOWYCH
J A N I N A

K R A J E W S K A

STRÓJ OPOCZYŃSKI

POLSKIE TOWARZYSTWO

LUDOZNAWCZE

A T L A S
CZĘŚĆ

P O L S K I C H

IV

S T R O J Ó W

MAZOWSZE

J A N I N A

S

T

R

Ó

J

L U D O . W Y C H

I SIERADZKIE

ZESZYT

4

K R A J E W S K A

O

P

O

C

Z

Y

Ń

S

K

I

ni

n

i

W R O C Ł A W

1 9
5
6
NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA L U D O Z N A W C Z E G O

WE WROCŁAWIU

ATLAS

POLSKICH

WYDAWANY

STROJÓW

PRZEZ P O L S K I E

LUDOWYCH

TOWARZYSTWO

LUDOZNAWCZE
KOMITET
A D A M

REDAKCYJNY:

G L A P A,

JÓZEF

A N N A

G A J E K,

K U T R Z E B A ,

A D A M MŁODZIANOWSKI. KAZIMIERZ PIETKIEWICZ,
ROMAN

RE1NFUSS,

REDAKCJA

ATLASU:

TADEUSZ

SEWERYN

WROCŁAW.

NANKERA 4

REDAKTOR

NACZELNY:

R E D A K T O R

ZESZYTU:

OKŁADKA:
PLANSZE
UKŁAD

ADAMA
BARWNE:

JÓZEF

GAJEK

JERZEGO

KAROLAKA

A D A M A

GLAPY

NAUKOWA

POZNAŃ

1 WIELOBARWNE

ZAKŁADY

POZNAŃSKA DRUKARNIA
GRAFICZNE

GAJEK

MŁODZIANOWSKIEGO

GRAFICZNY:

KLISZE J E D N O B A R W N E

JÓZEF

I M . M. K A S P R Z A K A

W

POZNANIU

Nakład 6200 egz. Ark, wyd. 8,5, ark. druk. 12. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61X86,8. Oddano do składania 4. I . 1956. Podpisano
do druku 18. "V. 1956. Druk ukończono w lipcu 1956. Zam. nr 20/156
Cena zł 27,—. K-7-3541

mai. J. Karolak

WSTĘP
Opoczyńskie leży na łagodnym przejściu Gór Świętokrzyskich k u równinom Mazow­
sza . Nad Pilicą ciągnie się wyżyna pokryta lasami i bagniskami, najwyższy jej punkt
znajduje się koło Gielniowa , piaski zaś Opoczna tworzą tzw. pustynię sitowską. Powiat
opoczyński i część powiatu rawsko-mazowieckiego leży po prawej stronie Pilicy. Prze­
cinają go dwa większe dopływy Pilicy: Czarna i Drzewiczka^ z dopływami Wąglanką,
Brzuśnią i Wywózką. Nad brzegami rzek ciągną się łąki i mokradła, a ponieważ Pilica
często wylewa, w Łęgonicach mówią, iż w piecach chlebowych czasem ryby pływają.
Pilica była niegdyś rzeką spławną, szły po niej transporty drzewa prowadzone przez
oryli. Lasy mieszane z przewagą sosny zajmują w Opoczyńskiem prawie 22% po­
wierzchni; ciągną się one od Drzewicy do Tomaszowa i przechodzą na lewy brzeg
Pilicy na obszar powiatu rawskiego. Szczególnie zwarcie występują one w okolicach
Lubochni i Spały, gdzie zwierzyna podlega specjalnej ochronie. W połudn. części pow.
opoczyńskiego ciągną się lasy wyspowo od Przysuchy, w bardziej zaś przerywanym
zasięgu — niemal do Opoczna.
W Opoczyńskiem ziemia jest średnio urodzajna, stąd przysłowie „Opoczyńskie kraje,
kopę sieje, kopę zbiera, kopa korzec daje". Przemysł t u słabo rozwinięty a ludność
utrzymuje się głównie z gospodarki rolniczo-hodowlanej. Pow. opoczyński był zapóźniony
gospodarczo i do ostatniej wojny stosowano tu jeszcze u p r a w ę roli w zagony. Duże roz­
drobnienie ziemi wskutek podziału m a j ą t k ó w i braku komasacji utrudniało wprowa­
dzenie racjonalnej gospodarki. Nad brzegami rzek ciągnie się pas łąk, sprzyjający hodowli
owiec; rozwinęła się ona szerzej w X I X w. i pozwoliła na wzmożenie tkactwa domo­
wego, zwłaszcza wełnianych tkanin.
H i s t o r i a r e g i o n u . Za Piastów, w okresie tworzenia się Polski dzielnicowej
istniały na t y m terenie dwie kasztelanie: Żarnów i Skrzynno, które wymienia Bulla
z 1130 r. Granice między nimi nie mogły być ściśle określone ze względu na dzielące je
puszcze; prawdopodobnie terytorium kasztelanii skrzyńskiej obejmowało odnogę puszczy
sandomierskiej, dochodzącej do Gielniowa. Granicą była rzeka Drzewiczka. Na północy
granica kasztelanii docierała do Pilicy i t u stykała się na pewnym odcinku z Mazow­
szem. W X I I w. obydwie kasztelanie należały do księstwa łęczycko-sieradzkiego. Dopiero
około 1239 r. na skutek rozgrywek dynastycznych kasztelanie weszły w skład księstwa
sandomierskiego. Kasztelania skrzyńska graniczyła od wschodu na rzece Radomierzy
(obecna Radomka) z kasztelanią radomską, t j . z najbardziej na północ w y s u n i ę t y m tere­
nem ekspansji Sandomierzan, którzy podeszli również pod Skrzynno i Przysuchę .
Za Pilicą na połudn. zachód leżało księstwo łęczycko-sieradzkie . którego najstarszym
grodem była Łęczyca. Jego organizacja terytorialna musiała się wytworzyć w oparciu
g dawne terytorium plemienne; prawdopodobnie Łęczycanie b y l i odgałęzieniem Polan.
Nad Pilicą, na terenie kasztelanii łęczyckiej została założona osada Inowłódz, wspom­
niana w dokumentach z X I w . . Łęczycanie oparli się o Pilicę i w osadnictwie opoczyń­
skim brali słaby udział lub w ogóle poza Pilicę nie przeszli.
l

2

3

4

5

6

i

3

Na zachodzie graniczyły z kasztelanią żarnowską kasztelanie w Wolborzu i Rozprzy,
należące do księstwa sieradzkiego. Osadnictwo było tu wynikiem ekspansji Sieradzan,
którzy parli w kierunku wschodnim i południowym; nad rzeką Czarną dopływem Drzewiczki i Łososiną dopływem Nidy doszło prawdopodobnie do zmieszania się dwóch
elementów etnicznych, t j . Sandomierzan i Sieradzan . Najstarsze osadnictwo tego regionu
skupiało się w połudn. części powiatu i szło brzegiem dawnej puszczy k u północy, gdzie
nad Pilicą ciągnęły się bagniska, które mu przeszkadzały. Granice terytorialne kaszte­
lanii ustaliły się przy zagęszczeniu osadnictwa i wzmocnieniu władzy administracyjnej
księstwa w X I I I w.
Bliskie dawnych podziałów plemiennych są dawne granice diecezjalne, archidiecezja
np. gnieźnieńska obejmuje Opoczyńskie z Żarnowem i Skrzynnem . Późniejsze nato­
miast granice administracyjne nie biegły dawnymi granicami plemiennymi, gdyż pow.
opoczyński należał do wojew. sandomierskiego lub radomskiego. W okresie międzywojen­
nym przyłączono go do woj. łódzkiego, a obecnie do kieleckiego. Także i pow. rawskomazowiecki, znajdujący się obecnie w granicach woj. łódzkiego należał dawniej do woj.
mazowieckiego.
Skrzynno i Żarnów — grody okresu plemiennego leżały na krańcach osadnictwa
sieradzkiego i były ośrodkami życia politycznego i gospodarczego, a prawdopodobnie
i religijnego, jakie rozwijało się w centrach opoli . Obydwa grody należały do słabo
uposażonych.
Przez Opoczyńskie szły ważne drogi handlowe z Rusi przez Sandomierz, Skrzynno,
Inowłódz, Łęczycę do Włocławka. Odgałęzienie tej drogi prowadziło z Opatowca przez
Żarnów, Piotrków do Łęczycy, gdzie łączyło się z szlakiem poprzednio wymienionym.
W X I V w. prowadziła droga z Opoczna do Radomia i dalej na południe. Wszystkie te
drogi zbiegały się na północy we Włocławku a później w Toruniu, skąd jako via mercatorum biegły do Gdańska .
Wzdłuż dróg handlowych były komory celne w: Skrzynnie, Inowłodzu a w X I V w.
również w Opocznie. Obydwa grody, Skrzynno i Żarnów posiadały targi , a Żarnów —•
własność księcia, otrzymał wolność targową w 1220 r. i miał spiżarnię książęcą . W X I w.
nastąpiło szereg nadań dla biskupstw, klasztorów, kościołów i rycerzy. Skrzynno było
posiadłością biskupią
a częściowo książęcą, lecz gród książęcy szybko stracił swe
znaczenie.
W X I V w., gdy kasztelanie straciły znaczenie administracyjne został założony powiat
w Opocznie , w którym odbywały się ziemskie roczki sądowe . Przy tworzeniu się
organizacji sądowniczej wyzyskano dawne granice terytorialne, to też pow. opoczyński
odpowiada mniej więcej dawnej kasztelanii żarnowskiej. Na początku w. X V I odbywały
się tu sejmiki Ziemi sandomierskiej, granica pow. sandomierskiego biegła wtedy poza
Odrzywołem, Drzewicą, Gielniowem, Mroczkowem i Gowarczowem.
Z innych ośrodków należy wymienić Drzewicę i Odrzywół nad Drzewiczką. Do dóbr
zamku należały miasteczka Gielniów i Nieznamierowice. Odrzywół założony w 1418 r.
miał targi i jarmarki. Studzianna założona w X V I w. znana jest i do dziś dnia z kultu
M a t k i Boskiej Studziańskiej
i dorocznych targów. Ściągają tam ludzie w strojach
ludowych z całego powiatu.
Z kolonizacji osadników sieradzkich w X V w. pochodzą wioski: Brzustów, Ciebłowice,
Sługocice, Smardzewice i wcześniejsze, Twarda i Zarzęcin. Należy zaznaczyć, że koło
Skrzyńska istnieje także osadnictwo tatarskie .
Opoczyńskie leży w granicznej strefie kulturowej między Małopolską a Mazowszem,
to też posiada wiele cech wspólnych obu regionom; wpływ Mazowsza zaznacza się
szczególnie w opoczyńskim stroju.
Dla naszych rozważań nad zagadnieniem stroju ludowego nie obojętne jest zagadnienie
rozwarstwienia społecznego ludności wiejskiej, zamieszkującej omawiany teren. Ustawy
z X V w. dotyczące powinności włościan podcięły warunki ekonomiczne chłopów i podały
je w pańszczyznę . Stosunki te t r w a ł y do X V I I I w. i dopiero koniec X V I I I w. i wiek X I X
wniósł sprawę uwłaszczenia chłopów .
7

s

tf

10

u

12

1 3

,4

l5

1 6

17

18

i n

4

W latach 1830—46 położenie chłopów w dobrach prywatnych pogorszyło się. Szlachta
wyzyskiwała dekret uwłaszczeniowy, aby przejść z gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej do gospodarki folwarczno-najemnej, chętnie też przyjmowała najmitów, rugując
chłopów pańszczyźnianych. W 1844 i 1845 r. masowym rugom uległo kilka wiosek pow.
rawskiego .
Drugim sposobem częściowego zniesienia pańszczyzny było oczynszowanie chłopów.
Ukaz z 1835 r. wprowadził oczynszowanie w dobrach skarbowych i donacyjnych. Reali­
zowany powoli nie rozwiązywał problemu, to też ruchy chłopskie — początkowo żywio­
łowe, później o charakterze świadomego ruchu ekonomicznego, zmusiły do wydania
dekretu uwłaszczeniowego- .
Charakterystyka
stroju.
Strój opoczyński charakteryzują pewne cechy wyróżniające go od strojów sąsiednich,
a ujawniające się w kroju, typie tkaniny i sposobie noszenia różnych części odzieży oraz
w ozdobach. Ogólną charakterystyczną cechą stroju opoczyńskiego jest umiar w kroju,
w kolorycie i ozdobach, szczególnie koło Opoczna i Studzianny. Równocześnie jednak
strój opoczyński odznacza się bogactwem splotów tkackich i iglicowania, ozdobne zaś
tkactwo było bogato rozwinięte w północnej części Opoczyńskiego.
Z opoczyńskich strojów męskich i kobiecych wyróżnia się szczególnie koszula o kroju
p r z y r a m k o w y m ; szczególnie charakterystyczny jest jej wielobarwny haft płaski,
niekiedy w połączeniu z czarnym ornamentem krzyżykowym. Natomiast haft biały, po­
dobny do haftów piotrkowskich przybiera tu swoiste formy, jak np. w Rzeczycy i Studziannie, w połączeniu z czarnym lub ze ściegiem wykonanym nicią żółtą lub niebieską.
Odrębność opoczyńskiego stroju męskiego w jego dawnym starszym typie stanowią
wielobarwne ubrania deseniowe, wykonane z tkanin przeważnie o splocie czteronicielnicowym lub tkanych pod deskę (Tabl. 1). Obecnie jednak panują powszechnie czarne sa­
modziałowe ubrania (Tabl. 2, ryc. 10). W wierzchnim ubraniu, t j . w parcianych sukma­
nach z X I X w. zachowanych z prawej strony
Pilicy, charakterystyczny jest odmienny koloryt
„pętli" i klapek oraz naszycia z czerwonych ta­
siemek na białych sukiennych sukmanach.
Sukmana z czarnymi potrzebami, która w X X w.
uważana jest za typowo opoczyńsko-rawską ma
swe prototypy na innych pobliskich terenach
(ryc. 1, 23). Oddziaływuje ona również w kierunku
zachodnim na strój piotrkowski.
Kapelusze, czapki i buty posiadają tu tylko
drugorzędne cechy odmienne, natomiast wielo­
barwne pasy siatkowe są charakterystyczne dla
Opoczyńskiego i posiadają dalekie analogie, gdyż
podobne pasy plecione znane są na Podlasiu a no­
szone były również dawniej przez szlachtę.
Opoczyńskie stroje kobiece wyodrębniły się od
strojów sąsiednich z końcem X I X w., kiedy to
wełniaki z dwu- i trójbarwnych przechodzą po­
w o l i do wielobarwnych, a w tle przestają stosować
kolor czerwony, chociaż pozostają ciepłe kolory,
w starszym stroju pomarańczowe, a w później­
szym żółte. Tło wełniaków nie rozbudowuje się
zbytnio i nie przekracza k i l k u cm. Na ogół są to
2rt

1

Ryc. 1. Chłop w sukmanie, z pasem siatkowym i w kaszkie­
cie. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946.

wełniaki ciemne, choć od 1920 r. rozjaśniane różnymi odcieniami barwy różowej. Wełniaki współczesne mają również tendencję do jasnych barw, zwanych barwa „ciałowa"
lub „gąsiątkowa".
Opoczyńskie kiecki przyszyte są do stanika i noszone „dęto", dzięki zaszyciu w e w n ą t r z
zakładki. Charakterystyczne są zapaski „ w pas" o różnych deseniach i tle, oraz zapaski
,,na odziew" o tle dwojakim i symetrycznym raporcie. Noszą t u również kaftany, angierki,
zielone sukienki, stroje białe, prześcieradła i dywany z „obróbką".
Typowym zwyczajem opoczyńskim jest łączenie kiecki i dwóch zapasek o odmiennym
tie. Ozdobne naszycia z aksamitek na kieckach i zapaskach, a niekiedy paski „szkloków",
„plotki" i pasmanterie urozmaicają ten barwny strój. Typowe są również opoczyńskie
czepce wiązane z tyłu i noszone z dużą salinówką okręcaną wokół głowy, oraz czepce
obrzędowe i ślubne wianki czy* też stroiki druhen, przypominające nieco analogiczne
ozdoby piotrkowskie. Prócz wiązania chustek jest tu charakterystyczny ich koloryt, gdyż
Opoczynianki nie noszą chustek czerwonych. Wyjątkowo tylko w okolicach Inowłodza
noszono chustki czerwone w czasie państwowych dożynek.
Również charakterystyczne jest uczesanie włosów; dziewczęta plotą je w dwa warkocze
i wiążą kokardą.
Obecny strój opoczyński może być letni lub zimowy; inny jest strój odświętny, a inny
na codzień. I chociaż w niektórych wsiach ubiór miejski wypiera ubiory ludowe — moda
ta nie łamie jednak powszechnego zwyczaju i strój ludowy jest tu obowiązujący. Męż­
czyźni ubierają się wprawdzie w czarne ubrania z wełnianego samodziału, ale starsi noszą
kolorowe lejbiki, a haftowane koszule męskie są również jeszcze częste. (Tabl. I I ) .
Stroje kobiece są dotąd wielobarwne o przewadze tkanin pasiastych. Kobiety noszą tu
powszechnie koszule haftowane, kiecki na staniku, a na terenach peryferycznych —
gorsety, zapaski i kaftany.
Zaznaczyć należy, że nawet ubogie kobiety posiadają inne kiecki na codzień i inne na
święta. Zamożniejsze mają po kilka kiecek z wełniaków o różnym tle czyli „dnie", zapaski:
„w pas", na „odziew" i na „porywkę". W okolicach Opoczna dziewczęta mają perkalowe
białe sukienki ubierane latem. Kobiety noszą wełniane gładkie suknie uszyte na wzór
wełniaka. Niezależnie od wieku kobiety wiążą na głowie salinówki od święta, a do roboty
perkalowe białe lub deseniowe chustki. W zimie okrywają się wełnianymi chustkami,
mężatki zaś noszą dzieci w barwnych dywanach.
Mimo powszechnie noszonego stroju ludowego, niektóre jego części zanikają, np.
czepce; wyszły też z użycia duże salinówki, choć małych każda kobieta posiada kilka.
Podczas wojny naśladowano salinówki haftując białe jedwabne tkaniny kolorową bawełną.
Wyszły z mody także dawne wierzchnie okrycia tzw. sukienki i żwpaniki, a angierki lub
wangierki tylko sporadycznie były do niedawna wkładane.
Mężczyźni przestają nosić sukmany, czasem tylko starsi nakładają je na uroczystości
0 charakterze publicznym. Znikły też z mody „świńskie r y j k i " , rogatywki i czapki „sprę­
żynowe"; z mody wyszedł nawet słomiany kapelusz. Charakterystyczne przemiany w y ­
rażają się także w kolorycie tkanin, w sylwecie stroju i w sposobie jego noszenia. Opo­
czyńskie kobiety noszą np. krótkie dęte kiecki, na terenach przejściowych kobiety noszą
kiecki układane, prosto opuszczone. Na święta dziewczęta wkładają białe pończochy
1 pantofle, zimą —• wysokie buty.
Rozwój i zanik niektórych elementów opoczyńskiego stroju ludowego jest uwarun­
kowany zmianami w życiu ekonomiczno-społecznym wsi. Wojenna przerwa w dostawach
dawnych tradycyjnych surowców skłoniła lud do zarzucenia niektórych elementów
stroju. We wsiach w pobliżu ośrodków fabrycznych, jak Tomaszów, a nawet Drzewica,
strój ulega wpływom mody miejskiej. Mimo tego jednak opoczyński strój ludowy utrzy­
muje się dotychczas, czemu sprzyja hodowla owiec i uprawa lnu, a także możliwość zuży­
cia wolnego czasu na przędzenie i tkanie materiałów. Strój ludowy ma też swoje zalety;
6

wełniaki są trwałe, a np. stare kobiety posiadają
kiecki i zapaski z wyprawy ślubnej. Podniszczone
— przeznacza się do pracy. Wełniaków też nie
piorą, gdyż twierdzą, że brud ściera się z górną
warstwą wełny. Tkanina wełniana na kiecki nie
jest sztywna, lecz ciepła i lekka. Latem zastępują
ją lżejszym samodziałem, wełną fabryczną lub
perkalem. Kiecka nie krępuje ruchów przy pracy.
Praktyczne są również czarne portki płócienne
wątczone wełną.
Opoczyniacy posiadają zamiłowanie do tkactwa
i swoich strojów; kobiety dobierają starannie ko­
lory wełniaków. Często pożyczają je dla powtó­
rzenia „mody", choć przy pracy zmieniają barwy
według swego upodobania. W ten sposób Opoczynianki są współtwórczyniami estetycznych warto­
ści stroju opoczyńskiego.

Ryc. 2. Kobieta we współczesnym stroju wyjściowym. An­
toninów, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska. 1948.

Rozdział

I

OBECNY STAN STROJU OPOCZYŃSKIEGO
Dawny opoczyński strój męski składał się z filcowego kapelusza zwanego świń­
skim ryjskiem,
później czapki — z koszuli na „zaściegackę" z w y k ł a d a n y m koł­
nierzem, lejbika kolorowego, wełnianych portek z fartuszkiem, a od 1890 r. spancera sięgającego do pasa. Portki i spancer szyto z czarnej tkaniny samodziało­
wej. Kawalerowie nosili od święta portki kolorowe, tkane w tzw. „ząbki" i kolorowe
spancery z samodziału w deseń na czarnym, buraczkowym lub pomarańczowym tle.
Buty karbowane lub zwykłe uzupełniały strój (Tabl. 1). Wierzchnim okryciem była
biała sukmana, prosta lub z fałdami, przepasana pasem siatkowym lub tkanym na war­
sztacie. Na północy noszono niebieskie lub granatowe spancerki. Używano również białych,
fałdowanych sukman lub noszono sukmany sieraczkowe.
Obecnie strój męski składa się z płóciennej koszuli z haftowanym „przedsobkiem",
mankietami i stojącym kołnierzem, z czarnego marynarkowego ubrania z samodziału
i długich butów. W zimie noszą burki z kupnych materiałów a podczas mrozów kożuchy.
Kobiety nosiły pasiaste kiecki na czerwonym, t j . pomarańczowym dnie i w t y m kolorze
zapaski. Charakterystyczną cechą dawnych tkanin była duża ilość wełnianej przeróbki.
Do stroju kobiecego należał: gorset, spancer, płócienna koszula z wywijanym kołnierzy­
kiem, haftowana na przyramkach i mankietach biało-czarnym lub czerwono-czarnym
haftem. Na szyi sznury bursztynu bądź korali z krzyżykiem lub medalikiem zdobiły
całość. Do ślubu lub na lato noszono paradne kiecki z deseniowej tkaniny, tkanej na
4-ch nicielnicach i zapaskę wełnianą lub biały fartuch z kupnego materiału. Gorset i kaftan
z tejże tkaniny uzupełniały strój. Głowę zdobił ślubny wianek a później czepiec na
,, błogosławieństwo''.
7

W zimie wierzchnim okryciem była su­
kienka z zielonego sukna podbita futrem,
czarny fałdowany żupanik lub angierka czyli
wangierka szyta z samodziału w paski, wa­
towana, przepasana zapaską. Głowę okry­
wała chustka a ramiona — zapaska. Bogat­
sze gospodynie nosiły kożuchy.
Opoczyński strój kobiecy składa się obec­
nie z kiecki na staniku o tle „łowickim"
(chrom, czarny, buraczkowy, zielony, nie­
bieski). Tło jest niezbyt szerokie, w wielo­
barwne pasy o układzie symetrycznym. Ilość
barw dochodzi często do dwudziestukilku.
K r ó t k a zapaska „w pas" i zapaska „do odziewu", koszula z kołnierzykiem wykładanym,
zdobiona płaskim haftem, chusteczka na gło­
wie, mała ciemna salinowka — dopełniają
całości stroju.
W odróżnieniu od strojów sąsiednich opo­
czyńskie stroje kobiece charakteryzuje zu­
pełny brak koloru czerwonego. Zapaski są
tu w innym kolorze niż kiecki lub zapaski
na odziew (Tabl. 2). Jeżeli kiecka ma dno
„łowickie" noszą zapaskę o dnie czarnym.
Zapaski na odziew mają tylko tło łowickie
lub czarne, a koło Opoczna również i modre.
Obecnie kobiety opoczyńskie wkładają na
nogi białe pończochy, pantofle lub wysokie

Ryc. 3. Dziewczyna w stroju odświętnym.
Studzianna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska,
1947.

buty. Na lato a także do ślubu wkładają białe perkalowe kiecki mocno krochmalone.
W zimie noszą burki, ciepłą chustkę i zapaski na ramionach.
Dzieci w Opoczyńskiem ubierają również w strój ludowy; 3-letnie dzieci dostają małe
pasiaste fartuszki Iniano-wełniane do perkalowych sukienek, a potem wełniaczki w drobne
prążki. Chłopcy do 4-ch lat chodzą w samodziałowych sukienkach a potem w czarnych
ubrankach.
Strój opoczyński nawiązuje wyraźnie do strojów mazowieckich (np. krojem sukmany),
a w niektórych szczegółach do wielkopolskich (fałdzista sukmana). Posiada on również
kilka odmian czyli podtypów lokalnych, a mianowicie na terenach przejściowych w okoli­
cach Lubochni, Smardzewic i na wschodzie w okolicach Odrzywołu (mapa). Te trzy
ostatnie odmiany nawiązują do strojów sąsiednich.
C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Na północ od Opoczyńskiego
występuje strój rawski a dalej łowicki. Starszy strój rawski jest charakterystyczny prze­
wagą tła czerwonego z pasami zielonymi. Od Białynina strój rawski przypomina stroje
łowickie. Żywotność ubiorów ludowych w pow. rawskim jest mała, młodzież ubiór ten
zarzuca, utrzymuje się jednak w wielu wsiach strój kobiecy, odświętny (kiecka, gorset
zapaski). Wśród starszych mężczyzn spotkać można białą sukmanę z czarnym szamero­
waniem. Strój łowicki omówiony został w osobnej monografii; charakteryzują go koszule
o szerokich rękawach, spodnie starszego typu jednobarwne, późniejsze o czerwonym a po­
tem żółtym tzw. „dubeltowym" szerokim tle, lejbik czarny zakładany przeważnie na spen­
cer, spencer z czarnego sukna zdobiony tasiemkami, starszego zaś typu — kolorowy
w drobną k r a t k ę ; sukmany starsze siwe, obszyte czarnymi tasiemkami i współczesne białe
brzezinioki kaftany z czarnego sukna obszyte czerwonym sznurkiem i czarne kapoty z po­
trzebami. W łowickim stroju kobiecym zasługuje na u w a g ę typ samodziału — gruby
8

i sztywny, kiecka ułożona w sztywne fałdy. Tło wełniaków i zapasek szerokie. Gorsety
z czterema klapkami z samodziału w paski poziome. Starszego typu kaftany z samodziału
w pasy poziome a współczesne — z aksamitu. Kiecki, zapaski i spencerki są bogato zdo­
bione naszyciami i haftem.
Na zachód od Opoczyńskiego występuje strój piotrkowski, omówiony również w osob­
nej monografii, bardziej zbliżony do stroju opoczyńskiego niż inne stroje. Różnice zacho­
dzą w typie tkaniny i w odmiennym kroju niektórych części odzieży. Męski strój piotr­
kowski składa się: ze spodni w drobne prążki, lejbika wełnianego w prążki poziome,
spencerka z siwego prążkowanego samodziału. W tkaninach jednobarwnych należy pod­
kreślić przewagę barwy granatowej nad czarną. W stroju kobiecym jest charakterystyczna
koszula typu p o n c h o lub koszula z karczkiem, spódnica i fartuch drukowany, jedno­
barwne spódnice wełniane z samodziału, a w X X w. wełniak „krakowski" o czerwonym
dnie i tzw. „łowicki" o wielu dnach; wełniaki fałdowane, kaftany wyłącznie jednobarwne,
krótkie „przyjaciółki", fartuszki płócienne lub z kupnych materiałów, zdobione i hafto­
wane, zapaski w „pas" o układzie asymetrycznym z „przeplotką". Zapaski do odziewu
w poprzeczne prążki w X I X w. (czerwone, żółte, zielone, brązowe o czerwonym tle),
a w X X w. zapaski z prążkami przenikającymi. Wianek ślubny odmiennie upięty od
opoczyńskiego, czółko druhny z aksamitu zdobionego czerwonym „cyrglem" wstążkami,
kwiatami, szychem i pawimi piórami.
Na południe od zasięgu stroju opoczyńskiego, t j . w Górach Świętokrzyskich występuje
strój kielecki, charakterystyczny przez brązowe sukmany ze stojącym kołnierzem, grana­
towymi klapkami i czerwonym haftem. W stroju kobiecym charakterystyczna jest koszula
typu p o n c h o z naszytym na ramionach prostokątnym kawałkiem płótna, z kwadra­
cikiem przy szyi. Gorset z układaną falbanką u dołu, czerwona kiecka marynusowa,
rzadziej pasiak, zapaski w czerwono-czarne prążki, zapaski w pas o tle fioletowym (Bie­
liny), w okolicach Bodzentyna — czarne, czasem na prostopadłej krawędzi z paskiem
czerwonym i chustka wiązana na głowie
z opuszczonymi luźno końcami z tyłu („na
zająca").
Na wschód od Opoczyńskiego ciągnie się
teren strojów z Powiśla. Strój okolic Stężycy,
Puszczy Kozienickiej i Czerska opracował
jeszcze w X I X w. O. K o l b e r g . Charak­
terystycznymi cechami stroju męskiego od­
znacza się siwa sukmana z tyłu nie rozcinana
lub sukmana bura z klapami z sukna czer­
wonego lub błękitnego, obszyta dookoła
taśmą jasną albo niebieską, a niekiedy czarną
(Stężyca). Do stroju męskiego należała: ka­
mizelka sukienna, granatowa z czerwoną
wypustką, spodnie, wąski pas skórzany z ko­
zikiem w drewnianej pochewce, buty w y w i ­
jane po kostki, ściągnięte rzemykiem, niski
kapelusz filcowy, obciągnięty u dołu czar­
nymi i czerwonymi sznurkami, złotym szy­
chem, z pawim piórem na przodzie (Czersk).
Rękawy koszuli zawiązane nićmi lub sznur­
kiem, a kołnierz zapięty spinką.
Strój kobiecy na t y m terenie składał się:
Ryc. 4 Kobieta w stroju zimowym współczesnym
Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Fot. J. Kra­
jewska, 1952.
9

ze zgrzebnej spódnicy zwanej ciasnocha, noszonej pod spódnicą wierzchnią, gorsetu
mocno wyciętego, białej płachetki na ramionach, fartucha zwanego „burek ' z wełny
w biało-czarne paski, lub fartucha płóciennego. Spódnica mogła być również z „szorcu"
tak, jak i zapaska na ramionach. Duży czepiec z tiulu, wysokie czółko opięte różno-kołorowymi wstążkami i pawimi piórkami, perkalowe odziewadło, muślinowy rańtuch,
chustki wełniane bądź bawełniane, szale w dużą kratę uzupełniały strój kobiecy.
Na terenach pogranicznych, t j . na połudn. zachód i wschód, między granicą stroju
opoczyńskiego, piotrkowskiego, kieleckiego i powiślańskiego najstarsze wełniaki są dwubarwne (Krajów. Skrzyńsko, Nieznamierowice) lub trzybarwne (Małe Końskie, par. Bło­
nie), o kolorach: granatowym, zgniło-zielonym, buraczkowym lub w drobne paski bez
jednolitego dna. W X X w. noszono tu ciemne wełniaki, bądź na tle czerwonym (Tabl. I I I ) .
Koszule najczęściej niezdobione, kiecki do pasa układane z naszytymi tasiemkami (Mnisz­
ków), zapaska gładka, wreszcie czepiec związany pod szyją (Prymasowa Wola), chu­
steczki, szalinówki w kolorze czerwonym — to cechy tego terenu. Białe sukmany
noszono na połudn. zachodzie bez pasów. Na ogół jednak strój ludowy na opisanych
terenach pogranicznych zanika, a w jego miejsce wchodzi w modę ubiór miejski.
1

Rozdział

II

ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU OPOCZYŃSKIEGO
W ciągu X I X i pierwszej poł. X X w. strój opoczyński ulegał zmianom; zwłaszcza
poszczególne jego części i elementy takie jak krój, rodzaj tkaniny, barwa, ozdoby uległy
dużym przemianom. Niektóre części stroju w ciągu tego okresu zanikły a na ich miejsce
wchodzą inne, najczęściej fabrycznego pochodzenia.
Największy rozkwit stroju opoczyńskiego nastąpił w okresie pouwłaszczeniowym
i t r w a ł do I wojny światowej. W oparciu o badania terenowe możemy odtworzyć przy­
bliżony rozwój stroju opoczyńskiego od drugiej poł. X I X w. Natomiast wzmianki w lite­
raturze etnograficznej, chociaż sporadyczne, sięgają do 1828 r., i jakkolwiek są ułamkowe,
dają kilka cennych przyczynków.
Jak przypuszczać możemy koszule w poł. X I X w. były odmiennego kroju, mało zdo­
bione. Być może, iż ten właśnie brak ozdób był jedną z przyczyn tłumaczącą dlaczego
autorzy notatek dotyczących stroju opoczyńskiego, które Kolberg w swoim dziele przy­
tacza, nie zwrócili na nie u w a g i .
Ze współczesnych relacji wynika, że od końca X I X w. koszule opoczyńskie miały krój
p r z y r a m k o w y , innego nie pamiętają. Koszule męskie noszono z płótna lnianego lub
konopnego . Płótno lniane było zgrzebne, stabo bielone. Koszule odświętne szyto
z cienkiego lnianego płótna, a w okresie międzywojennym z płótna lniano-bawełnianego *. Koszule kobiece natomiast miały górną część z płótna cienkiego a dolną czyli
nadołek z płótna zgrzebnego. Współcześnie koszula kobieca posiada górną część z płótna
fabrycznego, często też jest bez nadołka i tworzy rodzaj bluzki. Krój koszul znanych z tra­
dycji jest także przyramkowy. Natomiast od końca X I X w. zmienia się osywka i osywecki
a w męskiej koszuli również i gors. Najstarsze koszule miały być gładkie, zdobione pro­
stym ściegiem; od końca X I X w. wprowadzono wysycia, haft, który aż do czasów współ­
czesnych przechodził kilka przeobrażeń w ściegu, ornamentyce i kolorycie.
W X I X w. mężczyźni nosili koszule na „ w y p u s t " t j . wyłożone na spodnie, długie do
kolan, podpasane wełnianym pasem. Ten sposób noszenia koszuli zanikł ok. 1880—1890 r . .
Szczątkowym zwyczajem było niewątpliwie wyrzucanie koszuli na wierzch podczas żniw.
Z męskich strojów noszonych między 1870 r. aż do czasów współczesnych wymienić
należy portki, lejbik, sukmaną i kożuch a z kobiecych —• kiecki, różne zapaski, gor­
sety, spancerki, sukmany i inne okrycia. W X I X w. aż do I wojny noszono spodnie typu
fartuszkowego, potem weszły w modę spodnie współczesne. Białe, samodziałowe, płó22

23

2

23

10

Ryc. 5. Typ chłopa z pow. Opoczno. Reprodukcja z Atlasu geograficznego ilustr. Królestwa Polsk.
J. M. Bazewicz, 1907.

cienne lub wełniane spodnie farbowano z końcem X I X w. na czarno i takie u t r z y m a ł y się
do czasów współczesnych. Spodnie deseniowe, wielobarwne, samodziałowe, noszone
w czasach pouwłaszczeniowych zanikły po I wojnie.
Lejbiki znane z tradycji w X I X w. z wysokim prostym kołnierzem i klapkami, zapi­
nane do góry, wraz z upowszechnieniem haftu, zyskują z przodu większe wycięcie dla
pokazania haftowanego gorsu koszuli. Lejbik był zawsze krótki; przody miał z samodzia­
łowej, wełnianej tkaniny a plecy z podszewki. Przody zmieniały się od jednobarwnych do
wielobarwnych, deseniowych i czarnych. Po I wojnie kolor czarny panował powszechnie.
Lejbiki starszego typu leżały na figurze luźno, późniejsze ściągano z tyłu paskiem.
„Spancerki" weszły w modę ok. 1890 r., były krótkie do pasa. Z początkiem X X w.
weszła w modę dłuższa od spancerka marynarka i krótki spancerek, k t ó r y po I wojnie
powoli zanikał. Krótkie spancerki były czarne, bądź wielobarwne-deseniowe. W podob­
nym kolorze noszono też marynarki; dopiero po I wojnie zapanował powszechnie kolor
czarny.
W okolicach Smardzewic, Lubochni i na północnej granicy Opoczyńskiego, a nawet
w pierwszej fazie w okolicach Rzeczycy noszono spancerki granatowe i niebieskie, to też
chłopców z gminy Sierzchowy nazywano „modrakami". W niektórych wsiach twierdzą, iż
najstarsze spancery miały być białe, wełniane. Możliwe, że była to raczej krótka sukmanka, gdyż tę część odzieży noszono bezpośrednio na koszuli i lejbiku.

Wiadomości dotyczące sukmany pochodzą z okresu pouwłaszczeniowego. W drugiej
poł. X I X w. wierzchnie okrycia są już dosyć zróżnicowane, gdyż istniało kilka typów
sukman, różnych pod względem kroju, tkaniny i ozdób. W Międzyborzu np. w pow.
opoczyńskim jeszcze po uwłaszczeniu noszono parcionki t j . płócienne sukmany, far­
bowane na kolor granatowy lub czerwony, a w całej wsi miały być tylko 3 białe suk­
many wełniane. Białe sukmany uważano tam za w y m y s ł łowicki . Biała sukmana wypie­
rała parcionki, a niektórzy chłopi około Opoczna twierdzą, iż pochodzi ona z czasów króla
Kazimierza (Wielkiego).
Nie rozstrzygając kwestii genezy wełnianej sukmany należy zwrócić uwagę, że ok.
1870—1880 r. noszono po prawej stronie Pilicy białe sukmany dwojakiego kroju: proste,
bez cięcia w pasie, krótkie, a także sukmany fałdziste ciężkie i długie. Najstarsze suk­
many posiadały proste, stojące kołnierze, barwne klapki, tasiemki i wyszycia. Sukmany
od Opoczna po Pilicę były zdobione czerwonymi taśmami, choć niektóre wsie miały modę
na ozdoby innej barwy. Za Pilicą noszona była sukmana fałdzista z czarnymi potrze­
bami i pętlami, która pod koniec X I X w. i w X X w. przyjęła się powszechnie na oma­
wianym obszarze wypierając inne. Białe fałdziste sukmany były szyte z samodziału
a późniejsze z kupnego sukna. Prawdopodobnie i granatowe sukmany były czasem szyte
z sukna. Ok. 1900 r. w okolicy Smardzewic i Lubochni weszły w modę tzw. sukmany
„sieraczkowe". Różnią się one od białych lekkością, gdyż sukmany samodziałowe białe były
ciężkie „jak trzy ćwierci żyta", mocno folowane. Sukmany sieraczkowe były słabiej
folowane.
2fi

Sukmany zależnie od kroju miały różne przeznaczenie. Biała krótka sukmana noszona
była raczej na ubranie l ż e j s z e ; fałdzista sukmanę ubierano do 1890 r. na lejbik
a w zimie na kożuch lub spancer. Sposób noszenia sukmany bezpośrednio na koszuli"
przypomina sposób noszenia szlacheckiego żupana. W kroju sukmany można znaleźć
p e w n ą analogię do kontusza, czamary i k a p o t y (ryc. 24). Ok. 1870 r. granatowe suk­
many miały charakter obrzędowy, W X X w. biała sukmana weszła do stroju obrzędowego,
gdyż t a k ą wkładał pan młody; jednakże koło Lubochni pan młody wkładał do ślubu
kapotę sieraczkową.
Kobiety nosiły wierzchnie okrycia różnego rodzaju; białą krótką s u k m a n k ę podobną
do męskiej noszono na chłody, jak również białe katonki zdobione wełną, które były
używane na codzień. Prócz nich noszono katonki z cienkiego sukienka, które wymyśliła
niejaka Bajorowska z Kruszewca. Były one ubierane na białe suknie i miały charakter
stroju, który pożyczano sobie niekiedy.
Oprócz sukmanek, w których dopatrywać się można form tradycyjnych, przyjęły się
okrycia miejskie, do nich należą sukienki i żupaniki. Zależnie od zamożności były one
podbite futrem lub watowane, szyte z fabrycznego sukna lub partu i zależnie od koloru,
ozdabiane. „Sukienki" noszono w opoczyńskich miasteczkach od X V I I I w .
a prze­
trwały do końca X I X w. i dłużej, po prawej stronie Pilicy.
Cechy miejskiego okrycia miała również angierka czy loangierka szyta z barwnego,
płócienno-bawełnianego samodziału, która zaczęła być modna z końcem X I X w. i zanikła
po I I wojnie.
Kożuchy były w Opoczyńskiem prawdopodobnie oddawna noszone, lecz upowszechnić
się miały ok. 1870 r. kiedy weszły w modę białe, fałdziste kożuchy noszone przez męż­
czyzn a rzadziej przez kobiety. Przed I wojną w miejsce białych kożuchów noszono żółte
kożuchy, proste w kroju.
Pas noszony do męskiego ubrania ulegał również zmianom od poł. X I X w. do czasów
współczesnych; w Sługocicach najstarsze pasy miały być skórzane, szerokie jak pasy
krakowskie. W Skórkowicach noszono pasy skórkowe na sukmanie , powszechnie jednak
twierdzą, iż noszono pasy tylko wełniane lub parciane. Ok. 1870 r. noszono białe pasy,
które uważano za najpospolitsze, gdyż używane były na codzień a pasy czerwone na
ś w i ę t a . Te czerwone pasy uważano za wymysł łowicki. W końcu X I X w. no­
szono je do codziennego ubrania, podobnie jak i czerwone podwiązki do butów.
27

28

29

3 0

31

S2

12

Po wyjściu z mody czerwonych pasów noszą na codzień pasy ciemne, tkane w prążki,
a na święta wkładają wielobarwne pasy siatkowe, plecione. W X I X w. pas był
noszony na lejbiku a potem pod spancerem, tak że nie był widoczny. W przeciwień­
stwie do dawnych sztywnych pasów, pas siatkowy był miękki, wiązany na sukmanie;
rzadko podpasywano nim spodnie. Pas przeszedł do stroju odświętnego i zanika jako
część ubioru codziennego, wreszcie wychodzi z mody razem z sukmaną. Wspomnieć t u
należy, że analogiczne pasy siatkowe nosiła dawniej szlachta na kontuszach w X V I I w. .
Tkane cienkie białe pasy były importowane przez Ormian. Wiązanie pasa w węzeł
w Woli Gałeckiej przypomina wiązanie pasów s ł u c k i c h . W końcu X I X w. i początku
X X w. nakryciem głowy był filcowy kapelusz, później czapka. O nowatorach wprowa­
dzających „kaszkiety" (ryc. 28) mówiono w Rzeczycy z przekąsem prydle. Potem weszły
w modę czapki „sprężynowe", wprowadzone pod w p ł y w e m czapek wojskowych; póź­
niejszy kaszkiet, — to maciejówka
noszona przed I wojną. W zimie w poł. X I X w. bo­
gatsi chłopi opoczyńscy nosili odwijane kołpaki a biedniejsi — rogatywki. Wyszły one
z mody w końcu X I X w., zastąpione stożkowatymi czapkami z imitacji baraniej skóry.
Letni kapelusz słomkowy choć nie ulegał zmianom, powoli zanikał a obecnie noszą go
tylko staruszkowie.
Zmianom uległy również nakrycia głowy w stroju obrzędowym; noszony przez drużbę
kołpak lub kapelusz, ustąpił miejsca czapce. Na ogół starsze okrycia głowy były strojniejsze i lepiej harmonizowały ze strojem niż współczesne.
Obuwie męskie zmieniało się także, od form prostych, t j . b u t ó w na jedną nogę z lichej
skóry, do butów z podkówkami i hunefotami, w końcu X I X w., i z karbowanymi chole­
wami na początku X X w. Strojne buty nosili przeważnie kawalerowie. Obecnie Opoczyniacy noszą gładkie wysokie do kolan buty czarne. Zmiana b u t ó w i obuwia dyktowana
była modą miejską, np. buty karbowane nosili chłopi wracający z wojska. Istniały rów­
nież
ośrodki
rzemieślnicze, jak
Klwów, w którym wyrabiano maso­
wo buty na sprzedaż.
33

3i

Kobiety nosiły w X I X w. obuwie
podobne do męskich, nieco niższe
bez ozdób i karbów. Latem nosiły
płytkie pantofle, szyte z tkaniny lub
skóry. W X X w. przyszła moda na
trzewiki z wysokimi cholewkami,
sznurowanymi czarną lub pąsową
tasiemką z bukwami na pięcie. Do
ślubu wkładały czarne pantofle na
jeden guzik. Po pierwszej wojnie
moda trzewików powoli
wygasa
a obecnie Opoczynianki noszą w y ­
sokie buty, latem zaś miejskie pan­
tofle.
Z końcem X I X w. weszły w Opoczyńskiem w użycie trepy, najpierw
dłubane z drzewa a potem obite rze­
mieniem. Było to obuwie robocze
noszone przez mężczyzn i kobiety,
a czasem jedyne obuwie dzieci. Z w y ­
czaj chodzenia latem boso utrzymał
się tu dotychczas.
Ryc. 6. Stroje ślubne. Ogonowice, pow.
Opoczno. Fot. Zakład Fotograficzny w Opo­
cznie, 1920. Z Archiwum Muzeum Etnogr.
w Łodzi.
13

Jeszcze w X I X w. mężczyźni i kobiety nosili w butach i trepach wiechcie słomy, bądź
onuce . Obecnie wkładają również onuce lub skarpety a kobiety — pończochy. Współ­
cześnie modne są białe pończochy dziane na drutach.
Z opoczyńskich strojów kobiecych ciekawe są kiecka i zapaski ze względu na ich
koloryt oraz rodzaj tkaniny. W X I X w. Opoczynianki nosiły kiecki długie do kostek,
prosto opadające; w X X w. zaczęto kiecki przyszywać do stanika, najpierw w północ­
nej części Opoczyńskiego a następnie w południowej, przypuszczać więc można, że moda
szła od wsi nadpilicznych, co byłoby zgodne z ogólnym przekonaniem, że moda idzie od
Studzianny. Ok. 1930 r. zaczęto kiecki skracać, otrzymują one k r y t ą zakładkę i naszycia
z aksamitek. Noszone były „dęto". Analogicznie do kiecek skracają i zapaski, szczególnie
krótka i wąska jest współczesna ,.zapaska w pas". Proces ten nie biegnie wszędzie jedna­
kowo, grupy peryferyczne np. albo zachowują zapaskę w pas długą (Smardzewice) albo
posiadają obydwie formy. (Lubochnia). Utrzymują się też długie zapaski (w Smardzewi­
cach i Odrzywole).
Dawniej Opoczynianki nosiły kiecki i zapaski o jednakowej barwie tła; współcześnie
noszą kiecki i „zapaski w pas" oraz „zapaski na odziew" o odmiennym tle. W pierwszej
poł. X I X w. kiecki były płócienne, a odświętne —• jednobarwne. Najstarsze kiecki znane
z tradycji były „drobne", t j . w wąskie paski w których kolor czerwony występował
równorzędnie z.modrym t j . ciemnogranatowym, słabiej natomiast podkreślona była barwa
biała. W paskach występuje kolor modry z białym lub czerwony z czarnym. Z końcem
X I X w. jeden z tych kolorów staje się panujący i tworzy tło, najczęściej czerwone.
Z prążków powstają barwne pasy z przewagą kolorów ciemnych, wyjątkowo z żółtym
obok niebieskiego i zielonego. Ilość barw ogranicza się do 4-ch lub 5-iu a tło i raporty są
wąskie. Na przełomie X I X i X X w. zaczynają nosić kiecki „cerwone" lub „ciemnopąsowe" (pomarańczowe). W raporcie używano dawnych barw, tylko tło i raport roz­
szerza się, po czym tło zmienia się na tzw. „łowickie" lub „pąsowe" (chrom). Po I woj­
nie ilość kolorów wzrasta od k i l k u do dwudziestukilku, istnieje również tendencja do używa­
nia jednego koloru w k i l k u odcieniach. Ok. 1920 r. charakterystyczny koloryt tkanin
opoczyńskich został wzbogacony o kolor różowy, który przedtem występował tylko jako
pojedyncza prążka. Dawne raporty posiadają układ symetryczny prążek, późniejsze —
asymetryczny; w zapaskach jednak symetryczny układ zachował się do czasów dzisiejszych.
3 5

Ciekawe jest również zagadnienie łączenia poszczególnych części odzieży z uwagi
na ich koloryt; przy ciemno-pąsowych i „łowickich" kieckach noszą kiecki o tle buracz­
kowym lub czarnym. Prócz nich Opoczynianki noszą kiecki o tle niebieskim i zielonym,
od 10-iu zaś lat rozpowszechniły się kiecki o jasnym tle „gąsiątkowym" t j . seledyno­
w y m lub „ciałowym" t j . jasno-różowym. Rzadko noszą kiecki dwubarwne (okolice Rze­
czycy); kiecki drobne noszą przeważnie kobiety starsze lub dziewczynki. Jednobarwne
kiecki samodziałowe w pas modne w X I X w. u t r z y m u j ą się w okolicach Lubochni, po
I wojnie powszechnie szyją kiecki na stanikach naśladujące wełniaki z wełny fabrycznej
lub z deseniowych perkali. W końcu X I X w. obok wielobarwnych strojów noszono w Opoczyńskiem stroje lniano-bawełniane białe, deseniowe lub białe z wzorami czerwono-czar­
nymi. Zanikły one ok. 1925 r. Z czasem samodział został zastąpiony białym perkalem.
Obecnie białe kiecki szyją tylko z perkalu. Moda współczesna rozbudowała ilość barw tła
w zapaskach „ w pas" podczas gdy w zapaskach „na odziew" ilość barw ogranicza się do
dwóch: czarnego i „łowickiego". W okolicach Opoczna noszą również zapaski modre.
Gorset używany w X I X w. był szyty z jednego płatu tkaniny z małą ilością tacek.
W X X w. szyto przeważnie gorsety o większej ilości klinów i tacek. Współcześnie szyje
się gorsety z aksamitu i ozdabia bogato koralikami. Traci on zresztą swoją dawną funkcję
i nie jest noszony na codzień. lecz do stroju odświętnego, przeważa zaś na terenach peryferycznych.
Spancerek kobiecy znany z końca X I X i pocz. X X w. sięga niżej pasa i jest dłuższy
z tyłu; współczesny — jest krótki, nie sięga pasa lecz jest bardziej obcisły. Na spencerki
używano tkanin deseniowych, w starszych zaś przeważa kolor pomarańczowy, w młod­
szych — pąsowy. Obecnie Opoczynianki noszą również kaftany z materiału fabrycznego
14

o kroju podobnym do spancerków. W ostatnich czasach spancerki i kaftany wypierają
swetry wykonywane na drutach. Dawniej pończochy oddawano do roboty w miasteczku,
obecnie wykonują je na drutach dziewczęta.
W stroju opoczyńskim zmieniają się również chustki na głowę. Ok. 1870 r. znano chustki
szalinowe (salinówki), dużych rozmiarów noszone na ramionach i głowie. W X X w. nosiła
je tylko panna młoda, powszechnie zaś przyjmuje się
moda noszenia na głowie małej chustki szalinówki.
Chustki tego typu są odświętne, obok nich używane są
zwykłe robocze chustki z perkalu.
Z czasem ulega zmianie i prześcieradło używane do
noszenia dzieci; od zgrzebnych płacht na codzień
a z cienkiego płótna na święto — do białych, desenio­
wych lniano-bawełnianych w X X w. i deseniowych
wielobarwnych, współczesnych (ryc. 7).
Po wyjściu z mody sukmanek i płaszczy w X X w.
kobiety używały w zimie samodziałowych, deseniowych,
barwnych dywanów lub fabrycznych, wełnianych chu­
stek. Do dawnych płaszczy zimowych wkładano na
głowę „dzikówki" a w X X w . pluszowe chustki fabry­
czne; obecnie noszą chustki dziane na drutach.
Jak wynika z materiałów i relacji informatorów
zmieniał się w Opoczyńskiem i rodzaj surowca używa­
nego do wyrobu strojów ludowych; zmieniał się krój
i koloryt. W czasach pouwłaszczeniowych nastąpił zwrot
od tkanin lnianych, do wełnianych lniano-wełnianych
i lniano-bawełnianych, chociaż płótno lniane różnej
grubości jest nadal używane na koszule, portki lub za­
paski. Natomiast świąteczny strój opoczyński musi być
wełniany a tylko ubiory „na p o r y w k ę " są lniane. Chłopi
tłumaczą ten stan rzeczy lepszymi urodzajami lnu
w X I X w.
Ryc. 7. Matka z dzieckiem zawinię­
Zmieniała się również i technika tkania; dzięki
tym w „dywan". Studzianna, pow.
pewnym
splotom tkackim i pomysłowemu układowi
Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948.
nici w postawie i wątku uzyskiwano efektowne tkaniny
Iniano-wełniane w których przeświecały lniane nici
postawu. O kieckach szytych niegdyś z takich tkanin mówi się dziś, że to był „wielki
strój", choć obecnie jest to tylko „parciok".
Do strojów męskich i kobiecych stosowano ozdobne sploty tkackie, do strojów kobie­
cych — iglicowanie. W starszych strojach wełnianych ścieg iglicowany był wykonany
wełną, w strojach białych — bawełną; współcześnie używają jedwabiu. Obecnie w tkac­
twie opoczyńskim przeważa ścieg krzyżowy, chociaż tkanina może być różnej grubości.
Należy stwierdzić, że od czasów I wojny do współczesnych stroje kobiece posiadają wię­
cej ozdobnych naszyć, aksamitek, paciorków, tasiemek, szerokich koronek u koszul, zapa­
sek i dywanów. Natomiast wyszły z użycia odświętne czepce i późniejsze półczepki;
wianki ślubne były dawniej strojniejsze, i choć ok. 1900 r. weszły w modę welony,
wianki u t r z y m a ł y się do I I wojny. Utrzymał się natomiast czepiec oczepinowy na „bło­
gosławieństwo". Czepce takie są pożyczane od starszych kobiet. Specjalna czepczarka
pierze je i układa, lecz nowych nie szyje.

15

R o z d z i a ł III
ZASIĘG STROJU OPOCZYŃSKIEGO
Przedstawiony na mapie zasiąg stroju opoczyńskiego został wytyczony w oparciu
0 badania terenowe przeprowadzone w latach 1949—1955 r. Dla stwierdzenia różnic mię­
dzy strojem opoczyńskim a strojami sąsiednimi przeprowadzono również wywiady we
wsiach: Bukowiec, Małe Końskie, Błogie, Sławno, Mniszków, Psary, Prymasowa Wola,
Żelazowice, Topolica, Żarnów, Miedzna, Wąglany, Korytków, Adamów, Snarki, Janików,
Kadz, Klwów, Żdżary, Rudki oraz Białobrzegi i Nagórzyce za Pilicą.
Należy podkreślić, że odrębność Opoczyńskiego wyraża się silnie w stroju, który w y ­
różnia je tak, że kiedy Opoczyniacy idą np. do Częstochowy, sąsiedzi mówią o nich: „Idą
opoczyńscy ludzie" albo „Idą wszystkie kolory" .
Zasięg stroju opoczyńskiego nie zamyka się w granicach powiatu opoczyńskiego
(mapa), lecz sięga południowej części powiatu rawsko-mazowieckiego, przekracza Pilicę na
północ i biegnie wsiami: Łęgonice, Żdżary, Rudki, Sadykierz, Brenica, Podmałec, dalej
k u zachodowi przez: Białobrzegi do Smardzewic i Tresty Rządowej na Bratków, Sławno,
Prymasowa Wolę na zachodzie do Ostrowa na południu, poprzez Karwice, Brustowiec,
obejmuje na połudn. wschodzie Zychorzyn, Grabów, Gałki, Nieznamierowice, biegnie do
Odrzywołu i Wysokina, a więc obejmuje środkową i północną część pow. opoczyńskiego
3B

1 połudn. część pow. rawsko-mazowieckiego.
Strój opoczyński posiada kilka odmian lokalnych,
pewnymi odrębnymi cechami, zaznaczający­
m i się w kroju, kolorze tkaniny, zdobieniach
lub w częściach ubrania. Są to głównie 3 od- •
miany: lubocheńska, smardzewicka i odrzywolska. Na peryferyczne te odmiany wpły­
wał strój z terenów sąsiednich. Najbliższe po­
dobieństwo występuje w stroju okolic Opocz­
na, Studzianny i Rzeczycy. Odmiana odrzywolska nie wykazuje tendencji do rozwoju
stroju,
lecz zachowała niektóre starsze
formy. Natomiast takie elementy jak typy
tkaniny, motywy haftu zbliżają bardzo strój
rzeczycki z lubocheńskim i smardzewickim.
Dodać jednak należy, że niektóre ośrodki
znajdują się mimo zachowania dawnego
stroju ludowego pod silnym działaniem niwe­
lacyjnym miast, szczególnie w pobliżu To­
maszowa, Drzewicy i Odrzywołu. Wpływy te
zaznaczają się bardziej w stroju letnim niż
zimowym. Najbardziej jednolite pod wzglę­
dem całokształtu stroju są wsie skupione
wokół Opoczna. Jest rzeczą charakterysty­
czną, że zasięg stroju opoczyńskiego można
nawiązać do dawnych granic historycznych
z X V I w.
W X I X w. Opoczyńskie znajdowało się
pod silnym wpływem stroju łowickiego,
ujawniającym się w noszeniu białej, fałdzistej sukmany a także w kieckach i zapaskach,

Ryc. 8. Gospodyni w stroju odświętnym. Wygnanów, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946.
16

które wyróżniają się między sobą

W noszeniu zapasek „na odziew" o prążkach ułożonych poziomo i wysokich czepcach. Za­
sięgi stroju przedstawiają się następująco: czarny strój męski występuje w całym Opoczyńskiem, lecz starszy strój kolorowy w drobnych odmianach zaznacza się w okolicach
Opoczna, Studzianny, Rzeczycy. W okolicach Lubochni były noszone granatowe spancerki, a w okolicach Smardzewic — spancerki modre i kolorowe lejbiki i spodnie. Wzdłuż
półn.-zach. granicy zasięgu stroju opoczyńskiego noszą również granatowe spancerki.
W Kanicy — spancerki bordowe lub granatowe a spodnie czarne.
W połudn.-zachodniej części pow. opoczyńskiego noszono zawsze czarne ubrania z czar­
nymi potrzebami.
Biała sukmana występuje w całym Opoczyńskiem w X I X w. i jest dla tego obszaru
charakterystyczna, choć w X I X w. noszono na prawym brzegu Pilicy naszycia czerwone,
a na granicy: Zychorzyn, Gałki, Przysucha — siwe sukmany . W okolicy Smardzewic
i Lubochni noszono sieraczkowe kapoty, które występują również w stroju piotrkowskim.
Sukmany granatowe mają zasięg rozproszony a w X X w. nie były noszone i wiado­
mości o nich są ułamkowe. Natomiast sukmany białe noszono również poza granicą
połudn.-zach. zasięgu stroju opoczyńskiego, lecz bez pasów siatkowych.
Także koszule męskie, haftowane wykazują wiele cech wspólnych z piotrkowskimi,
prócz okolic Odrzywołu.
Większe różnice zaznaczają się w stroju kobiecym. Dla okolic Opoczna, Studzianny,
Rzeczycy charakterystyczny jest strój z X I X i pocz. X X w. przedstawiony na tabl. I . Na­
tomiast strój przedstawiony na tabl. I I jest bardziej współczesny. Opoczyński strój ko­
biecy urozmaica różnorodność typów tkanin z których jest wykonany. W Smardzewicach
kobiety noszą dotychczas kiecki układane do aksamitnych gorsetów, długie zapaski z ta­
siemkami, koszule haftowane, czasem bluzki, na ramionach i szyi tzw. „dętki", na głowie
półczepki. Niektóre z tych elementów zbliżone są do stroju piotrkowskiego, jak gorsety
i długie zapaski z naszyciami z tasiemek.
Strój kobiecy okolic Lubochni jest mieszany, występują w nim obok charakterystycz­
nych cech stroju opoczyńskiego, także kiecki bez staników do bluzek z falbanką lub tzw.
rawskie, występujące na północ omawianego terytorium. Istnieją też pewne różnice w ko­
lorycie, w zapasce np. występują prążki czerwone a w tle kiecek — również kolor
malinowy.
W starszym stroju wianek ślubny panny młodej i strój głowy druhny zdobiony pa­
w i m i piórami można nawiązać do podobnego stroju w Piotrkowskiem.
W okolicach Odrzywołu noszą kobiety kiecki układane z naszytymi nisko tasiem­
kami, długie zapaski, koszule bez haftów z prostym kołnierzem obszytym koronką. Często
też zamiast pasiaków noszą jednobarwne z kupnego materiału, i bluzki w rodzaju paso­
wanych kaftanów.
Charakterystyczną cechą stroju opoczyńskiego obszarów północnych są tkaniny zdo­
bione iglicowaniem lub techniką czteronicielnicową. Są to tkaniny wełniane i parciane
łączone z bawełną lub wełną. Z lniano-bawełnianych tkanin szyją kiecki, gorsety, kaftany
a w Lubochni nawet zapaski. Niektóre desenie są związane z zapaską lub katanką, a pe­
wien typ kolorowych parcianek wątczonych wełną sięga nawet poł. X I X w.
Tkaniny 4-ronicielnicowe są także w połudn. części omawianego terenu, lecz nie ma
tu takiego bogactwa wzorów jak na północnym.
W oparciu o informacje możemy stwierdzić, że w okolicy Opoczna były w użyciu kiecki
w których kolor modry, t j . ciemnogranatowy, lub czarny był traktowany na równi
z kolorem czerwonym i łączony z białym. Czarne kiecki z wąską białą prążka jak również
i zapaski w pas oraz zapaski na odziew utrzymały się dłużej; do dziś np. jest noszona za­
paska modra. Przypuszczać można, że zaważyły tu w p ł y w y idące od Skarżyska, Iłży i Bo­
dzentyna, gdzie występują czarne bądź czarne z białymi zapaski lub kiecki. Także w pół­
nocnej części omawianego obszaru miał występować kolor granatowy z czerwonym, być
może — jaśniejszy niż w okolicach Opoczna.
Natomiast nad Pilicą obok kiecki dwubarwnej lub „drobnej", występuje kiecka jedno­
barwna a także kolor czerwony w tle. O wyraźniejszych zasięgach możemy mówić do­
piero, gdy wszedł w modę kolor czerwony czyli ciemno-pąsowy lub pomarańczowy,
który zapanował powszechnie wraz z raportem ,.na okrągło", związanym z techniką
37

2 strój Opoczyński

17

iglicowania. Ok. 1910 r. wypiera go wzór „łowicki" czy pąsowy (chrom), również po­
wszechny a nawet występujący na zachód od omawianego terenu.
Ludność Rzeczycy posiada upodobanie do tkanin ciemnych, okolice Studzianny — do
tkanin o odcieniach jaśniejszych niż opoczyńskie. We wsiach na północ od Rzeczycy
kolor wiśniowy jest bardziej malinowy a w okolicach Lubochni w stroju tzw. „ r a w s k i m "
występują prążki czerwone, niestosowane w całym Opoczyńskiem. Kolor czerwony w tle
występuje na połudn. zachód w okolicach Żarnowa, Małych Końskich i Błogiego, n a w i ą ­
zuje on do stroju piotrkowskiego.
W X I X w. były powszechnie noszone kiecki w pas z gorsetem o ośmiu—dziesięciu
klapkach. Po 1900 r. w okolicach Rzeczycy i Studzianny przyszywano kieckę do stanika;
utrzymało się to dłużej, bo do I wojny na połudn. obszarze.
Zapaski posiadają również pewne odmiany. W najstarszym stroju długie zapaski
w „pas" były noszone powszechnie, natomiast współczesne zapaski krótkie mają zasięg
obejmujący okolice Opoczna, Studzianny i Rzeczycy. Obok nich w okolicach Studzianny
i Rzeczycy noszono zapaski prosto ułożone. Długie zapaski „na p o r y w k ę " noszą w okoli­
cach Opoczna tylko starsze kobiety, a w okolicach Rzeczycy i Studzianny — noszą je
tylko młodsze. Charakterystyczną cechą zapasek „ w pas" jest ich wystrój.
Zapaski na odziew wykazują mniejsze różnice, to też i zasięgi ich są mniej zróżnico­
wane. Powszechnie mają dno „łowickie" lub czarne, a jedynie w okolicy Opoczna — tło
modre. Starsze zapaski „do odziewu" były dłuższe i takie pozostały w okolicach Smar­
dzewic, gdy gdzieindziej są krótsze. Charakterystyczną cechą zapasek na odziew z końca
X I X w. i pocz. X X w. jest poziomy układ prążek. Prawdopodobnie, jak na mapie W ó j ­
c i c k i e g o , zasięg ich był dawniej bardziej posunięty na zachód. Zapaski tego typu w y ­
stępują także w okolicach Iłży a nawet Warszawy.
Koszule kobiece ze stojącym prostym kołnierzykiem obszytym siatką były w X I X
i X X w. powszechnie noszone. Późniejsza moda kołnierzyków wywijanych nie objęła
tylko okolic Odrzywołu, gdzie ten krój zachował się do czasów współczesnych. Rów­
nież koło Lubochni noszono szersze kołnierzyki z koronką. W okolicach Rzeczycy i Stu­
dzianny stosowano przed I wojną haft dwubarwny, biało-czarny, a współcześnie białoniebieski lub biało-różowy. Zasięg haftu zoomorficznego obejmuje okolice Rzeczycy.
Lubochni i przechodzi na Smardzewice. W okolicach Smardzewic wyróżnia się czerwonoczarny haft krzyżykowy wykonywany na kanwie; kontynuacją tej techniki jest kolorowy
haft na rękawach.
Zasięg występowania czepców nie jest dla wszystkich ich typów jednakowy, czepiec
z miękką główką pod chustkę jest powszechny, natomiast czepiec oczepinowy „na błogo­
sławieństwo" z główką haftowaną występuje w grupie studziańskiej i rzeczyckiej. W y ­
sokie czepki można nawiązać do typów występujących w starszym stroju łowickim. Nato­
miast półczepki przyjęły się w okolicach Smardzewic i Lubochni a zasięg ich wiąże się
ze strojem piotrkowskim.
Wianki ślubne w tzw. pieski z wstążki ułożonej na główce występują w okolicach
Opoczna i Smardzewic, a także w Radzicach koło Drzewicy; w pozostałych wsiach ukła­
dają wianek z k i l k u rzędów wstążek. W Lubochni druhny noszą wianek zdobiony pawimi
piórami, przez co nawiązują do zwyczajów piotrkowskich.

Rozdział

IV

OGÓLNY OPIS O P O C Z Y Ń S K I E G O STROJU MĘSKIEGO
S t r ó j c h ł o p i ę c y . W X I X w. chłopcy nosili latem powszechnie tylko koszule.
Dla ciepła wkładano katonki, t j . sukienki z r ę k a w a m i na zimę. a bez rękawów na lato.
K a t a n k ę nosił chłopiec do 4—5 roku życia. Obecnie ubiera się małych chłopców w weł­
niane sukienki w drobne prążki tkane na krosnach a także w czapki zwane krakuski.
Ok. 1900 r. zaczęto ubierać chłopców staranniej, nosili spodenki z mieszanej wełny,
II!

3 8

sukmanki prostego kroju z szamerunkiem
lub fałdami; buty od święta i wysoki filcowy
kapelusz z pawim piórkiem uzupełniały s t r ó j . Współcześnie chłopcy ubrani są w ubranka.
Spodnie przyszyte do zielonego stanika sięgają do połowy łydek. Marynarki noszą czarne,
koszule płócienne, haftowane (ryc. 12).
S t r ó j m ę s k i l e t n i , Ok. 1870 r. opoczyński strój męski składał się z płóciennych
portek grubej roboty z paździerzami bądź z cienkiego płótna uszytych w fałdy, a zapinanych
na obartelek. W dni zimne wkładano spodnie podwójne. Koszulę z wywijaną oszywką wią­
zano na zaściegacke; noszono ją po wierzchu „na wypust", sięgała kolan, a w pasie prze­
ciągnięta była wełnianym pasem, białym na codzień, a czerwonym na święta. Na koszulę
wkładano kolorowy lejbik z wysokim kołnierzem i klapami, a w chłodne dni — sukmanę.
Wysokie buty jednakowe na obydwie nogi, z wywijanymi cholewami przywiązywano do
nogi podwiązkami zwanymi trocki. Chwasty opuszczano z boku butów. Stopy owijano
wiechciem i onucami. Chłop nosił długie po ramiona włosy, a na czole grzywkę podciętą,
by do oczu nie wchodziła. Głowę chronił słomkowy kapelusz własnej roboty. Długie włosy,
często źle utrzymane lepiły się w strączki; w Jasieniu utrzymuje się gadka, iż we wsi
był jeden grzebień u sołtysa, przywiązany na łańcuszku.
Ok. 1890 r. nie noszono już koszuli „na wypust", wkładano spancer a ok. 1905 r. —
m a r y n a r k ę . Pod spancerem na lejbiku wiązano pas. W dni zimniejsze wdziewano na
lejbik sukmanę. Portki kraszono na czarno.
S t r ó j z i m o w y . W X I X w. Opoczyniacy nosili białe portki z fałdami z sukna. W nie­
których wsiach również białe spancery, jak w Sługocicach i koło Opoczna, ogólnie jednak
informują, że spancer wprowadzono do mody z końcem X I X w. Takie białe portki noszą
współcześnie tylko niektórzy starcy. W okolicach Lubochni chłopi nosili marynarki bez
obszycia tasiemkami, lejbiki pod spancerkiem barwy czerwonej lub czarnej. W razie
zimna zakładano na strój codzienny odświętną sukmanę, a w mrozy — kożuchy. Przed
39

I wojną modne były kożuchy żółte „kacapskie", a po
nich tołuby. Do żółtych kożuchów wkładano czapkę
czarną ze sztucznego baranka. W I poł. X I X w. no­
szono kołpaki, t j . rodzaj kapuzy wiązanej pod brodą.
Z końcem X I X w. ubierano do białego kożucha
czapkę rogatą „na 4 strony świata", (ryc. 26).
S t r ó j c o d z i e n n y . „Gdy chłop szedł siec,
to koszulę na wierzch nosił i przepasywał się pasem
czerwonym", a potem i bez pasa chodził, po staro­
dawnemu. Gdy było zimno chłop siekł w sukmanie,
wtedy „czasem powrósłem przewiązywał się".
Robocze spodnie kraszono na czarno i przerabiano
rzadko wełną. Obecnie do czarnych portek wdzie­
wają bylejaką marynarkę, a dawniej barchanowe
kaftany.
S t r ó j o d ś w i ę t n y . W I I poł. X I X w. nosili
chłopi portki z fartuszkiem, zwane „z fałdami", tkane
na parcie kolorową wełną. Koszule wiązali na „zaście­
gacke", na nią ubierali lejbik z wysokim kołnierzem
i klapkami, wysoko zapinany, kolorowy. Spodnie
przewiązywano na codzień pasem białym, a od

Ryc. 9. Chłop w białej sukmanie i barwnym pasie siatko­
wym. Opoczno. Fot. Zakład Fotograficzny w Opocznie, 1946.
19

40

święta — czerwonym . Pasy były sztywne szerokie, okręcano je trzykrotnie na lejbiku.
Jeżeli wkładano sukmanę, pas owiązywano na sukmanie. Do sukmany wkładano kape­
lusz, zwany żartobliwie świński ryjek lub piasta „wysoka jak komin". Włosy strzyżono
,,po donicy", t j . okrągło „na pół uszu" taką fryzurę noszą współcześnie staruszkowie.
Ok. 1890 r. wszedł w modę krótki do pasa spancer i kolorowe lub czarne ubrania.
W Lubochni noszono najpierw spancery niebieskie, a później granatowe z mosiężnymi
guzikami w dwa rzędy. Spancerki posiadały klapki obszyte czarnymi tasiemkami. Span­
cerki noszono latem, a na zimę wkładano sukmanę z siatkowym pasem. Do tego stroju
noszono koszulę z wywijaną oszywką i czerwono-czarnym, a potem biało-czarnym haf­
tem. Buty dopasowane ze sztywną klejoną cholewą i czapki „kaśkiety" z dużym denkiem
lub „sprężynowe", a potem maciejówki uzupełniały całość.
Krótko przed I wojną weszły w modę koszule z przedsobkiem, zdobione białym haf­
tem. Ok. 1905 r. noszono marynarki kolorowe obok spancera, który wyszedł z mody po
I wojnie. Bardziej charakterystyczny był strój kawalerów, którzy na przełomie X I X
i X X w. nosili: portki, lejbiki i spancer tkany na 4 nicielnicach. Do tego stroju wkładano
buty w 8-kantów z huncfotami na pięcie i podkówkami. Buty tego typu wyszły z mody
przed I wojną. W półn. części Opoczyńskiego kawalerowie nosili modre spancery z świe­
cącymi guzikami w dwa rzędy.
S t r ó j o b r z ę d o w y . W X I X w. szedł pan młody do ślubu w sukmanie i kapeluszu
lub czapce, przeważnie też na tę okazję sprawiał sobie nowe ubranie. Do sukmany przypinał
białą kokardkę z zielenią. Kolberg podaje, że nad Pilicą wkładano do ślubu granatowe
sukmany, a koło Opoczna podają, że gdy chłopak szedł za drużbę nosił kołpak. Z końcem
X I X w. drużba miał kapelusz zdobiony piórami, kwiatami i szychem, a gdy kapelusz wy­
szedł z mody, przystrajano czapkę gałązką różowych kwiatów i wstążką. W okolicach
Smardzewic i Lubochni opasy­
wano wstążkę dokoła czapki.
Chłop tańczył w sukmanie, za­
kładał wtedy lewy jej róg na
lewą rękę, a gdy się rozgrzał,
tańczył w lejbiku. Istnieje też
powszechny zwyczaj tańczenia
latem boso.
Był zwyczaj, że po śmierci
chowano chłopa w stroju ślub­
nym, w koszuli, portkach i lej­
biku, a gdy spancer wszedł w
mode •— w spancerze.

Ryc. 10. Odświętne ubiory parob­
ków. Świerzyna, pow, Opoczno.
Archiwum Muzeum Regionalnego w
Tomaszowie Mazowieckim. Fot. Za­
kład Fotograficzny w Opocznie, 1938.

Rozdział

V

SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU MĘSKIEGO
Koszula
4 1

Opoczyńskie koszule męskie są typu p r z y r a m k o w e g o , zmarszczone wokół
szyi, przy kołnierzu-osyioce, mankietach-osyweckach. Koszula składa się z dwóch płatów
płótna, przyszytych do p r z y r a m k ó w i z dolnej części zwaną odzimek. Część górna zwie
się stan lub ciałko . R ę k a w y koszuli posiadają pod pachą kwadraciki zwane
ćwikłami.
Kołnierze i mankiety są z podwójnie złożonego płótna. Koszulę szyje się na okrętkę,
zmarszczenie układa igłą, po czym w odległości 1 cm przewlekają zmarszczenie nitką,
aby się nie rozchodziło.
W I poł. X I X w. noszono koszule konopne lub zgrzebne lniane z płótna słabo bielo­
nego. Przy końcu X I X w. odświętne koszule z cienkiego płótna, a w okresie między­
wojennym — z płótna bawełnianego, mieszanego niekiedy z lnem.
W Opoczyńskiem istnieją 3 typy męskich koszul, z których jeden jest formą przej­
ściową. Zasadnicze różnice zaznaczają się w kroju kołnierza i przedniej części koszuli.
Najstarszy typ koszuli, to jest na zaściegackę
posiada kołnierzyk wykładany, zwany
wywijano osywka. Przez dziurki w kołnierzu przeciągano zaściegackę; wedle B. Stolar­
skiego ze Sługocic, czerwoną na święta, a do pracy zwyczajny płatek. Przed wojną aż do
czasów współczesnych używano również haftowanych wstążeczek. Przód koszuli jest
przecięty pośrodku, a osywka i osywecki— haftowane (ryc. 11, 12, 14). Takie koszule
noszą obecnie starcy.
42

Koszule nowszego typu mają rozcięcie z boku, a przy nim przedsobek, wyodrębniony
zakładką i wszytą p l o t k ą .
Dla umocnienia rozcięcia jest
naszyty u dołu wąski pa­
sek (ryc. 12, krój I I I ) . Cieka­
wym okazem koszuli tego
typu są wymienione koszule.
Niekiedy kołnierz był osa­
dzony na pasku. Koszule z
haftowanym kołnierzem no­
szono przed I wojną.
Trzeci typ koszul m ę ­
skich, współczesnych, wszedł
w modę przed I wojną, a roz­
powszechnił się po niej. Ten
typ koszuli posiada stojący
kołnierzyk i haftowany gors
zwany napierśnik lub pierśnik, a nawet piersi lub przed­
sobek, koło Opoczna we wsi
Modrzew — wykłady.
Koł­
nierzyk może być zapinany
z przodu lub z boku na 2—3
guziczki. Odmianą tego typu
jest koszula z Woli Zależ­
nej (ryc. 16, 12, I.); posiada­
jąca wyodrębniony napier­
Ryc. 11. Koszula męska z wywijanym kołnierzykiem tzw. „osywką" śnik przy pomocy zakładki
z ok. 1900 r. Studzianna, pow. Opoczno. Muz. Etnograf, w Łodzi. z prawej strony, w którą
Nr inw. 1882. Fot. J. Krajewska. 1948 r.
wszyta jest biała plotka. Nie
43

21

Ryc. 12. Koszule męskie. I — Koszula lniana z pionowym kołnierzykiem. Modrzew, pow. Opoczno.
Muzeum Etnogr. w Łodzi. Nr inw. 2166. I I . — Koszula z kołnierzykiem wykładanym. Bukowiec, pow.
Opoczno. Nr inw. 532. III. — koszula z wąskim gorsem. Ostrów, pow. Opoczno. Nr inw. 1385. IV. —
koszula chłopięca z karczkiem z 1946 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1626. A — przód, B —
tył, C — części kroju: d — płat przedni, e — płat tylni, f — rękaw, g — otok, h — mankiet, i — przyramek. j — kołnierzyk, k — pierśnik, 1 — pasek wzmacniający podstawę rozcięcia, w rysunku IV
1 — oznacza karczek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1 : 24.
;

duże różnice w wykładach posiada koszula (ryc. 12, I), a także koszula mająca na­
szyte „ w y k ł a d y " i wykładany kołnierzyk (ryc. 12, I I , I I I ) .
Na wzór męskich koszul kupnych szyte są koszulki chłopięce (ryc. 12, krój IV), jak
koszula z Woli Załężnej. która ma karczek i wykładany kołnierz.

Spodnie
Najstarsze spodnie opoczyńskie z X I X w. wyszły z użycia po pierwszej wojnie. Był to
typ fartuszkowy, zw. w Opoczyńskiem— ..portki z fałdami' . Były one złożonez2-ch kawał­
ków tkaniny zszytej pośrodku, z rozporkiem z boku, zapiętym na obartel. Spodnie te
miały klin, a w pasie oszywkę z tegoż materiału. Stolarski opisuje spodnie takie: „No­
gawki r ó w n e do końca, fartuszek zapinany na prawym boku, rozporek z boku. Rozporek
ten rozcięty i obrębiony, tak że po zapięciu nigdy brzegi rozporka nie zamykały się
i widać było koszulę, a często i gołe nogi".
1

22

Ryc. 13. Gors koszuli męskiej z około
1920 r. Bukowiec, pow, Opoczno. Mu­
zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw1080. Fot. K. Trzebiatowski. 1951.

Ryc. 14. Koszula męska z „przedsobkiem" tj.
gorsem. Ostrów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1385. Fot. J. Krajewska 1948.

Ryc. 15. Gors koszuli męskiej. Bultowiec,
pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne
w Łodzi. Nr inw. 2230/47. Fot. K. Trzebiatowski, 1951.
23

Ryc. 16. Koszula męska z „pierśnikiem" tj. gorsem z ok. 1920 r. Wola Załężna, pow. Opoczno Muzeum
Etnograficzne w Łodzi. Nr. inw. 1527. Fot. J. Krajewska, 1948.

uf

Ryc. 17. I . Spodnie męskie w „fałdy" z Idzikowic, pow. Opoczno, Muzeum
Etnograf, w Łodzi, Nr inw. 1954. II. Szkic spodni męskich z Sitowy, pow. Opoczno,
o odmiennym miejscu zapinania. I I I . Chłopięce spodnie z kamizelką, Wola Za­
łężna, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C — części kroju: d, di — części noga­
wek, e — klin, f — pasek, g — część przednia kamizelki, h — części tylne kami­
zelki. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 30.

41

Portki na lato były szyte z grubego płótna, a niekiedy z cienkiego . Na zimę szyto
spodnie z białej wełny, z sukna jak na sukmanę, z kolorowej deseniowej tkaniny, tkanej
na 4-nicielnicach lub w d e s k ę . Przy końcu X I X w. białe wełniane lub płócienne portki
zaczęto farbować na czarno, obecnie noszą jeszcze dość często czarne spodnie w fałdy
tylko staruszkowie.
Portki kolorowe były tkane na niebielonym lub czarnym parcie. Tło w portkach było
czarne, buraczkowe, pomarańczowe. Były one tkane w deseń na gładko, bądź w „ząbki"
lub „ w bącki" (Tabl. 3). O takich prawdopodobnie pisał O. Kolberg: „Kobiety tkają na
spodnie pewien rodzaj aksamitu niestrzyżonego z wełny w kolorze niebieskim lub fiołko­
w y m w paski na płótnie".
Wśród eksponatów muzealnych jest kilka par spodni tego typu, pochodzących z środ­
kowej części po w. opoczyńskiego, były one noszone w X X w. np. portki z Idzikowic
(ryc. 17, krój I), i z Radzie Małych (ryc. 18).
Portki w fałdy noszone były do butów z cholewami. Spodnie współczesne nie różnią
się od form powszechnie przyjętych. Są one tkane wełnianym, gęsto kładzionym wątkiem
na czarnym parcie. Są to portki świąteczne.
Prócz portek wełnianych noszą mężczyźni na codzień spodnie z partu, o niebielonym.
postawie a czarnym wątku niekiedy zmieszanym z wełną. Dawniej chłopcy nosili portki
sieraczkowe, parciane z wełną, potem farbowane na czarno. Obecnie koło Opoczna spodnie
chłopięce są z rozporkiem z przodu, a zapiętą klapą z tyłu, przyszyte do stanika z zielonego
samodziału. Na staniku naszyte aksamitki naśladują kołnierz i kieszenie (ryc. 17, I I I ) .
45

Ryc. 18. Portki z samodziału, z fałdami. A — przód, B — tył. Radzice Małe, pow. Opoczno. Muzeum
Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1630. Fot. J. Krajewska. 1948.
2.5

"

a •
C3

Q
1=1 • •
A

' n

/

B

o
0
c=a

J

o
0

B

Ryc. 19. Kamizelki zwane „lejbikami". I . — lejbik z samodziału sprzed 1914 r. Gorzałków, pow. Opoczno.
Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1269. I I . — lejbik z samodziału tkany na 4 nicielnicach sprzed
1914 r. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 444. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy,
e — przód, f — patka kieszeniowa, g — części paska, h — kołnierzyk. Rys. Pracownia Muzeum Etno­
graficznego w Łodzi, 1948, Podziałka 1 : 10.

Lejbik
Lejbik jest to rodzaj kamizelki noszonej na koszulę do 1890 r. Lejbiki były krótkie zapi­
nane do góry. posiadały klapki i wysoki kołnierz wystający równo z uszami. Późniejsze
z końca X I X w. były głębiej wycięte. Dawne lejbiki były jednobarwne: pąsowe, zielone.
modre, czasem przetykane w prążki. W pow. rawskomazowieckim najstarsze lejbiki, jakie informatorzy
pamiętają, były granatowe, szyte z samodziału,
a z tyłu z białej lub czarnej, potem czerwonej pod­
szewki. Lejbiki były luźne; ściągane w pasie sprzącz­
ką są późniejszego typu. Tkaninę na lejbiki tkano na
4-nicielnice w ząbki, szczególnie modne były one
w Smardzewicach (ryc. 20). Lejbiki z okolic L u bochni o tle bordowym lub niebieskim były tkane
jak kilimek. W pow. opoczyńskim noszono lejbiki
jednobarwne, ich ozdobą był ścieg drelichowy, bądź
deseń na pąsowym tle. Takie lejbiki noszą obecnie
tylko starsi mężczyźni.

Ryc. 20. „Lejbik" — kamizelka męska z samodziału. Smar­
dzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi.
Fot. J. Krajewska 1948.
26

Lejbiki są krajane z samodziału czasem złożonego ukośnie, plecy wykonują z kupnej
podszewki. Różnice zaznaczają się w kroju kołnierza przyszytego do klapek, krojonych
razem z przodem (ryc. 19, krój I I ) . Czasem kołnierz jest zszyty z klapkami i przy­
czepiony do przodu, niekiedy jest owalny, łączony z trzech kawałków (ryc. 19,
krój I ) . W lejbiku mogą być dwie lub cztery kieszenie, lamowane aksamitkami (ryc. 19 I A ) .
Zapięcie może bvć krvte łub na guziki.

A

n
0

P> -

Hyc. 21. I . Spancer męski z samodziału sprzed 1914 r. Idzikowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf,
w Łodzi. Nr Inw. 1254a. I I . Marynarka chłopięca. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1629a. A —
przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — bok, f — płat przedni (w rys. I I przedni i boczny),
g. St — części rękawa, h — kołnierz, i — klapa kieszeniowa, j — pasek. Rys. Pracownia Muzeum
Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 :20.

Ryc. 22. Spancer męski z samoaziaiu. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka, Mu­
zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 453. Fot. K. Wecel. 1953.
27

Spa n ce r
Spancer podobny jest do marynarki i jest noszony na lejbiku. Wszedł w modę między
1880—1890 r. Istnieją dwa typy spancerów, typ starszy, krótki do pasa (ryc. 22) i dłuższy,
który nazywano również m a r y n a r k ą . Marynarka weszła w modę ok. 1905 r. i była no­
szona jednocześnie z krótkimi spencerkami.
W Sługocicach oraz koło Opoczna wspominają, że najstarsze spancery miały być
białe; "być może, że były to krótkie sukmanki. Spancery znane z opisów i przechowane
dotąd są szyte z czarnego lub barwnego, deseniowego, wełnianego samodziału tkanego na
4-nicielnicach. W gminie Sierzchowy noszono spancery modre, a w okolicach Lubochni
niebieskie i granatowe. Pierwsze spancery z okolic Rzeczycy były również granatowe.
Spancerki z klapkami obszyte były tasiemką wokół krawędzi i na rękawach. Obok
czarnych noszono i spancery kolorowe (Tab. I), a w Idzikowicach różnobarwne
w desenie.
Spancer składał się z przodu, tyłu i boków, z r ę k a w ó w złożonych z dwu części koł­
nierza i kieszeni (ryc. 21). Był on szyty z materiału lnianego, wątczonego również grubą
nicią lnianą w niebieskie, buraczkowe, czarne, szare paski. Spancery i marynarki mają
obszycia z deseniowych tasiemek (ryc. 21, 22). zapinane na mosiężne guziki.
Sukmany
Sukmana, zwana koło Lubochni kapotą była wierzchnim okryciem mężczyzn do
1890 r., t j . do wprowadzenia spancera noszona na lejbiku, a później na spancerze i mary­
narce, a nawet na kożuchu. W X I X w. istniało w Opoczyńskiem kilka t y p ó w sukman,
sukmana prosta, nie odcinana w pasie, z potrzebami, noszona przez dzieci jeszcze na
pocz. X X w. Prawdopodobnie ten typ sukmany nazywał Kolberg sukmanką.
Miała ona

Ryc. 23. Biaia sukmana z sukna żałowanego obszyta potrzebami z ok. 1910 r. Wola Załężna, pow. Opocz­
no. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1360. Fot. J. Krajewska. 1948.
28

Ryc. 24. Sukmany męskie. I . — sukmana biała z potrzebami. Grabów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf,
w Łodzi. Nr inw. 944. II. — Sukmana z ok. 1910 r. Wola Załężna. pow. Opoczno. Nr inw. 1360. I I I . —
Sukmana sprzed 1910 r. Gorzałków, pow. Opoczno. Nr inw. 459. A — przód, B — tył. C — części kroju:
d — plecy, e — przód i bok, e! — kliny i części składające się na fałdy sukmany, f, f, — rękaw, g —
kołnierz, h — mankiet, i — naszywka na rękaw, j — patka kieszeni. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf.
w Łodzi. 1948. Podziałka 1 : 30.

czerwone lub zielone klapki, niski stojący kołnierz, była zapinana na haftki, noszona na
lżejsze ubranie. Stojący niski kołnierz zdobiono podobnie jak szwy i kieszenie czerwoną
lub niebieską włóczką. Koło Opoczna, Studzianny i Inowłodza noszono sukmanę najczę­
ściej fałdzistą z czerwonymi klapkami i wyszyciami. W Międzyborzu według informa­
torów — z klapkami czerwonymi lub granatowymi, a w parafii libiszowskiej zdobiona
fiołkowymi taśmami. Sukmana z prostym kołnierzem i klapkami p r z e t r w a ł a do pocz.
X X w. . Z prawej strony Pilicy noszono sukmanę fałdzistą z czerwonym lub czarnym
obszyciem. W okolicach Lubochni w przeciwieństwie do okolic nad Pilicą znano tylko
jeden typ sukmany. W X X w. utrzymuje się powszechnie biała, fałdzistą sukmana z czar­
nymi potrzebami. Sukmany opoczyńskie były szyte z niebarwionego samodziału wełnia­
nego. Kolor sukmany zależał od owczego runa i jego przygotowania, to też sukmany w kolo­
rycie są rozmaite. Ponieważ sukno na sukmanę folowano, stąd s u k m a n ę samodziałową
nazywano pytlową. Niekiedy sukmany były szyte z białego, kupnego sukna, lecz uważano
je za niepraktyczne. W okolicach Smardzewic i Lubochni w X X w. zaczęto nosić sukmany
sieraczkowe, z biało-czarnej wełny. Samodziałowe sukmany białe mocno folowane były
ciężkie, sieraczkowe zaś — lżejsze.
46

2!)

Krój sukmany przedsta­
wiony jest na ryc. 24; w/g
Stolarskiego starsza sukmana
była długa do kostek, z tyłu
dłuższa, z plecami wąsko
skrojonymi i kieszeniami z
tyłu przy fałdach. Nowsza ma
plecy skrojone podobnie do
form współczesnych, fałdy
większe, kieszenie z boku, u
dołu jest równo skrojona.
Całe wykończenie odmienne
szczególnie u kołnierza.
Ryc. 25. Kapelusz słomkowy staruszka. Odrzywół, pow. Opoczno.
Fot. T. Sobolewski, 1947.

Sukmany przetrwały do
naszych czasów, mają wykła­
dane kołnierze,
lamowane
czarną deseniową taśmą zwaną potrzeby. Jest ona przyszyta wzdłuż szwów rękawów, ple­
ców, gdzie biegnie podwójnym rzędem, podkreślone są nią fałdy z tyłu, patki, kieszenie.
Lamowanie na rękawach imituje mankiety, zdobi kołnierz i krawędź zapięcia. Zapięcie na
haftki jest kryte (ryc. 1). Charakterystyczne naszycia widzimy w sukmanie z Opoczna
(ryc. 9).
Chłopcom szyto białe sukmanki, a potem sieraczkowe kapoty, podobne do męskich
sukman z fałdami.
Sukmana granatowa i czerwona z barwionego partu była noszona ok. 1875 r. po­
wszechnie w Międzyborzu, gdzie tylko nieliczni, prawdopodobnie zamożniejsi mieli białe
sukmany. Sukmana czerwona miała granatowe pętle, a niekiedy i naszycia; sukmanę
granatową rzadko zdobiono pętlami czerwonymi i naszyciami. Nad Pilicą noszono grana­
towe sukmany, które wkładano na wesela .
47

Kożuchy
Ok. 1870 r. chłopi w Opoczyńskiem nosili białe, długie baranie kożuchy z czarnymi
małymi kołnierzami i klapami, zapinane na czarne pętle. Kolberg podaje, że kożuchy
były z tyłu marszczone z kieszeniami. W Klwowie kuśnierze szyli kożuchy z białych
owczych skór z kołnierzami i mankietami z czarnego barana. Kożuchy takie przezna­
czone były na sprzedaż na wieś.
Przed I wojną zaczęto nosić żółte kożuchy z dużymi kołnierzami, zapinane na boku
z kieszeniami krajanymi ukośnie. Były to kożuchy „kacapskie", potem weszły w modę
żółte toluby szyte z trzech skór bez fałd. Kożuch był duży. wykonywany często przez
samych gospodarzy.

Nakrycie

głowy.

Okrycie głowy było zależne od pory roku i wierzchniego ubrania. W X I X w. noszono
do kożucha rogatywki „na cztery strony świata" z granatowego lub czarnego sukna, obrze­
żone czarnym lub siwym barankiem (ryc. 27), a w okolicach Lubochni z modrego płótna
z czarnym barankiem. Były też modne rogatywki czerwone, wyszły one z użycia jeszcze
przed I wojną. Rogatywka szyta z czterech kwater sukna (ryc. 26), była wyścielana
owczą wełną, gremplowaną. usztywnioną papierem. Wewnątrz pikowana była płócienną
podszewką. Pas barankowy otoka był lekko poszerzony u dołu. Według B. Stolarskiego
po środku dna był guzik, od którego zwieszał się na czarnym sznurku chwast, przycięty
równo z obwódką.
30

Ryc. 26. Rogatywka zwana .,na cztery strony świata". Porównaj ryc. 27. Pow. Opoczno. A — widok
ogólny, B — części kroju: c — cztery części tworzące denko i boki, d — „baranek" ze skóry baraniej
z runem. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. 1948. Podziałka 1:16.
Ryc. 27. Rogatywka zwana „na cztery strony świata" noszona do 1905-6 przez Kacpra Bigosza, Grotowice, pow. Rawa - Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr ks. wpł. 1491. Fot. K. Wecel, 1955.

Do sukmany noszono powszechnie filcowy kapelusz zwany kaplus z wysoką, zwężającą
się główką a denkiem wgiętym po środku z 2—3-ma aksamitkami, szpilkami i sprzącz­
kami. (Tabl. I). Taki kapelusz zwano świński ryjek lub piasta. Noszono również kapelusze
rozszerzające się u góry . Kawalerowie zatykali w nie pawie piórko lub kwiaty. Kape­
lusze filcowe wyszły z użycia na pocz. X X
w. Po nich noszono czapki
sprężynówki
Ł szerokim denkiem, po czym weszła w
modę maciejówka o denku nieco mniej­
szym zwana kaśkietem (rys. 28). Noszą ją
dotąd starsi chłopi; młodzi przyswoili so­
bie współczesne cyklistówki lub czapki
innego rodzaju.
48

Kapelusz lub kaszkiet drużby był odpo­
wiednio zdobiony, w Rzeczycy w X I X w.
drużba zdobił kapelusz gałązką ze skrzydeł
gęsich, p r z y b r a n ą czerwonym i czarnym
suknem a także szychem. Przy chodzeniu ozdoby te
trzęsły się. W Smardzewicach i Lubochni przybierano
maciejówkę a m a r a n t o w ą wstążką i rózgą kwiatów przy­
piętych z prawej strony (ryc. 28).
Letnim nakryciem głowy był słomkowy kapelusz
(ryc. 25), pleciony ..plotką" robioną z żytniej słomy.
Plotkę wyplatano z 6-ciu słomek. Kapelusz taki szył
przeważnie pastuch pasąc bydło; obecnie jednak kape­
lusze te wyszły prawie z użycia.

Ryc. 28. Czapka „kaszkiet" drużby. Wola Załęzna, pow, Opoczno
Muzeum Etnograf w Łodzi Nr inw. 2128. Fot. .T. Krajewska. 1946.
31

Pasy
W X I X W. noszono pasy tkane lub plecione, ale nigdy rzemienne. Według Stolar­
skiego w Sługocicach noszono niegdyś wysokie skórzane pasy, podobne do krakowskich,
lecz obecnie nikt ich nie pamięta. W poł. X I X w. były w modzie białe lub czerwone pasy
wełniane a z końcem X I X w. noszono na codzień pasy czerwone, tkane z wełny lub ple­
cione, siatkowe, wielokolorowe na święta. Do czasu I wojny noszono pasy siatkowe ple­
cione (ryc. 31), droższe i sztywne tkano na warsztatach (ryc. 29, 30, 32).
Pasy siatkowe były na tle pąsowym, żółtym a nawet czerwonym, jak w Rzeczycy, ple­
cione z wełny. Plotły je kobiety (ryc. 68) (długość 2,5—2,7 m, szer. 13—25 cm).

Ryc. 29. Pas z barwionych nici lnianych z ok. 1900 r.
Zychorzyn, pow. Opoczno. Fot. K. Wecel, Muzeum
Etnograficzne w Łodzi.

Ryc. 30. Pas włóczkowy o tle żółtym, szer. 7,8 cm.
dług. 291 cm. Opoczno, Muzeum Etnograficzne
w Łodzi. Nr inw. 2162. Fot. ,T. Krajewska.

Sztywne pasy tkane w X I X w. noszone były na lejbiku a na przełomie X I X — X X w.
na sukmanie. Pas siatkowy okręcano dokoła figury; istniało kilka sposobów wiązania.
Najpospolitszy — to wiązanie na przodzie (ryc. 6) lub z boku (ryc. 1 i 9).
Pas tkany na krosnach uważany jest za starszy od siatkowego. Pasy parciane są tkane
na płóciennym postawie z wełnianym wątkiem.
Pasy wełniane tkane posiadają skręcone frędzle (ryc. 30), bądź splecione są w war­
kocz (ryc. 29).
Obuwie
Opoczyńscy i rawscy chłopi noszą buty wysokie z cholewami. Zmieniały się one aż do
naszych czasów.
32

W X I X w. noszono czarne, juchtowe buty o przyszwach krojonych razem z cholew­
kami. Robiono je na jednym kopycie. Takie buty były bez futrówki, miały miękkie cho­
lewy, dwukrotnie wywijane. Cholewy miały uszy. przez które przeciągano podwiązkę lub
trocki zakończone chwastami. Cholewy były obszyte zielonym, czarnym lub czerwonym
sznurkiem. Podwiązki byty z 3 wełen zielonej, czerwonej i czarnej. Kawalerskie buty miały
wyższe obcasy i podkówki. Trzy gwoździe przybite na pięcie zwano huncfotami.
Ok. 1870 r. weszły w modę buty z krojem, czarne z futrówką bez wywijania cholewy.
Kawalerowie nosili buty w 8 kantów, karbowane w harmonijkę. Na pięcie świeciły mo-

Ryc. 31. Pas „siatkowy" pleciony w rękach. Idzikowice.. pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Ło­
dzi. Nr inw. 1254 c. Fot. K. Wecel, 1953.

Ryc. 32. Pas o osnowie lnianej a wątku wełnia­
nym. Smardzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etno­
graficzne w Łodzi. Nr inw. 483. Fot. K. Wecel, 1953.

siężne huncfoty. Buty karbowane zarzucono przed I wojną. Po nich przyszły buty z pro­
stymi cholewami.
Stopy owijano w X I X w. powszechnie wiechciami lub onucami. Wiechcie skręcano
ze słomy na ręce i kropiono wodą, aby słoma zmiękła. Część słomy przewiązywano
i dzielono, jak snopek. Chłop kładł węzełek pod stopę, dłuższą częścią w kierunku pal­
ców, po czym po 2—3 słomki okręcał dokoła nogi. Wyrobiony w ten sposób wiecheć star­
czył na t y d z i e ń . Szlachta wcześniej, bo w X V I I I w. w. g J. K i t o w i c z a zarzuciła
wiechcie i onuce. Chłopi dopiero w ostatnich latach zaczęli używać skarpet.
Z końcem X I X w. weszły też w użycie trepy wyrabiane z drzewa i obijane rzemie­
niem. Wkładano w nie również wiechcie.
J9

o Strój Opoczyńsk

30

33

R o z d z i a ł VI.
OGÓLNY OPIS OPOCZYŃSKIEGO STROJU KOBIECEGO
W X I X w. noszono niemowlęta w cienko uprzędzionych prześcieradłach, otrzymywa­
nych we wianie. Koło Luhochni tkano je „w bącki". Ok. 1900 r. prześcieradła były tkane
z lnu i bawełny na 4-nicielnicach i obszywane białą „obróbką" z chwastami. Współcześ­
nie noszą niemowlęta w pasiastych dywanach obszytych wełnianą obróbką lub doróbką
z chwastami zw. kocotki. (ryc. 7).
S t r ó j d z i e w c z ę c y . Małe dziewczynki ubierają latem w sukienki perkałowe
a w zimie — wełniane. Niemowlętom nakładają zdobione czapeczki z jedwabiu lub wełny
(ryc. 63). Nieco starsze dostają zapaski w pas, tkane jak zapaski na porywkę. Dziewczęta
chodzą ubrane jak dorosłe kobiety (ryc. 33), tylko m a ł y m dziewczynkom tkają wełniaki
„drobne". Dziewczynki noszą często zapaski do odziewu po swych babkach, gdyż matki
nie noszą zapasek niemodnych.
S t r ó j k o b i e t . Najstarszy znany nam z informacji strój kobiecy z I I poł. X I X w.
składał się z kiecki do pasa w dwie wełny, przetykanej niekiedy białym partem lub czar­
nymi prążkami, z tak zwanym przedsobkiem lub półką, a dalej z zapaski w „pas" i na
,,odziew". Koszula typu p r z y r a m k o w e g o była gładka lub ze stebnówką, a gdzienie­
gdzie z wyszyciem, z prostą osywką i wąskimi osyweckami. Gorset z samodziału lub
materiału kupnego miał 8 klap, a koło Lubochni 4, i był dopasowany do stanu. Głowę
zdobił czepiec z zawiązaną na n i m „na okrąg" salinówką lub tylko chustką. Na nogach
płytkie, skórzane pantofle, niekiedy sukienne lub % samodziału łączonego ze skórą, uzupeł­
niały strój kobiecy.
Ok. 1890 r. weszła w modę kiecka w pas z „osywką", w pow. rawsko-mazowieckim
na czerwonym dnie, tkana w wąskie pasy z prążkami symetrycznie ułożonymi w raporcie
w 5 wełen (czarna, zielona, fiołkowa, buraczkowa, niebieska przetykana niekiedy białym
partem, Tabl. I I I ) . Podobnie wykonane były kiecki zwane parciokami lub pacześniokami, których raporty są wykonane gładko, bądź tkane jak w Rzeczycy w „ząbki" a koło
Lubochni w „bącki" (Tabl. I I I . ) .
Na przełomie X I X — X X w. weszło w modę tło koloru pąsowego (tj. pomarańczowego
niekiedy o odcieniu cynobrowym). Kie­
cka tkana w szersze niż dotąd pasy po­
siadała iglicowanie z wełny, sięgała do
kostek i miała 1—3 zakładki u dołu. Na
nią nakładano zapaskę w pas na tle p ą ­
sowym w szerokie zielone pasy a na ra­
miona zapaskę na „odziew". Do tego
stroju noszą koszule przyramkowe zdo­
bione czerwonymi i czarnymi wyszyciam i (Tabl. I.), a w ośrodku rzeczyckim
i studziańskim haft czarno-biały.
Do kiecki z „osywką" wkładają gor­
sety z tackami, wykonane z samodziału,
lub z granatowego aksamitu zdobionego
paciorkami, stebnówką i haftem. Sznu­
rowano tasiemkami lub wstążkami od
dołu k u górze.
Do stroju ciemno-pąsowego noszą na
czepcu lub bez czepca salinówkę. Czarne
T

Ryc. 33. Dziewczynki we współczesnych stro­
jach odświętnych, Opoczno. Fot. J. Krajew­
ska, 1947.
34

trzewiki zdobione często huncfotami sznurowano czarną tasiemką, młode zaś Opoczynianki
różową lub pąsową. Bogatsze wiązały na szyi prawdziwe korale (do 8-u sznurków) z me­
dalikiem i kilka sznurków bursztynów z krzyżykami i medalikami. Biedniejsze wiązały
kamienne gronotki.
Prócz charakterystycznego pąsowego wełniaka noszą Opoczynianki wełniaki w bar­
wach ciemniejszych bogato iglicowane szczególnie w Smardzewicach. Na terenie pow.
rawsko-mazowieckiego wyrabiają w dalszym ciągu parciaki. lecz o innym układzie postawu
niż w tkaninach starszych. Kiecki przyszywa ją do staników a u dołu zdobią sznurkiem
kręconym z wełny.
Ok. 1910 r. ukazały się kiecki i zapaski ..o dnie łowickim" lub „pąsowym" (chrom).
W pierwszej fazie były one tkane w 4—5 wełen o raporcie symetrycznie zbudowanym „na
okrągło". Ok. 1920 r. raporty rozbudowują się kolorystycznie, stosuje się kilka odcieni
koloru zielonego, różnicuje się kolor buraczkowy, niebieski i różowy. Kolor różowy dawał
tkaninie szczególny akcent, a pasy stały się asymetryczne. Do kiecek o dnie łowickim
noszą zapaski na odziew (o dnie czarnym), i zapaski w pas (np. o dnie zielonym, Tabl. I I ) .
Niekiedy kiecka i zapaska na odziew ma dno łowickie. Do żałoby noszą kieckę o czarnym
dnie z czarną zapaską na odziew. W dni niepogodne koło Opoczna używają najczęściej
zapaski na odziew w kolorze modrym (ryc. 41). Oprócz tego noszą też kiecki o tle „gąsiątkowym" t j . seledynowo-zielonym, lub o o tle „ciałowym" t j . jasno-różowym a także
niebieskim lub w ogóle jasnym. Są to stroje bardziej paradne, przeznaczone na lato i do
nich noszą jasne zapaski a nie używają już zapasek do odziewu.
Po I wojnie noszono koszule z w y k ł a d a n y m kołnierzem zdobionym siatką, z wyszyciem
na przyramkach, kołnierzu i mankietach. Haftowano bawełną zapołem w różnych kolo­
rach. Nowsze koszule mają mankiety dłuższe od dawnych, przy kołnierzu siatkę szeroką,
wykonaną szydełkiem, krochmaloną i falującą (ryc. 40).
W dni chłodne ubierano kaftan, który
ok. 1900 r. był krótki, z deseniowej tka­
niny, najczęściej o dnie ciemnopąsowym
(Tabl. I I I ) . Współczesne kaftany mają
dno łowickie (Tabl. I I , Tabl. I I I ) , chociaż
używane są i inne np. o tle czarnym
w zielone paski (Tabl. I I I ) . Prócz kafta­
nów z samodziału Opoczynianki noszą
kaftany z cienkiej wełny z szewiotu lub
aksamitu. Kaftany są przeważnie na
podszewce, często ze starego wełniaka.
Uroczyste ślubne kaftany są z cienkiej
wełny. Z końcem X I X w. w okolicy
Lubochni kaftany z kupnej tkaniny haf­
towano na plecach.
Dziewczęta i kobiety plotą włosy
w dwa warkocze złączone różową lub
haftowaną w kwiaty wstążką. Dziew­
częta wiążą nad czołem salinówkę,
idąc do miasta kryją salinowki białą
perkalową chustką. Na nogi wkładają
latem pantofle i białe, wełniane własnej
roboty lub kupne pończochy.
S t r ó j l e t n i . Biały
odświętny
strój letni był jednocześnie strojem ślu-

Ryc. 34. Dziewczynka w ubiorze letnim. Su­
kienka z perkalu. Zychorzyn, pow. Opoczno.
Fot. Marian Ney, 1946.
3-

35

tanym. Prócz stroju białego kobiety ubierają się w kieckę z cienkiej wełny, naśladującą
wełniak w kroju o kolorze najczęściej granatowym lub buraczkowym, zdobioną zakład­
kami i aksamitnymi naszyciami. Prócz takiej kiecki noszą sukienki z deseniowego perkalu
szyte na wzór wełniaka lub lnianego samodziału barwionego i tkanego w deseń. Na to
nakładają zapaskę w „pas".
S t r ó j z i m o w y . W X I X w. kobiety opoczyńskie nosiły w zimie na wełniaku rodzaj
sukmanki zw. żupanikiem,
sukienką lub przyjaciółką.
Biedne — z kraszonego na kolor
modry partu, podwatowane; bogatsze — z zielonego, czarnego lub granatowego sukna,
podbite białym lub siwym barankiem. Do sukmanki nosiły buty z cholewami. Na pocz.
X X w. sukienka wyszła z mody; dłużej utrzymała się angierka lub wangierka<& samo­
działu o tle pąsowym i biało-czarnej osnowie.
Na angierki nakładano zapaskę w pas. Na szyi wieszano bursztyny (Tabl. I ) ; koło K r a ś ­
nicy, we wsi Dęby wiązano na głowie dzikówkę lub „dziką chustkę". Była to duża, weł­
niana o tureckim wzorze chustka, którą okrywano głowę i ramiona, wiązano, pod brodą
i na nią dopiero zawiązywano zapaskę na odziew. Angierki utrzymały się gdzieniegdzie do
tej pory.
W pow. rawsko-mazowieckim kobiety nosiły w zimie dywany tkane na 4-nicielnicach,
składane w trójkąt, a końce zwijano w kształt mufki. Na taki dywan nakładano zapaskę
na odziew, którą przewiązywano raz z góry, drugi raz w pasie, przekładano do tyłu i wią­
zano. Obecnie kobiety zakładają w zimie wa­
towane k u r t k i ; głowę chronią pod salinowką
lub chustką perkalową, skrzyżowaną pod
brodą i wiązaną z tyłu. Na to wkładają cieple
chustki wełniane i zapaski na odziew. Z pocz.
X X w. kobiety nosiły trzewiki, obecnie
weszły w modę wysokie buty z cholewami
(ryc. 4).
U b i ó r d o p r a c y. Do pracy wkładają
w zimie stary wełniak, kaftan watowany,
chustkę na głowę skrzyżowaną pod brodą
i związaną z tyłu, a na to jeszcze ciepłą chu­
stkę. Na nogi nakładają buty lub trepy; da­
wniej wkładano w nie wiechcie i onuce
a obecnie onuce i wełniane pończochy.
Latem noszą wełniaki robione na po­
ry wką, to jest z rzadkiej tkaniny wełnianej
Wkładają też zużyte lub bez haftów ko­
szule i stare zapaski robione na parcie lub
tkane w deseń z paczesi. Prócz wełniaków
zużywają też podniszczone kiecki. Na głowę
nakładają perkalową białą chustkę zasunięta
głęboko na twarz, związaną z tyłu, a przy
pracy w polu pod brodą. Kobiety chodzą
latem boso lub w trepach; idąc do miasta na­
kładano buty dopiero tuż przed osiedlem. Da­
wniej kobiety podczas żniw zdejmowały
wierzchnie ubrania i pracowały w koszulach.

Ryc. 35. Strój letni z fabrycznej wełny, kobieta
idzie boso, a w ręce trzyma trzewiki. Wola Załężna,
pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948.
3 ii

S t r ó j o b r z ę d o w y. Na przeło­
mie X I X i X X w. opoczyński strój ślu­
bny składał się z kiecki białej do pasa
zw. sorcem, na terenie półn. przyszytej
do stanika z w. dymką, z koszuli hafto­
wanej krzyżykami w kolorze czerwonoczarnym lub biało-czarnym. Do kiecki
w pas nakładano gorset i kaftan w y ­
konany z białej bawełnianej tkaniny
tkanej na 4-nicielnicach. W zimie za­
miast białego, zakładają pod kaftan
ciepły gorset.
Do sorców łub dymek noszono za­
paski wełniane, przeważnie na tle ciemno-pąsowym a w okolicach Lubochni,
Rzeczycy, płócienno-bawełniane
zw.
zapołowe. Szyto również kiecki z płótna
kupnego. Spódnica marszczona miała
u dołu 10 zakładek.
Współcześnie w okolicach Opoczna
noszą suknie szyte z płótna kupnego
przyszywane do stanika z rękawami,

Ryc. 36. Młoda mężatka w czepcu obrzędowym z 1916 r. Wola
Zależna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948.

mocno krochmalone. Do białej kiecki zawiązują
często zapaski o jasnych barwach przetykane gęsto
białym partem. Do płóciennej spódnicy wkładano
fartuchy krótsze od niej z białej p i k i lub innych
tkanin, obszyte koronką i białe (kremowe) kaftany
z siatką.
Idąc do ślubu ,,w sorcu", .,dymce" a nawet wełniaku panna młoda zakłada na kark sałinówkę,
którą krzyżuje na piersiach. Na głowie nosi wianek
z wstrzążek, który koło Lubochni przyciska się
chustką. W X X w. weszły w użycie welony i są
powszechnie przyjęte. Do stroju ślubnego noszono
dawniej pantofle a na przełomie X I X i X X w. w y ­
sokie buty. W okolicach Lubochni prócz młodej
i druhny ubierały na głowę stroiki zdobnione pawimi
piórami (ryc. 6).

Ryc. 37. Dziewczyna we współczesnym stroju odświętnym. Ja­
sień, pow. Rawa Mazowiecka. Fot. J. Krajewska, 1954.
37

Na przełomie X I X i X X w. chowano dziewczynę w dużej salinówce na ramionach
i chustce na głowie; mężatkę — w czepku bez chustki a na ramiona dawano połowę
prześcieradła (,,w czym nosiłaby dzieci na drugim świecie"). Starszej kobiecie zakładano
połówkę prześcieradła na ramionach, sięgało ono aż do stóp. Jeszcze i teraz starsze ko­
biety przygotowują sobie czepek lub jakiś strój na śmierć. Zmarłej dają również bur­
sztyny na szyję.

R o z d z i a ł VII.
SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU KOBIECEGO.
Koszule
Opoczyńskie koszule kobiece są podobne do najstarszych koszul męskich na ,,zaściegackę" z wywiniętą „osywką". Składają się one z dwóch części: górnej, krótkiej,
sięgającej do pasa zw. stanevi a w Radzieach Dużych ciałkiem, uszytej z cienkiego płótna,
i z części dolnej t j . nadołka przyszytej do stanu, szytej z grubego płótna często z kilkoma
wkładami dla poszerzenia (ryc. 38, 39 II.). Rękawy koszul marszczone na przyramku
(ryc. 40) a w koszulach rawskich lub północno-opoczyńskich — z kontrafałdem zdobio­
nym. Różnice w koszulach kobiecych zaznaczają się w kołnierzu i mankietach a także
w zdobieniu. Najstarsze koszule miały kołnierze stojące z wąską szydełkową ko­
ronką i były zdobione podwójną stebnówką na przyramkach i ,,osywkach".
Moda na te kołnierze przeżywa się, w Smardzewicach w koszulach późniejszych wystę­
puje haft na kanwie. Tylko w grupie odrzywolskiej przetrwały proste, wysokie
kołnierzyki, jakkolwiek noszone są oba
typy, a młode dziewczęta ubierają się
raczej w koszule nowsze.
Zmiany w kroju koszuli dotyczą tylko
mankietów, gdyż w najstarszych są one
wąskie (ryc. 6), a w późniejszych szero­
kie (ryc. 3).
Najbardziej zróżnicowany jest haft ko­
szuli; najstarsze mają wyszywane przyramki i mankiety a współczesne — ręka­
wy. W koszulach nowego typu haft jest
umieszczony pasami między zakładkami,
bądź też na całej powierzchni rękawów są
rozrzucone bukiety kwiatów.
Koronka zdobiąca koszulę zw. siotką
jest wąska w najstarszych koszulach, w
późniejszych —• rozszerza się, a motywy
zdobnicze różnicują się. W okolicach L u bochni na pocz. X X w. noszono dość szero­
ką „osywkę" z szeroką koronką. Współ­
czesne koszule „siotkowe" lub ,,z krezą"
posiadają szeroką przejrzystą koronkę,
dzierganą szydełkiem, mocno krochmaloną
i falującą.
Ryc. 38. Koszula kobieca z „nadołkiem" z ok. 1900
r. Wólka Felgustowska, pow. Opoczno. Muzeum
Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2049. Fot. J. Kra­
jewska, 1948.
38

3k

\

/

'

1

A

Ryc. 39. Koszule kobiece. I. — Koszula odświętna. Wola Zależna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf,
w Łodzi. Nr inw. 1250 b. I I . — Koszula z nadołkiem. Wola Zależna, pow. Opoczno. A — przód, B — tył,
C — części kroju: d — nadołek, e,ei, f — części okrywające klatkę piersiową (plecy — f, piersi — c,o),
g — rękaw, h — ćwikieł, i — mankiet, j — przyramsk, k — kołnierzyk. 1 — części tkaniny podszywa­
ne od wewnątrz pod przyramek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 30.
Koszule lub bluzki wykonuje się przeważnie z płótna fabrycznego. W Ossie rękawy są
składane wzdłuż i zaprasowane na ostro. Koszula jest zwykle mocno krochmalona.
Ostatnio zjawia się na koszulach nowa ,ozdoba w postaci zakładek. Koszule takie są zdo­
bione przeważnie haftem o motywach roślinnych (Tabl. I V ) .
Starsze kobiety nie nakładają pod kieckę innych części bielizny a górna część koszuli
jest jednocześnie wierzchnią częścią ubrania, r ę k a w y bowiem i przyramki zdobione są
widoczne spod gorsetu (ryc. 37).

Ryc. 40. Koszula kobieca odświętna sprzed 1914 r. Smardzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnogra­
ficzne w Łodzi. Nr inw. 535. Fot. J. Krajewska, 1948.
39

Kiecki
Najstarsze kiecki były płócienne. Pisze o nich Stolarski: „Kiecka sprzed stu laty była
ze zgrzebnego płótna, bardziej podobna do zwykłego worka, niż do dzisiejszej spód­
niczki. Pozostałością po kiecce sprzed 100 lat była do 1890 r. „półka" przeważnie z płótna
zgrzebnego, przykrywana zapaską z ładnego materiału, ale że zapaska krótsza od kiecki,
półkę było widać. Rozporek na przodzie przykrywany zapaską kobiety bardziej nieporządne zaniedbywały, że on często był za długi i za szeroki". Półka miała 40 cm szer. w y ­
konana dla oszczędności z partu lub z partu i wełny. (Dęby). Pozostała część kiecki
posiadała wątek wełniany przesuwany białą nitką bawełnianą. Nici lniane wątczono
w półce białym partem i czarną lub czerwoną wełną, czasem jak w Rzeczycy przesu­
wano po 2 nitki partu i 2 granatu. Kiecki były tkane w modre i czerwone lub czarne
i czerwone 2 cm prążki, wątczone białą bawełną (ryc. 42). W Treście Rządowej tkano
kieckę w 2 wełny w prążki (1 cm) barwy orzechowej i jasno-niebieskiej. J. P. Dekowski
podaje, że w 1752 r. spódnice w paski używane były przez kobiety odrzywolskie a w 1791 r.
wieśniaczka osiadła niedaleko Petrykóz miała spódnicę czerwoną w białe i niebieskie paski.
Kozłowski w „Kłosach" pisze w 1871 r„ że w Łęgonicach nad Pilicą noszono kiecki czer­
wone w paski najczęściej niebieskie, czarne lub zielone z żółtym.
Możliwe, że na terenie Opoczyńskiego jednobarwny wełniak używany był równocześ­
nie z wełniakiem dwubarwnym, chociaż moda na jednobarwne wełniaki odświętne w pol.
X I X w. mogła być d o m i n u j ą c a . W końcu X I X w. noszono w pow. rawsko-mazowieckim
jednobarwne kiecki buraczkowe, zdobione szeroką aksamitką a i dziś w okolicach L u bochni noszą kiecki jednobarwne. Biała bawełna do przewątczania kiecek używana była
w X I X w. i w pocz. X X w. W okolicach Opoczna używana była kiecka „modra" w białe
prążki (ryc. 41).
Ok. 1870 r. następują kolorystyczne przeobrażenia kiecki i przejście od dwu lub trzybarwnej — do kiecki o dnie czerwonym, zdobionym prążkami w 4 wełny lub posiada­
jącej 6—8 krasiów. Są to kolory: czarny, zielony, niebieski, buraczkowy, wiśniowy. Do
tych kolorów, które są podstawowymi dochodzi w raporcie kolor żółty lub różowy, który
czasem jest używany jako pojedyncza prążka. Początkowo była to kiecka: „drobna" o w ą 31

Ryc. 41. Kiecka ..modra" z czarno-białego samodziału. Żychorzyn. pow. Opoczno. Muzeum Etnograf,
w Łodzi, Nr inw. 444. Fot. J. Krajewska, 1948.
40

Ryc. 42, Spódnica „kiecka". Międzybórz, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 997.
Fot. J. Krajewska, 1948.

skich paskach dna, które później rozszerzają się i są zdobione szerszym raportem zbudo­
wanym „na okrągło" t j . z symetrycznym układem barw.
Kiecka przeszła przez przeobrażenia również i w kroju. Na przełomie X I X i X X w.
noszono kiecki do pasa, bez półki z jednolitej tkaniny z zakładką lub 3—4 za­
kładkami długa po kostki, prosto opadająca, sfałdowana z tyłu, była wszyta w oszywkę

Rye. 43. Wełniak tj. spódnica zszyta ze stanikiem z 1935 r. Gorzalków, pow. Opoczno. Mu­
zeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1448 a. A — przód, B — tyl, C — części kroju: d —
plecy i boki, c, f — przód stanika. Linia przerywana w części, g — oznacza skrócenie dłu­
gości płatu. Rys. Pracownia Muzeum 'Etnograficznego w Łodzi. Podziałka 1 :30.
zawiązaną na przodzie. Długość kiecki odpowiadała szerokości tkaniny, gdyż pasy ukła­
dano wzdłuż a szerokość wahała się od 3,5 do 4 m.
W okolicy Opoczna kiecka w pas była modna do I wojny. W Rzeczycy ok. 1900 r. za­
częto wszywać kiecki do staników, co przyjęło się ok. 1914 r. w całym Opoczyńskiem.
W ośrodku rzeczyckim kiecki takie noszono z paskiem zapinanym na przodzie.
Ok. 1900 r. weszła w modę barwa pąsowa zw. również koło Opoczna „cerwoną" (pomarań­
czowa Tabl. I) — która występuje w dnie kiecki (szer. 3—5 cm). Raporty różnej
wielkości nie przekraczają 13 cm. Ok. 1910 r. weszło w modę dno „łowickie" zw. „pąsowe"
(żółty, chrom), ale układ barwnych pasów pozostaje w pierwszej fazie nowej mody ten
sam. Po I wojnie następuje rozbudowanie raportu barwnego (Tabl. I I ) , a ilość
odcieni powiększa się. Szczególnie charakterystyczny jest kolor różowy, wełna zaś różowa
nazywa się koło Lubochni włocka. Raport staje się asymetryczny tzw. społeczny, ostatnio
nie powtarzający się w całej kiecce. Układ barwny powstaje przez wiązanie prążek róż­
nej szerokości, przez rozjaśnianie lub przyciemnianie barwy przy pomocy wąziutkich
prążek, powstających przez 2 lub 3 przesunięcia wątkiem odpowiedniej nici. Obok pąso­
wych kiecek opoczyńskich noszono kiecki na dnie ciemnym: fiołkowym, buraczkowym,
czarnym. Obecnie nosi się kiecki o różnych dnach; najbardziej lubianym przez starsze
kobiety jest dno pąsowe lub czarne a przez młode pokolenie — dno „gąsiątkowe" (zie­
lone) „ciałowe" (różowe — Tabl. I I I ) . Kolor „ciałowy" wszedł również do raportu
i do kiecek o innym dnie.
Kiecki tkane są na postawie z partu lub kupnych nici, wątczone wełną.
Prócz kiecek wełnianych modne były jeszcze w X I X w. kiecki zw. pacześniok lub
parciok; w Glinku miał pasek biały, niebieski, granatowy lub zielony, czerwony, nie­
bieski a między nimi drobne czarne prążki. Parcioki są ciekawe z uwagi na tkacki ścieg,
gdyż moda polegała na t y m , aby w tkaninie przeświecały nici partu osnowy. Kolory­
stycznie odpowiadały modzie istniejącej w danym czasie (Tabl. I I I ) . Ciemne kiecki służyły
do „chodu" a odświętne były jasno-zielone. i jasno-niebieskie. Parciak był tkany na
lnianych niciach, wątczony wełną w „prążki" łub w „ząbki". W ośrodku rzeczyckim tkano
kiecki na białym parcie w ząbki czerwone i granatowe, między prążki zaś wpuszczano
41

3 nitki partu. Kontynuacją parciaka jest kiecka noszona w X X w. w pow. rawsko-mazowieckim z pewnymi zmianami w układzie nici lnianych, które tworzą pasy białe i czarne
biegnące na przemian i prześwitujące przez ciemno-pąsowy wątek. Współcześnie kobiety
tkają czasem barwne parciaki na letnie kiecki robooee.
„Ząbki" modne jako ściegi tkackie już w parciakach w X I X i X X w. są rów­
nież stosowane jako przeróbka i w kieckach ciemno-pąsowych i ciemnych do pasa
w X X w. aż do wojny światowej. Szczególnie bogato były zdobione przeróbką w ośrodku
smardzewickim i rzeczyckim (Tabl. I I I , IV). Ciemno-pąsowe posiadają w całym Opoczyli­
skiem podobną modę; jest to ścieg tkacki bądź iglicowanie na warsztacie. W nowszych kiec­
kach tkanych przed I I wojną — przeróbka jest często iglicowana jedwabną łasą. W X I X w.
używano niekiedy subtelnych efektów kolorystycznych przez użycie odpowiedniego ma­
teriału i techniki tkackiej, jak przesuwanie środkowej prążki raz b a r w n ą wełną, to znów
nićmi białymi (Tabl. I I I ) .
Upowszechniające się po I wojnie kiecki o dnie łowickim były przyszyte do stanika
(Tabl. I I ) . Na stanik tkają materiał w barwach kiecki, lecz
o prążkach i
dnie
w połowie węższym. Stanik jest dopasowany przy pomocy zakładek idących od pach ku
środkowi pleców do pasa, z przodu ma odcięty karczek a dolna część ułożona jest w za­
kładki). Stanik zdobią aksamitkami wzdłuż zapięcia i wszerz nad zakładkami.
Zdobią go też atłasowe wstążeczki u k ł a d a n e w kontrafałdy (ryc. 44), paski szklokóio
i guziczki. Współcześnie kiecka posiada k r y t ą szeroką zakładkę pod aksamitkami, która
usztywnia ją dzwonowato (ryc. 45).
W półn. części Opoczyńskiego, koło Smardzewic i Odrzywołu kiecka jest puszczona
prosto i nisko zdobiona tasiemkami. W okolicach Lubochni duży wpływ posiada moda
idąca od Rzeczycy, a więc i kiecki noszone są według tamtejszej mody. Prócz nich
występują i inne formy kiecek a więc tzw. kiecka rawska, którą charakteryzuje brak

Ryc. 44. Spódnica zw. ..kiecka" ze stanikiem i paskiem .Rzeczyca, pow. Rawa
Mazow. Muz. Etn. w Łodzi. Nr inw.
3746, fot. K. Wecel.
42

Ryc. 45. Spódnica — kiecka ze stanikiem,
Sadykierz, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeurn Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 436.
Fot. K. Wecel, 1953.

jednolitego tła, tzw. ..układanka" t j . jednobarwna kiecka układana w fałdy i zdobiona
u dołu szeregiem kolorowych wstążek oraz haftowany stanik.
Prócz kiecek wełnianych i parciaków Opoczynianki noszą latem kiecki z cienkiej
granatowej, lub buraczkowej wełny szyte z aksamitkami na staniku, bądź perkalowe.
Przed I wojną noszono w upalne dni tzw. sorce t j . kiecki do pasa z oszywką, tkane
na 4-nicielnicach, z lnianych i bawełnianych nici. W półn. części Opoczyńskiego dymki
t j . kiecki tego typu przyszywają do stanika również z zakładką. Sorce i dymki były
również strojem ślubnym. Obecnie szyją kiecki z kupnego perkalu, zaś koło Opoczna
razem z rękawami. Kiecki z perkalu weszły w modę ok, 1925 r. a w Smardzewicach
jeszcze wcześniej; szyte na staniku posiadały zakładki.
Zapaski
Z a p a s k i w p a s . Zapaski ,,w pas" są używane do każdej kiecki, tak w stroju od­
świętnym, jak i w ubiorze codziennym a dawniej wiązano je również na angierce. K o ­
biety opoczyńskie mają ich przeważnie kilka, zamożniejsze dostają we wianie i więcej niż
dziesięć, jednakże na codzień używają zapasek podniszczonych lub ciemniejszych. Oprócz
wełnianych zapasek są również używane zapaski na ,,porywkę", na targ, do pracy lub
do stroju białego, przerabiane często białą bawełną.
Takie zapaski były z końcem X I X i pocz. X X w. długie, dostosowane do długości
kiecki a szer. ok. 1,5 m (Tabl. I ) . Współczesne, są krótsze i węższe (ok. 0,5 m dłg.,
0.60 m szer.) bez oszywki (Tabl. II) zwłaszcza w okolicach Opoczna, Rzeczycy, Studzianny a tylko w okolicach Odrzywołu i Smardzewic noszą zapaski dłuższe.
Zapaska wszyta jest w oszywkę i wiąże się na tasiemki zw. stroczki lub troczki, tkane
z wełny na parcie lub kręcone w k i l k u barwach a czasem jednobarwne. (Tabl. I I I ) . Do za­
pasek ozdobniej szych przyszywają na końcach tasiemek kocotki, krzyżują je z tyłu i wiążą
z przodu w kokardę na oszywce. Zapaski w pas najstarszego typu spod Opoczna były
drobne, modre w wąskie paski przerabiane białym lub czerwono-czarnym kolorem.
W powiecie rawsko-mazowieckim noszono zapaski granatowo-białe. Zapaska w drobne
pionowe prążki używana jest dotąd, choć w innych barwach i układzie prążek (ryc. 46).
Ok. 1900 r. zapaski rozbudowują się kolorystycznie i zmieniają kompozycyjnie, w modę

Ryc. 46. Współczesna zapaska ,.na odziew", Ogonowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr
inw. 1253. Fot. J. Krajewska, 1948.

Ryc. 47. Zapaska „w pas" z ok. 1900 r. Wola Zależna,
pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw
1267. Fot. J. Krajewska. 1948.
43

wchodzi kolor ciemnopąsowy (pomarańczowy) zw. również cerwony, który wiąże się
z szerokimi prążkami zielonymi (Tabl. 1). Jednocześnie wprowadza się bogaty ścieg
iglicowy. Tło „cerwone" wyszło z mody od 1910 r. a na jego miejsce weszło tło „łowickie",
czyli pąsowe (chrom). Raporty takie są
budowane w 4—5 kolorach, analogicznie
do kiecki, zawsze symetryczne. Ok. 1920
r. wprowadza się do tła i raportu więcej
kolorów, to też tkanina bogaci się kolo­
rystycznie. Obecnie prócz ciemnych ko­
lorów modne są i jasne, a do białych kie­
cek —• przerabiane gęsto białą bawełną.
W Opoczyńskiem szczególnie w czę­
ści półn. rozwija się w zapasce bogaty
ścieg tkacki 4- lub 6-nicielnicowy lub
pod deskę. W okolicach Lubochni wyko­
nują od 1900 r. zapaski wełniane w „bącki" (Tabl. I I I ) w ciemnych kolorach
a także „zapołowe" z siwego partu,
przerabianego białą bawełną z pasami
0 prążkach z „bąckami" czerwono-czar­
nymi. Zapaski te są obszyte białą
szydełkową koronką. W okolicach Rze­
Ryc. 48. Zapaska w „krzyżoczki" z ok. 1915 r. Królowa
czycy robiono również zapaski w „ząbki" Wola, pow. Rawa Mazowiecka, Muzeum Etnograficzne
a niejaka Maria Chojecka z Glinnika
w Łodzi, nr inw. 3124 dep. Fot. K. Wecel, 1954.
wprowadziła ok. 1914 r. w modę „krzyżocki" i „kuloski", o ściegu dość skomplikowanym i większej ilości kolorów. Zapaski
te są zdobione szeroką wełnianą koronką; moda na ten typ trwała do I I wojny.
r

Współcześnie prócz zapasek szytych z tkaniny pasiastej robią zapaski na „ p o r y w k ę "
w kratkę, wałczone bawełną (Tabl. I I I ) , bądź o osnowie w dwu kolorach, czarnym
1 białym prześwitującym przez wełniany lub lniany wątek i dającym wrażenie tkaniny
kraciastej. Taką techniką są najczęściej wykonane zapaski dla dziewczynek. Zapa­
ski w pas typu starszego nie posiadają ozdób lub są mało zdobione b a r w n ą plotką baweł­
nianą; współczesne są zdobione pośrodku aksamitką (1—3), tasiemkami i paskiem
„szkloków", wstążkami
i koronką. Ponadto koło Opoczna obszywają często weł­
nianą siatką dolną krawędź zapaski i jej boki, a zapaski „zapołowe" siatką białą
(ryc. 37). W Glinniku i wsiach sąsiednich w okresie międzywojennym dolną krawędź zapa­
ski tkaną w „kuloski" obszywano koronką wełnianą w barwny wzór a nawet haftowano
na koronce nazwisko właścicielki.
Krótkie zapaski mają często pod aksamitkami u k r y t ą po środku zakładkę, dzięki któ­
rej zapaska układa się w sztywne fałdy. W Smardzewicach i okolicy zdobią zapaski u dołu
białymi tasiemkami.
Z a p a s k i n a o d z i e w. Zapaska „na odziew", „do odziewu" lub „do chodu" zarzu­
cana jest na ramiona dla ciepła, w razie potrzeby kryją nią także głowę. Zapaski na
odziew zakładano także na dywany, k t ó r y m i się okrywano a także na ciepłe k u r t k i
(Tabl. I I ) . W zapaskach na odziew noszą często na plecach bańki z mlekiem, zapaska więc
spełnia dodatkowe fukcje.
Z końcem X I X w. zapaski na odziew były tkane z wełny czarnej i czerwonej, grana­
towej z czerwoną lub modrej przerabianej białą. Koło Opoczna prążki były w niej nieco
szersze niż w zapasce w pas, chociaż koło Lubochni tkano prążki jednakowe, dwa razy
przesunięte bawełną.
Na ogół zapaska na odziew posiada paski pionowe, lecz koło Opoczna na pocz. X X w.
noszono również zapaski na odziew z paskami poziomymi.
44

Ok. 1900 r. zaczęły być modne zapaski o ciemnopąsowym dnie (Tabl. I I I ) . Zapa­
ska na odziew jest wszyta w oszywkę (dł. 72 cm, szer. 7.5 cm), do której przywiązane są
troczki wiązane z przodu i tylu, jeśli zapaska przyciska ciepłą chustkę lub dy­
wan. Niektóre zapaski w powiecie rawsko-mazowieckim posiadają zakładkę,
umieszczoną w odległości ok. 30 cm od
dolnej krawędzi. Zapaski są czasem
obrzeżone aksamitką, natomiast nie po­
siadają naszytych ozdób jak zapaski
w pas. Raport zapaski na odziew zbu­
dowany jest z prążków w k i l k u kolo­
rach: czarnym, zielonym, buraczko­
wym, ciemnoniebieskim, gęsto iglicowany. Takie zapaski noszą jeszcze do dziś
staruszki. W zapaskach o dnie łowickim
ilość iglicowań zmniejsza się, zapaska
taka modna jest i współcześnie noszona
obok zapaski o dnie czarnym; tylko koło
Opoczna utrzymał się dawniejszy typ
zapaski modrej, przesuwanej białą ba­
wełną a noszonej na niepogodę. Za­
paska o dnie łowieckim i o dnie czar­
nym posiada raporty zbudowane ,,na
„okrągło", czyli symetrycznie. Szersze
Ryc. 49. Zapaska „w pas". Ossa, pow. Opoczno. Mu- Prążki akcentujące pas są buraczkowe,
zeum Etnograficzne w Lodzi. Nr inw. 3041. Fot. wiśniowe, liliowe, zielone i niebieskie;
K. Wecel.
3 lub 4 pasy tworzą tzw. modę powta­
rzającą się dokoła zapaski.
W zapaskach na odziew paski dna wahają się od 3 do 4,5 cm, natomiast raporty
w czarnych zapaskach od 4,5 do 7 cm. W łowickich pas dna ma 4 cm szer. a pas z p r ą ż ­
kami dochodzi do 12,5 cm. W obu typach zapasek są podobieństwa i różnice; w zapa­
skach o dnie pąsowym są pasy z prążkami szerszymi i bardziej rozbudowanymi niż
w zapasce o czarnym dnie.
Zapaski opoczyńsko-rawskie wyróżniają się wyraźnie wśród innych, mimo to że za­
paska o dnie łowickim przyjmuje się i poza omawianymi granicami.

Gorsety
Gorset zw. również w okolicach Lubochni gorsentem jest górną, oddzielną częścią
ubioru kobiecego, noszoną przy kiecce do pasa, z tackami wyłożonymi na zapasce
(Tab. I). Gorsety były w powszechnym użyciu do I wojny stosowane na codzień, i do
stroju odświętnego. Współcześnie gorsety utrzymały się w Smardzewicach, niedaleko
Tomaszowa Maz. i w niektórych wsiach sąsiednich. Opoczyńskie gorsety współczesne są
szyte przeważnie z czarnego aksamitu, dopasowane i bogato naszywane paciorkami,
sznurowane (ryc. 52, 53). Najstarsze gorsety były białe (Jasień).
Gorsety pochodzące z końca X I X i pocz. X X w. były najczęściej wykonane z weł­
nianego samodziału, kupnej wełnianej tkaniny, rzadziej z aksamitu lub barwnego atlasu.
Noszono je do wełnianych kiecek. Samodziały na gorsety były deseniowe lub jedno­
barwne, tkane innym splotem niż welniak, zależnie od charakteru tkaniny i przeznacze­
nia gorsetu były one różnie zdobione.
Prócz gorsetów wełnianych, aksamitnych i jedwabnych noszono gorsety białe, dese­
niowe tkane na 4-nicielnicach do „sorcu" z nici płóciennych i bawełnianych. Białe gor­
sety posiadały często wetkane wzory z bawełny czerwonej i białoczarnej lub tylko czer­
wonej w postaci 2—3 pasów, obustronnie położonych na przedniej części; niekiedy pas
7

15

ozdabiał cały gorset wąskimi lub szerszymi prążkami powtarzającymi się do koła. W gmi­
nie lubocheńskiej kobiety nosiły do sorcu lub kolorowych kiecek gorsety zdobione
paskami w bącki (ryc. 50. I I ) . Gorsety przedstawiają ciekawy typ stroju; są krojone z ka­
wałka tkaniny z wyciętymi pachami i tackami, a do stanu dopasowane przez wszycie
w zakładki, często razem z pod­
szewką. Mogą też być gorsety kro­
jone z wielu części i zszywane lub
pasowane w kliny (ryc. 50, I I I , V),
Kroje te stosowane są do samo­
działów kolorowych i białych,
La
j
aksamitne gorsety posiadają wię­
cej cięć i są bardziej pasowane.
Najprostszy krój reprezentuje
biały gorset z Woli Zależnej, który
d
i
posiada krótkie zaszewki przy tac­
UJJJ
kach (ryc. 50, I ) ; bardziej złożony
c
jest gorset z Bukowca o w y o d r ę b ­
nionych plecach zakładkami. Dal­
sze zróżnicowanie w kroju przed­
stawiają gorsety białe (ryc. 50, I I I ) ,
U J
które posiadają odcięte od tyłu
c
przody i krótkie zakładki przy tac­
kach, bądź gorset z Zychorzyna
z dodatkowym klinem i dłuższą
zakładką na plecach i przodzie, czy
\
też gorsety z Ciebłowic z dziurka­
m i do sznurowania, z odciętym po­
dwójnym klinem i zakładką idącą
wzdłuż pleców.
Bardziej pasowane gorsety w
kliny pochodzą z północnej części
pow. opoczyńskiego i połudn. pow.
rawsko-mazowieckiego; wykonane Ryc. 50. Gorsety: I — gorset lniano-bawełniany. Wola Za­
są przeważnie z lekkiej wełny do leżna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr. inw.
jedwabiu, okrągło krojone tacki 1389. I I . — gorset z Opoczna. Nr inw. 524. I I I . — gorsety
zachodzą na siebie. Tkanina czę­ wełniane. Zychorzyn, pow. Opoczno. Nr inw. 4436. IV. —
sto krojona była w kliny ze wzglę­ gorset aksamitny. Rusinów, pow. Opoczno. Nr inw. 475. V. —
du na konieczność sztukowania gorset z zielonej kupnej wełny. Smardzewice, pow. Opoczno.
Nr inw. 4336. A — przód, B — tył. C — części kroju; d —
materiału.
Najstarsze znane nam gorsety części przednie, e — tylne, f — boczne. Rys. Pracownia Mu­
zeum Etnograf, w Łodzi. 1948. Podziałka 1:25.
miały 6—8 tacek. Zęby były sze­
rokie, gładkie, zaokrąglone jak np.
w gorsecie z Zychorzyna. Młodsze natomiast gorsety mają 10—12 zębów niekiedy
prostokątnych. Koło Lubochni nosiło się także gorset z 4 tackami. Gorsety posiadają
kryte zapięcie na haftki, bądź zapinane są na guziki czasem przyszyte po obu stronach
zapięcia. Czarny sznurek tworzy pętelki i ozdoby wzdłuż krawędzi (Tabl. I). Białe gorsety
mają białe lub kawowe guziczki, wzorzyste obszycia i naszytą koronkę bawełnianą
Gorsety aksamitne zapięte są na barwne guziczki, lecz z półn. części pow. opoczyń­
skiego i połudn. pow. rawsko-mazowieckiego mają
dziurki okute metalowymi
skuwkami do przeciągania sznur owacek (ryc. 53). Wełniane samodziały na gorsety miały
ozdobny koloryt i splot tkacki. Gorsety do sorców były również tkane ozdobnym ściegiem
,,w bącki". Prócz tego wełniane gorsety zdobione były aksamitkami, deseniowymi
46

Ryc. 51. Gorset sprzed 1914 r. lniano-bawełniany,
tkany na 4 nicielnicach. Opoczno. Muzeum Etnogra­
ficzne w Łodzi. Nr inw. 524. Fot. J. Krajewska 1948.

Ryc. 52. Gorset aksamitny zdobiony. Rusinów,
pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi.
Nr inw. 45. Fot. J. Krajewska, 1948.

tasiemkami, a aksamitne b a r w n ą plotką, bądź haftem w postaci stebnówek, ściegu
gałązkowego, i naszyć koralikami (ryc. 53). Szczególnie bogato zdobione paciorkami są
gorsety używane współcześnie (ryc. 3).

Rys. 53, Gorset sprzed 1914 r Muzeum Etnograficzne w Lodzi. Nr inw. 438. Fot. J. Krajewska, 1948
47

Ryc. 54. Kaftany kobiece. I — z Woli Zależnej, pow. Opoczno. I I — z Bukowca, pow.
Opoczno. A — przód, B — tył, C —• części kroju: d — plecy, e — płat obejmujący przód
i bok, f — części rękawa, g — taśma do obszycia. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf.
w Lodzi. 1948. Podziałka 1:20.
Łącznie z gorsetem noszą również staniki bez tacek o kroju prostym jak np. stanik
z Radzie Dużych, skrojony z 3 części i opatrzony dwiema zakładkami.
Kaftan
Kaftan zw. dawniej spancerkiem był szyty z wełnianego samodziału, w X I X i X X w.
na tle ciemnopąsowym w zielone prążki, tkanego na 4-nicielnicach w ozdobne pęczki
(Tabl. I I I ) . Kaftan był podbity płócienną lub wełnianą podszewką z fabrycznej tkaniny
lub starym wełniakiem. Kaftany wełniane były często watowane. Opoczynianki nosiły
kaftany białe z samodziału tkanego na lnianym postawie bawełną również na 4-nicielnicach.
Kaftany składały się z pleców, dwu przodów i rękawów, były wcięte w pasie, a dolna
część pleców zaokrąglona i nieco dłuższa od przodu; zapinano je na haftki (ryc. 54). Prócz
kaftanów z samodziału noszono kaftany kupne; bogatsze kupowały „suberynowe
czarne,
wyszywane paciorkami jak sieczką". Koło Lubochni noszono haftowane na plecach. Ślubne
kaftany były białe lub kremowe zdobione siatką.
Współczesny kaftan wełniany jest szyty z samodziału o tle łowickim w ,,piąstkę"
(Tabl. U), lub z ciemnej tkaniny w kolorowe paski czy też na tle pąsowym, lecz o od­
miennym kolorycie i prążkach.
Kaftan jest krótki, prosto ścięty, zdobiony aksamitkami na przodzie i rękawach, po­
siada małe kieszonki. Charakterystyczny
dla typu współczesnego jest kaftan przed­
stawia ryc. 55.
Latem noszą kobiety obcisłe kaftany
szewiotowe w kolorze granatowym. Stan
jest u dołu zdobiony „szczypankami" uło­
żonymi na przemianlegle, do niego doszyta
układana falbanka przyciśnięta doszytym
paskiem. Kaftan taki jest krótki, sięga
ledwie pasa (Tabl. I I ) .
Ryc. 55. Kaftan kobiecy z samodziału wełnianego
o tle żółtym z naszyciem aksamitnym. Rzeczyca,
pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne
w Lodzi. Nr inw. 3747. Fot. K. Wcccl, 1953.

48

Sukmany
W Opoczyńskiem kobiety nosiły kilka typów wierzchnich okryć różniących się krojem
i rodzajem tkaniny. Około 1870 r. w/g Kolberga kobiety miały nosić w dni chłodne białe
sukmanki z klapkami podobne do męskich, a później długie katonki znane z informacji,
obszyte sznurkiem z czerwonej wełny, na mankietach i koło kieszonek. W Kruszewcu
modne były sukmanki białe z fałdami zakładane na białe suknie do tańca. W zimie noszono
różnego rodzaju watowane okrycia lub podbite futrem. Zamożniejsze nosiły szyte z sukna
zielonego, granatowego lub czarnego z naszytymi ozdobami i tasiemkami lub gładkie.
Biedniejsze krasiły part na modro i watowały. Koło Opoczna nazywano je zuponikami,
a w półn. części pow. opoczyńskiego sukienkami, w pow. zaś rawsko-mazowieckim przy­
jaciółkami. Prócz nich noszono na przełomie w. X I X i X X wangierki lub angierki z barw­
nego samodziału. Do opisywanych żupaników zbliżone jest wierzchnie okrycie z Biało­
brzegów. Ponieważ żupaniki szyto w miasteczkach, a noszono powszechnie, jest to cha­
rakterystyczne okrycie ludowe, chociaż nazwano je angierką. Granatowe angierki bywały
podbite siwym futrem lamowanym na krawędziach, mankietach i kieszeniach, dopasowane
do stanu, zapięte na dwie klapki i mosiężne guziczki. K l a p k i zdobione były skromnym
haftem wykonanym zieloną włóczką.
Prócz żupaników z długimi „skrzydłami" noszono w poł. ub. w. krótkie zielone żupa­
n i k i dopasowane do stanu. Żupaniki posiadały tylko bogate kobiety. Sukienka była naj­
częściej jasnozielona, nosiły ją zamożniejsze kobiety, a otrzymywały we wianie. Stolarski
podaje, że sukienka jest „zbliżona krojem do sukmany, spięta na drobne guziczki od wierz­
chu do samej ziemi". Sukienka z Brudzewie (ryc. 58) jest naśladownictwem męskiej suk­
many, a szyta była przez krawca w Studziannie. Na szwach pleców, z tyłu w pasie, na
fałdach, na kieszeniach, kołnierzu i przodzie miała sukienka barwne ozdoby z atłasowych
wstążek zielonych, czerwonych, zielonego sznurka, pasmanterii, czerwonych chwastów,
kokardek i czarnego haftu łączącego wstążki i metalowe guziczki.
Angierki były noszone w całym Opoczyńskiem, szyte z tkaniny o w ą t k u wełnianym,
pomarańczowym tle zw. cerwonym, z paskami zielonymi, buraczkowymi i czarnymi,
a także czarnobiałymi paskami postawu. Angierką z Woli Zależnej może być uwa­
żana za typową, posiada plecy dopasowane, a stan odcięty. Część dolna składa się z 4-ch
b r y t ó w marszczonych w pasie z tyłu i u k ł a d a n y c h w fałdy. Jest zapięta na przodzie na
pasek z tego samego materiału. Układ tkaniny jest poprzeczny, a prążki idą poziomo,
w pasku zaś pionowo. W parafii opoczyńskiej kobiety nie ubierały się w okrycia tego typu
i można przypuszczać, że an­
gierki nosiły kobiety bied­
niejsze.
Kożuchy
Z końcem X I X i pocz. X X
w. kobiety nosiły długie białe
kożuchy z fałdami z tyłu, a
ok. 1870 r. z czerwonymi p ę ­
tlami. Posiadaniem kożuchów
chlubiły się kobiety bogate
i np. w Woli Zależnej tylko 3
kobiety miały takie kożuchy.
Po tych weszły w użycie r ó Ryc. 56. Szkic granatowej, watowanej „angierki" z barankiem Gapin, wnież kożuchy żółte, długie
pow. Opoczno, Muzeum Etnograf, w Łodzi, nr inw. 982, A — przód, lub krótsze, a moda na nie
B — tył. Rys. J. Golczyńska, 1948 r.
ł łącznie z modą męską.
s z

4 Strój Opoczyński

a

49

Ryc. 57. Sukienka z zielonego sukna fabrycznego z ok. 1900 r. Brudzewice, pow. Opoczno, Muz. Etn.
w Łodzi, nr inw. 2664. A. — przód, B. — tył, C. — części kroju: d — przód, e — klin tylny, f —
części oddzielające drugi klin (nie przedstawiony na rysunku), g — plecy, h — rękaw, i — man­
kiet, j — kołnierz, k — sztukowanie materiału. Rys. pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1:30.
Kobiecy

strój

głowy

Kobiecym strojem głowy są w Opoczyńskiem rozmaitego rodzaju chustki i czepce.
Chustki są nakryciem codziennym bądź świątecznym, letnim i zimowym. Czepce noszą
kobiety do stroju odświętnego i obrzędowego.
Chustki
Na przełomie X I X i X X w. kobiety nosiły powszechnie duże salinówki z cienkiej
wełny drukowanej w kwiaty. Chustki były dwu rozmiarów, najczęściej używano na
modrym tle, lecz również i na tle zielonym, pomarańczowym, kremowym lub jak mówią

Ryc. 58. Kożuch tzw. „sukienka" kobieca z zielonego sukna. Brudzewice, pow. Opoczno, Muz. Etno­
graf, w Łodzi, nr księgi wpływu 2664, fot. J. Krajewska 1948 r.
50

w częściach eh, ds, d4 oznacza skrócenie długości płata. Rys. Pracownia Muzeum
Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1:30.
w Jasieniu „biołnym, cerwonym, zoltyra". Taką chustkę wiązano „na okrąg". Koło
Opoczna obwiązywano głowę chustką złożoną w róg w ten sposób, że końce chustki krzy­
żowano raz na potylicy nad rogami chustki spuszczonymi na plecy, następnie okręcano
nad czołem i z powrotem zatykano oba końce z tyłu. Natomiast w półn. części pow. opo­
czyńskiego od Dęborzeczki i w połudn. części rawsko-mazowieckiego chustkę po skrzyżo­
waniu nad czołem opasywano ciasno dokoła głowy, tak że krawędzie stykały się po środku,
a frendzle były wyłożone na wierzch. Końce chustki wiązano na zewnątrz. Mężatki po­
dobnie wiązały chustki na czepcu. Za chustkę zatykały dziewczęta rutę, astry, stokrotki
lub suche kwiatki, bez ruty do kościoła nie chodziły.
W X X w. przyjmuje się powszechnie mała salinówka. Najstarsze małe salinówki miały
modre tło, a współczesne są w barwach ciemnych, (orzechowej), nigdy czerwone z wyjąt­
kiem okolic Spały, gdzie czerwona salinówka przyjęła się ze względu na udział dziewcząt

Ryc. 60. „Angierka" kobiece okrycie wierzchnie z ok. 1910 r. Wygnanowo, pow. Opoczno. Mu­
zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1359. Fot. J. Krajewska, 1948 .
4*

51

w dożynkach. W okresie jej rozpowszechniania się była zakładana głęboko na głowę,
zakrywając z przodu włosy, a nawet uszy (Tabl. I I ) .
Współcześnie przyjął się wśród dziewcząt zwyczaj wiązania chustki wysoko, odsłaniają
one włosy nad czołem (ryc. 3). Latem nakładają na salinówkę chustkę perkalową. Pod­
czas wojny z braku salinówek haftowano w kwiaty chustki perkalowe.
Latem na codzień noszą najczęściej białe chustki perkalowe wiązane jak salinówki,
pod brodą, głębiej osadzone na głowie, dla ochrony przed wiatrem lub słońcem (ryc. 35).
Od 1900 do I wojny ok. Kraśnicy, Radzie, Sołka noszono do angierki dzikie chustki lub
dzikówki o tureckim wzorze, zarzucane na głowę i krzyżowane pod brodą, a przytrzymy­
wane zapaską do odziewu. Współcześnie kobiety noszą zimą chustki wełniane, wykonane
szydełkiem bądź kupne, pluszowe, pod które wiążą najczęściej białe, perkalowe.
Czepce
Czepiec jest strojem mężatek do stroju uroczystego
Opoczyńskiego istniały 3 typy czepców: czepiec z niską
materiału, gdyż kryła go chustka (ryc. 61, I). Czepiec z
waną i z takimż wiązaniem (ryc. 61, I I I ) i półczepek zw.
cie później i był noszony bez chustki (ryc. 61, I V ) .

łącznie z salinówką. Na obszarze
główką nieozdobioną, z lekkiego
wysoką główką z tiulu zahaftopólcepkiem, który wszedł w uży­

Ryc. 61. Czepki. I . Czepiec odświętny sprzed 1914 r. Wola Zależna, pow. Opoczno. I I . Cze­
pek odświętny mężatki sprzed 1914 r. Zychorzyn, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne
w Łodzi. Nr inw. 463. III. Czepiec odświętny mężatki. Brudzewice, pow. Opoczno. Nr inw.
3917. IV. ,.Półczepek odświętny mężatki. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 3034.
A — widok ogólny, B, C — krój głównych części. Rys. M. Bombianka i J. Krajewska,
1948. Podziałka 1 :30.
Czepce z płaską główką były powszechnie noszone, natomiast z wysoką i z haftowa­
nymi bandażami były używane tylko w płn. części pow. opoczyńskiego. Ozdobą czepca
są „koronki" czyli krezy z tiulu podwójnie złożonego (dł. 3,5 m, szer. 4 cm), mocno
nakrochmalone karbowane, okalające krawędź, zdobione wstążkami. Koronki przyszyte do
krawędzi i ściągnięte do tyłu sznurkiem przewleczonym w tylnej części czepca okalały
twarz. Często zakładano dwa czepce dla podwojenia ilości falbanek. „Koronki" ozdabiano
wstążkami i szychem (Tabl. I), wstążką b a r w n ą podwójnie złożoną, pośrodku prze­
ciągniętą węższą zieloną, różową z wszytym pączkiem.
W czepcach było po 7 ozdób rozłożonych symetrycznie. Charakterystyczną ozdobą jest
pewien rodzaj rozetki marszczonej z wstążki przyszytej do krawędzi falbanek, zwykle po
dwie (zielona i ciemnoróżowa) lub po trzy (dwie różowe, w środku zielona). Innym typem
ozdoby jest wstążka o krawędzi zębatej układana w dwu rzędach między falbankami.
Do czepca z niską główką stosowano dwa typy kroju: na główkę wycinano prosto­
kątny materiał (ryc. 61,1) składano w pół zaszywano i marszczono na czubku. Dolną część
zakładano do przewlekania sznureczkiem ściągającym czepiec do tyłu. Odmianą jego jest
czepiec z bandażami przyszytymi do prostokąta.
Inny typ kroju (ryc. 61, II) polega na nacięciu prostokąta, aby wydzielić w n i m dwie
wstęgi i zaokrągloną główkę. W dolnej części czepca robiono zakładkę do nawlekania nici.
52

Drugi typ czepca z wysoką główką
!z tiulu i przyszytymi bandażami ma
główką w postaci szerokiego owalu
o ściętych końcach (ryc. 61, I I I ) . Dzięki
rozszerzeniu główki widoczna jest ko­
ronka. Brzeg dolny zawija się dla prze­
wleczenia nitki. Bandaże są u nasady
zmarszczone. Główka czepca i bandaże
mają przeważnie ręczny haft o wzorach
geometrycznych i roślinnych.
Półcepek (ryc. 61, IV) przykrywa tylko
część głowy; posiada on kształt owalny
0 ściętych rogach i bandaże z haftowa­
nego tiulu. Bandaże wiązano pod brodą
w kokardę. Czepiec taki zdobi krótka
falbanka, duża kokarda z atłasowej
wstążki i sztuczne kwiaty.
Obrzędowe czepce są dwojakiego ro­
dzaju: oczepinowe i „na błogosławień­
stwo". Oczepinowy nie różnił się od
ogólnie przyjętych, ubierano w e ń młodą
mężatkę podczas oczepin na weselu. Na„ gosławieńtomiast czepiec na „błogosławieństwo"
t o " . Radzice Duże, pow. Opoczno. Fot, J. Krajewska,
był specjalnie ozdabiany. Ubierała go
1946.
młoda mężatka w tydzień po ślubie
jadąc do kościoła. Są to dwa rodzaje czepców różniące się kształtem i wystrojem. W oko­
licach Opoczna noszono z miękką, niską główką bez bandaży. Natomiast czepiec w półn.
części Opoczyńskiego ma wysokie tiulowe denko haftowane i 2 bandaże zwisające z tyłu
razem z końcami różowej wstążki. Pod główką kładziono gałązkę sztucznych kwiatów.
Koło Opoczna z obu stron czepca przypinają różowe kwiaty, a pośrodku niebieskie; z tyłu
przyczepiają kolorowe wstążki, a przody zdobią sychem. W ten sposób główka czepca
staje się stożkowata i jest mało widoczna spod kwiatów (ryc. 36). Czepiec z wysoką główką
typu północnego uzupełniają w Radzicach Dużych gałązki zieleni upinane od ramion do
pasa. Kobieta trzyma w ręce różową wstążkę z zielenią. W Brudzewicach i Ossie
często miast kwiatów używają grzebieni, przez które przewlekają szych. Obecnie w Brzegu
1 w okolicach Rzeczycy, gdzie kultywuje się stary zwyczaj, kładą pod czepce żywe kwiaty
związane w bukiecik.
R

y

s

W

c

6 2

M ł o d a

m £ ; ż a t k a

w

c z e p c u

n a

b}0

W i a n e k ś l u b n y i s t r ó j g ł o w y d r u h n y . Panna młoda ubierała się do ślubu
w wianek zw. w okolicach Lubochni „cepkiem ze wstążek" lub wprost „wstążki". Wianek
upina się z kolorowych haftowanych wstążek.W upięciu zachodzą różnice między połudn.
a półn. częścią Opoczyńskiego. W okolicach Opoczna, Smardzewic, Drzewicy upinają wianek
zw. w Smardzewicach pieski. W t y m celu przekładano 2 wstążki tak, aby tworzyły po
rozwinięciu rodzaj łańcucha, w którego oczka umieszczano szych. W okolicach Opoczna
upinano je rzędami na okrągłej główce z płótna, czy innej tkaniny. Główka była pokryta
wstążkami i szychem. Z tyłu wianka opuszczano haftowane wstążki (ryc. 62). Podobny stroik
istniał w Lubochni upinany w dwa lub trzy rzędy wstążek z pękiem szychu na czubku.
Okolice Lubochni znały również inny typ wianka właściwego dla półn. części pow. opo­
czyńskiego, i połudn. rawsko-mazowieckiego, a mianowicie wstążki upinane w poziomych
rzędach, w zmarszczki przyczepione szpilkami, na czubku szych, a z tyłu wstążki. W oko­
licach Lubochni było ich 12. W Liciążnej miały być niegdyś pawie pióra na czubku
wianka, zastąpił je później szych. Druhny również nosiły tasiomki, t j . wstążki podobnie
jak panna młoda upięte na nakrochmalonej główce aż do cubka, gdzie przyczepiano p ę k
53

pawich piór. W Podmałczu tego stroika używały panny przy noszeniu chorągwi na Wiel­
kanoc. Ubierały się wtedy w biały strój.
Obecnie wianki ślubne wyszły z mo­
dy, a młoduchy idą do ślubu w welonie,
natomiast wianek ślubny jest jeszcze
I
żywym wspomnieniem i kobiety umieją
go upiąć.
Uczesanie

kobiet

Na przełomie X I X i X X w. do 1925
r. koło Opoczna i Smardzewic nosiły ko­
biety włosy zakręcone w węzełek i w y ­
sunięte spod ucha; w Radzicach Dużych
tylko panny nosiły warkocze i wplatały
w nie wstążki. Natomiast w pow. rawsko-maz. i mężatki plotły warkocze.
Uczesanie kobiet uzupełnione było trze­
ma kosmykami włosów na czoło i nad Ryc. 63. Dziecięce okrycia głów sprzed 1939 r. I . —
uchem bądź na czole dwa kosmyki za­ czepek dziewczęcy, Opoczno. I I . — czepek dla dziew­
kręcone w przeciwne strony (Tabl. I ) . czynki i chłopca. A — ogólny widok, B — części kroju:
d, di — części okrywające głowę od czoła po potylicę,
Tego typu loczki koło Opoczna na­ c, ci — okrywające boki. Muzeum Etnograficzne
zywano „fryzurką", w Radzicach D u ­ w Łodzi. I . Nr inw. 563, I I . Nr inw. 656. Rys. Praco­
żych „muce", w Rzeczycy „ c u p r y n k ą "
wnia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1:10.
Przycięte włosy nad uchem nazywano
„pejsy". Obecnie niektóre starsze ko­
biety zachowały zwyczaj noszenia kosmyków, natłuszczano je lub lepiono cukrem.
W pow. rawsko-maz. był zwyczaj, że panna młoda szła do ślubu z rozpuszczonymi
włosami. Podczas wesela włosy rozplatano, lecz nie ścinano. Obecnie dziewczęta noszą
dwa warkocze, w które wplatają różowe wstążki.
Obuwie

i

pończochy

W X I X w. kobiety nosiły zimą wysokie buty jak chłopi, lecz bez wywijanych cholew.
Powszechnie noszono buty proste nakładane latem na bose nogi, a w zimie z wiechciem

Ryc. 64. „Krakuska" tj. czapka chłopię­
ca z białego atłasu sprzed 1939 r. Wła­
dysławów, pow. Opoczno. Muzeum
Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 562.
Fot. K. Wecel, 1954.
54

Ryc. 65. „Krakuska" tj. czapka chłopięca
wykonana szydełkiem z wełny. Rusinów,
pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi.
Nr inw. 561. Fot. K. Wecel, 1954.

w środku dla ciepła. Prócz wiechcia używały onuc. Panna młoda czasem na weselu tańczyła
bosymi nogami w wysokich butach. Zwyczaj chodzenia w butach u t r z y m a ł się do dziś,
chociaż dziewczęta kupują także modne obuwie. Na przełomie X I X i X X w. weszły
w użycie trzewiki.
Trzewiki były szyte z cholewkami, a i m wyższymi, t y m były paradniejsze, na wygina­
nych obcasach, sznurowane. Koło Opoczna zdobiono trzewiki żółtymi oczkami i bukwami,
t j . żółtymi guziczkami. Bukwy układano w trójkąt, a trzewik sznurowano zieloną wstążką.
W połudn. części pow. rawsko-maz. ok. 1900 r. podbijano trzewiki podkówkami i noszono
z żółtymi guzikami do czarnych sznurowadeł. Młodsze nosiły różowe i pąsowe, do ślubu
wkładały pantofle na jeden guzik.
Trzewiki były obuwiem odświętnym; kobieta szła do miasta boso, i dopiero przed
wejściem nakładała trzewiki. Zwyczaj to dotychczas stosowany. Do roboty chodzą r ó w ­
nież boso, a w razie zimna lub do niektórych robót wkładają trepy. Do trzewików nosiły
kobiety białe lub czarne pończochy bawełniane, a w zimie wełniane. Moda trzewików
przeżyła się w latach 1920—1925, choć niektóre starsze kobiety dotychczas je mają.
Latem kobiety nosiły płytkie pantofle, koło Opoczna z wełnianego samodziału lub czar­
nego sukna, z bokami i spodem ze skóry, były one obszyte aksamitką, zdobione tasiemką
zieloną, czerwoną oraz plotką przyszytą wpoprzek buta trzykrotnie; sznurowane kolorową
tasiemką.
W Rzeczycy, z której obuwie rozchodziło się dalej, pantofle były płytkie bez obcasów
wykonane z baraniej skóry, farbowanej przez szewca. Z wierzchu zdobione były wąskimi
tasiemkami: zielonymi, czerwonymi, czarnymi.
Obecnie latem kobiety również noszą pantofle kupowane w mieście, do nich białe
pończochy robione na drutach w deseń bądź kupne. Do zwykłego ubioru ciemne.
Biżuteria
Do dawnego stroju nosiły kobiety prawdziwe korale. Bogatsze 8—12 sznurków i bur­
sztyny szlif owane, do 3 sznurków. W pow. rawsko-maz. dodawano do nich dętki, t j . drobne
perełki, a także bursztyny. Między korale i bursztyny nawlekały medaliki i mosiężne
krzyżyki, ofiarowane najczęściej pannie na szczęście przez kawalera, zwane
kościakami.
Był zwyczaj w okolicach Rzeczycy, iż na Wielkanoc dziewczyna za krosonki otrzymywała
od chłopca podarunek z bursztynu. Biedniejsze nosiły sztuczne korale lub gronotki albo
kamienioki. Współcześnie nakładają kolorowe kryształki, w okolicach Opoczna seledy­
nowej barwy. Koło Smardzewic zawieszają wiele sznurków dużych kolorowych dętek,
tzw. gniotków, które przyczepiają do gorsetu kokardami.

Rozdział

VIII

WYTWÓRCY I MATERIAŁY
Po wsiach i miasteczkach opoczyńskich skupiali się różnego rodzaju rzemieślnicy
dostarczający surowca bądź niektórych części strojów, sprzedawanych także na jarmar­
kach, targach i w sklepach, takie jak: sukmany, kożuchy, kapelusze, czapki i buty.
W X I X w. najwięcej tkaczy było w Żarnowie, Odrzywole, Gielniowie, Białaczowie,
Klwowie; wyrabiali oni sukna i płótna. Największym ośrodkiem był Klwów, w k t ó r y m
w 1820 r. pracowało 15 krawców, 25 kuśnierzy i 30 szewców. W Odrzywole pracowali
kapelusznicy, a w Drzewicy wyrabiano tasiemki.
B y l i też miejscowi garbarze, którzy dostarczali skór na kożuchy i obuwie, folusznicy
forujący sukno, przędzalnicy, gremplarze i „falbierze", którzy krasili wełnę; obok nich
drobni wytwórcy, np. kowale, wyrabiający podkówki i huncfoty, nim przemysł fabryczny
puścił swoje wyroby na rynek. A dalej układacze karbowanych cholewek, „cepcarki"
szyjące i układające czepce i in.
55

Najsilniejszym ośrodkiem handlowym było Opoczno, choć i w innych miastach odby­
wały się tradycyjne jarmarki np. w Nowym Mieście na Św. Marcina był duży zjazd
kuśnierzy z kożuchami. Kożuchy białe z czarnym barankiem były pochodzenia miejsco­
wego, ale kożuchy żółte zw. tohibami sprowadzano ze wschodnich terenów kraju i z Rosji.
Obecnie odbywają się również tradycyjne jarmarki np. w Studziannie (z końcem wrze­
śnia), na których sprzedawany jest sprzęt tkacki, kołowrotki, wrzeciona, płochy itp. Ma­
sowa produkcja rzemieślnicza musiała mieć znaczny w p ł y w na upowszechnienie się
pewnego typu stroju, a B. Stolarski przypisuje w p ł y w na zmianę mody wiejskiej —•
krawcom.
Krawcami przeważnie b y l i Żydzi szyjący sukmany i białe portki; kobiety szyły też
portki w domu o ile nie były to portki z fałdami. W X I X w. zawodowi krawcy wędrowali
od wsi do wsi i najmowali się do szycia, dopiero po upowszechnieniu się maszyn do
szycia powstawały pracownie w miasteczkach, chociaż i synowie małorolnych chłopów
uczyli się krawiectwa.
Szewcy, podobnie jak krawcy, szyli buty na sprzedaż i na zamówienie. Buty w 8 kan­
tów szyli wprawdzie szewcy, ale kanty układał często chłop ze wsi. Forma ich składała
się z dwu połówek u dołu karbowanych, k t ó r e chłop wkładał do buta i wbijał między nie
klin, dla lepszego dopasowania do cholewy. Kanty układał szczypcami i poprawiał lub
dociskał drewnem. Taką modę zaprowadzili w parafii opoczyńskiej pierwsi Purguty.
Buty karbowane przywozili z sobą żołnierze wracający z wojska, np. Jan Wójciak
z Jasienia. Buty z kantami robił specjalista w Brenicy, który jednak warsztat szybko
zwinął, bo mu się nie opłacał.

Ryc. 66. Kobiety w ubiorach roboczych przy międleniu lnu. Dąbrówka, pow. Opoczno.
Fot. J. Krajewska, 1946.
56

Szewcy zszywali buty dratwami; ok. 1870 r. szewc z Rzeczy­
cy zaczął zbijać podeszwy kołeczkami, które strugał mu syn.
Wyrabiali oni również letnie obuwie kobiece z materiałów
fabrycznych lub z samodziału. Trzewiki robił szewc z Rzeczycy
z baraniej skóry farbowanej przez niego koperwasem. Przyszwy przyszywał na kopycie do podeszwy i wywijał je na od­
wrót. Był to rodzaj płytkich pantofli bez obcasów, zdobionych
tasiemkami zw. ciżemkami. Podobne noszono koło Opoczna.
Później wyrabiano trzewiki sznurowane z kupnymi sznurowa­
dłami.
Wśród innych rzemieślników, którzy wpływali na strój l u ­
dowy byli tkacze mieszkający w małych miasteczkach i wsiach.
Mężczyźni pracowali na ciężkich warsztatach. Współcześnie za­
wodowym tkactwem zajmują się raczej kobiety. Sukienki
i żupaniki, kaftany i gorsety robione były też z kupnych mate­
riałów. W X I X i X X w. kobiety tkają sukno na sukmany, tkani­
ny na spodnie, spencery, lejbiki, kiecki, zapaski, prześcieradła
i koszule. Sukna na sukmany i białe portki były robione tech­
niką zw. „wełna w e ł n ą " lub na wełnianej osnowie wałczonej
nicią lnianą, techniką krzyżową. Taka tkanina była zupełnie
rzadka, lecz gęstniała po zbiciu na foluszu. Osnowę lnianą w a ł ­
czono również wełną. Na sukmany i sieraczkowe kapoty kręco­
no lub gremplowano wełnę czarną z białą; tkaninę taką zszy­
wano końcami, wieszano na drągu i obciążano kamieniami, aby
ją naciągnąć. Innych tkanin nie folowano. Folusze mieściły się
przeważnie w młynach, gdzie były pytle, t j . stępy do foluszu;

Kyc. 67. Deseczka tkacka
tzw. „płoszka" do tkania
tasiemek z ok. 1875 r. Sadykierz, pow. Rawa Mazo­
wiecka. Muzeum Etnograf,
w Łodzi. Nr inw. 4219. Fot.
K. Wecel, 1953.

między in. był folusz na Fryszerce nad Pilica, w idzikowicach, a później w Tomaszowie
i wielu innych miejscowościach.
Tkaniny na stroje opoczyńsko-rawskie umie tkać niemal każda kobieta. Do tkaniny
domowej roboty stosuje się wiele splotów tkackich i iglicowanie na warsztacie dające
efektowne wzory.

57

Len i wełnę przędą na kołowrotku lub przy pomocy wrzenciona (Radzice Duże)
i przęślicy. Uprzedzone nici zwija się na motowidle dla otrzymania odpowiedniej ilości
pasm, które oddaje się do „falbierza". Farbiarnie mieszczą się w Opocznie, Studziannie,
Rzeczycy. Rozmaite barwy mają t u ciekawe nazwy: zielonkowato, zielono, dwa razy
zielono, zgniło, jasnozielono,
wściekło
(odcień zielony), fiołkowa, bladoniebieska, lachmusowo
(odcień niebieski),
niebowo, ceglasto, wisinkowo, bordowo,
ogniowo (odcień różowy), ciemnoróżowa, jasnoróżowa, buraczkowo,
cielisto,
punsowo,
ciałowo,
pioskowo
(żółty),
gunsiuntkowo, krymowo, żółto,
como;
nie wyczerpuje to wszystkich odcieni
używanych w tkactwie opoczyńsko-rawskim. Istnieje tu też pewna moda. Tło
kiecki zwą dnem, prążki brożkami,
a szereg raportów tworzących całość
konstrukcyjną i b a r w n ą nazywają mo­
dą, powtarzającą się w kiecce lub
zapasce.
Przygotowane pasma l n u lub farbo­
wanej wełny nakładają na wijatki, t j .
koziełki i zwijają w kłębki. Wełnę do
c
d
walczenia zwijają w cewki na koło­
Ryc. 69. Tkaniny czteronicielnicowe używane na gor­ wrotku lub potaku. Cewkę wkłada się
sety, a — okolice Opoczna, b •— z Zychorzyna, c, d —
z Woli Zależnej, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne do cółka, a lniane nici w kłębkach do
w Łodzi Nr inw. a — 7965, b — 517, c — 1389, d — pudła, odpowiednią ilość nitek przewle­
3758. Fot. K. Wecel, 1953. (powiek.).
kają przez dziurawkę i snują na snowadłach, pasma zaś nawijają na wałek.
Koło Opoczna snują nici specjalistki-snowarki. Wał przynosi kobieta własny i snowarka
nakłada nań osnowę. Dalsze założenie osnowy na krosna należy do tkaczki. Kobiety często
same snują osnowę.
Do postawu używają włókna cienkiego, najlepszego po w y czesaniu lnu, a poczesnym
wątczą płótna na koszule. W Smogorzowie najcieńsze płótno zwą „cienkim" i robią
z niego prześcieradła.
Takiego postawu używają też do tkania wełniaków i zapasek, chociaż nić może być
cieniej lub grubiej uprzędziona. Ilość lnu i wełny ściśle się oblicza, aby nie zostało
zbędnej osnowy i aby ufarbować tyle wełny, ile wychodzi na wełniak czy zapaskę. Nić
mierzą na łokciowym lub smyczkowym motowidle (półtora łokcia), są i dwułokciowe;
nawija się na n i m 18—20 pasm lnu, a na osnowę wełniaka farbuje się 2 kg wełny.
Na zapaskę na odziew idzie 7 pasm lnu i 1 kg wełny, na zapaskę w pas: 5,5—6 pasm
lnu i 0,5 kg wełny. Zależnie od jakości tkaniny używa się różnej płochy; i m płocha rzadsza,
t y m więcej wbija wełny. Na wełniak lub zapaskę na odziew używają płochy nr 18, 19, 20,
zależnie od grubości nitki. Przy najcieńszych niciach lnianych i wełnianych tka się nr 20.
Dla wykonania ładnych tkanin nabiera się w treść po jednej nitce, wtedy wełna kryje
part. Na wełniaki robocze, „na p o r y w k ę " lub parcionki, na angierki i współczesne
zapaski — nabierają po dwie n i t k i w treść i tkają w 10 i 12, wtedy przez wątek prze­
śwituje osnowa. Oszczędza się wtedy wełny na wątczenie.
Zapaski na odziew tkano również w tę samą płochę, co wełniaki i zapaski w pas,
t j . w 16, ale robią również w płócienną płochę, t j . w 14. Na zapaskę na odziew nie na58

biera się osnowy na całą płochę tylko 70 cm. Płótno na koszulę robią w 14, na spodnie
robocze w 10. Wątczą pacześnymi p a k u ł a m i kraszonymi na czarno. Postawa barwy natu­
ralnej na męskie ubranie składa się z 10 pasm czarnej przędzy i 2 kg wełny.
Tkaniny na kolorowe portki, spancery w tzw. ząbki (Tabl. I I I ) zapaski w „bącki",
dywany w tzw. „zęby" z 1900 r. wykonywano na 4-ch lub 6-ciu nicielnicach lub „pod
deskę". Tą techniką tkano również materiały na „sorce" i „dymki", białe gorsety i kaf­
tany dając w postawie nici lniane, £ w w ą t k u — bawełniane. Czerwone i czarne wzory
iglicowano lub tkano przy odpowiednim założeniu osnowy. Ok. 1914 r. zapaski w „ k u loski" i „krzyżocki" robiono na 4-nicielnicach i 6-iu punozach. Ścieg zw. drelicho­
w y m lub „sagatem" wymaga odpowiedniego wiązania nicielnic z punozami. Jest to tkanina
gęsta, a prążki wychodzą na niej ukośnie. Robiono z niej kiecki, gorsety, portki robocze,
aby były mocniejsze.
Na krosnach tkały kobiety męskie pasy parciane lub wełniane, lecz obok techniki
tkackiej znają też plecionkarską, stosowaną do wyrobu siatkowych pasów. Pasy siat­
kowe plotą kobiety na bardzo p r y m i t y w n y m warsztacie, snując mianowicie na kołkach
osadzonych w desce osnowę w dwóch warstwach długości potrzebnej na pas, dają
w osnowie odpowiednie barwy, a następnie przeplatają nitkę po nitce. Splot usuwa się
wciąż k u końcowi, a ponieważ osnowa skraca się — kołki, na które jest nawinięta, prze­
suwa się bliżej. Plecenie kończy się pośrodku, a ostatnie n i t k i przeciągają szydełkiem,
przez co powstaje zgrubienie; na końcach wiążą chwasty.
Tasiemki lub troczki tkają na warsztacie bez płochy; n i t k i postawu przechodzą przez
bardzo wąskie nicielnice, dobijają wątek deseczką lub kopystką. Tasiemki można robić
i bez krosien, zawieszając osno­
w ę na gwoździu, a u t k a n ą ta­
siemkę okręcając dokoła pasa;
przy takim tkaniu posługują się
płoszką
(ryc. 67) przez którą
przewlekają n i t k i osnowy, w ten
sposób, że w każdy otwór i ziew
kładzie się 2 n i t k i po jednej w
2-ch warstwach — górnej i dol­
nej, dla otrzymania jednakowej
tkaniny z obu stron a w zewnę­
trzne oko 2 nitki. Tasiemek ta­
kich można robić kilka m e t r ó w
dziennie. (Tabl. I I I ) .
Szyciem zajmują się kobiety
same, niekiedy tylko dają je
specjalistkom mieszkającym na
wsi. W okresie pańszczyźnia­
nym, kiedy kobiety nie miały
czasu, szyły po drodze idąc na
pańskie (wieś Luboszewy).
Czepki szyły cepcarki, prały
i układały koronki do czepców
oraz przyozdabiały je. Wyprane
i nakrochmalone koronki ukła­
dano na warsztaciku w postaci
klocka, na k t ó r y m przekładano
je słomkami, uzyskując w ten
sposób rurkowane falbanki.

Ryc. 70. Narożnik kołnierza koszuli męskiej z ok. 1910 r. Haft
czarno-żółto-czerwony. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw.
2237/20. Fot. K. Trzebiatowski, 1951. (powiek.).
59

Kiecki układają w fałdy same kobiety, ułożoną kieckę zbijają i wiążą sznurkami,
kładą na to ciepły chleb, aby fałdy naparowały się i dobrze ułożyły. Dawniej nie pra­
sowano koszul do spancera, lecz maglowano. Stroje przechowują w skrzyniach, czepki
w łubiankach.

Rozdział

IX

HAFTY I KORONKI
Hafty nazywają w Opoczyńskiem wysycia, wykonują je bawełną zw. zapoł. Wyszyciami zdobione są męskie i kobiece koszule, w męskich — haftują kołnierzyki, mankiety
i „wykłady". W kobiecych — przyramki i mankiety, a w późniejszej fazie również
kołnierzyki.
Najstarsze hafty, to proste stebnówki wykonane białą lub czarną nicią, albo czerwonoczarne proste ściegi, którymi wykonywano krzyżykami „byle jaki owsik". Dopiero na
przełomie X I X i X X w. rozwinął się krzyżykowy haft liczony w/g nitek płótna, wyko­
nany czarnym i czerwonym „zapołem", bogaty pod względem ilości m o t y w ó w i układów.
Przypuszczać można, że czerwono-czarny haft przyszedł na teren Opoczyńskiego w for­
mie wykształconej. W/g T. Seweryna w okolicy Opoczna nazywano hafty te „dębskimi",
gdyż z Dęby miały wziąć początek. Haft ten określają jako szycie krzyżockami
lub koziełkami. Ornament ma charakter pasowy, asymetryczny, składa się z k i l k u elementów.
W haftach tego typu biegnie obok siebie kilka pasków o różnych motywach geometrycz­
nych; dzielą je linie stebnowane, krzyżyki, owsik, stebnówka, linie łukowate. Część górna
paska posiada zgeometryzowany
ornament roślinny.
W następnej
fazie rozwoju
haftu środkowa linia ornamentu
zawiera przeważnie powtarzający
się motyw roślinny, ujęty w rzędy
l i n i i o wzorach geometrycznych.
Ten sam układ, prócz techniki
krzyżykowej stosują w ornamen­
tach ściegiem płaskim białym, żół­
tym, niebieskim, wyjątkowo zielo­
nym. Ściegi płaskie
nazywają
„kładzune" lub „za nitkom" (Małoszyce) .
Studzianna i Rzeczyca były
ośrodkami w których rozwijał się
haft czarno-biały w 1900—1914 r.,
Haft czarny jest charakterysty­
czny motywami geometrycznymi
lub roślinnymi, wydobywanymi
krzyżykami z tła (ryc. 72). Między
pasami wykonanymi czarną ba­
wełną występuje pasek z motywa­
m i roślinnymi traktowanymi rea­
listycznie, haftowany białą baweł­
ną (ryc. 73, 74). Do barw czarno­
białych, czerwono-czarnych do­
chodzi później barwa żółta, niebieRyc. 71. Haft na „Osywce" tj. kołnierzyku koszuli kobiecej, ska i inne, wykonane ściegiem zw.
Brzustówek, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. „śledziuna". Równolegle i symeNr inw. 2235. Fot. K. Wecel, 1953. (powiek.),
trycznie biegną linie wypełnione
60

-

>

i

ii
I

M

Br

Z

IIIIIHI
1
1
11
1

Tablica IV.
Hafty na koszulach, tasiemki do wigzania zapasek i męskie pasy

J

prostym lub ukośnym ściegiem płaskim, jak „wałecek" (Małoszyce), „dróżka" (Ossa),
„zęby" i „łańcusek" (Rudki), zębata a szeroka plotka, prosty owsik itp. Ścieg okręcany po­
jedynczą nitką zwą stebnówką okręcaną, lub pojedynczy, podwójny i potrójny „ m a t a c "
haftują nicią białą, inne ściegi nicią żółtą. Znane są też ściegi gałązkowe „warkocyk"
(Grotowice), „drobna plecionka" (Ossa), „lisi ogun" (Małoszyce). W zewnętrznej części orna­
mentu wykonują liście (Małoszyce), krokwie, półgwiazdki, pajacki (Grotowice). Na terenie
Rzeczycy, Lubochni, Smardzewic występuje ornament zoomorficzny w 2 i 3 barwach —
różowej, niebieskiej i zielonej.
Haft na męskich koszulach ma swoisty charakter: do I wojny przy wykładanej
osywce, przodzie koszuli u zapięcia, posiadał wąski pasek zdobiony haftem czerwonoczarnym (ryc. 14). Po wojnie przyjął się szeroki przedsobek z białym haftem w barwne
gwiazdki, kwiatki, w k t ó r y m motywy roślinne i geometryczne rozłożone linearnie posia­
dają układ symetryczny (ryc. 13).
Haft biały ma w Opoczyńskiem stare tradycje, lecz rozkwit jego po I wojnie na­
stąpił pod w p ł y w e m haftów piotrkowskich o podobnych ornamentach. Obok szerokich
przedsobków u t r z y m u j ą się i wąskie gorsy, zdobione wraz z kołnierzykiem i mankie­
tami białym lub barwnym haftem (ryc. 15, 16). W późniejszej fazie do barwnego haftu
doszły rozetki „ d r a b k i " (Grotowice). Przed I I wojną weszły w modę hafty wyszywane na
rysunku (nieliczone w/g nitek płótna) o dużych motywach światło-cieniowych, którymi
są zdobione koszule kobiece i przedsobki męskie.
Ciekawym przykładem w hafciarstwie opoczyńskim jest użycie różnych motywów na
przyramku, mankietach i oszywce (ryc. 71—73). Obecnie stosują na koszulach powszech­
nie hafty światłocieniowe. Do pracy używa się koszul niezdobionych.

Ryc. 72. Haft — „osywecka" na mankiecie koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka
Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 282. Fot. K. Wecel, 1953.
61

W Opoczyńskiem występuje również koronka zw. siotką gdy jest przy koszuli
a obróbką, gdy występuje u zapasek, dywanów itp. Białe koronki z białego kordonka są
przy koszulach czasem wykończone kolorową bawełną. Dawniejsze koronki są wąskie z gę­
stym wzorem, przyszywano je do kołnierzyków i mankietów, obrabiając szydełkiem rów­
nież przyramki. Późniejsze koronki są szersze; współcześnie kołnierzyk jest szeroki, przej­
rzysty, falujący, mocno nakrochmalony, tworzy swoistą ozdobę koszuli.

Ryc. 73. Przyramek koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi.
Nr inw 277.
Białe koronki szydełkowe przy zapaskach mają nieskomplikowane wzory; przy
prześcieradłach są uzupełniane chwastami z białej bawełny. Nieco odmienne w typie są
wełniane „obróbki" lub „dorobki" dorabiane do wełnianych dywanów, składające się
z „ząbków" i „kocotów" (Kruszewiec, Brudzewice, Rusinów); często z wkomponowanym
kołem wykonanym w postaci kwiatów. W okolicach Lubochni, choć właściwie moda szła
z Glinnika, przyszywano szeroką koronkę wełnianą, na której haftowano czasem nazwi­
sko, do zapasek tkanych w „kuloski" w latach 1914—1939 i obecnie jeszcze ozdabiają za­
paski wełnianą niezbyt szeroką koronką.
Tiulowe czepce zdobione były na dnie główki i wzdłuż bandaży białą bawełną przety­
kaną przez oczka tiulu. Na dnie czepka kładziono duży ornament kwiatowy, pole środ­
kowe było oddzielone szeregiem biegnących obok siebie l i n i i falistych, łamanych, od
bocznych pól dna na k t ó r y m haftowano gwiazdki, rozety, gałązki z kwiatami (ryc. 62).
Bandaże były również podzielone na pola podobnym ornamentem geometrycznym,
u dołu powtarzano ornament roślinny lub rozetki. Między koronki wszywano ozdobę
z wstążki i szychu lub układano plotkę. Półczepki mają haftowaną główkę i bandaże;
główka dzielona jest na pola riuszką lub ozdobami z wstążki i szychu, na środku główki
jest sztuczny kwiat. Koronki półczepków są często fabrycznego pochodzenia.
Należy również wspomnieć o szklokach t j . paciorkach naszytych na przeźroczystą
tasiemkę oraz o haftach na gorsetach, które są często zdobione blaszkami i cekinami. Gor­
sety dawnego typu były jednobarwne lub aksamitne i posiadały wzdłuż szwów haft ga­
łązkowy. Bukiet kwiatów w porównaniu z współczesnym był mało rozwinięty (ryc. 52, 53).
Kiecki pow. rawsko-maz. starszego typu mają ozdoby w postaci skręconej wełny uło­
żonej falisto lub w dwustronnych pętlach, biegnące od fałdy poziomej do krawędzi,
która jest również obszyta podobnym barwnym sznurkiem. Inne ozdoby będące dekoracją
stroju są pochodzenia fabrycznego i tylko sposób naszycia i jakość elementu dekoracyj­
nego świadczy o zamierzonym efekcie estetycznym. Są to naszycia z aksamitu, tasie62

mek i paciorków. Kaftany barwne posiadają naszyte aksamitki wzdłuż krawędzi, kieszeni
u rękawów. Gorsety mają zapięcia z dekoracyjnych sznurków i kolorowych tasiemek
i guzików. Aksamitki, pasmanterie, zębate tasiemki zdobią też zapaski.
W Smardzewicach tasiemki są zakończone kokardkami, jak również sznury paciorków
na gorsecie. Różnego rodzaju deseniowe „potrzeby" zdobią sukmany wzdłuż szwów na

Eyc. 74. Mankiet koszuli kobiecej Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr
inw. 277. Pot. K. Wecel, 1953.
kołnierzu, rękawach, kieszeniach i fałdach. Kobiece sukienki zdobią złote pasmanterie
i barwne kutasiki. Spancery i marynarki zdobią błyszczące guziki i potrzeby; kieszenie
lejbików lamowane są aksamitkami a nawet buty i pantofle były obszywane b a r w n ą
plotką i zdobione żółtymi huncfotami. Także główki kapeluszy były zdobione aksamit­
kami, wstążkami i szpilkami a obrzędowe wianki, czepce i czapki strojne były w pióra,
wstążki, szych i kwiaty.

CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ
Najważniejszymi pozycjami etnograficznej literatury omawiającej zagadnienia ubiorów opoczyń­
skich są: Oskara Kolberga „Radomskie", Kraków 1887 r. oraz Błażeja Stolarskiego, Sługocicc (1925 r.)
a także Tadeusza Seweryna „Hafty opoczyńskie" (1925 r.). Zwłaszcza praca B. Stolarskiego posiada
cenne uwagi odnoszące się do życia wsi opoczyńskiej. Opis B. Stolarskiego dotyczy całokształtu stroju
i jest raczej pobieżny. Rozprawa T. Seweryna zawiera usystematyzowany materiał i stanowi cenne
źródło o charakterze dokumentarnym. Z materiałów archiwalnych należy wymienić Dziennik Urzę­
dowy woj. Kaliskiego z 1832/3 i 1836 r., Dz. U. woj. Mazowieckiego z 1828 r. i 1835 r., Dz. U. woj. Kra­
kowskiego z 1829 r. oraz notatki z Gazety Warszawskiej z 1816 r. Ciekawe uwagi zawiera artykuł
J. P. Dekowskiego, Z badań nad przeszłością kulturalną opoczyńskich miasteczek. Charakterystykę
krajobrazu zawiera artykuł Stanisława Lencewicza Z badań fizjograficznych nad Pilicą.
Do opracowania wykorzystano przede wszystkim zbiory Muzeum Etnograficznego w Łodzi, z któ­
rych wiele eksponatów zostało nabytych w terenie w okresie badań autorki w latach 1946—53 r.
Materiał ilustracyjny obejmuje fotografie z różnych okresów; cenne są 4 fotografie opublikowane
w „Wędrowcu" z 1903 r. przez H. Kaszubskiego, przedstawiające grupy chłopów w ludowych
ubiorach.
Na ogół źródła dotyczące opoczyńskiego stroju ludowego są ubogie; praca została oparta o mate­
riały pochodzące z własnych badań terenowych autorki, przeprowadzonych w latach 1946—53 r. na
terenie powiatu opoczyńskiego i rawsko-mazowieckiego.
63

PRZYPISY
1

K. Potkański, Pisma pośmiertne I , 107. Kraków 1924 r.
Atlas Geograficzny Ilustrowany pod red. J. M. Bazewicza. Warszawa 1907.
Rozdział dotyczący historii regionu został opracowany w oparciu o dzieło K. Potkańskiego, 1. c.
B. Stolarskiego, Sługocice 1925. Z. Matuszewskiego, Pow. rawsko-maz. 1929 r.; Słownik Geograficzny
Królestwa Polskiego 1880—1902.
Sandomierzanie spotykają koło Pilicy Mazowszan. Księstwo Sandomierskie opierało granice
0 Pilicę, tylko Zapilcze leżące między ujściem Pilicy a Radomierzy przechodziło różne koleje, wreszcie
dostało się Ziemowitowi Mazowieckiemu w 1351 r. (K. Potkański 1. c. I . 119). Według S. Arnolda gra­
nica dzielnicy sandomierskiej opierała się prawdopodobnie o Radomkę, a po przyłączeniu kasztelanii
skrzyńskiej i żarnowskiej o Pilicę. S. Arnold, Podziały administracyjne woj. sandomierskiego do końca
XVIII w. Pamiętnik Świętokrzyski 1930 r.
S. Zajączkowski, Studia nad terytorialnym formowaniem ziemi łęczyckiej i sieradzkiej. Łódź
1951; W sprawie plemion Łęczycan i Sieradzan. Poznań—Wrocław. Dzielnica sieradzka była two­
rem późniejszym, który powstał między 1260—1264 r. drogą podziału księstwa łęczycko-sieradzkiego.
Przypuszczać jednak można, że istniało jedno plemię z ośrodkiem w Łęczycy.
W X I w. posiadała kościół romański, a Kazimierz W. pobudował zamek i opasał miasto murem.
Słown. Geogr. Król. Pol.
K. Potkański, 1. c. 112—113, 130—131.
Na granicy archidiecezji gnieźnieńskiej i diecezji krakowskiej schodzą się również granice pier­
wotnych parafii grodowych Radomia i Skrzynna K. Potkański 1. c. I , 125.
Teren tych kasztelanii, jak również puszczy radomskiej znacznie dłużej zachował gospodarkę
naturalną od sąsiedniego Wolborza. Księstwo Łęczyckie wcześniej zostało zagospodarowane, to też od
X I I I w. w handlu skórami i łupieżami zyskuje nad nim przewagę. S. Arnold, Władztwo — s. 24, 25.
K. Potkański 1. c.
K. Maleczyński, Najstarsze targi w Polsce i stosunek ich do miast przed kolonizacją na prawie
niemieckim. Lwów 1926 r.
Cło w „Inowłodzi" stanowi już "w 1145 r. uposażenie klasztoru w Trzemesznie. Komora celna
w Opocznie wymieniona w 1350 r. Przejazd na Pilicy stanowi nadanie Grzymisławy (matki Bole­
sława Wstydliwego) w 1229 r. K. Maleczyński 1. c. s. 197.
Wymiana towarów jak śledzi, soli na skóry, łupieże i wosk (S. Arnold 1. c. 21) musiały odbywać
się na targach, na które przyjeżdżali „goście" (tj. przybysze-kupcy) i ludność miejscowa sprzedawała
czy zamieniała swoje produkty. Miejscowości targowe leżały przeważnie, jak komory celne, na szla­
kach handlowych (K. Maleczyński l.c. 65), czy rubieżach dwóch terenów o różnym typie gospodarki
1 były często niezmiernie starego pochodzenia (S. Arnold, s. 24). O dochodach z targów z Żarnowa
i Skrzynna wspomina Bulla gnieźnieńska z 1130 r. Targi musiały tam jednak istnieć dużo wcześniej.
Ok. 1318 r. sprzedawano w Żarnowie na targu sól, chleb, i mięso (K. Maleczyński 1. c. 140 patrz też
K. Potkański 1. c. 133).
i» Wyposażone w kilka wiosek między inn. Smogorzów, która przechodzi 1234 r. do opactwa sule­
jowskiego (K. Potkański 1. a). Arcybiskup gnieźnieński pobierał również dziesięciny z Żarnowa
z ziarna, miodu, łupieży kunich i lisich, świń, żelaza i dziesięciny z dochodów t. j . 10 tydzień docho­
dów książęcych z karczem, targów, kar sądowych oraz z myta tak w samych grodach, jako też
w miejscach im pobliskich.
Opoczno było starą osadą królewską, która lokowana była później na prawie średzkim a na­
stępnie niemieckim (Słown. Geogr. Król. Pol.).
Łączność roczków z powiatami była tak silna, że gdy w 1465—1476 r. skasowano roczki w Opocz­
nie przestał również istnieć tam powiat. (Arnold, Podziały administracyjne województwa sandomier­
skiego do końca XVIII w. Pamiętnik Świętokrzyski, s. 61).
2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

14

15

64

10

Klasztor i kościół wznieśli ks. Filipini w 1776 r. (Słown. Geogr. Król. Pol.).
Wieś Wistka, może i in., szczegółowych wiadomości brak.
1423 r. Statut Jagiełły uchwalony w Warce nad Pilicą, iż szlachcic może, gdy sołtys okaże się
w stosunku do pana wsi buntowniczym lub niepotrzebnym, wykupić sołectwo i usunąć istniejącego
sołtysa. 1426 r. bez zgody właściciela wsi nie wolno opuszczać jej chłopu i jego synom (S. Arnold,
Historia Pol. rozdz. I I ugruntowanie się ustroju feudalnego).
Początkowo nawet szkoła Kołłątaj owska ograniczała się do żądania wolności osobistej a pomi­
jała kwestię agrarną. Towarzystwo Demokratyczne na emigracji podeszło bardzo realnie do tego
zagadnienia, jednakże uwłaszczenie chłopów nastąpiło dopiero 1864 r. a poprzedził je szereg ustaw,
które zamiast przynieść ulgę, skazały chłopa na wolną grę interesów gospodarczych a w rezultacie
1 represje ze strony właścicieli majątków i rządu.
Rzeczyca, Łęgi, Zwady. Bobrowiec, Liciszno, Wielka Wieś, Zakościele, Królowa Wola. Sądy roz­
strzygały sprawę na niekorzyść chłopów stosując dekret o czasowej dzierżawie. W 1848 r. wyrugowano
82 osoby ze wsi Gaj, pow. rawskiego. Dopiero po dwu latach chłopi wygrali sprawę.
Bezpośrednią przyczyną poruszenia mas chłopskich było przeczytanie 31. I I I . 1861 r. półsekretnego cyrkularza Tow. Rolniczego zapewniającego zniesienie pańszczyzny. Chłopi przyjęli go jako dekret
uwłaszczeniowy. 20. IV. Rada Administracyjna wydała rozporządzenie stosowania represji w razie
gdyby chłopi nie wracali do dawnych warunków.
O. Kolberg, Mazowsze I I . Od Warszawy. Powsin; Radomskie, str. 54—55.
B. Stolarski, Sługocice, 1925 r.
Dz. Ustaw woj. Kaliskiego nr. 527 z 1833 r.: Benedykt Raruch lat 28 ur. w Radzicach miał
2 sukmany białe, podarte, spodnie zgrzebne złe, koszulę konopną, starą, buty złe, czapkę z czarnego
barana, starą; Dz. Ustaw. woj. Mazowieckiego 1829 r. str. 755: Tyka Szczepan z Jelny, lat. 43. Sukmana
stara z potrzebami, koszula konopna, spodnie skórzane, czapka z siwym barankiem; ostatnio miesz­
kał w Zawadzie gm. Smogorzów.
B. Stolarski, 1. c.
Mówiono do chłopa „wypuść koszulę na wierzch; jak pójdziesz do dziedzica, jak widły". Powie­
dzenie miało dotyczyć w/g informatora Ignacego Siwińskiego z Rzeczycy — terenu po prawej stronie
Pilicy. Podobnie w Podmałczu gm. Lubochnia miała jakoby mówić matka Katarzyny Markiewicz do
męża: „Wojtek, wypuść koszulę
". K. Markiewicz zmarła w 1948 r. mając 92 lata.
Informator Kazimierz Stępień, lat 88.
O. Kolberg, Radomskie 55.
Informuje Ignacy Siwiński z Rzeczycy oraz Kazimierz Stępień z Międzyborza pow. Opoczno.
Patrz ilustracje Lewickiego i Kolberga.
J. P. Dekowski, Badania nad przeszłością kulturalną opoczyńskich miasteczek. Lud XLI.
Informacja J. P. Dekowskiego.
Informacja Pawła Celeja z Radzie Dużych, urodź. 1862, a także Kornel Kozłowski „Kłosy" 1871,
cyt. równ. przez O. Kolberga.
Maria Gutkowska, Historia Ubiorów, Książnica-Atlas, 1932 r.
Lewicki na ilustracji w albumie Zienkowicza podaje wiązanie pasów na przodzie.
Jędrzej Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III, Biblioteka Narodowa Nr 88, str. 439.
W sprawie definicji grupy etnograficznej patrz R. Reinfuss, Łemkowie jako grupa etnograficzna.
Prace i materiały etnograficzne. T. V I I Lublin, 1948 r.
Współczesna informacja oraz notatka O. Kolberga, Radomskie.
Informacja z Radzie Dużych, pow. Opoczno,
Informacja Antoniny Kosiackiej, lat. 70, z Brzezin pow. rawsko-maz. widziała na odpuście
w Studziannie.
O. Kolberg, Radomskie str. 55. Z opisów Kornela Kozłowskiego z „Kłosów".
K. Moszyński, Kultura Ludowa Słowian. Kraków 1929. Cz. I . Kultura Materialna, str. 439
Informuje Katarzyna Matysiak: „Po skrojeniu górnej części koszuli bez rękawów mówi się
„skrajałam ciałko" Radzice Duże.
Inf. J. Wrzosek, z Radzie Dużych, pow. Opoczno.
Inf. Ignacy Siwiński,
Inf. Jan Wójciak, lat 75. Jasień pow. rawsko-maz. Portki tego typu zakupione u Pawła Celeja
urodź. 1860 r. znajdują się w Muz. Etnogr. w Łodzi.
Fotografia w „Wędrowcu" 1903 r.
O. Kolberg, Radomskie 54.
Jedyna informacja Jana Wiktorowicza lat 73 mieszkającego w Smardzewicach, iż w Twardej
mieli chłopi nosić kapelusze gięte pośrodku i rozszerzające się u góry (informacja nie sprawdzona).
Jasień I i I I gm. Lubochnia.
J. Kitowicz, I. c.
B. Kaczorowska wyprowadza następujący wniosek: „Jeśli można w pełni zaufać tradycji, pa­
siaki wełniane używane w Opoczyńskiem na spódnice, zapaski i całe kiecki do dziś bardzo licznie spo­
tykane w terenie, poprzedzone były prążkowanymi materiałami fabrycznymi lub samodziałowymi,
bawełnianymi". „Wełniany pasiak opoczyński" Pol. Szt. Lud. 1952 nr. 1.
17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28
29

30

31

32

33
34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44
4a

46

47

48

49

50

51

5 Strój Opoczyński

65

BIBLIOGRAFIA
A r n o l d S t a n i s ł a w , Władztwo biskupie na grodzie wolborskim w w. XIII, Rozpr. Hist. Tow.
Nauk. Warsz. T. I z. 1.
A r n o l d S t a n i s ł a w , Podziały administracyjne województwa sandomierskiego do końca XVIII w.
Pamiętnik Świętokrzyski, Rok 1930.
A r n o l d S t a n i s ł a w , Historia Polski 1949. Od ustroju plemiennego do początku stosunków feudal­
nych i powstania Państwa Polskiego. Ugruntowanie się ustroju feudalnego.
Atlas Geograficzny Ilustrowany Królestwa Pol. Warszawa 1907, pod redakcją J. M. B a z e w i c z a .
Przy mapach podaje ilustracje m. inn. typów ludowych. Z pow. opoczyńskiego chłopa w suk­
manie białej z kołnierzem obrzeżonym tasiemką oraz w kapeluszu filcowym, czarnym, który
posiada długą, prostokątną klamrę, przewleczoną niebieską wstążką. Przy klamrze pióra po­
dwójne podmalowane u dołu czerwoną farbą lub czerwonymi kwiatkami. O takim wystroju
kapelusza nie posiadamy wiadomości. Pióra noszono pawie, według tradycji, ewentualnie gęsie,
tutaj pióro robi wrażenie fabrycznie spreparowanego.
C h m i e l i ń s k a A n i e l a , Księżacy i ich strój. Warszawa 1930.
D e k o w s k i J a n P i o t r , Badania nad przeszłością kulturalną opoczyńskich miasteczek, Lud 1954.
D e k o w s k i J a n P i o t r , Strój Piotrkowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1954.
Dziennik Ustaw woj. Kaliskiego, 1883 r., nr. 527.
Dziennik Ustaw woj. Mazowieckiego 1829, str. 755.
F r i e d b e r g M a r i a n , Rozsiedlenie rodów rycerskich w województwie sandomierskim w w. XV.
Pamiętnik Świętokrzyski, Rok 1930.
G a j e k J ó z e f , Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych, Lud XLI, Wro­
cław. 1954.
G l o g e r Z y g m u n t , Encyklopedia Staropolska. "Warszawa 1900, 1902, 1903.
G r y n w a s e r H i p o l i t , Kwestia agrarna i ruch włościan w Królestwie Polskim w pierwszej poło­
wie XIX w. (1807—1860). Wrocław, 1951.
G u t k o w s k a M a r i a , Historia ubiorów. Książnica-Atlas 1932 r. Autorka podaje krój kontusza,
który przypomina sukmanę fałdzistą. Wspomina o modzie na białe siatkowe pasy ormiańskie.
Mogły być one źródłem mody na wsi na białe pasy. Autorka zwraca również uwagę na
dążenie do wyrównania różnic stanowych w stroju.
K a c z k o w s k i J ó z e f , Donacya w Królestwie Polskim. Warszawa 1917.
K a c z o r o w s k a B l a n k a , Wełniany pasiak opoczyński. Polska Sztuka Ludowa. Warszawa 1952, nr. 1.
K r a j e w s k a J a n i n a , Haft Opoczyński w monografii Opoczyńskiego, wykonanej dla Państw. In­
stytutu Sztuki w rękopisie.
K i t o w i c z J ę d r z e j , Opis obyczajów za panowania Augusta I I I , opracował Roman Pollak. Biblio­
teka Narodowa Nr. 88, str. 493.
K o l b e r g Oskar, Lud Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła,
zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Radomskie, Kraków 1887.
L e n c e w i c z S t a n i s ł a w , Z badań fizjograficznych nad Pilicą. Str. 503—504. Ziemia 1912 r. Wspo­
mina o sukmanach z czerwonymi taśmami, które mógł widzieć jeszcze u staruszków. Tę wia­
domość podają tylko starzy ludzie.
L o m i ń s k i L e o n Ks. Dr., Spała i jej okolice. Krótki szkic historyczny. Łódź 1930.
M a l e c z y ń s k i K a r o l , Najstarsze targi w Polsce i stosunek ich do miast przed kolonizacją na
prawie niemieckim. Lwów 1926.
M a t u s z e w s k i Z y g m u n t , Powiat rawsko-mazowiecki 1929 r.
P o t k a ń s k i K a r o l , Pisma Pośmiertne. Kraków 1924.
Rocznik statystyczny, Nakładem Głównego Urzędu Statystycznego. Warszawa r. 1948—1949.
R u t k o w s k i Jan, Historia Gospodarcza Polski (do 1864 r.) Książka i Wiedza. Warszawa 1953.
S e w e r y n T a d e u s z , Pasiaki opoczyńsko-rawskie IKC. 1925. Dodatek Literacki z dn. 29. VI. 1925.
S e w e r y n T a d e u s z , Hafty opoczyńskie. Lud XXIV 1925 r. Autor opracował hafty opoczyńskie
w okresie gdy przechodziły do stosowania barwnych lub białych nici, to też tablica wzorów po­
daje ornamenty krzyżykowe, a wzory haftów koszul męskich orientują w zdobnictwie ówczes­
nym, chociaż z konieczności nie wyczerpują całokształtu zdobnictwa hafciarskiego na koszulach.
Natomiast podane niektóre nazwy ściegów wskazują, iż istnieje dość duże zamieszanie w tym
kierunku np. autor podaje, że „plotką" nazywają ścieg warkoczykowy. Autor ujmuje zagadnie­
nie w szeregu zasięgów i opiera się na szerszym materiale, wyprowadza też wniosek dot.
genezy haftu.
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego 1880—1902.
S t o l a r s k i B ł a ż e j : Sługocice 1925.
Ś w i ą t k o w s k a J a d w i g a , Strój łowicki, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1953.
W r o n a S t a n i s ł a w Tadeusz, Przyczynek do dziejów włościaństwa polskiego w XIX w. Prze­
gląd Historyczny, 1937—1938.
„Wędrowiec", Czasopismo 1903, str. 826, Fotografie podają stare ubiory obok nowych.
Z a j ą c z k o w s k i S t a n i s ł a w , W sprawie plemion Łęczycan i Sieradzan, Poznań—Wrocław.
Z a j ą c z k o w s k i S t a n i s ł a w , Studia nad terytorialnym formowaniem ziemi łęczyckiej i sieradz­
kiej, Łódź 1951
68

SPIS

ILUSTRACJI

Ryc. 1. Chłop w sukmanie, z pasem siatkowym i w kaszkiecie. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot.
J. Krajewska, 1946.
Ryc. 2. Kobieta we współczesnym stroju wyjściowym. Antoninów, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­
jewska, 1948.
Ryc. 3. Dziewczyna w stroju odświętnym. Studzianna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1947.
Ryc. 4. Kobieta w stroju zimowym współczesnym. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka Fot. J. Kra­
jewska, 1952.
Ryc. 5. Typ chłopa z pow. Opoczno. Reprodukcja z Atlasu geograficznego ilustrowanego Królestwa
Polskiego. J. M. Bazewicz, 1907.
Ryc. 6. Stroje ślubne. Ogonowice, pow. Opoczno. Fot. Zakład Fotograficzny w Opocznie, 1920.
Z archiwum Muzeum Etnogr. w Łodzi.
Ryc. 7. Matka z dzieckiem zawiniętym w „dywan". Studzianna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948.
Ryc. 8. Gospodyni w stroju odświętnym. Wygna nów, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946.
Ryc. 9. Chłop w białej sukmanie i barwnym pasie siatkowym. Opoczno. Fot. Zakład Fotograficzny
w Opocznie, 1946.
Ryc. 10. Odświętne ubiory parobków. Świerzyna, pow. Opoczno. Archiwum Muzeum Regionalnego
w Tomaszowie Mazowieckim. Fot. Zakład Fotograficzny w Opocznie, 1938.
Ryc. 11. Koszula męska z wywijanym kołnierzykiem tzw. „osywką" z ok. 1900 r. Studzianna, pow.
Opoczno, Muz. Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1882. Fot. J. Krajewska, 1948 r.
Ryc. 12. Koszule męskie. I —• Koszula lniana z pionowym kołnierzykiem. Modrzew, pow. Opoczno.
Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 2166. I I . — koszula z Kołnierzykiem wykładanym. Bu­
kowiec, pow. Opoczno. Nr inw. 532. I I I . — koszula z wąskim gorsem. Ostrów, pow. Opoczno.
Nr inw. 1385. IV. — koszula chłopięca z karczkiem z 1946 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr
inw. 1626. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat przedni, e — płat tylni, f — rękaw,
g — otok, h — mankiet, i — przyramek, j — kołnierzyk, k — pierśnik, 1 — pasek wzmac­
niający podstawę rozcięcia, w rysunku IV 1 — oznacza karczek. Rys. Pracownia Muzeum
Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1 : 24.
Ryc. 13. Gors koszuli męskiej z około 1920 r. Bukowiec, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi.
Nr inw. 1080 .Fot. K. Trzebiatowski, 1951.
Ryc. 14. Koszula męska z „przedsobkiem", tj. gorsem. Ostrów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne
w Łodzi. Nr inw. 1385. Fot. J. Krajewska 1948.
Ryc. 15. Gors koszuli męskiej .Bukowiec, pow. Opoczno. MuzeumEtnograficzne wŁodzi. Nr inw.2230/47.
Fot. K. Trzebiatowski, 1951.
Ryc. 16. Koszula męska z „pierśnikiem", tj. gorsem z ok. 1920 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Mu­
zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1527. Fot. J. Krajewska, 1948.
Ryc. 17. I . Spodnie męskie w „fałdy" z Idzikowic, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi, Nr
inw. 1954. I I . Szkic spodni męskich z Sitowy, pow. Opoczno, o odmiennym miejscu zapinania
I I I . Chłopięce spodnie z kamizelką, Wola Załężna, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C —
części kroju: d, d —• części nogawek, e —
klin, f — pasek, g — część przednia kamizelki, h — części tylne kamizelki. Rys. Pracownia
Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1:30.
Ryc. 18. Portki z samodziału, z fałdami ,A — przód, B — tył. Radzice Małe, pow. Opoczno. Muzeum
Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1630. Fort .J. Krajewska, 1948.
Ryc. 19. Kamizelki zwane „lejbikami". I . — lejbik z samodziału sprzed 1914 r. Gorzałków, pow
Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1269. II. — lejbik z samodziału tkany na 4 ni­
cielnicach sprzed 1914 r. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 444. A — przód, B — tył, C —
części kroju: d — plecy, e — przód, f — patka kieszeniowa, g — części paska, h — kołnie­
rzyk. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 10.
Ryc. 20. „Lejbik" — kamizelka męska z samodziału. Smardzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnogra­
ficzne w Łodzi. Fot. J. Krajewska 1948.
Ryc. 21. I . Spancer męski z samodziału sprzed 1914 r. Idzikowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf.
w Łodzi. Nr inw. 1254a. I I . Marynarka chłopięca. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1629a.
A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — bok, f — płat przedni (w rys. I I
przedni i boczny), g, g — pasek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Po­
działka 1 : 20.
Ryc. 22. Spancer męski z samodziału. Rzeczyce, pow. Rawa Mazowiecka, Muzeum Etnograficzne
w Łodzi. Nr inw. 453. Fot. K. Wecel, 1953.
Ryc. 23. Biała sukmana z sukna folowanego obszyta potrzebami z ok. 1910 r. Wola Załężna, pow.
Opoczno .Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1360 .Fot. J. Krajewska, 1948.
Ryc. 24. Sukmany męskie. I . — sukmana biała z potrzebami. Grabów, pow. Opoczno. Muzeum
w Łodzi. Nr inw. 944. I I . — Sukmana z ok. 1910 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1360.
III. — Sukmana sprzed 1910 r. Gorzałków, pow. Opoczno. Nr inw. 459. A — przód, B — tył,
C — części kroju: d — plecy, e — przód i bok, e — kliny i części składające się na fałdy
sukmany, f, f — rękaw, g — kołnierz, h — mankiet, i — naszywka na rękaw, j — patka
kieszeni. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. 1948. Podziałka 1 : 30.
Ryc. 25. Kapelusz słomkowy staruszka. Odrzywół, pow. opoczno .Fot. T. Sobolewski, 1947.
Ryc. 26. Rogatywka zwana „na cztery strony świata". Pow. Opoczno. A — widok ogólny, B — części
kroju: c — cztery części tworzące denko i boki, d — „baranek" z skóry baraniej z runem.
Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 :16.
L

t

±

t

5"

67

Ryc. 27. Rogatywka zwana „na cztery strony świata" noszona do 1905—6 przez Kacpra Bigosza, Grotowice ,pow. Rawa-Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr ks. wpł. 1491. Fot.
K. Wecel, 1955.
Ryc. 28. Czapka „kaszkiet" drużby. Wola Zależna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi.
Nr inw. 2128. FoFt. J. Krajewska ,1946.
Ryc. 29. Pas barwionych nici lnianych z ok. 1904 r. Żychorzyn, pow. Opoczno. Fot. K. Wecel, Mu­
zeum Etnograficzne w Łodzi.
Ryc. 30. Pas włóczkowy o tle żółtym, szer. 7,8 cm, dług. 291 cm. Opoczno, Muzeum Etnograficzne
w Łodzi. Nr inw. 2162. Fot. J. Krajewska.
Ryc. 31. Pas „siatkowy" pleciony w rękach. Idzikowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi
Nr inw. 1254 c. Fot. K. Wecel, 1953.
Ryc. 32. Pas o osnowie lnianej o wątku wełnianym. Smardzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnogra­
ficzne w Łodzi. Nr inw. 483. Fot. K. Wecel, 1953.
Ryc. 33. Dziewczynki we współczesnych strojach odświętnych .Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1947.
Ryc. 34. Dziewczynka w ubiorze letnim. Sukienka z perkalu. Żychorzyn, pow. Opoczno. Fot. Marian
Ney, 1946.
Ryc. 35. Strój letni z fabrycznej wełny, kobieta idzie boso, a w ręce trzyma trzewiki. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948.
Ryc. 36. Młoda mężatka w czepcu obrzędowym z 1916 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­
jewska, 1948.
Ryc. 37. Dziewczyna we współczesnym stoju odświętnym. Jasień, pow. Rawa Mazowiecka. Fot.
J. Krajewska, 1954.
Ryc. 38. Koszula kobieca z „nadołkiem" z ok. 1900 r. Wólka Felgustowska, opw. Opoczno. Muzeum
Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2049. Fot. J. Krajewska, 1948.
Ryc. 39. Koszule kobiece. I . — koszula odświętna. Wola Załężna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf.
w Łodzi. Nr inw. 1250b. I I . — Koszula z nadołkiem. Wola Załężna, pow. Opoczno. A —
przód, B tył, C — części kroju: d — nadołek, e, e f —• części okrywające klatkę piersiową
(plecy — f, piersi — c, Cj), g — rękaw, h — ćwikieł, i — mankiet, j — przyramek, k — koł­
nierzyk, 1 — części tkaniny podszywane od zewnątrz pod przyramek. Rys. Pracownia Muzeum
Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 30.
Ryc. 40. Koszula kobieca odświętna sprzed 1914 r. Smardzewice, opw. Opoczno. Muzeum Etnogra­
ficzne w Łodzi. Nr inw. 535. Fot. J. Krajewska, 1948.
Ryc. 41. Kiecka „modra" z czarno-białego samodziału. Żychorzyn, pow. Opoczno. Muzeum Etnogra­
ficzne w Łodzi. Nr inw. 444. Fot. J. Krajewska, 1948.
Ryc. 42. Spódnica „kiecka". Międzybórz, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 997.
Fot. J. Krajewska, 1948.
Ryc. 43. Wełniak, tj. spódnica zeszyta ze stanikiem z 1935 r. Gorzałków, pow. Opoczno. Muzeum
Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1448 a. A — przód, B —• tył, C — części kroju: d —• plecy i boki,
c, f — przód stanika .Linia przerywana w części g — oznacza skrócenie długości płata. Rys.
Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1 : 34.
Ryc. 44. Spódnica zw. „kiecka" ze stanikiem i paskiem. Rzeczyca, pow. Rawa Mazow. Muz. Etn.
w Łodzi .Nr inw. 3746. Fot. K.Wecel.
Ryc. 45. Spódnica — kiecka ze stanikiem. Sadykierz, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne
w Łodzi. Nr inw. 436. Fot. K. Wecel, 1953.
Ryc. 46. Współczesna zapaska „na odziew", Ogonowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi.
Nr inw. 1253. Fot. J. Krajewska, 1948.
Ryc. 47. Zapaska „w pas" z ok. 1900 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi.
Nr inw. 1267. Fot. J. Krajewska, 1948.
Ryc. 48. Zapaska „krzyżoczki" z ok. 1915 r. Królowa Wola ,pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etno­
graficzne w Łodzi. Nr inw. 3124 dep. Fot. K. Wecel, 1954.
Ryc. 49. Zapaska „w pas" . Ossa, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 3041.
Fot. K. Wecel.
Ryc. 50. Gorsety: I — gorset lniano-bawełniany. Wola Załężna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf.
w Łodzi. Nr inw. 1389. I I . — gorset z Opoczna. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 524.
III. — gorset wełniany. Żychorzyn, pow. Opoczno. Nr inw. 4436. IV. — gorset aksamitny.
Rusinów, pow. Opoczno. Nr inw. 475. V. — gorset z zielonej kupnej wełny. Smardzewice,
pow. Opoczno. Nr. inw. 4386. — A — przód, B — tył, C — części przednie, e — tylne, f —
boczne. Rys. Pracownia Muzeum Etnograficznego w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 25.
Ryc. 51. Gorset sprzed 1914 r. lniano-bawełniany tkany na 4 nicielnicach. Opoczno. Muzeum Etno­
graficzne w Łodzi. Nr inw. 524. Fot, J. Krajewska, 1948.
Ryc. 52. Gorset aksamitny zdobiony. Rusinów, pow. Opoczno. MuzeumEtnograficznewŁodzi.Nr inw. 475.
Fot. J. Krajewska, 1948.
Ryc. 53. Gorset kobiecy sprzed 1914 r. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 438. Fot. J. Kra­
jewska, 1948.
Ryc. 54. Kaftany kobiece. I — z Woli Zależnej, pow. Opoczno. I I — z Bukowca, pow. Opoczno.
A — przód, B — i tył, C — części kroju: d — plecy, e — płat obejmujący przód i bok,
f — części rękawa, g — taśma do obszycia. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948.
Podziałka 1 :20.
Ryc. 55. Kaftan kobiecy z samodziału wełnianego o tle żółtym z naszyciem aksamitnym. Rzeczyca,
pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 3747. Fot. K. Wecel, 1953*
lt

;

68

Ryc. 56. Szkic granatowej, watowanej „angierki" z barankiem. Gapin ,pow. Opoczno. Muzeum
Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 982. A — przód, B — tył. Rys. J. Golczyńska, 1948.
Ryc. 57. Sukienka z zielonego sukna fabrycznego z ok. 190-0 r. Brudzewice, pow. Opoczno. A. — przód,
B. — tył, C. — części kroju; d — przód, e — klin tylny, f — części oddzielające drugi klin
(nie przedstawiony na rysunku), g — plecy, h — rękaw, i — mankiet, j — kołnierz, k — sztu­
kowanie materiału. Rys. pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1 : 30.
Ryc. 58. Kożuch tzw. „sukienka" kobieca z zielonego sukna. Brudzewice, pow. Opoczno. Muzeum
Etnograf, w Łodzi arch. księgi wpływu 2664, Fot. J. Krajewska, 1938.
Ryc. 59. Odświętna angierka kobieca z samodziału z ok. 1910 r. Wygnanów, pow. Opoczno. A — przód,
B — tył, C — części kroju: d —d — bryty na część dolną, c — pasek, f — plecy, g — klin
boczny, h — przód, i — rękaw. Linia przerywana w częściach d , d , d oznacza skrócenie
długości płata. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 30.
Ryc. 60. „Angierka" kobiece okrycie wierzchnie z ok. 1910 r. Wygnanowo, opw. Opoczno. Muzeum
Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1359. Fot. J. Krajewska, 1948.
Ryc. 61. Czepki. I . Czepiec odświętny sprzed 1914 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. I I . Czepek od­
świętny mężatki sprzed 1914 r. Zychorzyn, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr
inw. 463. I I I . Czepiec odświętny mężatki. Brudzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 3917. IV. „Półczepek" odświętny mężatki. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 3034. A — widok ogólny,
B, C — krój głównych części. Rys. M. Bombianka i J. Krajewska, 1948. Podziałka 1 : 30.
Ryc. 62. Młoda mężatka w czepcu na „błogosławieństwo". Radzice Duże, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­
jewska, 1946.
Ryc. 63. Dziecięce okrycia głów sprzed 1939 r. I . — czepek dziewczęcy, Opoczno. I I . — czepek dla
dziewczynki i chłopca. A — ogólny widok, B — części kroju; d, d — części okrywające głowę
od czoła po potylicę, c, c — okrywające boki. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. I . Nr inw563, I I . Nr inw. 565. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 :10.
Ryc. 64. „Krakuska", tj. czapka chłopięca z białego atłasu sprzed 1939 r. Władysławów, pow. Opoczno.
Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 562. Fot. K. Wecel, 1954.
Ryc. 65. „Krakuska", tj. czapka chłopięca wykonana szydełkiem z wełny. Rusinów, pow. Opoczno.
Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 561. Fot. K. Wecel, 1954.
Ryc. 66. Kobiety w ubiorach roboczych przy międleniu lnu. Dąbrówka, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­
jewska, 1946.
Ryc. 67. Deseczka tkacka tzw. „płoszka" do tkania tasiemek z ok. 1875 r. Sadykierz, pow. Rawa Ma­
zowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 4219. Fot. K. Wecel, 1953.
Ryc. 68. Przebieranie nitek przy pleceniu pasa „siatkowego". Różanna, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­
jewska, 1947.
Ryc. 69. Tkaniny czteronicielnicowe używane na gorsety .a — okolice Opoczna, b —-z Zychorzyna,
c, d — z Woli Załężnej, wszystkie pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw.
a — 7965, b — 517, c — 1389, d — 3758. Fot. K. Wecel, powiększenie, 1953.
Ryc. 70. Narożnik kołnierza koszuli męskiej z ok. 1910 r. Haft czarno-żółto-czerwony. Muzeum Etno­
graficzne w Łodzi. Nr inw. 2237/20. Fot. K. Trzebiatowski, powiększenie, 1951.
Ryc. 71. Haft na „Osywce", tj. kołnierzyku koszuli kobiecej. Brzustówek, pow. Opoczno. Muzeum
Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2235. Fot. K. Wecel, powiększenie, 1953.
Ryc. 72. Haft —• „osywecka" na mankiecie koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Mu­
zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 282. Fot. K. Wecel, 1953.
Ryc. 73. Przyramek koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne
w Łodzi. Nr inw. 217.
Ryc. 74. Mankiet koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi.
Nr inw. 277. Fot. K. Wecel, 1953.
Ryc. 75. Tablica barwna I . Gospodyni i gospodarz z około 1920 r. wyk. J. Karolak.
Ryc. 76. Tablica barwna I I . Dziewczyna i drużba z około 1935 r. wyk. J. Karolak.
Ryc. 77. Tablica barwna I I I . Raporty tkanin.
Ryc. 78. Tablica barwna IV. Raporty tkanin.
Ryc. 79. Mapa. Zasięg ubioru opoczyńskiego, wyk. K. Woźnieńska.
Ryc. 80. Mapa. Zasięg i zróżnicowanie ubioru opoczyńskiego, wyk. K, Woźnieńska.
t

4

2

3

4

x

1

SPIS T R E Ś C I
Wstęp, str. 3. Rozdział I . Obecny stan stroju opoczyńskiego, str. 7. Rozdział I I . Zarys historyczny
rozwoju stroju opoczyńskiego, str. 10. Rozdział I I I . Zasięg ubioru opoczyńskiego, str. 16. Rozdział IV.
Ogólny opis opoczyńskiego stroju męskiego, str. 18. Rozdział V. Szczegółowy opis stroju męskiego, str.
21. Rozdział VI. Ogólny opis opoczyńskiego stroju kobiecego, str. 34. Rozdział VII. Szczegółowy opis
stroju kobiecego, str. 38. Rozdział VIII. Wytwórcy i materiały, str. 55. Rozdział IX. Hafty i koronki,
str. 60. Rozdział X. Charakterystyka źródeł, str. 63. Przypisy, str. 64. Bibliografia, str. 66. Spis ilustra­
cji, str. 67. Spis treści, str. 69. Streszczenie w języku rosyjskim, str. 70. Streszczenie w języku angiel­
skim, str. 76. Streszczenie w języku francuskim, str. 81. Streszczenie w języku niemieckim, str. 87.
Mapy.

69

KPATKOE

H3JI02KEHME

OnoHHHCKHJí HapHfl Höcht B ceBepo-3ana,zrHOü nacTH onoHMHCKoro ye3/j;a, Jiesjamero npw Bna^eHUM
penn /^JKeBHHKM b peKy IlMJiimy, a TaKJKe b bdjkhom nacwi paECKO-Ma30BerxKOro ye3/j;a, jiejKainero
Ha jieBOM Sepery peKPi nMJiMHbi m THHyrqerocH ot eë H3ra6a b boctothom HanpaBjichhm ho ycTba peKM
/JjKeBMHKM.
HapoflHbiii HapHfl Ha stom TeppMTopnn n ho Hbiae HBjineTca urapoKO paccnpocTpaHeHHow oflejKflOM,
XOTH B HeKOTOpblX MeCTHOCTHX OXOTHO npMHMMaiOT rOpOflCKylO OfleXCfly.
XapaKTepHOfi nepTOii onoiMHCKoro Hapasa HBJineTCH npeoSjiaflaHMe ^OMOTKaHHbix MaiepMÄ, nojiocaTtix hjim KJieTiaTbix, KOTopbie CBMfleTejibCTByeT o SoraTCTBe TexHunecKiix cnocoSoB TKanecTBa
h nepenjieTeHMM. 3acJiysiHBaeT bhmmshhh TaKJKe BbirnuBKa Ha pySaxax 6ejiaa, Sejio-nepHaa mjim
pa3H0L(BeTHaH c npenMyinecTBOM reoMeTpHHecKwx y3opoB pacnojiosceHHbix b nojiocbi.
B onoMMHCKOM ye3,n;e HapoflHbiił Hapfm hocht Bee: aeTH, MyscHHHbi m 3KeHirj;nHbi. Mojkho otjimHMTb jieTHMe Hapairbi ot 3MMHMX, ejKe/meBHbie pao OHwe Hap«;j;bi ot npa3flKMHHbix h oôpaflHhix. OcoöeHHbiM SoraTCTBOM OTJiMHaioTCH Hapaflbi KaBajiepoB.
B XIX BCKG MajibHMKH flo 15 JieT HocMJiM TJiaBHbiM o6pa30M TOJibKO pyôaxw u yjKe no33Ke nojiyMajiM nopTKM. ĘJIH Tenjia ohm ofleBajiw rjiaflKne cepMHJKKM, a Kor/j,a b XX BeKe noBbicmiacb 3ajKMT0HHOCTb, Torfla m 10 jigthhx MajibHMKOB ofleBajiH b nopTKM, cepMHJKKH co cSopKaMM, BbicoKwe canorn
m uiJianbi c nasjiMHbMM nepoM. CoBpeMeHHbie MajieHbKne MajibHKKH xo^ht bflOMOTKaHHbixnjiaTbax
a Ha rojioBe hocht HapaflHbie uianKM «KpaKycKM».
MyjKCKofł HapHfl coctomt m3 TejibHOfi BbiuiMTOíí pyôaxii, HiTaHOB m KypTKn («jieft6nK»); okojio 1890
rosa BBefleHO cepMHry, «cnaHuep» (kopotkmíí jj;o noHca SKMJieT c pyKaBaMw), none m uijinny, Ha3MBaeMyio «cbmhhbim pbijrbueM»; no3xœ HanajiM hocmtb ruanKM n canora.
B XIX BeKe hocmjim pyGaxM Ha BbinycK m noflnoacbiBajiwcb noacoM, pyöaxa 3Ta 6bijia 6e3 yKpauieHMM m yace k KOHiry XIX BeKa m b XX BeKe nOHBHJiaca Ha aevi SoraTan BbiniMBKa. HlTaHbi hocmjim
Toraa c TaK Ha3braaeMbiMM «qbaji/iaMM», jieTOM no jiOTHHHbie, a 3mmoü Sejibie iuepcTHHbie, KopoTKMe
flo noaca «cnaHuepKM» m «jienÖMKM», m, npn6jin3MTejibHO b 1907 ro/j,y HanajiH HOciiTb nn^jKaKM.
B XIX BeKe m b Hanajie XX BeKa hochjim i^BeT Hyio y3opHaTyro OflejKfly, a Ha ceBepo-3ana/j;Hbix
OKpaMHax — pa3Hou;BeTHbie iiiTaHbi m rojiySbie hjih crame «cnaHu;epKii». npii6jin3MTejibHo b 1880
rosy onoHHH He HanuHaiOT Kpaci-iTb ôejibie raTaHbi b HëpHbiit rj(BeT m c 3Toro BpeMeHM noBceMecTHO
HanrraaioT hc hte nëpHyio OflejKsy. TojibKO nojKMjrbie MyzKHHHbi HocaT n;BeTHbie jKWJieTbi. CepMani
ofleBajiM Ha «jibüomk». CepMarii öbmajiM us KOHOnjiaHOfi MaTepMH («napTHHS») hjim mepcTHHbie, no3JKe — TO.iibKO HiepcTHHbie, ôejibie, a b ceBepo-3anaflHoii nać™ hocmjim TaK>Ke iHTaHbi us cepoii
jibHHHO-mepcTHHOM MaTepMH («uiapaHK0B3M>). B X I X BeKe cymecTByiOT cepMHTM /XByx poflOB, rjiaflrae m co cSopKaMM c tçBeTHbiMM OTBopoTaMM m oTopoHKaMn; Ha npaBOM Sepery peKM ilmiMi^bi, cepMarn
b côopKM oSimœajni KpacHOü TecëMKOil. B KOHu;e XIX seKa m b XX BeKe cepiiara BbiBajia c nëpHbiMM OTOHKaMH, oflHaKO-îK okojio 1930 rofla TaKaa cepMara BbmiJia M3 MOflbi. CepMary mjim HiTaHti
noflnoacbiBajiM coTKaHHbiM hjim njieTeHHWM noacoM.
3mmom hocmjim nojryrayÖKii, cnepBa co cSopKaiiii, ßejibie c HeSojibiuiiMii nëpubiMii BopoTHMKaMM,
nosjKe JKëjiTbie c ßonbiniiMM BopoTHMKaMM, rJiaflKwe. K cepMare oaeBajiM dpeTpoByio uijiany, k jieraeMy
Hapafly ofleBajiií cojioMemiyio njieTÖHHyio nijiany, a k 3MMHeiwy b XIX BeKe — KOHcbeflepaTKH c 6aparaKOM. B XX BeKe BMecTO rujian — Hanajiw hocmtb KacKeiKii (kgiikm).
CaMbIMIlflaBHHMM,M3BeCTHbIMM M3 TpaflIILi;MM CanOraMM SbIJIM CanOTM CflBOMHblMMOTBOpOHeHHblMM
HarKHMH rojieHHuj;aMH, npiiBH3aHHbiMH k Hore TecëMKaMM. IIo35Ke HaHMHaiOT HOCHTb canorw c npw.neraiorjj;HMH k Hore rojieHiimaMM, rjiaflKHMH hjih cMopm;eHHbiMM, yKpauieHHbiMM no^KOBaMM m npazKKaMM
(«ryHi^BOTaMM»). Ha paöoTy b XX BeKe npMHHTO HOCMTb oSyBb HaflepeBaHOMnoflouiBe («Tpenbi»),
M3 oSpaflHbix HapHflOB, caMbiíí paccnpocTpaHeHHbiñ 6biji HapHfl madpepa, KOTopbiñ Ha/reBaji Ha
rojioBy uiJiHny yKpameHHyio nepbHMM, n;BeTaMM m 6jiëcTKaMM, no3JKe — pa3yKpameHHyio rnanKy. CjienyeT OTMeTHTb, hto cepMHra Sbijia HapnflOM npa3flHHHHbiM, oseBaji eë b aeHb CBaflbSbi-jKeHnx; TaHiibi
TaKHce HaHiiHajiM b cepiiarax.
SCencKiiM Hapafl coctomt m3 pySaxii c BbimMBKoü Ha MaHHîeTax m okojio njieneíi, k)6km c KopceTOM, Tenepb npiiuiMBaeMofí k jiHçpHMKy. KopceT oxpaHMJiCH b ceBepo-sanaflHofi cTopoHe, ho k3k
Hapn/j;, pa3yKparueHHbiM SycaMM.
70

Ha K>6KM cfleBajiH I H M P O K M Í Í nepeflHMK («3anacKa»), npMBH3biBaroiiiHPicH K TajiMM «B nac», a Ha
njienn Ha^eBajiM TaKoü-jKe nepeflHMK «KaK oflex^y». flJia Temía o^eBajín «cneHuepKH». npejKfle,
onoHMHHHKM HafleBajiM 3 M M 0 Í Í «njKMairrojiKM». MJIM «jKynaHKH», «aHrepKM» (pos najibTo), B nOJIOBMHe
XIX Bena HOCMJiM B 6yflHMíi fleHB rjiaflKMe, ßejitie cepMHJKKPi «OT xojiofla». B HacToamee BpeMH H O C H T
3MMOM SypKH. K «aHrepKaM» ofleBajiii «3anacKM» «B nac», a Ha rojioBy «fl3WKyBKM» — njiaTOK c Typei4KMM y3opoM — MJIM flpyrpie njiaTKM. B HacToamee BpeMa Ha rojioBe H O C H T TOJKe njiaTKPi, 3MMOÍÍ
Tenjibie, a JieTOM ma™. B XX Bene jKeHiuMHbi noKpbmajmcb TaKJKe i^BeTHbiMii KOBpaMH, Ha KOTopbie
HaKWflMBajiMCb «3anacKM», B HacToamee BpeMH K O B P M o^eBaioT 3MMOM Ha 6ypKM.
JKeHCKwií jieTHHií npa3flHMHHbiü PIJIM CBase6Hbifi Hapafl C O C T O H J I H3 BejioH IO6KM C KopceTOM u KadpTaHa H3 SyMaHCHO-nojiOTHHHOfi MaTepiiM, coTKaHOß Ha 4-x Sëp/iax, B HacToamee BpeMH — H3 cpiTueBbix
njiaTbeB PiHoro Kpon. Hbme H O C H T TaKJKe jierane njiamba H3 y3opnaTbix CMTueB MJIM M3 T O H K O Í Í O I P H O UBeTHOPÍ UiepCTH MJIM njiaTbH M3 nOJlOTHHHOÍÍ, HBeTHOÜ, JJjOMOTKaHHOIl MaTepuii, niMTbie Ha noflo6ne
HiepcTHHbix. JieTOM K npa3flHPiHH0My HapHfly o ^eBaioT Meneii, nepeBa3biBaa ero majibro MJiMJKe
TOUbKO SojibuiMM njiaTKOM, fleByiuKH yKpaniajiw njiaTOK pyTOü. K CBafleoHOMy Hapa/xy HeBecTa ofleBajia noflBeHeMHbiíí B C H O K , cnjieTëHHbiii 113 jieHT, M3 cycajibHoro 3ajioTa c jieHTaMH, cnycKarouiMMMca
Ha njienw. K o6pa,n,HbiM HapairaM nppmafljiejKHT TaKJKe TOJIOBHOPI y6op apyjKKM, c naBJiPiHbPiMPí nepbaMn, juin neneri, K O T P H M H O C H T MOJio/ibie 3aMyjKHwe jKeHiHHHbi, yKPameHHŁipi iiBeTaMPí, cycajibHbiM
3OJIOT0M PI jieHTaMPi. JIioSonbiTHO, HTO cyuíecTByeT oobrqaít — o^eBaTb Ha njienw yMeprueü jKeHiqpiHe
nojioBPiHy npocTMHH, HToSbi OHa piMena B neM H O C P I T B neTeiï nocjie CMepTPi, a Ha eë rojioBy — neniia.
HlepcTHHbie IOSKH PI nepeflHHKPi MeHHJiH B TeneHHPi nocjieflHero BeKa C B O Ü Kpofí PI pacciiBeTKy.
CaMbieflaBHPieuiepcTHHbie K>6KPI, n3BecTHbie no TpaflPiiJPiPi, TKajiPicb PI3 flByx PIJIPI Tpex mepcTHHbix
HPiTOK, «MejiKPie», KpacHO-nëpHbie, npojrepHyTbie 6ejioü SvMajKHOPí H M T K O Ü . K)6KPI uinjincb c «nojiKOM»
PI3 KOHonjiHHofí MaTeppiPi B nojiocKy. no3iiHee H O C M J I M I O 6 K H Ha KpacHOM çboHe B nojiocbi PI saxe
ppicyHKOM,flejiaHHbiMPI3 neTbipëx PIJIPI nHTPi uiepcTHHbix H P I T O K ; .opHaa, 3ejiëHaa, rojiyoaa, CBëK/ioBHHHaa, BPiuiHÖBaa). OT 1900 rojia cboH MenaeTca B opaHJiceBbipi, a noTOM B jKejiTŁiń. KpoMe S T M X
HBeTOB
MOflHblX
HOCPIJIPI TaKJKe I O S K P I Ha HëpHOM, 3ejlëHOM PI BaCHJIbKOBOM cboHax, a B HacToaiiree
BpeMa Ha CBeTJioM, KaK «TejiecHbipi» PI «roHcëTKOBbi» *. KpacHbiií iiBeT Pi3ne3aeT He T O J I Ł K O PI3 (fooHa,
H O TaKJKe PI ppicyHKa. B CBH3PI C nepeMeHoii cboHa — pwcynoK cTaHOBPiTca Sojiee pa3HOo6pa3HMM no
OTHOHieHPIPI H,BeTa PI KOHCTpyKqpIPI.
Po30Baa uiepcTb, paHbiue ynoTpeôjiaeMaa B eflWHPiHHbix nojiocKax, O K O J I O 1920 rofla HanpiHaeT
cpiJibHO BbiCTynaTb B pa3Hbix oTTeHKax, TaKJKe KaK PI flpyrpie rr,BeTa.
OKOJIO 1930 rofla K>6KPI cTaHOBHTca Kopone, niPipe PI yKpaniaioTca öapxaTOM. «3anacKPi» « B nac»
TaKJKe CTaHOBHTca Kopone. «3anacKM» « B nac» 6biBaiOT Ha pa3Hbix cboHax, TaKJKe KaK PI «3anacKPi»
«KaK oaejKjj,a» c cpiMMeTpiinecKPiM paccnojiojKeHPieM nojiocoK B pncyHKe, B TO BpeMa KaK Ha io6Ke
CPiMMeTppinecKPipi pucyHOK nepexoflHT B aci-iMMeTppiHecKPipí. «3anacKM» « B nac» TKyT TaKJKe M3
KOHonjiaHbix PI SyMajKHbix H P I T O K pa3Hofi CTëjKKOii B 3aBPicpiM0CTPi O T M X npe/i,Ha3HaHeHPia. nepeflHMKpi (3anacKPi) «KaK oflejKfla» TKyTca picKJiioHHTejibHO Ha jKejiTOM PI nëpHOM dpoHax. OKOJIO OnoHHa
coxpaHMJiMCb TaKJKe «3anacKii» BacujibKOBoro («MOJips») i;BeTa c 6ejiMMPi nojiocKaMPi.
OnoHMHHHKPi HOCPIJIPI TaKJKe KaK MyjKHPiHbi, BbicoKne rjia.n.KPie canorpi, c XX BeKa HanajiPi H O C M T B
60THHKM, yKpauieHHbie MeflHbiMPi «öyKBaMM» Ha naTKe. B O T H H K M 3TPI,fleByuiKHuiHypoBajiPi iiBeTHbiMPi
TecëMKMPI.
B OnoHPiHCKOM Kpae uiPipoKo paccnpocTpaHeHHOpi oflejKflOPi «eBoneK 6MJI HapoflHbiii Hapafl Ha
co/jo6pie Hapa^a B3pocJibix jKeHrnPiH. MjiafleHi;eB HapaJKajiw B lennuKH M3 inëjiKa PI jieHT. a TaKJKe
B njiaTba. 2KeHiiiPiHbi npejKJie HOCPIJIPI Mjia"ąeHu;eB B nojioTHaHO-ôyMajKHOfî npocTbme, B HacToamee
BpeMa HocaT B uiepcTaHbix uBeTHbix KOBpax, o6BH3aHHbix uiepcTaHbiM KpyjKeBOM.
CjieflyeT noflnepKHyTb, HTO onoHMHCKPiii HapoAHwii Hapa/j; HBjiaeTca HeoobinaplHo xapaKTepHWM
M OTJinnaeTca piCKjiiOHPiTejibHO Kpaci-iBOPÍ OKpacKOH. Hapafl 3TOT flo C M X nop ninpoKO paccnpocTpaHen
cpeflpi onoapiHCKHx KpecTbaH, uibëTca rjiaBHbiM o6pa30M P13flOMOTKaHHbixMaTepwii, BbipaBaTbiBaiomPixcH B flepeBHax.
O n H C b M JI JIK> CTP A H H Ï Ï
PHC.
PMC.
PHC.
PPIC.
PMC.
PPIC.

PMC.
PMC.
PMC.

1.
<£>OT. H. KpaüeBCKa, 1946.
2. JKemiĄima B BBIXOAHHM
coBpeMeHHbiM KOCTioMe. A H T O H M H V B . ye3^ OnoHHO. CÎ>OT. H . KpaííeBCKa, 1948.
3. íleByuíKa B npa3flHMHH0M KOCTioMe. CTyfl3MHHa, ye3a OnoHHO. <Ï>OT. H. KpaneBCKa, 1947.
4. "aieHiiiMHa B 3MMH6Ö coBpeMeHHOM oflejKJje. "SCenbiiia, ye3fl PaBa Ma30Bei4Ka. <Î>OT. H. KpaíieBCKa, 1952.
5. Tpin MyjKHMHbi M3 ye3fla OnoHHO. PenpoflyKiiiia M3 reorpaopMHecKoro MJiJiiocTpMpoBaHHoro
ATjiaca nojibCKOro KopojieBCTBa. H. M. Ba3eBiiH, 1907.
6. BpaiHaa o^ejKfla. OroHOBPme, ye3fl Ono^HO. <I>OT. c&OTorpaçpMHecKoe npe^npMHTMe B Ono^He,
1920. C ApxMBa OTHOrpacbMnecKoro My3ea B JIO/I,3M.
7. MaTb c peSeHKOM 3aKyTaHbiM B «KOBëp». CTyfl3MHHa, ye3fl OnoHHO. <3?OT. H. KpaííeBCKa, 1948.
8. Xo3HiíKa B npa3flHMHHOM KOCTioMe. BbirHaHyB, ye3fl OnoHHO. <t>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948.
9. MyjKHMHa o^eTMM B 6ejiyio cepMary M nepeBH3aHHbiîi pa3yKpaiiieHHbiM ceTKOBbiM noaacoM.
Ono^HO. <Î>OT. <JiOTOrpa(|-)MHecKoe npejjjrrppiaTMe B Ononne, 1946.

*) CßeTjio -HiëmbiH, KSK Ma^eHbKHñ rycëHOK.
71

Pmc. 10. IIpa3flHMHHa5i OAesK^a 6aTpaKOB. CKBejKH Ha, yes^ OnoHHO. ApxnB PeriiOHajiMoro My3ea
b ToMauíOBe Ma30Beu,K0M. <S>ot. <E>oTorpacbMHecKoe IlpeflnpMHTMe b OnoHHe, 1938.
Pmc. 11. MyjKCKaa py6auiKa c OTJiojKeHbiM bopothmkom t. Ha3. «ocMBKa» npM6jiH3MTejibHO c 1900 r.
CTyfl3eHHa, ye3fl OnoHHO, STHorpaabHnecKMM My3eií b JI033M. Hp. hhb. 1882. <pot. H. KpaüeBCKa, 1948 r.
Pmc. 12. MyrascKMe pySauíKM. 1 — jibHanaH pyóaujKa c BepTMKajibHbiM bopothmkom. MofljKeB, ye3fl
OnoHHO. STHorpacp. My3eíí b JIofl3M. Hp. mhb. 2166.
2 — PySaniKa c OTJioiKeHbiM bopothmkom. EyKOBeu,, ye3fl OnonHO. Sraorpaab. My3eíi b JIo«3m.
Hp. mhb. 532.
3 — MyjKCKan pySauíKa c HarpyflHMKOM. OcTpyB, ye3fl OnoHHO. STHorpacp. My3eü b JIofl3M.
Hp. mhb. 1385.
4 — py6aiHKa MajibHMiuKM c 3aTbiJiK0M c 1946 r. Bojia 3ajiejKHa, ye3fl OnoHHO. Sraorpaab.
My3eíí b JIofl3M. Hp. mhb. 1626. A — nepéfl, B — 3afl, C — nacTM noKpoíiKM: d — nepeflHaa
nacTb, e — 3aflHHH nacTb, f — pyKaB, g — oSoflOK, h — MamKeT, i — nacTb npM njienax,
j — bopothmk, k — HarpyflHMK, 1 — noac yKpenjiaroiUMM ocHOBy pa3pesaHMH, b pmc. 4—1
o6o3HanaeT 3aTbijiOK. Pmc. ATe.ibe 3TH0rp aob. My3ea b JIofl3M. MacuiTao 1 : 24.
Pmc. 13. MaHMiuxa MyjKCKOü pySauíKM npM6jiM3MTejibHO c 1920 r. EyKOBeii, ye3fl Ononno. SraorpaabMHecKMÍi My3eü b JIofl3M. Hp. mhb. 1080. <E>ot. K. TmeSaTOBCKw, 1951.
Pmc 14. My-stcKaa pySaxa c mühmiiikom «nnie^coo'KMeM». OcTpyB, ye3fl OnoHHO. 3THorpaobMHecKMií
My3eü b Jl0fl3M. Hp. mhb. 1385. <Í>ot. H. KpaüeBCKa 1948.
Pmc. 15. MaHwiiiKa MyjKCKofí pySauíKM. ByKOBen;, ye3fl Onceno. 3THorpadpM«iecKHM My3eü b JIofl3M.
Mp. mhb. 2230/47. <I>ot. K. TnieSaTOBCKH, 1931.
Pmc. ]6. MyjKCKaa pySauíKa c «rpy/rHMKOM» t. 3h. MaHMuiKOM c 1920 r. Bojia 3ajiejKHa, ye3a OnoHHO.
STHorpaobMHecKMM My3eií b JIo^3m. Hp. mhb. 1527. <3?ot. H. KpafíeBCKa, 1948.
Pmc 17. 1 — MyjKCKMernTaiibib <'CKajia/;KM». M^3MKOBML(e, ye3fl OnoHHO. 3TH0rpadj)MHecKMM My3eü b JIofl3M. Hp. mhb. 1954.
2 — 3ckm3 MyjKCKMX SpioK c Cmtobw, ye3fl OnoHHO, 3acTéJKKa b "/royroM MecTe.
3 — EpioKM MajibHMHiKM c KaM30JioM. Bo Jifi 3a.TiejKHa, ye3fl OnoHHO. A — nepéfl, B — 3afl,
C — nacTM noKpoíiKM: d,d —nacTM iuTaHMHbi, e — kjimh, f — noac, g — nepeflHaa nacTt
KaM30.ua, h — 3aflHMe aacTM KaM30Jia. Pmc. ATejite 3THorpad»píecKoro My3ea b JIo,u;3m, 1948.
MacruTaS 1 : 30.
Pmc. 18. UlTaHbi c caMOTKaHKM c dpajiflaMM. A — nepéfl, B — 3afl, Pefl3Mne Mane, ye3fl OnoHHO. 3thorpacbM^ecKMM My3eíi b JIofl3M. Hp. mhb. 1630. <í>ot. H. KpaüeBCKa, 1948.
Pmc. 19. KaMsojibi Ha3biBaeMbie «jiepío-MKaMM».
1 — JleííSHK c caMOTKaHKM nepefl 1914 r. TojKajiKyB, ye3fl Oiiohho. STHorpacb. My3eü b JIofl3M.
Hp. mhb. 1269.
2 — JleüSMK c caMOTKaHKM cflejiaHbiñ Ha 4 HHTejibHMuax nepefl 1914 r. CMapfl3eBMire, ye3fl
OnoHHO. Hp. mhb. 444. A — nepéfl, B — 3as, C — nacTM itokpoííkm: d croma, e — nepé^.
f — KjianaH KapMana, g — nacTM noaca, h — bopothmk. Pmc. ATejibe 3THOrpacto. My3eii
b JIofl3M, 1948. MaciiiTaS 1 : 10.
Pmc. 20. «JletíÓMK» — MyjKCKaa jKMjieTKa c caMOTKaHKM. CMap,a,3eBHue, ye3A OnoHHO. 3THorpaobMnecKMM My3eü b JIofl3M. <J>ot. H. KpaííeBCKa 1948.
Pmc 21. 1 — MyrsíCKMM KaM30Ji c caMOTKaHKM nepefl 1914 r. Hfl3MKOBMi;e, ye3fl OnoHHO. Sraorpaob.
My3eíí b JIofl3M. Hp. mhb. 1254 a.
2 — IIii/pKaK MajibMMiiiKM. Bojia 3ajie?KHa, ye3fl OnOTHO. Hp. mhb. 1629 a. A — nepéfl, B —
3afl, C — nacTM üokooükh : d — cnima, e—6ok, f — nepeflHHa nacTb (Ha pwc 2. nepeflHHH
m 6oKOBaa), g, g, — nanM pyKaBa, h — bopothmk, i — KjianaH KapMana, j — noac Pmc.
ATejibe Sraorpaob. My3eíí b JIofl3M, 1938. MacuiTa6 1 : 20.
Pmc. 22. MyjKCKMÜ KaM30Ji c caMOTKaHKM. "aíeHBiu;e, ye3fl PaBa Ma30Beu;Ka. 3THorpadpMHecKMií My3eíi
b JIo^3M. Hp. mhb. 453. Oot. K. Beqejib, 1953.
Pmc 23. Bejiaa cepMara c BajiaHoro cyKHa o6uniTaa «noTiiieSaMM» npM6jiH3MTejibHO c 1910 r. Bojia
3ajie?KHa, ye3fl OnoHHO. 3THorpaopMHecKMM My3eií b JIo^3h. Hp. mhb. 1360. <3>ot. fl. KpaüeBCKa, 1948.
Pmc. 24. MyzKCKne cepMarn. 1 — 6ejiaa cyKMaHa c «nOTineSaMM». rpa6yB, ye3fl Ojtohho. 3TH0rpadp.
My3eíí b JIofl3M. Hp. mhb. 944.
2 — CepMara c npn6jiM3HTejibHO 1910 r. Bojia 3ane>KHa, yesfl OnoHHO. Hp. mhb. 1360.
3 — CepMara nepea 1910 r. TojKajiKyB, ye3fl OnoHHO. Hp. mhb. 459. A — nepéfl, B — 3aa, C —
nacTM noKpoMKMd — cnMHa, e — nepéir, m 6ok, ej — kjihhw m nacTM c kotopmx cKJiaflbiBaiOTca obajiflbi cepMarbí, f f, — pyisaB, g — bopothmk, h — MaHJKeT, i — HaniMBKa Ha
pyK.as, j — KjianaH KapMaHa. Pmc. ATejibe STHorpacb. My3eid b JIofl3M, 1948. MacmTaS 1 : 30.
Pmc. 25. CojiOMeHHaa ujjiana CTapHKa. 0«jKMByji, ye3« OnoHHO. Oot. T. CoSojieBCKM, 1947.
Pmc. 26. PoraTWEKa Ha3WBaeMaa «Ha 4 ctopohw cseTa». npoBep pmc. 27 ye3fl Oho^ho. A — oóiumíí
bm?i;, B — ^lacTM noKpoMKn: — 4 nacTM c kotopwx coctomtflOHbiuiKOm 6okm, d — «SapauíeK»
c óapaHetí KOTKVÍ c bojiocom, Pmc ATejrte 3THorpacpi<iHecKoro My3ea b JÍ0fl3M, 1948. MaciiiTaS
1 :16.
2

72

PMC.

PMC.
PMC
PMC.

PMC.
PMC.

PMC
PMC.

PMC.
PMC.
PMC.

PMC.
PMC.

27. riojibCKaa cpypaJKKa c KBa^paTHtiM S H O M Ha3biBaeMaa «Ha neTbipe CTopoHw CBeTa», Swjia
HOmeHa flo 1905—6 r. nepe3 Kannpa Biirouia, rpoTOBMue, ye3fl PaBa-Ma30BeuKa. 3TH0rpagbMiecKMH My3eü B JIofl3H. Hp. K C . Bnji. 1941. <E>OT. K. Beue.-ib, 1955.
28. IIIanKa «KauiKGT» niaçpepa. Bojra 3ajiejKHa, ye3fl OnoHHO. STHorpacpHnecKMÜ My3eü B J I O #3M. Hp. MHB. 2128. <£>OT. fl. KpaüeBCKa, 1946.
29. noac c^ejiaH c yKpameHHbix jibHHHbix H H T O K npMÖJiM3MTejibHO c 1900 r. 3bixojKbm, ye3fl
OnoHHO. <3>OT. K. Beuejib. 3TH0rpacpMHecKHM My3eü B JI033M. Hp. MHB.
30. noac M3 uiepcTaHoii npaiKM Ha jKëjiTOM cpOHe, mi-ip. 7,8 CM., JĘJL 291 C M . OnoMHO. SraorpacpMHGCKMM My3eü B Jl0fl3M. Hp. MHB. 2162. <3?OT. H. KpaüeBCKa.
31. «CeTKOBbiM» noac njieTeHbiü pyKaMM. Ms3HK0Bi-me, ye3fl OnoHHO. 3THorpacpMHecKMM My3eü
B Jlopßw. Hp. M H B . 1254 c. <Î>OT. K. Beuejib, 1953.
32. noac, KOTopbiü MMG6T ocHOBy c jibHa a yTOK c npasai. CMap;a;3eBi<me, yes/j OnoHHO. 3 T H O rpacpM'iecKMM My3eił B JIofl3M. Hp. MHB. 483. <£>OT. K. Beuejib, 1953.
33. .HeByiiiKM B coBpeMeHHbix npa3flHM-iHbix KOCTioMax. Ono^HO. <3>OT. fl. KpaüeBCKa, 1947.
34. /leBymica B jieTHeü oflejKfle. CnTueBoe njiaTte. 3 M X O J K M H , ye3fl OnoHHO. <3?OT. MapaH Hebi,
1946.
35. J I C T H M M K O C T I O M C dpaópbiHHOü mepcTM, xeHiuuHa Mp,ei S O C M K O M , a B pynax flepsíMT 6amMaKM. B O J I H 3ajiejKHa, ye3fl OnoHHO. <Ï>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948.
36. Mojioflaa xeHmHHa B oSpaflOBOM Menue c 1916 r. Bojia 3ajiejKHa, ye3fl OnoHHO. <Î>OT. fl. KpaiieBCKa, 1948.
37. /leByniKa B coBpeMennoü npa3flHHHH0M oflejK^e. flceHb, ye3fl PaBa Ma30BerrKa, <Ï>OT. fl. KpaüescKa, 1954.
38. PySaniKa JKeHiHMHbi c «HaflOJiKOM» (nepe^Haa HMJKHaa nacTb pyöaiiiKM) npMÖjiM3MTejibHO
c 1900 r. ByjibKa <£>ejibryCTOBCKa, ye3fl OnoHHO. STHorpadpMHecKMM My3eñ B J I O Ä 3 H . Hp. M H B .
2049. <3?OT. fl. KpaiieBCKa, 1948.
,
39. XeHCKMe pyöauiKM. 1 — n.pa3flHMHHaa pyöamKa. Bojia 3ajie:¡KHa, yes/j OnoHHO. SïHorpapbMnecKMM My3eü B JIofl3M. Hp. MHB. 1250 ô. 2 — Py6auiKa c HaflOJiKOM. Bojia 3ajie?KHa, ye3Ji
OnoHHO. A — nepëfl, B — 3aa, C — nacTH I I O K P O H K M : d — «HaaojieK» ( H U M A S MacTb), e, e
f — nacTM npMKpbiBaeMbie rpyflb, (njienn — f rpyflb — c, ej, g — pyKaB, h — uBMKejib,
MaHJKeT, j — «nuibipaMeK» (nacTb npn njie^ax), k — B O P O T H M K , 1 — nacTM TKaHM, KOTopwe
nofluiMBaioTbca BHyTpn nofl njie^aMM. P M C . ATejibe STHorpacpMHecitoro My3ea B JIofl3M, 1948.
Macu!Ta6 1 : 30.
40. npa3AHMMHaa meHCKaa pyôamKa nepe/i 1914 r. CMapfl3eBMu;e, ye3/j; OnoHHO. STHorpacpMnecKMM Myseii B Jlofl3M. Hp. MHB. 535. <î-oi. fl. KpaüeBCKa, 1948.
41. TojiySaa loÔKa «MOflpa» c nëpHO-oejiou caMOTKaHKH. S C M X O J K W H , ye3fl OnoHHO. STHorpacpHHecKHM My3eń B JIofl3M. Hp. M H B . 444. <Î>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948.
42. lOSica «Kei^Ka». Mefl3bi6yp, ye3fl O H O H H O . 3THorpacpMMecKMM My3eü B JIofl3M. Hnp. M H B . 997.
<3?OT. fl. KpaüeBCKa, 1948.
43. HlepcTaHKa T. 3H. loÖKa cniMTaa c jiMdpoM c 1935 r. rojKajiKVB, ye3fl OnoHHO. 3THorpadDMnecHMM My3eö B JIofl3M. Hp. MHB. 1448 a. A — nepëfl, B — 3afl, C — MacTM noKpoMKM: d —
cnMHa M 6OKM, c, f — nepëfl jiMçpa. HepepbiBKaa jiHHHa B nacTM g, 03HanaeT coKpaineHMe
fljiMHbi KycKa. Pbic. ATejibe STHorpadDiinecKoro My3ea B JIofl3M. MacniTaS 1 : 30.
44. KDÔKa T. Ha3. «Ker^Ka» c JiMdpoM M noacoM.HCenbma, ye3fl PaBa Ma30Beu,Ka. STHorpadp. My3eii
B JIofl3M. Hp. MHB. 3746. <£>OT. K. Beuejib.
45. K)6Ka — «KeirKa» c JiMdpoM. CaflbiKMe»;, ye3fl PaBa Ma30BeuKa. 3THorpaopMHecKMii Myseii
B JIOJJ;3M. Hp. M H B . 436. (Ï>OT. K. Beuejib, 1953.
46. CoBpeMeHHbiił nepeflHMK «Ha ofl3MeB», OrOHOBMue, ye3fl OnoHHO. STHorpadpMHecKMii My3en
B JIofl3M. Hp. M H B . 1253. <E>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948.
47. nepe/xHMK «B noac» npMÔjiMSMTejibHO c 1900 r. B O J I H 3ajiejKHa, ye3fl Ononno. STHorpadpnnecKMM My3eii B Jl0fl3M. Hp. MHB. 1267. 4>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948.
48. nepe^HMK « K J K M J K O H K M » npM6jiM3MTejibH0 c ro^a 1915. KpyjibOBa Bojia, yesfl PaBa Ma30BeiiKa, 3THorpacpMHecKMÜ My3eii B JIofl3M. Hp. M H B . 3124 flen. ÇE>OT. K. Beuejib, 1954.
49. nepeflHMK «B noac». Occa, ye3jj; OnoHHO. STHorpadpn-qecKMii My3eü B JIO/J;3M. Hp. M H B . 3041.
tíiOT. K. Beuejib.
50 KopceTbi: 1 — jibHaHO-xjionHaTO-SyMajKHbiit KopceT. Bojia 3ajiejKHa, ye3Ji OnoHHO. 3THorpadpMHecKMM My3eü B Jlofl3M. Hp. MHB. 1389.
2 — KopceT c OnoHHa. Hp. MHB. 524.
3 — IIIepcTaHbie KopceTbi. 3bixojKbiH, ye3« OnoHHO. Hp. MHB. 4436.
4 — SapxaTHbiü KopceT. PycMHyB, ye3fl OnoHHO. Hp. MHB. 475.
5 — KopceT 3 3ejiëHeu KynHOii npajKM. CMapfl3eBMue, ye3fl OnoHHO. Mp. MHB. 4386. A —
nepëfl, B — 3ap;, C — nacTH noKpoiiKH: d — nepe^Hne nacTH, e — 3aaHMe, f — SoKOBbie.
P M C . ATejibe 3THorpadp. My3ea B JIofl3M, 1948. Macunao 1 : 25.
51. KopceT HomeHHbiii JJO rofla 1914, c jibHaHO-xjionnaTO-oyMaJKHOM TKaHM, cflejiaHbiü Ha 4 H M TaaHKax. OnoHHO. STHorpacpMHecKMÜ My3eii B JIofl3M. Hp. M H B . 524. <S>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948.
52. yKpameHHbiü 6apxaTHbiM KopceT. PycMHyB, ye3/j OnoMHO. STHorpacpMHecKMÜ My3eü B JIofl3M. Hp. M H B . 475. <Ï>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948.
53. KopceT jKeHrrrMHbi nepe^ 1914 r. STHorpaobMHecKHÜ My3eü B J1OR3H. Hp. M H B . 438. <Ï>OT.
fl. KpaüeBCKa, 1948.
1;

PMC
PMC
PMC

PMC.

PMC.
FMC.
PMC.
PMC.
PMC.
PMC.

PMC.

PMC.
PMC.
PMC.

73

P u c . 55.

2KeHCKnń KaçbTaH c r n e p c T a H o ń caMOTKaKKii Ha JKëJiTOM dpoHe HauiMTbiii 6apxaTOM.
ye3fl P a B a

STHorpadpHnecKMÜ : v l y 3 e í i B JI033M. H p .

Ma30BeirKa.

JKenbiua,

M H B . 3747. <S>OT. K . B e u e j i b ,

1953.
Pue.

56.

3CKM3

cuneo

BarapoBaHOft

B Jl0fl3H. U p . I I H B . 982.
Pue.

57.

njiaTbe

c 6apauiKOM, TanwH, ye3fl O H O H H O . S r a o r p a c b .

M3 3 e j i ë H o r o dpa6pwHHoro c y K H a

KJIMH



(He H a p M C O B a H b i i i ) , g

njienn,

r. B p y s s e B i - m e , ye3ii OnoHHO, A . —

c 1900
h



MàBmer,

pyKaB, i —

nepë/i.

n a c r a OTflejiaeMbie



j

BOPOTHMK, k

TaHMBaHMe MaTeppiM. P M C . A ï e j i b e 3 T H O r p a ç p M n e c K o r o M y 3 e a B Jl0fl3M. M a c n i T a 6
P M C . 58.

My3eü

P u e . ïï. rojibMMHCKa, 1948 r.

HacTii n o K p o í i K i i : d — n e p ë f l , e — 3a,ziHMM K J I M H , f —

B . — 3aa, C . —
roü

«aHrepKH»

A — n e p ë f l , B — 3a^.

K o j K y x T . Ha3. « n j i a T b e » jKeHiHMHbi c 3 e j i ë n e r o c y K H a , E p y a s e B H n e ,

/rpy-



Haii-

1 :30.

y e 3 i i OnonHO.

3TH0rpacp

M y 3 e ń B JIOIJ;3H. H p . K H . nocTynjieHMH 2664. <Î>OT. H . K r a i i e B C K a , 1948 r.
PMC

59.

npa3flHMHHaH

xceHCKaa « a m e p K a » c caMOTKaHKM npM6jiM3HTejibHO c 1910

OHOHHO. A —

n e p ë i i , B — 3aij, C —

cnMHa, g — 6 0 K O B W M K J I M H , h —

f—

o6o3HaMaeT
1948.
PMC

60.

n a c r a ; noKpoHKM: d

coKpameHMe

MaciiiTaô

flJiMHbi

nepëfl, i —

KycKa.

ye3Ji

nacra:, c —

none,

4

JIMHMH B n a c T a x

STHOrpacpMnecKoro

d d
2

3

d

B JIOA3M,

My3ea

1 : 30.

«AnrepKa» BepxHaa
HenuM.

r. B w r H a H y B ,

d KJiMHbi H M S K H C M

pyKaB. IiepepbiBHaa

P M C . ATejibe

Oflessfla jKeHinMHbi npM6jiM3MTejibH0

STHOrpacpMHecKMM M y 3 e i ï B JIOJJ;3M. H p . M H B . 1359.
P M C . 61.

x

r. BbirHaHOBO, ye3fl O T I O H H O .

c 1910

* O T . H. KpaïieBCKa,

1948.

nenen, nepe/j; 1914 r. B O J I H 3 a j i e j K H a , y e 3 / i OnoHHO.

1. •— npa3flHMHHbiM

2 — npa37THHHHbiii nenen; M O J 1 0 3 0 M jKeHiiiMHbi nepe/j, 1914

r. 3bixo5KbiH,

ye3fl OnoHHO. 3 T H O -

rpacpMHecKMM M y 3 e ü B JIOfl3M. H p . M H B . 463.
3 — npa3flHMHHbiM
4 — «nojiynenerj;»

n e n e i i M O J 1 0 3 0 Ü jKeHinriHbi. E p y a s e B M n e ,
iipa3flHMHHbiM

3034. A •— 061UMM BMJJ,, B , C —

iieBCKa,

MOJIOÄOM JKeHuiHHbi.

ye3/i OnonHO. H p . M H B . 3917.

CMop,a3eBMu,e, y e 3 «

Hp. MHB.

OnoHHO.

n a c T e ü . P M C M . BoMÖHHKa M H .

noKpoMKa rojioBHbix

Kpa-

1948. M a c n r r a 6 1 : 30.

Rynze,

PMC

62.

Mojio,ziaa 3 a M y j K H a a sceHiHMHa B
ye3jj OnoHHO. <E>OT. H . K p a ï i e B C K a ,

PMC

63.

/IeTCKMe noKpbiTMa rojioB n e p e / i 1939 r. 1.1. — H e n e i i fleByuiKM, OnoHHO, 2. — H e n e i i / I J I H
fleByuiKM M MajibHMHiKM. A . — 06111MM BHfl, B . — n a c r a noKpoMKM : d, d — n a c r a noKpbiBaiomMe
rojiOBy c jio6a no 3aTWJi0K, c, c — n a c r a noKpbiBaiomMe 6 O K M . STHorpaçpMnecKHiï M y 3 e ü B J I o 33M. 1. H p . M H B . 563, 2. H p . M H B . 565. P M C . A T e j i b e STHOrpaçpMnecKOro M y 3 e a B JIofl3M. 1948.
M a c u i T a S 1 :10.

nenire Ha
1946.

rojiOBe

Ha

«ÖJiarocjiOBeHMe».

Pejj,3Mue

Ł

L

P M C . 64.

T . 3 H . H l a n K a MajibMMiiiKM c ô e j i o r o aTJiaca c 1939

«KpaKycKa»

Ho. 3THorpadpMnecKHM
Pue
PMC

65.

66.

T.

«KpaKycKa»

M y 3 e ü B JI0743M. H p . M H B . 562.

OnoHHO.

Hpn

oôpaôoTKe

P M C . 68.
69.

PMC.

70.

oflejKfly

Onon-

npajKM.

<3?OT. K . B e q e j i b ,

paSonyio

oflesijj,y.

PycMHyB,
1954.

JJEoSpyBKa,

1946.

T K a u K a a /j;ocoHKa T . Ha3. «nJiouiKa» n p b i ^ a T H a K TKaHMio J I € H T O K npM6jiM3MTejibHO c 1875 r.
CaflbiKnejK, ye3/j P a B a Ma30Beij,Ka. 3 T H O rpacpMnecKMM M y 3 e î i B JIofl3M. H p . M H B . 4219. <Î>OT.
K . B e a e j i b , 1953.
HMTOK

CoprapoBKa
H.

PMC

CBOHD

JibHa jKeHiiiMHbi ofleBaioT Ha

OnoHHO. <3?OT. H . K p a ï i e B C K a ,
P M C . 67.

M y 3 e ń B JIOfl3M. H p . M H B . 561.

STHOrpadpMnecKHM

ye3fl

1954.

KpionKOM M3 mepcTHHOÜ

H i a n K a MajibHMruKM B a s a H a a

ye3fl

r. BjiaflbicjiaByB,

4>OT. K . B e u e j i b ,

KpaïieBCKa,

npn

3anjieTaHMi.,

«ceTKOBoro»

noaca.

PymaHHa,

ye3/j;

OnonHO. O O T .

1947.

TKaHM 4-HMTHHHbie y n O T p e ô J i a e M b i e Ha KopceTbi. a — OKpecTHOCTM O n o n H a , 6 — c 3bixojKbiHa,
c — c BojiM 3ajiejKHefi, Bce ye3fl OnoHHO. STHorpadpMnecKMÜ M y 3 e ü B J I O A 3 M . H p . M H B . a —
7965, 6 — 517, c — 1 3 8 9 , — 3758. <Î>OT. K . B e u e j i b , yBejiMHeHMe, 1953.
HayrojibHMK

sopoTHMKa

MyjKCKOM p y 6 a u i K M

npM6jiM3MTejibHO

c

1910

r.

BwuiMBKa

nepHe-

jKëJiTO-KpacHaa. STHorpadpMnecKMM My3eM B J I O S 3 M . H p . M H B . 2237/20. <Ï>OT. K . Tuie6aTOBCKM,

yBejiMneHMe, 1951.
P M C . 71.

B w i H M B K a Ha « o c w B u e » T . 3H. BopoTHMKy jKeHCKOfi py6aiHKM. B j K y c T y B e K , ye3fl OnonHO. 3 T H O rpacpMnecKMM M y 3 e f i B JIOJJ;3M. H p . M H B . 2235. O O T . K . B e u e j i b , yBejiMneHMe,

P M C . 72.

BbiuiMBKa « o c b m e ^ a »

Ha MaHJKeTax p y 6 a u i K M

3THorpadj)MHecKMM My3efi
PMC

73.

P M C . 74.

JIofl3ii.

B

n p M n j i e n i i e ateHCKOü py6aniKM.
B JIOfl3M. H p . MHB. 277.
M a H s t e T HceHCKOü py6auiKM.

H p . M H B . 282.

Xenbiqa,
2Kenbir;a,

B JIofl3M. H p i M H B . 277.

* O T . K . Beuejib,

P M C . 75.

njiaHuieT

I.

M XO3HMH

P M C . 76.

njiaHuieT

II.

Xo3HMKa
fleByniKa

HnaHmeT

P M C . 78.

n j i a H i n e T I V . P a n o p r w caiiOTKaHOK.

79.

P M C . 80.

74

KapTa:

* O T . K . Beuejib,

yes/j P a s a
ye3fl

aCenbiiia,

PaBa

ye3fl

PacnpocTpaHeHMe

STHorpacpMnecKMii

Myseft

Ma30Beu,Ka.

STHOrpagbMnecKMii

My3eii

1953.

npn6jiM3MTejibHO c 1900 r. P M C . KD. K a p o j i a K .

ononMHbCKoro
M

KOCTioMa.

flMCpcpepeHriauMa

Ma30Ben,Ka.

MasoBeuKa.

H I . P a n o p T b i caniOTKaHOK.

K a p T a : PacnpocTpaHeHMe

1903.
PaBa

1953.

M niadpep. npMÖJiM3eTbHO c 1935 r.

P M C . 77.
PMC

jKencKOii.

ononMHbCKoro

KOCTioMa.

C O Ä E P 2K A H H E
BsefleHHe. T j i a B a I . — CoBpeMeHHoe cocrc-HHue ononuHbCKOro KOCTK»ia, CTp. 7. T j i a B a I I — M C T O PMnecKMÜ onepK 3BOJIK>U,MH ono*n<iHbCKoro KOCTiOMa, CTp. 1 0 . T j i a B a I I I . —
PacnpocTpaHeHwe
onoHMHbCKoro KOCTiOMa, CTp. 1 6 . T j i a B a I V . — O o m e e onwcaroie M V ^ K C K O T O ononiiHbCKoro KOCTiOMa, CTp. 1 8 .
T j i a B a V . — IIoflpo6Hoe onucaHHe MyjKCKOro ononiiHbCKoro KOCTrona. CTp. 21. T j i a B a V I . —
Oömee
onMcanne sceHCKoro ononuHbCKoro KOCTiona, CTp. 3 4 . T j i a B a V I I . •— ITospoSHoe onucaHHe O I I O H M H B CKoro >KeHCKoro KOCTiOMa, CTp. 3 8 . T j i a B a V I I I . — J f e ^ e j m a n MaTepnn, CTp. 5 5 . T n a s a I X . — • y K p a i u e H M H M KpyaKeBa, CTp. 6 0 . XapaKTepi-iCTMKa nepBOMCTOHHHKOB, CTp. 6 3 . npriMenaHMa, CTp. 6 4 . B H S J I M O rpacpMM, CTp. 66. P e e c T p MJiJiHDCTpairfiM, CTp. 6 7 . C o jrepjKaHwe, CTp. 6 8 . M3Ji03KeHwe Ha pyccKOM H3biKe,
CTp. 7 0 . MrjjiojKCHHe H a aHrjiHÜCKOM H3biKe, CTp. 7 6 . M3JiOMenjie Ha cppaHnycKOM H3biKe, CTp. 8 1 . J f e j i o x.eHMe Ha Heiwei^KOM a 3 M K e , CTp. 8 7 . M a n w .

E N G L I S H

S U M M A R Y

T h e O p o c z n o f o l k c o s t u m e is w o r n i n t h e n o r t h - w e s t e r n p a r t of the O p o c z n o d i s t r i c t , i. e. the t e r r i ­
t o r y l y i n g i n the f o r k i n g of the r i v e r P i l i c a a n d its a f f l u e n t D r z e w i c z k a a n d i n t h e s o u t h e r n p a r t of
the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a e x t e n d e d on the left side of the r i v e r P i l i c a , f r o m its b e n d , e a s t w a r d
d o w n to the m o u t h of the r i v e r D r z e w i c z k a .
O n this t e r r i t o r y t h e f o l k c o s t u m e is g e n e r a l l y w o r n up to n o w , t h o u g h i n s o m e l o c a l i t i e s the t o w n
d r e s s is r e a d i l y b e i n g i n t r o d u c e d .
T h e c h a r a c t e r i s t i c f e a t u r e of the O p o c z n o f o l k c o s t u m e is the p r e d o m i n a n c e of the u s e of h o m e ­
s p u n c l o t h , s t r i p e d or c h e q u e r e d , s h o w i n g a h i g h s t a n d a r d of t w i s t i n g a n d k n i t t i n g . A t t e n t i o n is also
to b e p a i d to the b l a c k , b l a c k a n d w h i t e or c o l o u r f u l e m b r o i d e r y of the s h i r t s , m a i n l y i n g e o m e t r i c a l ,
striped patterns.
T h e O p o c z n o f o l k c o s t u m e is w o r n b y e v e r y b o d y , i . e. b y c h i l d r e n , m e n a n d w o m e n . T h e r e m a y
be d i s c e r n e d s u m m e r a n d w i n t e r g a r m e n t s , w o r k a n d f e s t i v e c l o t h e s a n d also c e r e m o n i a l dresses.
P a r t i c u l a r l y rich w a s t h e b a c h e l o r ' s c o s t u m e .
I n the 19th c e n t u r y b o y s u p to the age of 15 y e a r s u s e d m o s t l y to w e a r o n l y s h i r t s , getting t r o u ­
s e r s w h e n t h e y g r e w older. T o k e e p w a r m t h e y u s e d s i m p l e , l o n g o v e r c o a t s ( s u k m a n y ) b u t w h e n
i n t h e 20th c e n t u r y the s t a n d a r d of l i v i n g r a i s e d , e v e n ten y e a r s old b o y s w o r e t r o u s e r s , p l a i t e d
o v e r c o a t s ( s u k m a n y ) , h i g h boots a n d h a t s w i t h p e a c o k f e a t h e r s . N o w a d a y s l i t t l e b o y s w e a r h o m e - s p u n
clothes a n d o r n a m e n t e d c a p s c a l l e d „ k r a k u s k i " .
Men's

costume.

A m a n ' s c o s t u m e consists of a n e m b r o i d e r e d s h i r t w i t h s h o u l d e r s t r a p s , t r o u s e r s , a n d a w a i s t c o a t
c a l l e d „ l e j b i k " . A b o u t 1890 w e r e i n t r o d u c e d s p e n c e r s ( c a l l e d „ s p a n c e r k i " ) ,
overcoats (sukmany),
s h e e p s k i n f u r s , belts a n d a k i n d of felt h a t c a l l e d „ p i g ' s s n o u t " ( ś w i ń s k i r y j ) , l a t e r c a p s a n d h i g h
boots w e r e w o r n .
I n t h e 19th c e n t u r y s h i r t s w e r e o v e r l a i d o n t r o u s e r s a n d f a s t e n e d w i t h a belt; t h e y w e r e w i t h ­
out o r n a m e n t a n d o n l y at the e n d of 19th a n d i n the 20th c e n t u r y r i c h e m b r o i d e r y w a s a d d e d . D u ­
r i n g the 19th a n d at the b e g i n n i n g of t h e 20th c e n t u r y t r o u s e r s w e r e w o r n , p l a i t e d
i n so-called
„fałdy", — in s u m m e r they w e r e made from linen, i n w i n t e r from white wool, — w i t h short w a i s t ­
coats ( l e j b i k i ) , s p e n c e r s a n d f r o m a b o u t 1907 j a c k e t s .
I n the 19th c e n t u r y a n d a t the b e g i n n i n g of t h e 20th c e n t u r y b a c h e l o r s w o r e c o l o u r f u l p a t t e r n e d
clothes
a n d at the n o r t h - w e s t e r n c o n f i n e s
of the r e g i ^ _ m u l t i - c o l o u r e d t r o u s e r s a n d b l u e or
d a r k - b l u e s p e n c e r s ( s p a n c e r k i ) . F r o m a b o u t 1880 O p o c z n o p e o p l e b e g u n to d y e w h i t e t r o u s e r s into
b l a c k a n d h e n c e f o r t h b l a c k clothes a r e g e n e r a l l y i n use. O n l y e l d e r m e n w e a r c o l o u r f u l w a i s t c o a t s .
O v e r c o a t s ( s u k m a n y ) w e r e w o r n on w a i s t c o a t s ( l e j b i k i ) . T h e y w e r e m a d e f r o m c o a r s e c l o t h o r w o o l
a n d l a t e r o n l y f r o m w h i t e w o o l b u t i n the n o r t h - w e s t e r n p a r t of the r e g i o n also f r o m g r e y w o o l .
T v / o k i n d s of o v e r c o a t s ( s u k m a n y ) w e r e w o r n d u r i n g the 19th c e n t u r y — s i m p l e ones a n d p l a i t e d
w i t h c o l o u r f u l f l a p s a n d t r i m m i n g s . T h e p l a i t e d o v e r c o a t s f r o m the a r e a l y i n g o n the r i g h t of the
r i v e r P i l i c a w e r e t r i m m e d w i t h r e d tape. T o w a r d s the e n d of the 19th a n d d u r i n g the 20th c e n t u r y
o v e r c o a t s w e r e w i t h b l a c k t r i m m i n g s b u t a b o u t 1930 t h e y w e r e a l r e a d y out of f a s h i o n . O v e r c o a t s
a n d t r o u s e r s w e r e f a s t e n e d w i t h a w o v e n or t w i s t e d belt.
I n w i n t e r s h e e p s k i n f u r s w e r e w o r n , f o r m e r l y t h e y w e r e loose, w h i t e w i t h a s m a l l b l a c k c o l l a r ,
a n d l a t e r m o r e n a r r o w , y e l l o w w i t h a l a r g e c o l l a r ; w i t h t h e o v e r c o a t a felt h a t w a s w o r n , a t w i s t e d
s t r a w h a t w i t h s u m m e r clothes a n d , i n the 19th c e n t u r y , a f o u r - c o r n e r e d c a p c a l l e d „ r o g a t y w k a "
w i t h w i n t e r g a r m e n t s . I n t h e 20th c e n t u r y i n s t e a d of h a t s — c a p s w e r e i n t r o d u c e d .
T h e oldest boots k n o w n o n l y f r o m t r a d i t i o n w e r e of soft s k i n w i t h d o u b l y - r o l l e d leg t i e d w i t h
t a p e s to the leg. L a t e r , boots w e r e a d j u s t e d m o r e t i g h t l y to t h e leg w i t h s t r a i g h t boot-legs, p r o v i d e d
w i t h f e r r u l e s ( p o d k ó w k i ) a n d b r a s s n a i l s ( h u n c w o t y ) . I n the 20th c e n t u r y clogs w e r e i n t r o d u c e d a n d
w o r n at w o r k .
A m o n g the c e r e m o n i a l d r e s s e s the m o s t c o m m o n w a s t h a t of the b r i d e s m a n w h o w o r e a h a t f u r ­
n i s h e d w i t h f e a t h e r s , f l o w e r s a n d t i n s e l s a n d l a t e r a n o r n a m e n t e d c a p w a s i n t r o d u c e d . I t m u s t be s t r e s ­
s e d t h a t t h e o v e r c o a t ( s u k m a n a ) w a s a g a r m e n t u s e d for f e s t i v i t i e s , the b r i d e - g r o o m p u t i t for
his w e d d i n g a n d dances w e r e also performed i n overcoats.

76

Women's

dress.

W o m e n ' s c o s t u m e is c o m p o s e d of a s h i r t w i t h e m b r o i d e r e d cuffs a n d s h o u l d e r - s t r a p s ; a s k i r t c a l ­
l e d „ k i e c k a " w i t h a c o r s e t s e w n to the bodice. T h e c o r s e t is s t i l l p r e s e r v e d i n the n o r t h - w e s t e r n p a r t
of t h e r e g i o n , b e i n g o r n a m e n t e d w i t h c o r a l s .
W o m e n tie a n a p r o n r o u n d the s k i r t , u p o n t h e i r s h o u l d e r s t h e y p u t a n a p r o n c a l l e d „ d o o d z i e w u "
a n d to k e e p w a r m t h e y w e a r s p e n c e r s . F o r m e r l y O p o c z n o w o m e n w o r e i n w i n t e r a k i n d of o v e r c o a t s
c a l l e d „ p r z y j a c i ó ł k i " , „ ż u p a n i k i " or „ a n g i e r k i " ; a n d i n the m i d d l e of the 19th c e n t u r y s i m p l e w h i t e
o v e r c o a t s c a l l e d „ s u k m a n k i " for e v e r y d a y use. N o w a d a y s felt c l o a k s ( b u r k i ) a r e w o r n i n w i n t e r .
F o r m e r l y w i t h „ a n g i e r k i " w e r e w o r n aprons and kerchiefs called „ d z i k ó w k i " . T o - d a y w a r m kerchiefs
a r e also u s e d es h e a d d r e s s i n w i n t e r , a n d i n s u m m e r t h e s o - c a l l e d „ s z a l i n ó w k i " . I n the 20th c e n t u r y
w o m e n w o r e c o l o u r f u l p l a i d s or r u g s c a l l e d „ d y w a n y " , t i e d w i t h a p r o n s . N o w those p l a i d s a r e p u t
o n felt c l o a k s i n w i n t e r .
I n s u m m e r as f e s t i v e a n d w e d d i n g dress w o m e n w o r e a w h i t e s k i r t w i t h c o r s e t a n d a loose j e r k i n
f r o m c o t t o n - l i n e n , w h i c h n o w a d a y s is m a d e of p e r c a l e . T o d a y s u m m e r d r e s s e s a r e a l s o m a d e f r o m
p a t t e r n e d p e r c a l e , of o n e - c o l o u r e d w o o l l e n c l o t h or of h o m e s p u n c o l o u r f u l l i n e n . I n s u m m e r to the
f e s t i v e d r e s s a b o n n e t w a s w o r n , w i t h a l a r g e „ s z a l i n ó w k a " or o n l y a l a r g e k e r c h i e f t i e d r o u n d the
h e a d . G i r l s f i x e d t h e r e t w i g s of r u e . T o h e r w e d d i n g d r e s s the b r i d e p u t on h e r h e a d a w r e a t h of
t i n s e l s a n d t w i s t e d r i b b o n s left loose o n the b a c k . T o the c e r e m o n i a l d r e s s b e l o n g s also the h e a d ­
d r e s s of the b r i d e s m a i d c a l l e d „ s t r o i k " w i t h p e a c o c k - f e a t h e r s a n d a b o n n e t a d o r n e d w i t h f l o w e r s ,
tinsels a n d ribbons w o r n by young m a r r i e d women.
I t m a y b e n o t e d t h a t t h e r e e x i s t s a n i n t e r e s t i n g c u s t o m of p u t t i n g a b o n n e t u p o n t h e h e a d of
a d e a d m a r r i e d w o m a n a n d of w r a p p i n g h e r s h o u l d e r s w i t h a s h e e t (to c a r r y i n i t h e r c h i l d r e n
a f t e r death).
I n t h e r u n of the l a s t c e n t u r y w o o l l e n s k i r t s a n d a p r o n s u n d e r w e n t m a n y c h a n g e s i n c u t a n d
colour. T h e o l d e s t s k i r t s k n o w n f r o m t r a d i t i o n w e r e m a d e of t h i n r e d a n d b l a c k w o o l l e n t h r e a d s i n ­
t e r w o v e n w i t h t h r e a d s of w h i t e cottCT^ L a t e r on t h e y a r e s t r i p e d on a r e d b a c k - g r o u n d , e v e n w o v e n
w i t h f o u r or f i v e w o o l l e n t h r e a d s (black, g r e e n , b l u e , d a r k - r e d ) . A b o u t 1900 the b a c k g r o u n d c h a n g e s
into o r a n g e a n d y e l l o w . B e s i d e s t h e s e c o l o u r s , p r e d o m i n a t i n g i n the f a s h i o n , s k i r t s a r e also w o r n i n
d a r k , b l u e - b o t t l e a n d g r e e n ; today t h e y a r e of l i g h t colours as f l e s h y ( c i a ł o w y ) a n d y e l l o w ( g ą s i o t k o w y ) . T h e r e d c o l o u r is going out of f a s h i o n .
P i n k w o o l is u s e d f r o m 1920 i n s i n g l e s t r e a k s a n d s t r o n g l y e m p h a s i z e d , a n d l i k e other c o l o u r s
used in different shades.
A b o u t 1930 t h e s k i r t b e c o m e s s h o r t e r a n d is a d o r n e d w i t h v e l v e t . A l s o a p r o n s a r e c o n s i d e r a b l y
s h o r t e n e d . T h e y h a v e s y m m e t r i c a l s t r e a k s on v a r i o u s b a c k g r o u n d l i k e the a p r o n s d e s i g n e d to be
w o r n o n s h o u l d e r s a n d c a l l e d ,,na odziew", w h i l e s k i r t - s t r e a k s b e c o m e a s y m m e t r i c . A p r o n s a r e also
m a d e of c o a r s e h a m p - c l o t h a n d cotton i n v a r i o u s stitches, a c c o r d i n g to t h e i r p u r p o s e . T h e a p r o n s
c a l l e d „ n a odziew" a n d d e s i g n e d to be w o r n o n s h o u l d e r s a r e e x c l u s i v e l y on y e l l o w or b l a c k b a c k ­
g r o u n d . I n the s u r r o u n d i n g s of the t o w n of O p o c z n o b l u e ones w i t h w h i t e s t r i p e s a r e s t i l l m a i n t a i n e d .
O p o c z n o w o m e n w o r e l i k e m e n h i g h boots. I n t h e 20th c e n t u r y t h e y a d a p t e d t h e w e a r i n g of shoes
w i t h b r a s s f e r r u l e s ; g i r l s f a s t e n e d t h e m w i t h c o l o u r f u l tapes.
I n the r e g i o n of O p o c z n o little g i r l s a r e a l s o w e a r i n g f o l k costumes, b e i n g a n i m i t a t i o n of the
dresses of the g r o w n - u p w o m e n .
B a b i e s a r e d r e s s e d i n c a p s m a d e of s i l k a n d r i b b o n s . I n older t i m e s t h e y w e r e c a r r i e d b y t h e i r
m o t h e r s i n l i n e n , a n d l a t e r cotton sheets, a n d n o w a d a y s i n w o o l l e n c o l o u r f u l p l a i d s ( c a l l e d „ d y w a n y " ) ,
e m b e l l i s h e d w i t h k n i t t e d lace.
I t is to be n o t e d t h a t the O p o c z n o f o l k c o s t u m e is e x t r e m e l y c h a r a c t e r i s t i c a n d d i s t i n g u i s h e s
i t s e l f b y its b e a u t i f u l colours. I t is s t i l l g e n e r a l l y w o r n b y the O p o c z n o p e a s a n t s a n d m a i n l y m a d e
f r o m h o m e - s p u n c l o t h . (See plates.)
L I S T

O F

P L A T E S

P e a s a n t i n overcoat (sukmana), w i t h netted belt a n d cap (kaszkiet). W o l a Z a l e ż n a , Opoczno
d i s t r i c t . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946.
W o m a n i n contemporary out-door dress. A n t o n i n ó w , Opoczno district. Phot. J . K r a j e w s k a ,
1948.
G i r l i n f e s t i v e d r e s s . S t u d z i a n n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1947.
W o m a n i n c o n t e m p o r a r y w i n t e r g a r m e n t . R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . P h o t .
J . K r a j e w s k a , 1952.
T y p e of p e a s a n t f r o m the O p o c z n o d i s t r i c t . R e p r o d u c t i o n f r o m the i l l u s t r a t e d g e o g r a p h i c a l
A t l a s of t h e P o l i s h K i n g d o m . J . M . B a z e w i c z , 1907.
W e d d i n g dresses. O g o n o w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t , i n the S t u d i o at O p o c z n o , 1920.
F r o m t h e A r c h i v e s of t h e E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź .
Mother w i t h her child w r a p p e d in a plaid called „ d y w a n " . Studzianna, Opoczno district. Phot.
J . K r a j e w s k a , 1948.
P e a s a n t w o m a n i n f e s t i v e dress. W y g a n ó w , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946.
P e a s a n t i n w h i t e o v e r c o a t ( s u k m a n a ) w i t h m a n y — c o l o u r e d , n e t t e d belt. O p o c z n o . P h o t .
F e s t i v e d r e s s of c o u n t r y - s e r v a n t s . Ś w i e r z y n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . T h e A r c h i v e s of the
R e g i o n a l M u s e u m at T o m a s z ó w M a z o w i e c k i . P h o t , i n the S t u d i o at O p o c z n o , 1938.
M a n ' s s h i r t w i t h c o l l a r t u r n e d o v e r ( „ o s y w k a " ) f r o m a b o u t 1940. S t u d z i a n n a , O p o c z n o d i s -

tcict Ethnographical Museum at Łódź. Inv. nr. 1882. Phot. J. KfSJeWSkS, ¡948.
77

F i g . 12.

Men's shirts. I — L i n e n s h i r t w i t h upright collar. Modrzew, Opoczno district. E t h n o g r a p h i ­
c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 2166.
I I . S h i r t w i t h c o l l a r t u r n e d o v e r B u k o w i e c t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . N r . i n v . 532.
I I I . S h i r t w i t h n a r r o w b o s o m . O s t r ó w , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . I n v . n r . 1385.
I V . A boy's s h i r t w i t h s h o u l d e r - s t r a p ( f r o m 1946). W o l a Z a l e ż n a , the d i s t r i c t of

Opoczno.

I n v . n r . 1626.
A — front, B — b a c k , C — p a r t s of c u t : d — f r o n t - p a r t , e— b a c k - p a r t , f — s l e e v e , g —
b o r d e r , h — cuff, i — s h o u l d e r - s t r a p , j — c o l l a r , k — bosom, 1 — s t r i p to s t r e n g t h e n t h e
c u t t i n g ; i n t h e d r a w i n g I V 1 — it denotes
the s h o u l d e r - s t r a p . D r a w n i n the S t u d i o of t h e
E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . S c a l e 1 :24.
F i g . 13. B o s o m of a m a n ' s s h i r t f r o m a b o u t 1920. B u k o w i e c , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l
M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1080. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , 1951.
F i g . 14. M a n ' s s h i r t w i t h b o s o m c a l l e d „ p r z e d s o b e k " . O s t r ó w , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i ­
c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r 1385. P h o t . J . K r a j e w s k a 1948.
F i g . 15. A m a n ' s s h i r t - b o s o m . B u k o w i e c , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź .
I n v . n r . 2230-47. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , 1931.
F i g . 16. A m a n ' s s h i r t w i t h b o s o m c a l l e d „ p i e r ś n i k " f r o m 1920. W o l a Z a l e ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o .
E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 1527." P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948.
F i g . 17. I . M a n ' s t r o u s e r s p l a i t e d i n s o - c a l l e d „ f a ł d y " f r o m I d z i k o w i c e , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o ­
g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź , I n v . n r . 1954.
II. Sketch
I I I . Boy's
C — parts
coat, h —
1 :30.
F i g . 18.
F i g . 19.

of t r o u s e r s f r o m S i t o w y , O p o c z n o d i s t r i c t .
t r o u s e r s w i t h w a i s t c o a t . W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . A f r o n t , B — b a c k ,
of t h e cut, d, d l — p a r t s of leg, e — gore, f — belt, g — f r o n t - p a r t of the w a i s t ­
b a c k - p a r t s . F i g . T h e S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e

T r o u s e r s of h o m e - s p u n m a t e r i a l , w i t h
folds. A — front, B — b a c k . R a d z i c e M a ł e , t h e d i s ­
t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1630. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948.
Waistcoats called „lejbiki".
I . L e j b i k of h o m e - s p u n m a t e r i a l f r o m before 1914. G o r z a ł k ó w , O p o c z n o d i s t r i c t . E t h n o g r a ­
p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1269.
I I . W a i s t c o a t or „ l e j b i k " of h o m e - s p u n m a t e r i a l f r o m 1914. S m a r d z e w i c e , the d i s t r i c t of O p o ­
czno. I n v . n r . 444.
A — f r o n t , B — b a c k , C — p a r t s of the cut: d — b a c k , e — front, f — p o c k e t - f l a p , g — p a r t s
of the belt, k — c o l l a r . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948.
S c a l e 1 : 10.

F i g . 20.
F i g . 21.

F i g . 22.
F i g . 23.
F i g . 24.

„ L e j b i k " — m a n ' s w a i s t c o a t of h o m e - m a d e m a t e r i a l . S m a r d z e w i c e , t h e d i s t r i c t of
E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . P h o t . J . K r a j e w s k a 1948.

Opoczno.

I . M a n ' s s p e n c e r of h o m e - s p u n m a t e r i a l d a t i n g before 1914. I d z i k o w i c e , the d i s t r i c t of
O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1254.
I I . B o y ' s j a c k e t . W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v .
n r . 1629a. A — front, B — b a c k , C — p a r t s of the cut: d — b a c k , e — side, f — f r o n t - p a r t
( i n fig. I I p a r t of f r o n t a n d side), g, gi — p a r t s of s l e e v e , h — c o l l a r , i — p o c k e t - f l a p , j —
belt. D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 20.
A m a n ' s s p e n c e r of h o m e - s p u n
m a t e r i a l . R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a .
E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 453. P h o t . K . W e c e l , 1953.
W h i t e o v e r c o a t ( s u k m a n a ) f r o m a b o u t 1910. W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o ­
g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 1350. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948.
Men's overcoats (sukmany). I . White overcoat w i t h trimming. G r a b ó w , Opoczno district.
E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , I n v . n r . 944.
I I . O v e r c o a t f r o m a b o u t 1910. W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . I n v . n r . 1360.
at Ł ó d ź . I n v . n r . 1360.
I I I . O v e r c o a t f r o m before 1910. G o r z a ł k ó w , the d i s t r i c t of O p o c z n o . I n v . n r . 459.
~ ~ front, B — b a c k , C — p a r t s of cut: d — b a c k , c — f r o n t a n d side, e — gores a n d p a r t s
c o m p o s i n g the folds of the overcoat, f, f — sleeve, g — c o l l a r , h — cuff, i — t r i m m i n g uponthe sleeve, j — p o c k e t - f l a p . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź ,
1948. S c a l e 1 : 30.
A

±

±

F i g . 25.
F i g . 26.

F i g . 27.

F i g . 28.
F i g . 29.

78

S t r a w h a t of a n old m a n . O d r z y w ó ł , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . T . S o b o l e w s k i ,

1947.

F o u r - c o r n e r e d c a p c a l l e d „ r o g a t y w k a " or „ n a c z t e r y s t r o n y ś w i a t a " . C o m p a r e fig. 27. T h e
d i s t r i c t of O p o c z n o . A — g e n e r a l v i e w , B — p a r t s of t h e cut, c — f o u r p a r t s f o r m i n g the
b o t t o m a n d the sides, d — s h e e p s k i n or „ b a r a n e k " w i t h fleece. D r a w n b y the S t u d i o of the
E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e : 1 : 16.
F o u r - c o r n e r e d c a p c a l l e d ,,na c z t e r y strony ś w i a t a " w o r n t i l l 1905—6 b y K a c p e r B i g o s z ,
G r o t o w i c e , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1491.
P h o t . K . W e c e l , 1955.
A b r i d e g r o o m ' s c a p c a l l e d ..kaszkiet". W o l a Z a ł ę ż n a , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i ­
c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 2128. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946.
A b e l t of c o l o u r e d l i n e n - t h r e a d s f r o m a b o u t 1900. Z y c h o r z y n , the d i s t r i c t of O p o c z n o . Phot.
K . Wecel. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź .

Fig.

30.

Fig.

31.

Fig.

32.

Fig.
Fig.

33..
34.

Fig.

35.

Fig.

36.

Fig.

37.

Fig.

38.

Fig.

39.

Fig.

40.

Fig.

41.

Fig.

42.

Fig.

43.

Fig.

44.

Fig.

45.

Fig.

46.

Fig.

47.

Fig.

48.

F i g . 49.
Fig.

50.

F i g . 51.
Fig.

52.

Fig.

53.

Fig.

54.

Fig.

55.

W o o l l e n b e l t w i t h y e l l o w b a c k - g r o u n d , 7,8 c m l a r g e , 291 c m long. O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l
M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 2162. P h o t . J . K r a j e w s k a .
N e t t e d belt, t w i s t e d h a n d i w o r k . I d z i k o w i c e , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m
a t Ł ó d ź . I n v . n r . 1254 c. P h o t . K . W e c e l 1953.
B e l t of l i n e n w e b a n d w o o l l e n t h r e a d . S m a r d z e w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i ­
c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 483. P h o t . K . W e c e l , 1953.
L i t t l e g i r l s i n c o n t e m p o r a r y f e s t i v e d r e s s . O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1947.
L i t t l e g i r l i n s u m m e r d r e s s of p e r c a l e . Z y c h o r z y n , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . M a r i a n N e y ,
1946.
S u m m e r d r e s s of m a n u f a c t u r e d w o o l , the w o m a n is b a r e f o o t e d w i t h the shoes i n h e r h a n d .
W o l a Z a l e ż n a , O p o c z n o d i s t r i c t . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948.
Y o u n g m a r r i e d w o m a n i n c e r e m o n i a l b o n n e t f r o m 1916. W o l a Z a l e ż n a , O p o c z n o
district.
P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948.
G i r l i n c o n t e m p o r a r y f e s t i v e d r e s s . J a s i e ń , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . P h o t . J . K r a ­
j e w s k a , 1954.
W o m a n ' s s h i r t w i t h l o w e r p a r t c a l l e d „ n a d o ł e k " f r o m a b o u t 1900. W ó l k a F e l g u s t o w s k a , the
d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , I n v . n r . 2049. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948.
Woman's shirts. I . — F e s t i v e shirt. W o l a Z a l e ż n a , Opoczno district. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m
at Ł ó d ź . I n v . n r . 1250 b.
I I . S h i r t w i t h a p a r t c a l l e d „ n a d o ł e k". W o l a Z a l e ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . A — front,
B —• b a c k , C — p a r t s of cut, d — l o w e r p a r t ( „ n a d o ł e k " , e, ei, f — p a r t s c o v e r i n g the c h e s t
( b a c k - p a r t — f, t h e c h e s t — • c, c i ) , g — s l e e v e , h — g u s s e t ( „ ć w i k i e ł " ) , i — cuff, j — s t r a p ,
k — c o l l a r , 1 —• p a r t s of m a t e r i a l s e w n u n d e r t h e s t r a p . D r a w n i n t h e S t u d i o of the E t h n o ­
g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e : 1 : 30.
A w o m a n ' s f e s t i v e s h i r t f r o m 1914. S m a r d z e w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l
M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 535. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948.
D a r k - b l u e s k i r t ( k i e c k a ) , of b l a c k - w h i t e h o m e - m a d e m a t e r i a l . Z y c h o r z y n , the d i s t r i c t of
O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź I n v . n r . 44.4 P h o t J . K r a j e w s k a , 1948.
S k i r t c a l l e d „ k i e c k a " . M i ę d z y b ó r z , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź .
I n v . n r . 997. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948.
S k i r t c a l l e d „ w e ł n i a k " , s e w n to the b o d i c e , f r o m 1935. G o r z a ł k ó w , the d i s t r i c t of O p o c z n o .
E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 144. A — front, B — b a c k , C — p a r t s of t h e c u t :
d — b a c k a n d sides, c, f, — f r o n t of t h e bodice. D o t t e d l i n e i n p a r t g — denotes the s h o r t e n ­
i n g of the l e n g t h of t h a t p a r t . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź .
S c a l e 1 :30.
S k i r t ( k i e c k a ) w i t h b o d i c e a n d belt. R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a ­
p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , i n v . n r . 3746. P h o t . K . W e c e l .
S k i r t — „ k i e c k a " w i t h bodice. S a d y k i e r z . the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l
M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 436. P h o t . K . W e c e l , 1953.
C o n t e m p o r a r y a p r o n c a l l e d „ n a odziew". O g o n o w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l
M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1253. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948.
A p r o n c a l l e d „ w p a s " f r o m a b o u t 1900. W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a ­
p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 1267. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948.
A p r o n c a l l e d „ k r z y ż o c z k i " f r o m a b o u t 1915. K r ó l o w a W o l a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a .
E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 3124 dep. P h o t . K . W e c e l , 1954.
A p r o n c a l l e d „ w pas". O s s a , the d i s t r i c t of Opoczno. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v .
n r . 3041. P h o t . K . W e c e l .
C o r s e t s : I — c o r s e t of c o t t o n - l i n e n . W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l
M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1389.
I I — c o r s e t f r o m O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 524.
I I I — w o o l l e n corset. Z y c h o r z y n , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź .
I n v . n r . 4436.
I V V e l v e t - c o r s e t . R u s i n ó w , d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r .
475.
V . — c o r s e t of g r e e n , p u r c h a s e d w o o l . S m a r d z e w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l
M u s e u m at Ł ó d ź , I n v . n r . 4386.
A — front, B — b a c k , C — p a r t s of the c u t : d — f r o n t - p a r t s , e — b a c k - p a r t s , f — s i d e p a r t s . D r a w n i n t h e S t u d i o of the E t h n o l o g i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 :25.
C o r s e t , f r o m before 1914, of l i n e n - c o t t o n . O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r .
524. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948.
O r n a m e n t e d v e l v e t corset. — R u s i n ó w , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at
Ł ó d ź . N r . i n v . 475. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948.
A w o m a n ' s c o r s e t f r o m b e f o r e 1914. E t h n g r a p h i e a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 25.
J . K r a j e w s k a , 1948.
Women's jackets. I — from W o l a Z a ł ę ż n a ,
Opoczno district. I I — from B u k o w i e c , Opoczno
d i s t r i c t . A —• front, B — b a c k , C — p a r t s of the cut: d — b a c k , e — p a r t of f r o n t a n d side,
f —• p a r t s of s l e e v e , g — t a p e for t r i m m i n g . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u ­
s e u m a t Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 30.
A w o m a n ' s j a c k e t of h o m e - s p u n w o o l l e n m a t e r i a l , y e l l o w w i t h t r i m m i n g of v e l v e t . R z e c z y c a ,
the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 3747. P h o t . K .
W e c e l , 1953.

79

F i g . 56.

S k e t c h of a d a r k - b l u e p a d d e d j a c k e t w i t h s h e e p s k i n ( „ a n g i e r k a " ) . G a p i n , O p o c z n o d i s t r i c t .
E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , i n v . n r . 982. A — f r o n t , B — b a c k . D r a w n b y J . G o l c z y ń -

s k a , 1948.
G r e e n d r e s s of m a n u f a c t u r e d c l o t h f r o m a b o u t 1900. B r u d z e w i c e , O p o c z n o d i s t r i c t . A — front,
B — b a c k , C . — p a r t s of cut: d — front, e — gore of the b a c k , f — p a r t s s e p a r a t i n g a n o t h e r
gore, g — b a c k , h — sleeve, i — cuff, j — c o l l a r , k — p i e c e s of m a t e r i a l . D r a w n i n the S t u ­
dio of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . S c a l e 1 : 30.
F i g . 53. O v e r c o a t or so c a l l e d „ w o m a n ' s d r e s s " ( „ s u k i e n k a " ) of g r e e n cloth. B r u d z e w i c e , O p o c z n o d i s ­
t r i c t . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , i n v . n r . 2664. P h o t . J . K r a j e w s k a 1948.
F i g . 59. F e s t i v e j a c k e t for w o m a n c a l l e d „ a n g i e r k a " , of h o m e - s p u n m a t e r i a l f r o m 1910. W y g n a n ó w .

F i g . 57.

O p o c z n o d i s t r i c t . A — front, B — b a c k , C — p a r t s of t h e cut, di-d-t — m a t e r i a l for the l o w e r
p a r t , c — belt, f — b a c k , g — s i d e - g o r e , h — front, i — s l e e v e . T h e dotted l i n e i n p a r t s d ,
d , , d i n d i c a t e s the s h o r t e n i n g of the l e n g t h of t h e s e p a r t s . D r a w n i n the S t u d i o of the
E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 30.
„ A n g i e r k a " , a w o m a n ' s j a c k e t f r o m a b o u t 1910. W y g n a n o w o , O p o c z n o d i s t r i c t . E t h n o g r a p h i c a l
2

4

F i g . 60.

M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 1359. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948.
B o n n e t s . I . F e s t i v e b o n n e t f r o m b e f o r e 1914. W o l a Z a l e ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o .
I I . F e s t i v e b o n n e t of a m a r r i e d w o m a n f r o m 1914. Z y c h o r z y n , O p o c z n o d i s t r i c t . E t h n o g r a p h i ­
c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 463.
I I I . F e s t i v e b o n n e t of a m a r r i e d w o m a n . B r u d z e w i c e , O p o c z n o d i s t r i c t . I n v . n r . 3917.
I V . F e s t i v e b o n n e t of m a r r i e d w o m a n (called „ p ó ł c z e p e k " ) . S m a r d z e w i c e , O p o c z n o d i s t r i c t .
I n v . n r . 3034.
A . — g e n e r a l v i e w , B , C — cut of p r i n c i p a l p a r t s . D r a w n b y M . B o m b i a n k a a n d J . K r a j e w ­
s k a , 1948. S c a l e 1 : 30.
F i g . 62. Y o u n g m a r r i e d w o m a n i n b o n n e t for the c e r e m o n i a l of b l e s s i n g . R e d z i c e D u ż e , the d i s t r i c t
of O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946.
F i g . 63. C h i l d r e n ' s h e a d d r e s s f r o m before 1939. I . B o n n e t for g i r l , O p o c z n o . I I . B o n n e t for g i r l a n d
boy. A — g e n e r a l v i e w , B — p a r t s of cut, d, d l — p a r t s of sides. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m ,
at Ł ó d ź . I . N r . i n v . 563. I I . I n v . n r . 565. D r a w n i n t h e S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m
at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 10.
F i g . 64. F o u r - c o r n e r e d c a p f o r boy, c a l l e d „ k r a k u s k a " , f r o m 1939. W ł a d y s ł a w ó w , the d i s t r i c t of O p o ­
czno. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 562. P h o t . K . W e c e l , 1954.
F i g . 61.

F i g . 65.
F i g . 66.
F i g . 67.

F i g . 68.
F i g . C9.

F i g . 70.
F i g . 71.
F i g . 72.
F i g . 73.
F i g . 74.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.

75.
76.
77.
78.
79.
80.

B o y ' s c a p m a d e of w o o l , c a l l e d „ k r a k u s k a " . R u s i n ó w , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l
M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 561. P h o t . K . W e c e l , 1954.
W o m e n i n w o r k c l o t h e s h a c k l i n g the f l a x . D ą b r ó w k a , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a ­
j e w s k a , 1946.
L i t t l e w e a v i n g b o a r d c a l l e d „ p ł o s z k a " for m a k i n g t a p e s f r o m a b o u t 1875. S a d y k i e r z , the d i s ­
t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 4219. P h o t . K . W e c e l ,
1953.
C h a n g i n g the t h r e a d s at the t w i s t i n g of a n e t - b e l t . R ó ż a n n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t .
J . K r a j e w s k a , 1947.
T i s s u e u s e d for corsets: a — f r o m the n e i g h b o u r h o o d of O p o c z n o , b — f r o m Z y c h o r z y n , c,
d, — f r o m W o l a Z a ł ę ż n a , a l l f r o m the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź .
I n v e n t , n r . a-7965, b-517, c-1389, d-3758. P h o t . K . W e c e l .
C o r n e r of a m a n ' s s h i r t - c o l l a r f r o m about 1910. E m b r o i d e r y i n b l a c k - y e l l o w - r e d . E t h n o g r a ­
p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 2237/20. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i .
E m b r o i d e r y u p o n a c o l l a r of w o m a n ' s s h i r t . B r z u s t ó w e k , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a ­
p h i c a l M u s e u m . I n v . n r . 2235. P h o t . K . W e c e l .
E m b r o i d e r y u p o n a c u f f of a w o m a n ' s s h i r t , ( c a l l e d „ o s y w e c k a " ) . R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a
M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 282. P h o t . K . W e c e l , 1953.
S h o u l d e r - s t r a p of a w o m a n ' s s h i r t . R z e c z j ' c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 277.
C u f f of a w o m a n ' s s h i r t . R z e c z y c a , t h e d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m
at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 277. P h o t . K . W e c e l 1953.
Table
I . F a r m e r w i t h w i f e f r o m 1900. P a i n t e d b y J . K a r o l a k .
T a b l e I I . B r i d e s m a i d a n d b r i d e s m a n f r o m 1946. P a i n t e d b y J . K a r o l a k .
T a b l e I I I . P a t t e r n of m a t e r i a l .
T a b l e I V . P a t t e r n of m a t e r i a l .
M a p . T h e a r e a of the O p o c z n o folk c o s t u m e .
M a p of the a r e a a n d the d i f f e r e n c i a t i n g of t h e c o s t u m e i n the d i s t r i c t of O p o c z n o .

C O N T E N T S
I n t r o d u c t i o n , p. 3. I . T h e p r e s e n t p o s i t i o n of the O p o c z n o f o l k c o s t u m e , p. 7.
I I . The historical
a c c o u n t of its d e v e l o p m e n t , p. 10. I I I . G e o g r a p h i c a l a r e a of t h e c o s t u m e , p. 16. I V . G e n e r a l d e s c r i p t i o n
of m e n ' s c o s t u m e , p. 18. V . D e t a i l e d d e s c r i p t i o n of men's c o s t u m e , p. 34. V I I . D e t a i l e d d e s c r i p t i o n of w o ­
men's c o s t u m e , p. 38. V I I I . M a t e r i a l s n a d m a k e r s , p. 55. I X . E m b r o i d e r i e s a n d laces, p. 60. X . S o u r ­
ces, p. 63. N o t e s , p. 64. L i t e r a t u r e , p. 66. L i s t of plates, p. 67. C o n t e n t s , p. 69. R u s s i a n s u m m a r y ,
p. 70. E n g l i s h s u m m a r y , p. 76. F r e n c h s u m m a r y , p. 81. G e r m a n s u m m a r y , p. 87. M a p s .

80

S O M M A I R E
L e c o s t u m e r é g i o n a l d'Opoczno e s t e n usage a u n o r d - o u e s t d u d i s t r i c t d'Opoczno, c ' e s t - à - d i r e

dans

l a f o u r c h e de l a r i v i è r e P i l i c a et de s o n affluent, l a D r z e w i c z k a , a i n s i q u e d a n s l a p a r t i e s u d d u d i s t r i c t de R a w a M a z o w i e c k a , s i t u é e s u r l a r i v e g a u c h e

de l a P i l i c a

et s ' é t e n d a n t

vers

l'est

à

partir

de l a c o u r b e de cette r i v i è r e , j u s q u ' à l ' e m b o u c h u r e d e l a D r z e w i c z k a .
L e costume

r é g i o n a l est j u s q u ' à p r é s e n t en usage

général

e n d r o i t s , o ù o n l ' a b a n d o n n e p o u r s ' h a b i l l e r de v ê t e m e n t s
L e trait c a r a c t é r i s t i q u e d u costume

r é g i o n a l d'Opoczno

(home-spun), r a y é s ou à c a r r e a u x , qui t é m o i g n e n t

sur

ce

ait

est

la prépondérance

des

des

„samodziały"

de l a r i c h e s s e des t r e s s e s et d u tricotage,

t a n t l e tissage. L e s b r o d e r i e s n o i r e s , b l a n c h e s e t n o i r e s o u m u l t i c o l o r e s ,
d i s p o s é s e n p a l s , sont a u s s i dignes

territoire, quoiqu'il y

de v i l l e .
complé-

à motifs surtout g é o m é t r i q u e s ,

d'attention.

L e s c o s t u m e s r é g i o n a u x d'Opoczno sont p o r t é s à tout â g e , p a r les e n f a n t s , les h o m m e s et l e s f e m mes. O n p e u t les c l a s s e r e n c o s t u m e s
d'autres

de f ê t e

de

cérémonie.

d'été et d'hiver, ainsi qu'en costumes

C'étaient

quotidiens

de t r a v a i l

et

s u r t o u t les c é l i b a t a i r e s , q u i se d i s t i n g u a i e n t p a r l a r i c h e s s e

de l e u r s c o s t u m e s .
A u c o u r s d u X I X s i è c l e les g a r ç o n s de m o i n s d e 15 a n s n e p o r t a i e n t g é n é r a l e m e n t q u e les c h e m i ses e t ce n'est q u ' a u dessus

de cet â g e qu'ils r e c e v a i e n t

t e n i r a u c h a u d , ils p o r t a i e n t des petites „ s u k m a n a "
siècle,

à mesure

que

l'aisance

matérielle

des

„portki"

(houppelande,

(chausses,

redingote)

unies.

culottes).
Au

Pour

cours

du

se
X X

a u g m e n t a i t , o n d o n n a i t m ê m e a u x g a r ç o n n e t s de 10 a n s des

„ p o r t k i " , des „ s u k m a n a " p l i s s é e s , des bottes e t d e s c h a p e a u x , o r n é s de p l u m e s de p a o n .
A c t u e l l e m e n t , les petits g a r ç o n s s o n t v ê t u s de robes d'enfants e n h o m e - s p u n et c o i f f é s de

coquet-

tes „ k r a k u s k i " (casquette de C r a c o v i e ) .
Le

costume

m a s c u l i n se compose

d'une

chemise b r o d é e à é p a u l i è r e s

( p r z y r a m e k ) , de „ p o r t k i " et

d'un „ l e j b i k " (sorte de gilet). V e r s l ' a n n é e 1890 on i n t r o d u i s i t le „ s p a n c e r " ( s p e n c e r ) , le „ k o ż u c h "
l i s s e de m o u t o n ) , l a c e i n t u r e e t le c h a p e a u , n o m m é ,,groin de cochon". O n p o r t a i t a u s s i des

(pe­

casquet­

tes et des bottes.
A u c o u r s d u X I X s i è c l e on l â c h a i t l a c h e m i s e p a r - d e s s u s les „ p o r t k i " e n l a c e i g n a n t d'une c e i n t u r e .
L a c h e m i s e n ' é t a i t p a s b r o d é e e t ce n'est q u ' à l a f i n d u X I X et a u c o u r s d u X X s i è c l e qu'elle f u t c o u v e r t e d'opulentes

b r o d e r i e s . O n p o r t a i t a u c o u r s d u X I X et a u d é b u t d u X X s i è c l e des „ p o r t k i " p l i s s é s ,

e n toile l ' é t é , e n l a i n e b l a n c h e l ' h i v e r , des „ l e j b i k " a l l a n t q u s q u ' à l a t a i l l e et des s p e n c e r s . V e r s
1907 o n c o m m e n ç a

à p o r t e r des

l'année

vestons.

L e s c é l i b a t a i r e s p o r t a i e n t a u c o u r s d u X I X e t a u d é b u t d u X X s i è c l e des v ê t e m e n t s c o l o r é s à d e s s i n s .
Aux

multicolores,

a i n s i q u e de

spencers

b l e u - f o n c é . V e r s l ' a n n é e 1880 les h a b i t a n t s de l a r é g i o n d'Opoczno c o m m e n c e n t

c o n f i n s n o r d - o u e s t d u t e r r a i n , i l s s ' h a b i l l a i e n t de p a n t a l o n s

a t e i n d r e les

„portki"

b l a n c s e n n o i r e t d e p u i s ce t e m p s ce sont les v ê t e m e n t s n o i r s , q u i s o n t e n u s a g e g é n é r a l . I l n'y a que
les h o m m e s

d'un c e r t a i n â g e q u i p o r t e n t e n m ê m e t e m p s des gilets de c o u l e u r . L e s „ s u k m a n a " é t a i e n t

p o r t é e s p a r d e s s u s le „ l e j b i k " . E l l e s é t a i e n t faites d e grosse toile o u de l a i n e , p a r l a suite, u n i q u e m e n t
de l a i n e . E l l e s é t a i e n t de c o u l e u r b l a n c h e , a u n o r d - o u e s t d u t e r r a i n a u s s i de c o u l e u r g r i s e . I l e x i s t a i t
au

cours d u X I X s i è c l e

deux

sortes

de „ s u k m a n a " : u n i e s e t p l i s s é e s a v e c des r e v e r s e t des „ p o t r z e -

b a " ( b r a n d e b o u r g s ) de c o u l e u r . S u r l a r i v e droite de l a P i l i c a les „ s u k m a n a " p l i s s é e s é t a i e n t b o r d é e s de
b a n d e l e t t e s rouges. A u d é c l i n d u X I X e t a u c o u r s d u X X s i è c l e l a „ s u k m a n a " é t a i t o r n é e de b r a n d e b o u r g s n o i r s . C e t t e m o d e s o r t i t p o u r t a n t d'usage v e r s 1930. O n c e i g n a i t l a „ s u k m a n a " o u le
d'une c e i n t u r e soit t i s s é e , soit

pantalon

tressée.

E n h i v e r , o n p o r t a i t des „ k o ż u c h " . I l s é t a i e n t a u t r e f o i s

plissés,

de c o u l e u r b l a n c h e , a v e c u n

collet

n o i r . P a r l a suite, o n les p o r t a i t u n i s , j a u n e s , à g r a n d col. E n „ s u k m a n a " o n se coiffait d'un c h a p e a u
de feutre, e n c o s t u m e d ' é t é d ' u n c h a p e a u de p a i l l e t r e s s é e ,

en

costume

d'hiver,

au

cours

du X I X

s i è c l e , d'une „ r o g a t y w k a " (bonnet c a r r é ) g a r n i e d ' a s t r a k a n . A u c o u r s d u X X s i è c l e les c h a p e a u x f u r e n t
p e u à p e u r e m p l a c é s p a r des c a s q u e t t e s

6 Strój Opoczyński

(„czapki").

gl

L e s bottes l e s p l u s a n c i e n n e s , c o n n u e s de t r a d i t i o n , é t a i e n t m u n i e s de tiges m o l l e s , à doubles r e v e r s
a t t a c h é e s à l a j a m b e p a r des b a n d e l e t t e s .
et c l o u t é e s

P l u s t a r d on a d o p t a des bottes a j u s t é e s à l a j a m b e , f e r r é e s

de l a i t o n , à tiges u n i e s o u p l i s s é e s . A u c o u r s d u X X s i è c l e on p o r t e p o u r le t r a v a i l

des

„ t r e p y " (sorte de s a n d a l e s ) .
P a r m i les c o s t u m e s de c é r é m o n i e , le p l u s e n u s a g e é t a i t c e l u i

du

„drużba"

(garçon

d'honneur),

q u i se c o i f f a i t d ' u n c h a p e a u , o r n é de p l u m e s , de f l e u r s e t de f a n f r e l u c h e s , u l t é r i e u r e m e n t

d'une

cas­

quette, g a r n i e d'ornements. N o t o n s q u e c'est l a „ s u k m a n a " q u i é t a i t l e v ê t e m e n t e n usage

aux

céré-

m o n i e s ; c'est e n „ s u k m a n a " p a r e x e m p l e q u e l e f i a n c é a l l a i t à l a noce, c'est a u s s i e n „ s u k m a n a "

qu'on

c o m m e n ç a i t les d a n s e s .
L e costume r é g i o n a l f é m i n i n

comporte une chemise, b r o d é e a u x manchettes et a u x é p a u l i è r e s

et

u n e „ k i e c k a " (jupe) a v e c corset, f i x é e a c t u e l l e m e n t a u corsage. L e c o r s e t i n d é p e n d a n t se p o r t e e n c o r e
d a n s le n o r d - o u e s t d u t e r r a i n c o m m e c o s t u m e , r i c h e m e n t g a r n i de g r a i n s de c o r a i l .
L a „ z a p a s k a " (sorte de t a b l i e r ) e s t soit n o u é e à l a „ k i e c k a " — o n l ' a p p e l l e a l o r s „ z a p a s k a w p a s "
(à l a t a i l l e ) — s o i t p o r t é e s u r les é p a u l e s e n l i e u de p è l e r i n e
c h a u d , o n p o r t e des s p e n c e r s . L e s f e m m e s

de l a r é g i o n

( z a p a s k a n a o d z i e w ) . P o u r se t e n i r a u

d'Opoczno

revêtaient

autrefois

en

hiver

„ p r z y j a c i ó ł k i " (sorte de corsets blouses), des „ ż u p a n i k i " (sorte de j u s t a u c o r p s ) e t des „ a n g i e r k i "
de m a n t e a u ) . V e r s l a m o i t i é d u X I X s i è c l e , e l l e s p o r t a i e n t p o u r les j o u r s
u n i e s , b l a n c h e s , „ o d c h ł o d u " (contre le f r o i d ) . A p r é s e n t

on

porte

en

ouvrables

hiver

des

des

des

(sorte

„sukmana"

„burka"

(manteaux

é p a i s ) . E n „ a n g i e r k a " o n se n o u a i t a u t o u r de l a t a i l l e des „ z a p a s k a " et o n se c o u v r a i t l a t ê t e de f i c h u s
à m o t i f s t u r q u e s ( „ d z i k ó w k a " ) o u d'autres f i c h u s . O n se coiffe a u s s i à p r é s e n t de f i c h u s , é p a i s e n h i v e r ,
l é g e r s e n é t é ( „ s z a l i k ó w k a " ) . A u c o u r s d u X X s i è c l e les f e m m e s p o r t a i e n t a u s s i des „ d y w a n y " ( é p a i s
t i s s u s d e l a i n e ) b a r i o l é s , p a r d e s s u s l e s q u e l s elles a t t a c h a i e n t des „ z a p a s k a " .
„ d y w a n y " p a r d e s s u s les

A

présent

on

porte

les

„burka".

E n é t é , le c o s t u m e f é m i n i n de f ê t e ou de noce c o m p o r t a i t u n e „ k i e c k a " b l a n c h e , u n c o r s e t et u n
„ k a f t a n " (cafetan, p o u r p o i n t ) e n é t o f f e t i s s é e à q u a t r e lices, de coton e t de l i n et c o n f e c t i o n n é e a c t u ellement

a u s s i e n p e r c a l e , d ' a p r è s u n e coupe d i f f é r e n t e .

O n p o r t e a u s s i à p r é s e n t des r o b e s d ' é t é

p e r c a l e i m p r i m é e o u b i e n e n l é g è r e é t o f f e de l a i n e u n i c o l o r e , o u b i e n e n c o r e e n toile

home-spun

en
ba-

r i o l é e . C e s robes sont c o u s u e s à l a m a n i è r e d u „ w e ł n i a k " (sorte de t a b l i e r de l a i n e ) . E n é t é , les f e m m e s ,
v ê t u e s de c o s t u m e s de f ê t e , p o r t a i e n t u n e coiffe, p a r dessus

laquelle elles nouaient une a m p l e

„szali-

k ó w k a " . P a r f o i s on se c o n t e n t a i t de n o u e r „ n a o k r ą g " (à l'entour) u n g r a n d f i c h u . L e s j e u n e s filles y p i q u a i e n t u n e b r a n c h e de r u e . L a f i a n c é e e n c o s t u m e

de noce

était

coiffée

d'une

couronne,

faite

de

r u b a n s t r e s s é s , d ' o r i p e a u e t de r u b a n s l â c h e s , t o m b a n t s u r le dos. L a p a r u r e de t ê t e de l a f i l l e d ' h o n n e u r , g a r n i e de p l u m e s de p a o n , l a coiffe, o r n é e d e f l e u r s ,
j e u n e s f e m m e s , font é g a l e m e n t p a r t i e des c o s t u m e s de

d'oripeau

et

de

rubans,

p o r t é e p a r les

cérémonie.

Notons a u s s i l a c o u t u m e p i t t o r e s q u e de c o u v r i r les é p a u l e s de l ' é p o u s e t r é p a s s é e d'une m o i t i é de
d r a p , p o u r q u ' e l l e y p u i s s e p o r t e r ses e n f a n t s a p r è s s a m o r t , a i n s i q u e de l a coiffer d'un bonnet.
L e s „ k i e c k a " et „ z a p a s k a " e n l a i n e ont s u b i , a u c o u r s d u s i è c l e d e r n i e r des c h a n g e m e n t s , tout e n
ce q u i c o n c e r n e l a coupe, q u ' e n ce q u i t o u c h e le c o l o r i s . L e s p l u s a n c i e n n e s des „ k i e c k a " e n l a i n e , c o n n u e s de t r a d i t i o n , é t a i e n t t i s s é e s à d e u x ou trois fils de l a i n e , „ d r o b n e " ( m e n u e s ) , de c o u l e u r rouge et
noire, t r a m é e s de coton b l a n c . U n des l é s de l a „ k i e c k a " é t a i t e n grosse toile r a y é e . L e s „ k i e c k a " p l u s
r é c e n t e s sont à f o n d r o u g e à r a y u r e s et m ê m e l e u r r a p p o r t est t i s s é à 4 ou 5 fils de l a i n e , de c o u l e u r
n o i r e , v e r t e , b l e u e , l i e de v i n , r o u g e - c e r i s e . V e r s 1900 l e f o n d p r e n d l a c o u l e u r o r a n g e e t p l u s t a r d
e n c o r e l a c o u l e u r j a u n e . E n p l u s de ces teintes, m e t t a n t e n v a l e u r le d e s s i n , on p o r t e a u s s i des „ k i e c k a "
à f o n d n o i r , v e r t , b l e u - b l u e t t e . D e s fonds de teinte c l a i r e , de c o u l e u r c h a i r ou j a u n â t r e ( „ g ą s i o t k o w a " )
sont m a i n t e n a n t e n usage. L a teinte rouge d i s p a r a i t p a s s e u l e m e n t d u fond, m a i s a u s s i d u r a p p o r t .
T a n d i s que l e f o n d c h a n g e de c o u l e u r , le r a p p o r t se d é v e l o p p e , t a n t e n ce q u i c o n c e r n e de coloris,
q u ' e n ce q u i t o u c h e l a c o m p o s i t i o n .
V e r s l ' a n n é e 1920, l a l a i n e rose, e m p l o y é e j u s q u ' a l o r s e n s i m p l e s r a y u r e s , est f o r t e m e n t
de m ê m e

accentuée,

q u e d'autres c o u l e u r s de p l u s i e u r s n u a n c e s .

V e r s l ' a n n é e 1930 l a „ k i e c k a " r a c c o u r c i t , on l a p o r t e g o n f l é e et o r n é e de v e l o u r s . L e s „ z a p a s k a " —
t a b l i e r s („w

pas") r a c c o u r c i s s e n t s e n s i b l e m e n t a u s s i .

Les

„zapaska"—tabliers

sont

m a i s , tout c o m m e les „ z a p a s k a " — p è l e r i n e s ( „ n a odziew"), l e u r s r a p p o r t s p r é s e n t e n t
symétrique

fonds
une

de r a y u r e s , t a n d i s q u ' e n c e q u i c o n c e r n e l a „ k i e c k a " , le r a p p o r t s y m é t r i q u e

m é t r i q u e . L e s „ z a p a s k a " — t a b l i e r s sont t i s s é e s é g a l e m e n t
divers,

à

selon

leur

emploi

projeté.

Les

e n fils de coton

„zapaska"—pèlerines

n o i r . D a n s les e n v i r o n s d'Opoczno o n v o i t e n c o r e des

n e sont t i s s é e s

„zapaska"—pèlerines

divers,

disposition
devient asy-

ou de c h a n v r e , à points
q u e s u r f o n d j a u n e ou
„modre"

(bleu-foncé)

à rayures blanches.
L e s f e m m e s de l a r é g i o n d'Opoczno p o r t a i e n t de m ê m e q u e les h o m m e s , des bottes u n i e s . A u c o u r s
d u X X s i è c l e , o n c o m m e n c e à p o r t e r des s o u l i e r s o r n é s a u t a l o n

de

„bukwy"

(sorte

d'ornement)

l a i t o n . L e s j e u n e s filles l a ç a i e n t ces s o u l i e r s a v e c d e s b a n d e l e t t e s de c o u l e u r .
L e s fillettes de l a r é g i o n d'Opoczno sont g é n é r a l e m e n t r e v ê t u e s de c o s t u m e s r é g i o n a u x ,
d ' a p r è s les c o s t u m e s des f e m m e s a d u l t e s .

en

copiés

L e s b é b é s s o n t c o i f f é s de petits b o n n e t s de soie e t de r u b a n s et v ê t u s de robes d'enfant. L e s f e m m e s p o r t a i e n t l e u r s n o u r r i s s o n s a u t r e f o i s d a n s des d r a p s de l i n , e n s u i t e d a n s des d r a p s m i - l i n m i - c o t o n .

82

A. p r é s e n t e l l e s les p o r t e n t d a n s des „ d y w a n y " de l a i n e b a r i o l é s , g a r n i s de d e n t e l l e s de l a i n e , faites a u
crochet.
I l c o n v i e n t de s o u l i g n e r , q u e le c o s t u m e r é g i o n a l d'Opoczno est e x t r ê m e m e n t

p i t t o r e s q u e e t se d i -

s t i n g u e p a r l a g r a n d e b e a u t é de s o n c o l o r i s . C o n f e c t i o n n é e n m a j e u r e p a r t i e a v e c des h o m e s p u n
à l a c a m p a g n e , i l e s t t o u j o u r s e n c o r e e n u s a g e g é n é r a l c h e z les p a y s a n s de l a r é g i o n

I N D E X

D E S

tissés

d'Opoczno.

G R A V U R E S

Fig.

1.

P a y s a n e n „ s u k m a n a " et c e i n t u r e à m a i l l e s ,
d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946.

Fig.

2.

F e m m e e n c o s t u m e de sortie c o n t e m p o r a i n

coiffé

d'un

Antoninów,

„kaszkiet".

Wola

Zależna,

distr.

d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a ,

1948.
Fig.

3. J e u n e f i l l e e n c o s t u m e de f ê t e . S t u d z i e n n a , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a ,

Fig.

4.

F e m m e e n c o s t u m e d ' h i v e r c o n t e m p o r a i n . R z e c z y c a distr. de R a w a M a z o w i e c k a . P h o t . J . K r a -

Fig.

5.

T y p e de p a y s a n d u d i s t r . d'Opoczno. R e p r o d u i t de l ' A t l a s g é o g r a p h i q u e

jewska,

1947.

1952.
illustré du Royaume

de P o l o g n e . J . M . B a z e w i c z , 1907.
Fig.

6.

C o s t u m e d e noce. O g o n o w i c e , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . A t e l i e r P h o t . d'Opoczno, 1920. A r c h i v e s

Fig.

7.

M è r e et enfant, e n v e l o p p é

d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź .
Phot J . Krajewska,
Fig.

8.

Fig.

9. P a y s a n e n

d'un „ d y w a n " ( é p a i s t i s s u de l a i n e ) . S t u d z i e n n a , d i s t r . d'Opoczno.

1948.

P a y s a n n e en costume

de f ê t e . W y g n a n ó w , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a ,

„ s u k m a n a " blanche, ceinte

1946.

d'une c e i n t u r e c o l o r é e à m a i l l e s . O p o c z n o . P h o t . A t e l i e r

P h o t . à O p o c z n o , 1946.
F i g . 10.

C o s t u m e de f ê t e de v a l e t de f e r m e . Ś w i e r z y n a ,

d i s t r . d'Opoczno.

Archive du M u s é e

régional

à T o m a s z ó w M a z o w i e c k i . P h o t . A t e l i e r P h o t . à O p o c z n o , 1938.
F i g . 11.

C h e m i s e d'homme

à col rabattu, n o m m é

„ o s y w k a " ( v e r s 1900). S t u d z i e n n a , d i s t r . d'Opoczno.

M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1882. P h o t . J . K r a j e w s k a ,
Fig.

12.

1948.

C h e m i s e s d ' h o m m e s : I — C h e m i s e e n toile de l i n à c o l v e r t i c a l . M o d r z e w , d i s t r . d'Opoczno.
M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2166. I I — C h e m i s e à c o l r a b a t t u . B u k o w i e c , distr.
d'Opoczno. N o d'inv. 532. I I I — C h e m i s e d ' h o m m e à p l a s t r o n é t r o i t . O s t r ó w , d i s t r . d'Opoczno.
No

d'inv. 1385. I V — C h e m i s e p o u r g a r ç o n

avec

empiècement

1946.

Wola

Zależna,

distr.

d'Opoczno. N o d'inv. 1626. A — p a r t i e d e d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe:
d — p i è c e de d e v a n t , e — p i è c e de dos, f — m a n c h e ,

g — bord circulaire, h —

manchette,

i — é p a u l i è r e , j — col, k — c h e m i s e t t e , 1 — r u b a n s e r v a n t à a f f e r m i r l a b a s e de l a c o u p u r e .
D a n s le d e s s i n I V , 1 — i n d i q u e l ' e m p i è c e m e n t .
Łódź. Échelle

Dess. A t e l i e r du M u s é e

E t h n o g r a p h i q u e de

1 : 24.

F i g . 13. P l a s t r o n d e c h e m i s e d ' h o m m e — v e r s l ' a n n é e 1920. B u k o w i e c , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e

Ethno­

g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1080. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , 1951.
F i g . 14.

C h e m i s e d'homme

avec „ p r z e d s o b e k " (plastron). O s t r ó w ,

p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1385. P h o t . J . K r a j e w s k a ,

d i s t r . d'Opoczno.

Musée

Ethnogra­

1948.

F i g . 15. P l a s t r o n de c h e m i s e d'homme. B u k o w i e c , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o
d'inv. 2230/47.
F i g . 16.

P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , 1951.

Chemise masculine

avec

„pierśniki"

(chemisette)

v e r s 1920. W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno.

M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1527. P h o t . J . K r a j e w s k a ,
F i g . 17.

I . P a n t a l o n s d ' h o m m e p l i s s é s . I d z i k o w i c e , distr. d'Opoczno.

Musée

1948.
E t h n o g r a p h i q u e de

N o d'inv. 1954. I I C r o q u i s de p a n t a l o n s d'homme, se b o u t o n n a n t à u n e n d r o i t d i f f é r e n t .
w y , d i s t r . d'Opoczno. I I I . P a n t a l o n a v e c gilet,

pour

garçon,

Wola Zależna,

A — p a r t i e de d e v a n t . B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d
c h a u s s e s , e —• é l a r g i s s u r e ,

x

distr.

Łódź.
Sito-

d'Opoczno.

— p a r t i e s des b a s - d e -

f — c e i n t u r e , g — p a r t i e d e v a n t d u gilet. D e s s i n é p a r l ' A t e l i e r d u

M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. E c h e l l e 1 : 30.
F i g . 18.

„ P o r t k i " p l i s s é s e n h o m e s p u n . A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos. R a d z i c e M a ł e , distr.

F i g . 19.

G i l e t s n o m m é s „ l e j b i k i " . I —• „ L e j b i k " e n h o m e s p u n d ' a v a n t 1914. G o r z a ł k ó w , d i s t r . d ' O p o c z ­

d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1630. P h o t . J . K r a j e w s k a ,

1948.

no. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1269. I I — „ L e j b i k " e n h o m e s p u n , t i s s é à 4 lices
d ' a v a n t 1914. S m a r d z e w i c e , d i s t r . d'Opoczno. N o d'inv. 444. A —• p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e
de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d — dos, e — d e v a n t , f —• p a t t e de poche, g — d é t a i l s de l a
c e i n t u r e , h — collet. D e s s . A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e 1 :10.
F i g . 20.

„ L e j b i k " — gilet d ' h o m m e e n h o m e s p u n . S m a r d z e w i c e ,
p h i q u e de Ł ó d ź . P h o t . J . K r a j e w s k a ,

6*

distr.

d'Opoczno.

Musée

Ethnogra­

1948.

1.3

Fig.

21.

I — S p e n c e r m a s c u l i n e n h o m e s p u n d ' a v a n t 1914.
graphique

de

Łódź.

No

d'inv.

1254

I d z i k o w i c e , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o ­

a. I I — V e s t o n p o u r g a r ç o n n e t . W o l a Z a l e ż n a , d i s t r .

d'Opoczno. No d'inv. 1629 a. A — p a r t i e de

devant,

B — partie

de

dos,

C —

d é t a i l s 'de

la

c o u p e : d — dos, e — c ô t é , f — p i è c e d ' a v a n t e t p i è c e l a t é r a l e , g, gi — d é t a i l s de l a m a n c h e ,
h — c o l , i — p a t t e de poche, j — c e i n t u r e . D e s s . A t e l i e r d u M u s é e
1948.

Échelle

Ethnographique de

Łódź,

1 : 20.

Fig.

22.

S p e n c e r m a s c u l i n e n h o m e s p u n . R z e c z y c a , d i s t r . R a w a M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de

Fig.

23.

„Sukmana"

Ł ó d ź , N o d'inv. 453. P h o t . K . W e c e l , 1953.
(houppelande)

b l a n c h e e n é t o f f e f o u l é e , g a r n i e de „ p o t r z e b y " ( b r a n d e b o u r g s ) v e r s

1910. W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1360. P h o t . J .
Krajewska,
Fig.

24.

1948.

„ S u k m a n a " d'homme.

I — „ s u k m a n a " b l a n c h e , g a r n i e de „ p o t r z e b y " ( b r a n d e b o u r g s ) . G r a b ó w ,

d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 944. I I — „ S u k m a n a " v e r s
W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. No d'inv. 1360.

III —

„Sukmana"

d'avant

1910.

1910.

Gorzałków,

d i s t r . d ' O p o c z n o . N o d'inv. 459. A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a
coupe: d — dos, e — d e v a n t e t c ô t é , e — é l a r g i s s u r e s
„ s u k m a n a " , f, fi —

m a n c h e , g — col, h — m a n c h e t t e ,

et

pièces

formant

les

plisses

de

la

i — c h e v r o n de m a n c h e , j — p a t t e de

poche. D e s s . A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948, É c h e l l e 1 : 30.
F i g . 25.

C h a p e a u de p a i l l e d'un v i e i l l a r d . O d r z y w ó ł , distr. d'Opoczno. P h o t . T . S o b o l e w s k i ,

Fig.

„Rogatywka"

26.

(bonnet c a r r é )

nommée

„aux

quatre points c a r d i n a u x " (comparez

1947.

i l l u s t r . 27).

D i s t r . d'Opoczno. A — a s p e c t d'ensemble, B — d é t a i l s de l a coupe: c — q u a t r e p i è c e s , f o r m a n t
le f o n d e t les c ô t é s , d — „ b a r a n e k " ( a s t r a k a n ) e n p e a u de m o u t o n a v e c s a toison. D e s s . A t e l i e r
d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e
Fig.

27.

1:16.

„ R o g a t y w k a " — n o m m é e „ a u x q u a t r e points c a r d i n a u x " — p o r t é e j u s q u ' e n 1905/6 p a r

Kacper

B i g o s z , G r o t o w i c e , d i s t r . de R a w a M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , N o

du reg.

de r e c . 1941. P h o t . K . W e c e l , 1955.
Fig.

28.

Casquette

„kaszkiet"

d'un

garçon

d'honneur. W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o ­

g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2128. P h o t . J . K r a j e w s k a ,

1946.

Fig.

29.

C e i n t u r e e n fils de l i n c o l o r é s , v e r s 1900. Ż y c h o r z y n , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1947.

Fig.

30.

C e i n t u r e e n l a i n e à f o n d j a u n e . L a r g e u r 7,8 c m , l o n g e u r
p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2162. P h o t . J . K r a j e w s k a .

Fig.

31.

C e i n t u r e à m a i l l e s , t r e s s é e à l a m a i n . I d z i k o w i c e , distr. d'Opoczno. M u s é e

291 c m . O p o c z n o . M u s é e E t h n o g r a E t h n o g r a p h i q u e de

Ł ó d ź . N o d'inv. 1254 c. P h o t . K . W e c e l , 1953.
Fig.

32.

C e i n t u r e à c h a î n e de l i n et t r a m e de l a i n e . S m a r d z e w i c e ,

distr.

d'Opoczno.

Musée

Ethnogra-

p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 483. P h o t . K . W e c e l , 1953.
F i g . 33.

F i l l e t t e s e n c o s t u m e de f ê t e c o n t e m p o r a i n s . O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a ,

Fig.

34.

F i l e t t e e n m i s e d ' é t é . R o b e de p e r c a l e . Ż y c h o r z y n , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . M . N e y ,

Fig.

35.

Costume d'été en laine m a n u f a c t u r é e . L a femme v a nu-pieds,

Fig.

36.

J e u n e f e m m e e n b o n n e t de c é r é m o n i e

W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a ,

tenant

1947.
1946.

ses s o u l i e r s à l a m a i n .

1948.

1916. W o l a Z a ł ę ż n a ,

d i s t r . d'Opoczno.

Phot. J .

Kra­

jewska.
Fig.

37.

J e u n e f i l l e e n c o s t u m e de f ê t e c o n t e m p o r a i n . J a s i e ń , distr. de R a w a M a z o w i e c k a . P h o t . J . K r a ­

Fig.

38.

C h e m i s e de f e m m e a v e c „ n a d o ł e k "

j e w s k a , 1954.
(bas de

chemise)

vers

1900.

Wólka

Felgustowska,

d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2049. P h o t . J . K r a j e w s k a ,
Fig.

39.

C h e m i s e s de f e m m e .

distr.

1948.

I — C h e m i s e de f ê t e . W o l a Z a ł ę ż n a , distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a ­

p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1250 b. I I — C h e m i s e a v e c

„nadołek"

(bas

de

chemise).

Wola Z a ­

ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a c o u p e :
d — b a s de c h e m i s e , e, ei, f — p a r t i e s c o u v r a n t le t h o r a x (f — dos, c, c i —

poitrine), g

m a n c h e , h — „ ć w i k i e ł " ( c a r r é s de toile c o u s u s sous l'aisselle), i — m a n c h e t t e ,

j —

k — collet, 1 —i m o r c e a u x d ' é t o f f e , c o u s u s i n t é r i e u r e m e n t
d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e

sous l ' é p a u l i è r e .



épaulière,

Dess. p a r l'Atelier

1:30.

F i g . 40.

C h e m i s e de f ê t e f é m i n i n e , v e r s 1914. S m a r d z e w i c e , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de

Fig.

41.

„Kiecka

Fig.

42.

Jupe („kiecka"). Międzybórz,

Fig.

43.

„ W e ł n i a k " ou j u p e , f i x é e a u corsage, de l ' a n n é

Ł ó d ź . N o d'inv. 535. P h o t . J . K r a j e w s k a ,
modra" (bleu-foncé)

en

1948.

h o m e s p u n n o i r . Ż y c h o r z y n , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o ­

g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 44. P h o t . J . K r a j e w s k a ,
Phot. J . K r a j e w s k a ,

1948.

distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e à Ł ó d ź . No d'inv. 997.

1948.
1935.

Gorzałków,

distr.

d'Opoczno.

Musée

E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1448 a. A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é ­
t a i l s de l a coupe: d — dos et c ô t é s , c, f — d e v a n t

d u corsage.

p a r t i e g — i n d i q u e le r a c c o u r c i s s e m e n t de l a p i è c e d ' é t o f f e .
g r a p h i q u e de Ł ó d ź . É c h e l l e

84

1:30.

L a ligne

interrompue

dans la

Dess. Atelier du M u s é e E t h n o -

F i g . 44.

Jupe, n o m m é e
sée

„kiecka"

Ethnographique

avec

de

corsage

Łódź.

No

et c e i n t u r e . R z e c z y c a , distr. de R a w a M a z o w i e c k a . M u ­

d'inv. 3746. P h o t . K . W e c e l .

F i g . 45. J u p e ( „ k i e c k a " ) a v e c corsage. S a d y k i e r z , distr. de R a w a
q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 436. P h o t . K . W e c e l , 1953.
F i g . 46.

„Zapaska

n a odziew"

(tablier-pèlerine)

E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv.

contemporaine.

Mazowiecka.
Ogonowice,

1253 P h o t . J . K r a j e w s k a ,

Musée

distr.

Ethnographi­

d'Opoczno.

Musée

1948.

F i g . 47.

„ Z a p a s k a " „ w p a s " v e r s 1900. W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e à Ł ó d ź .

F i g . 48.

„Zapaska

N o d'inv. 1267. P h o t . J . K r a j e w s k a ,
krzyżoczki"

(d'env.

1948.

1915). K r ó l o w a

Wola,

distr.

de

Rawa

Mazowiecka.

Musée

E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 3124. dep. P h o t . K . W e c e l , 1954.
F i g . 49.

„ Z a p a s k a " „ w p a s " ( t a b l i e r à l a t a i l l e ) . O s s a , distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź .

F i g . 50.

C o r s e t s : I — c o r s e t e n l a i n e et coton. W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e

N o d'inv. 3041. P h o t . K . W e c e l .
de Ł ó d ź . N o d'inv. 1389. I I — c o r s e t d'Opoczno. N o d'inv. 524. I I I — c o r s e t de l a i n e . Z y c h o rzyn,

d i s t r . d'Opoczno. N o d'inv. 4436. I V —

corset

N o d'inv. 475. V — c o r s e t e n l a i n e v e r t e p r o v e n a n t

distr.

d'Opoczno.

d'achat. S m a r d z e w i c e , distr.

en

velours.

Rusinów,

d'Opoczno.

N o d'inv. 4386. A — d e v a n t , B — dos, C — d é t a i l s de l a c o u p e : d — p i è c e s de d e v a n t , e —
p i è c e s de dos, f
Échelle

— p i è c e s latérales. Dess. Atelier du M u s é e

E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź ,

1948.

1 : 25.

F i g . 51.

C o r s e t ( d ' a v a n t 1914) e n toile de l i n - c o t o n t i s s é e , à q u a t r e lices. O p o c z n o . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e

F i g . 52.

C o r s e t de v e l o u r s o r n é . R u s i n ó w ,

de Ł ó d ź . N o i n v . 524. P h o t . J . K r a j e w s k a
475. P h o t . J . K r a j e w s k a ,
F i g . 53.

Corset féminin,

1948.

d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e à Ł ó d ź . N o

d'inv.

1948.

v e r s 1914. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 438. P h o t . J . K r a j e w s k a ,

1948.
F i g . 54.

C a f e t a n s f é m i n i n s , p r o v e n a n t de: I — W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. I I — B u k o w i c e , d i s t r .
d'Opoczno: A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d —
pièce

d'étoffe,

bordure. Dess. Atelier du M u s é e
F i g . 55.

dos, e —

c o m p r e n a n t le d e v a n t et l e c ô t é , f — d é t a i l de l a m a n c h e , g — b a n d e de l a
E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e

„ K a f t a n " (cafetan, p o u r p o i n t ) f é m i n i n e n h o m e s p u n

de

laine à fond

1:30.

j a u n e , g a r n i de v e l o u r s .

R z e c z y c a , d i s t r . de R a w a M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o

d'inv. 3748.

Phot.

K . W e c e l , 1953.
F i g . 56.

Croquis

d'une „ a n g i e r k a " o u a t t é e ,

de c o u l e u r

bleu-foncé,

garnie

d'astrakan.

Gapin,

distr.

d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 982. A — d e v a n t , B — dos. D e s s . J . G u l ­
c z y ń s k a , 1948.
F i g . 57. R o b e e n é t o f f e v e r t e m a n u f a c t u r é e , v e r s 1900. B r u d z e w i c e , d i s t r . d'Opoczno. A — p a r t i e

de

d e v a n t . B — p a r t i e de dos. C — d é t a i l s de l a coupe: d — d e v a n t , e — é l a r g i s s u r e d u dos, f —
p a r t i e s é p a r a n t l a s e c o n d e é l a r g i s s u r e (pas r e p r o d u i t e s u r l e d e s s i n ) , g — dos, h —
i — m a n c h e t t e , j — col, k — r a p i é ç a g e de l ' é t o f f e . D e s s i n é p a r l ' A t e l i e r d u M u s é e
p h i q u e de Ł ó d ź . É c h e l l e
F i g . 58.

1:30.

F o u r r u r e de f e m m e e n d r a p v e r t , n o m m é e
E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d u r e g . de

F i g . 59.

„Angierka" féminine

manche,

Ethnogra­

de f ê t e ,

„sukienka".

B r u d z e w i c e , d i s t r . d'Opoczno.

r e c . 2664. P h o t . J . K r a j e w s k a ,

Musée

1948.

e n h o m e s p u n , v e r s 1910. W y g n a n ó w , distr. d'Opoczno. A — p a r -

t i e de d e v a n t , B — de dos, C — d é t a i l s de l a coupe:

d*—

4



l é s p o u r l a p a r t i e d'en bas, c —

c e i n t u r e , f — dos, g —• é l a r g i s s u r e l a t é r a l e , h — d e v a n t , i — m a n c h e . L a l i g n e i n t e r r o m p u e
d a n s les p a r t i e s d2, d:s, d4, i n d i q u e le r a c c o u r c i s s e m e n t de l a p i è c e
M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e

d'étoffe.

Dess. Atelier du

1:30.

F i g . 60.

„ A n g i e r k a " , m a n t e a u f é m i n i n , v e r s 1910. W y g n a n o w o , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e

F i g . 61.

C o i f f e s : I — Coiffe de c é r é m o n i e

de Ł ó d ź . N o d'inv. 1359. P h o t . J . K r a j e w s k a ,

1948.

d ' a v a n t 1914. W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. I I —

Bonnet

de j e u n e f e m m e , d ' a v a n t 1914. Z y c h o r z y n , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de

Łódź.

N o d'inv. 463. I I I — Coiffe de f ê t e d e j e u n e f e m m e .

d'inv.

3917. I V — „ P ó ł c z e p e k " ( d e m i - b o n n e t )

B r u d z e w i c e , distr. d'Opoczno. N o

de f ê t e de j e u n e f e m m e .

S m a r d z e w i c e , distr. d ' O p o c z -

no. N r d'inv. 3034. A — A s p e c t d ' e n s e m b l e , B , C — c o u p e des p a r t i e s p r i n c i p a l e s . D e s s . M .
B o m b i a n k a et J . K r a j e w s k a ,

1948. É c h e l l e 1 :30.

F i g . 62. J e u n e f e m m e e n coiffe „ n a b ł o g o s ł a w i e ń s t w o " (pour l a
D u ż e , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a ,
F i g . 63.

cérémonie

de

bénédiction).

Radzice

1946.

C o u v r e - c h e f s e n f a n t i n s d ' a v a n t 1939. I — C o i f f e de fillette, O p o c z n o . I I — B o n n e t p o u r fillette
o u g a r ç o n . A —• a s p e c t d'ensemble, B — d é t a i l s de l a c o u p e : d, di —
d u f r o n t à l'occiput, c, c

x

parties couvrant l a tête

— p a r t i e s c o u v r a n t les c ô t é s . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . I N o

d'inv. 563, I I N o d'inv. 565. D e s s . A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e 1 :10.
F i g . 64.

„ K r a k u s k a " , c a s q u e t t e de g a r ç o n e n s a t i n b l a n c v e r s 1939 W ł a d y s ł a w ó w , d i s t r . d'Opoczno. M u ­
s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 562. P h o t . K . W e c e l , 1954.

85

Fig.
Fig.

65.

„ K r a k u s k a " — casquette

66.

M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 561. P h o t . K . W e c e l , 1954.
F e m m e s e n c o s t u m e s de t r a v a i l , b r o y a n t d u l i n d e s t i n é à l e u r s v ê t e m e n t s .

de g a r ç o n e n l a i n e ,

faite

au

crochet.

Rusinów,

distr.

d'Opoczno.

Dąbrówka,

distr.

Fig.

d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946.
67. P l a n c h e t t e à t i s s e r , n o m m é e „ p ł o s z k a " , p o u r t i s s e r des b a n d e l e t t e s , v e r s 1875. S a d y k i e r z , distr.
de R a w a M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 4219. P h o t . K . W e c e l , 1953
68. T r i a g e des fils p e n d a n t le t r e s s a g e de c e i n t u r e s à m a i l l é s . R ó ż a n n a , d i s t r . d'Opoczno. P h o t .

Fig.

69.

Fig.

J . K r a j e w s k a , 1947.
É t o f f e t i s s é e à 4 l i c e s , e n u s a g e p o u r corsets, a — des e n v i r o n s d'Opoczno, b — de Ż y c h o r z y n .
c, d — de W o l a Z a ł ę ż n a . L e tout distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv.
a — 7965, b — 517, c — 1389, d — 3758. P h o t . K . W e c e l , a g r a n d i s s e m e n t , 1953.

Fig.

70.

P o i n t e de c o l de c h e m i s e d'homme v e r s 1910. B r o d e r i e s n o i r e s j a u n e s - r o u g e s . M u s é e
g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2237/20. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , a g r a n d i s s e m e n t , 1951.

Fig.

71.

B r o d e r i e s s u r collet de c h e m i s e de f e m m e , n o m m é „ o s y w k a " . B r z u s t ó w e k , d i s t r . d'Opoczno.
M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2235. P h o t . K . W e c e l , a g r a n d i s s e m e n t , 1953.

Fig.

72.

B r o d e r i e —• „ o s y w e c k a " — s u r m a n c h e t t e de c h e m i s e de f e m m e . R z e c z y c a , d i s t r . de
M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 282. P h o t . K , W e c e l , 1953.

Fig.

73.

Fig.

74.

É p a u l i è r e de c h e m i s e de f e m m e . R z e c z y c a , distr. de R a w a
q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 277.
M a n c h e t t e de c h e m i s e f é m i n i n e . R z e c z y c a , distr. de R a w a
q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 277. P h o t . K . W e c e l , 1953.

Fig.

75.

T a b l e e n c o u l e u r s I — P a y s a n et p a y s a n n e v e r s 1900.

Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.

76.
77.
78.
79.
80.

T a b l e e n c o u l e u r s I I — J e u n e fille e t
T a b l e e n c o u l e u r s I I I — R a p p o r t s de
T a b l e e n c o u l e u r s I V — R a p p o r t s de
Carte illustrant le terrain, sur lequel
C a r t e illustrant le terrain, sur lequel
variétés différentes.

T A B L E

du costume

le c o s t u m e r é g i o n a l

régional

Rawa

Mazowiecka. Musée EthnographiMazowiecka. Musée Ethnographi­

g a r ç o n d ' h o n n e u r v e r s 1935.
tissus.
tissus.
le c o s t u m e r é g i o n a l d'Opoczno est e n usage.
le c o s t u m e r é g i o n a l d'Opoczno e s t e n u s a g e d a n s

D E S

ses

M A T I È R E S .

Introduction. Chapitre I . Aspect actuel du costume r é g i o n a l
de l ' é v o l u t i o n

Ethno­

d'Opoczno, page 7. C h a p i t r e

d'Opoczno, p. 10. C h a p i t r e I I I . D e s c r i p t i o n d u t e r r a i n ,

I I . Histoire
sur lequel

d'Opoczno est e n usage, p. 16. C h a p i t r e I V . D e s c r i p t i o n g é n é r a l e d u c o s t u m e r é -

g i o n a l m a s c u l i n d'Opoczno, p. 18. C h a p i t r e V . D e s c r i p t i o n d é t a i l l é e d u c o s t u m e m a s c u l i n , p. 21. C h a pitre V I . Description g é n é r a l e du costume r é g i o n a l f é m i n i n
tion d é t a i l é e

d u costume

d'Opoczno, p. 34. C h a p i t r e V I I I . D e s c r i p -

f é m i n i n , p. 38. C h a p i t r e V I I I . A r t i s a n s e t m a t é r i e l , p. 55. C h a p i t r e I X . B r o -

d e r i e s et dentelles, p. 60. A n a l y s e des s o u r c e s de d o c u m e n t a t i o n , p. 63. Notes, p. 64. B i b l i o g r a p h i e , p. 66.
I n d e x des g r a v u r e s , p. 67. T a b l e des m a t i è r e s , p. 69. S o m m a i r e r u s s e , p. 70. S o m m a i r e a n g l a i s , p. 76.
S o m m a i r e f r a n ç a i s , p. 81. S o m m a i r e a l l e m a n d , p. 87. C a r t e s

Z U S A M M E N F A S S U N G
D a s G e b i e t z u r l i n k e n u n d r e c h t e n S e i t e d e r P i l i c a •— v o n i h r e r K r ü m m u n g

ausgehend

in nord­

ö s t l i c h e r R i c h t u n g bis z u r M ü n d u n g d e r D r z e w i c z k a —• i s t die H e i m a t d e r V o l k s t r a c h t O p o c z n o s . R e c h t s
der P i l i c a erfasst

es

den nordwestlichen

Teil

des K r e i s e s O p o c z n o , z u r l i n k e n S e i t e

den

südlichen

T e i l des K r e i s e s R a w a - M a z o w i e c k a .
V o n d e n B e w o h n e r n dieses L a n d s t r i c h e s w i r d die V o l k s t r a c h t n o c h h e u t e g e t r a g e n ; j e d o c h m a c h t
s i c h a u c h h i e r das E i n d r i n g e n s t ä d t i s c h e r K l e i d u n g b e m e r k b a r .
C h a r a k t e r i s c h f ü r die V o l k s t r a c h t O p o c z n o s ist d a s

Vorherrschen hausgewebter

Stoffe

mit

ge­

streiften u n d k a r i e r t e n M u s t e r n . Diese zeugen von e i n e m grossen R e i c h t u m der W e b a r t , w e l c h e d u r c h
die F i l e t t e c h n i k v e r v o l l s t ä n d i g t w i r d .
E s v e r d i e n e n B e a c h t u n g die a n H e m d e n a u s g e f ü h r t e n w e i s s e n , s c h w a r z - w e i s s e n oder b u n t e n S t i k k e r e i e n , die g e o m e t r i s c h e

Motive

in Streifenanordnung

D i e T r a c h t w i r d v o n a l l e n g e t r a g e n , das heisst: v o n
scheiden

eine

Sommer-

und

W i n t e r t r a c h t , eine

aufweisen.
Kindern,

Arbeits-

Männern

und

und

Festtracht.

Frauen.

Die

W i r unter­

männliche

Jugend

Opocznos erfreut sich einer besonders s c h ö n e n u n d reichen Volkstracht.
I m 19. J a h r h u n d e r t t r u g e n die m e i s t e n K n a b e n bis z u m 15. L e b e n s j a h r n u r H e m d e n , e r s t
erhielten

sie

Hosen. E i n einfacher T u c h r o c k „ s u k m a n k a "

schützte

vor Kälte.

d e r t d e r W o h l s t a n d stieg, e r h i e l t e n s c h o n 1 0 - j ä h r i g e K n a b e n „ p o r t k i "
(Tuchröcke),
Knaben

Stiefel

besteht

und

aus

mit

Pfauenfedern

hausgewebten

geschmückte Hüte.

Kleidern,

A l s i m 20.

später

Jahrhun­

(Hosen), faltenreiche „ s u k m a n y "

Die zeitgenössische

Tracht

d e n K o p f b e d e c k e n sie m i t s c h m ü c k e n d e n

jüngerer

„krakuski".

D i e M ä n n e r b e k l e i d e t e n s i c h m i t e i n e m g e s t i c k t e n H e m d , „ p o r t k i " (Hosen) u n d L e i b c h e n ; u m d a s
J a h r 1890 w u r d e d e r „ s p a n c e r " ( k u r z e J a c k e ) , „ s u k m a n a " ( T u c h r o c k ) , „ k o ż u c h " ( k u r z e r P e l z ) , G u r t u n d
H u t — der sogenannte „ ś w i ń s k i r y j e k " e i n g e f ü h r t , s p ä t e r trug m a n M ü t z e n u n d
Im

des 19. u n d A n f a n g des 20. J a h r h u n d e r t s w u r d e es r e i c h b e s t i c k t .
Hosen

Stiefel.

19. J a h r h u n d e r t w u r d e das n i c h t v e r z i e r t e H e m d ü b e r d e n H o s e n g e g ü r t e t g e t r a g e n , e r s t E n d e
w

„fałdy",

Wolle —

d a z u bis

im

Sommer

zum

Gurt

wurden

reichende

diese

aus

Leibchen

Leinen

und

I n demselben

gefertigt,

„spancerki".

im
Um

Zeitraum trug

Winter
das

waren

Jahr

sie

1907

man
aus

kamen

Jacketts i n Mode.
D i e T r a c h t j u n g e r M ä n n e r b e s t a n d i m 19. u n d A n f a n g des 20. J a h r h u n d e r t s a u s

buntgemusterten

A n z ü g e n — dagegen trugen dieselben i m nordwestlichen Teile Opocznos mehrfarbige H o s e n und blaue
oder

dunkelblaue

wurden allgemein

spancerki. Die

weissen

Hosen

s c h w a r z e A n z ü g e getragen.

w u r d e n u m das J a h r 1880 s c h w a r z g e f ä r b t ,

seitdem

N u r ä l t e r e M ä n n e r legten n o c h bunte Westen an. D a s

M a t e r i a l d e r „ s u k m a n y " w a r grobes L e i n e n oder W o l l e u n d diese w u r d e n a u f d e m L e i b c h e n g e t r a ­
gen. S p ä t e r j e d o c h gab es n u r w o l l e n e

„ s u k m a n y " von weisser Farbe, i m nordwestlichen T e i l Opocz­

nos a u c h a s c h g r a u e .
I m 19. J a h r h u n d e r t gab es z w e i A r t e n „ s u k m a n y " u n d z w a r die g e r a d e
mit

bunten

Aufschlägen.

Die faltenreiche

„sukmana", welche

neben

zur rechten Seite

der

faltenreichen

der P i l i c a

getragen

w u r d e , w a r m i t r o t e n B ä n d e r n b e n ä h t . E n d e des 19. u n d A n f a n g des 20. J a h r h u n d e r t s b e s a s s d i e „ s u k ­
m a n a " s c h w a r z e A u f s c h l ä g e , diese k a m j e d o c h u m d a s J a h r 1930 a u s d e r Mode. G e g ü r t e t w u r d e
„ s u k m a n a " o d e r die H o s e n m i t e i n e m g e w e b t e n b e z i e h u n g s w e i s e
E i n kurzer, faltenreicher, weisser Pelz mit e i n e m
getragen,
bestand

kleinen

geflochtenen

die

Gurt.

schwarzen Kragen

wurde

im

Winter

s p ä t e r w a r er gerade u n d hatte einen grossen K r a g e n . Die K o p f b e d e c k u n g z u r „ s u k m a n a "
aus

einem

Filzhut,

die

Sommertracht ergänzte

ein

geflochtener

Strohhut,

die

winterliche

w i e d e r u m die v i e r e c k i g e M ü t z e m i t L a m m f e l l . A n s t e l l e des H u t e s t r a t i m 20. J a h r h u n d e r t d a s K a s kett.

(Mützen).
A u s ü b e r l i e f e r t e n T r a d i t i o n e n sind uns Schaftstiefel

welche mittels B ä n d e r a n den B e i n e n festgehalten
Dem

Beine

genommen.

angepasste

Stiefel

mit geraden

m i t doppelt

wurden,

als

eine

u m g e s t ü l p t e n weichen
der

ältesten

Formen

Schäften,
bekannt.

oder g e k e r b t e n S c h ä f t e n w u r d e n e r s t s p ä t e r i n G e b r a u c h

Z u r A r b e i t w e r d e n i m 20. J a h r h u n d e r t H o l z s c h u h e

getragen.

87

U n t e r d e n F e s t t r a c h t e n i s t die des B r a u t f ü h r e r s
dern,

B l u m e n und Flitter

verziert —

später

b e s o n d e r s r e i c h a n S c h m u c k . D e r H u t ist m i t F e ­

t r i t t die g l e i c h f a l l s g e s c h m ü c k t e M ü t z e a n s e i n e n P l a t z .

W i c h t i g ist, d a s s die „ s u k m a n a " b e i a l l e n A n l ä s s e n g e t r a g e n
zur

Hochzeit
Die



man

legte sie

w u r d e , so z. B . t r u g sie d e r

F r a u e n t r a c h t besteht aus einem H e m d mit gestickten

Manschetten und Schultersattel,

Rock, welcher g e g e n w ä r t i g mit dem Leibchen z u s a m m e n g e n ä h t
Zur

„kiecka"

(Rock) binden

die

Frauen

eine S c h ü r z e

„ w pas" ( H a l b s c h ü r z e
um

sich

zen w i r d ein S p e n z e r angezogen. F r ü h e r trug m a n i m W i n t e r sogenannte

zum Binden),

vor

Kälte

„przyjaciółki"

n i k i " , „ a n g i e r k i " — ( m a n t e l ä h n l i c h ) , f ü r die W o c h e d a g e g e n k a m M i t t e des
Zur

einem

wird.

die S c h u l t e r n l e g e n sie e i n e S c h ü r z e „ d o o d z i e w u " ( S c h u l t e r s c h ü r z e ) ,

rade, weisse

Bräutigam

a u c h n i c h t b e i m E r ö f f n e n des T a n z e s ab.

über

zu

schüt­

oder

„żupa-

19. J a h r h u n d e r t s die

ge­

s u k m a n k a „ o d c h ł o d u " i n Mode.

„ a n g i e r k a " b i n d e n die F r a u e n die S c h ü r z e „ w p a s " u n d d e r K o p f

wird

mit der

„dzikówka"

( K o p f t u c h m i t t ü r k i s c h e n M u s t e r n ) oder e i n e m a n d e r e n T u c h b e d e c k t . B u n t e D e c k e n ( d y w a n y ) m i t d e ­
n e n s i c h die F r a u e n e i n h ü l l e n u n d S c h ü r z e n d a r ü b e r
Der
Kaftan

legen,

werden

im

20.

Jahrhundert

getragen.

S o m m e r - F e s t - oder H o c h z e i t s t r a c h t d e r F r a u e n diente e i n w e i s s e r R o c k m i t L e i b c h e n u n d
aus

einem

Gewebe

von

Baumwolle

mit Leinen.

I n unserer

Zeit

sind

die

Sommerkleider

g l e i c h f a l l s aus g e m u s t e r t e m P e r k a i , e i n f a r b i g e r W o l l e oder b u n t e r H a u s l e i n w a n d n a c h d e m M u s t e r des
„wełniak" genäht. Zur Festtracht wird im Sommer
t u c h oder a u c h m i t e i n e m a n d e r e n T u c h
Zu

i h r e m Hochzeitsstaat

die H a u b e a u f g e s e t z t u n d m i t e i n e m g r o s s e n K o p f ­

festgebunden.

t r u g die B r a u t

e i n e n K r a n z aus g e f l o c h t e n e n B ä n d e r n u n d F l i t t e r g o l d ,

lose B ä n d e r f i e l e n a u f d e n R ü c k e n h e r a b . D e r K o p f s c h m u c k d e r B r a u t j u n g f e r n , b e s t e h e n d a u s P f a u e n ­
federn, einer mit B l u m e n , Flittergold u n d B ä n d e r n g e s c h m ü c k t e n
Frauen

getragen



ist

eine

besonders

V e r s c h i e d eine v e r h e i r a t e t e F r a u so w u r d e i h r e i n
Es

Haube

halbes

Bettlaken

w u r d e i h r u m die S c h u l t e r n gelegt ( d a m i t sie d a r i n i h r e K i n d e r

w u r d e i h r eine H a u b e
Hinsichtlich

der F o r m

und Färbung

nur

von

jungen

mit

in

den

Sarg

tragen konnte), u m

gegeben.
den

Kopf

w o l l e n e r R ö c k e u n d S c h ü r z e n u n t e r l a g e n diese i m v e r g a n ­

Der rot-schwarze mit weisser

mit

sind

sogenannten

jedoch

gebunden.

genen J a h r h u n d e r t V e r ä n d e r u n g e n .
der



reizvolle E r g ä n z u n g der festlichen Hochzeitstracht.

„półka',

das

Rockteile aus

grobem

Baumwolle durchwirkte Wollrock

Leinen,

wurde

später

durch

solche

auf r o t e m G r u n d (sogar s c h w a r z e m , g r ü n e m , b l a u e m , d u n k e l r o t e m u n d k i r s c h r o t e m ) a b g e l ö s t . U m 1900
war

die

G r u n d f a r b e orange,

fleischfarben. D i e rote F a r b e

dann

gelb —

d i n g t ä n d e r t e s i c h e b e n f a l l s die ä u s s e r e
Um

1930 w u r d e n die R ö c k e
symmetrische

a u f u n d w a r z. B .

i n den H i n t e r g r u n d . D u r c h diese F a r b ä n d e r u n g e n

be­

Form.

k ü r z e r , loser u n d mit

(Halbschürze z u m Binden) hat verschiedene
terschürze)

diese hellte s i c h jedoch noch s p ä t e r

tritt v o l k o m m e n

Streifen aufweist;

Samtbesatz

getragen.

Die

Schürze

„w

pas"

G r u n d f a r b e n , e b e n s o w i e die S c h ü r z e „ n a o d z i e w " ( S c h u l ­
dagegen geht der R o c k von der g l e i c h m ä s s i g e n S t r e i f e n ­

b i l d u n g i n die u n r e g e l m ä s s i g e ü b e r . B e i d e n S c h ü r z e n „ n a o d z i e w " w e r d e n a u s s c h l i e s s l i c h g e l b e oder
s c h w a r z e G r u n d f a r b e n bevorzugt, weissgestreifte
Umkreis

Schürzen

auf blauem G r u n d

erhielten sich nur im

Opocznos.

Ä h n l i c h w i e die M ä n n e r , t r u g e n a u c h die F r a u e n S t i e f e l . E r s t i m 20. J a h r h u n d e r t k a m e n v e r z i e r t e
S c h u h e i n M o d e , w e l c h e die M ä d c h e n m i t b u n t e n B ä n d e r n

schmürten.

Schon kleinen M ä d c h e n

wird

i n O p o c z n o die V o l k s t r a c h t n a c h d e m M u s t e r d e r F r a u e n t r a c h t angelegt. D i e K l e i n k i n d e r b e k o m m e n
e i n s e i d e n e s H ä u b c h e n aufgesetzt u n d t r a g e n K l e i d c h e n . D i e

Mütter

trugen

ihre Kinder

in

leinenen

B e t t ü c h e r n , s p ä t e r w u r d e n diese a u s L e i n e n m i t B a u m w o l l e g e w e b t u n d g e g e n w ä r t i g die F r a u e n
„ d y w a n y " ( D e c k e n ) , die m i t e i n e r g e h ä k e l t e n

Wollspitze geziert sind, z u m T r ä g e n ihrer

Z u m S c h l u s s m u s s n o c h e r w ä h n t w e r d e n , dass die V o l k s t r a c h t O p o c z n o s e i n e n u n g e m e i n
u n d s c h ö n e n F a r b e n r e i c h t u m h a t u n d f ü r i h r e T r ä g e r c h a r a k t e r i s t i s c h ist. S i e w i r d a u s
Stoffen

genäht

und

noch

heute v o n

der B e v ö l k e r u n g

Opocznos gern

bunte

Kinder.
grossen

hausgewebten

getragen.

B I L D E R V E R Z E I C H N I S S

Abb.

1. B a u e r i n d e r „ s u k m a n a " ( T u c h m a n t e l ) m i t
Opoczno. Foto J . K r a j e w s k a ,
in

zeitgenössischer

Netzgurt

und

Kaskett.

Wola

Zależna,

Kreis

1946.

Abb.

2. F r a u

Abb.

3.

M ä d c h e n in Festtracht. Studzianna, K r e i s Opoczno. Foto J . K r a j e w s k a ,

Festracht. A n t o n i n ó w , K r e i s Opoczno, Foto J . K r a j e w s k a ,

Abb.

4.

F r a u in zeitgenössischer
s k a , 1952.

Abb.

5. B a u e r n t y p a u s d e m K r e i s e O p o c z n o . R e p r o d u k t i o n a u s d e m A t l a s g e o g r a f i c z n y

1948.

1947.

Wintertracht. Rzeczyca, K r e i s Rawa-Mazowiecka. Foto J . K r a j e w ­
ilustrowany

K r ó l e s t w a P o l s k i e g o . J . M . B a z e w i c z , 1907.
Abb.

6.

H o c h z e i t s t r a c h t e n . O g o n o w i c e , K r e i s O p o c z n o . F o t o A t e l i e r i n O p o c z n o , 1920; aus d e m A r c h i v

Abb.

7.

Mutter und K i n d

des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź .
Foto J . K r a j e w s k a ,

88

das i n die D e c k e „ d y w a n "
1948.

gewickelt

ist.

Studzienna,

Kreis

Opoczno.

Abb.

8.

Bauersfrau in Festtracht. W y g n a n ó w

Abb.

9.

Bauer in

Abb.

10.

weisser

Opoczno,

„sukmana"

im Kreise

Opoczno. Foto J . K r a j e w s k a ,

1946.

Festkleidung der K n e c h t e . S w i e r z y n a , K r e i s

Opoczno,

seums i n T o m a s z ó w - M a z . Foto A t e l i e r i n Opoczno,
Abb.

11.
12.

M ä n n e r h e m d m i t U m l e g e k r a g e n u m 1900. S t u d z i a n n a ,
Männerhemden.

Archiv

des

Ethnographischen

Mu­

1938.
Kreis

M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1882. F o t o J . K r a j e w s k a ,
Abb.

1946.

(Tuchmantel) u n d buntem Netzgurt. Opoczno. Foto Atelier in

I. Leinenhemd mit H a l s b ü n d c h e n .

Opoczno,

Ethnographisches

1948.
Modrzew,

Kreis

Opoczno.

Ethnographi­

s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź , I n v . N r . 2166. I I . H e m d m i t U m l e g e k r a g e n . B u k o w i e c , K r e i s O p o c z n o .
I n v . N r . 532. I I I . H e m d m i t s c h m a l e m V o r h e m d . O s t r ó w ,
Knabenhemd

mit

Sattel

aus

dem

J a h r 1946.

Wola

Kreis

Zależna,

Opoczno.
Kreis

I n v . N r . 1385. I V -

Opoczno.

Ethnographi­

s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1626. A — V o r d e r - B . — R ü c k a n s i c h t C — S c h n i t t e i l e : d —
Vorderteil, e — R ü c k e n t e i l , f — Ä r m e l , g — Bundchen, h — Manschette, i —
j — Kragen,

k — Brustteil, 1 — Verstärkungsteil

a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s
Abb.

13.

Männerhemd
in

Abb.

14.

Łódź.

Männerhemd
graphisches

Abb.

15.

m i t V o r h e m d u m 1920. B u k o w i e c ,

I n v . N r . 1080.
mit

„przedsobek"

Museum

in Łódź,

16.

Männerhemd
Opoczno.

Abb.

17.

mit

Museum

Vorhemd.

Ostrów

Opoczno,

Ethno­
Łódź.

s o g e n a n n t e n „ p i e r ś n i k " ( V o r h e m d ) — u m 1920. W o l a Z a l e ż n a ,

Kreis

Ethnographisches

Museum

in

Opoczno.

Kreis
1948.

in

K . Trzebiatowski,

dem

Opoczno, Ethnographisches

1951.

I n v . N r . 1385. F o t o J . K r a j e w s k a ,

M ä n n e r h e m d mit Vorhemd. Bukowiec, Kreis
I n v . N r . 2230/47. T o t o

Abb.

sogenanntes

i n Ł ó d ź . M a s s t a b 1 : 24.

Kreis

Foto K . Trzebiatowski,

Schultersattel,

des V e r s c h l u s s e s , I V I — S a t t e l . Z e i c h n .

Ethnographisches

Museum

1951.
Ł ó d ź . I n v . N r . 1527. F o t o J . K r a j e w s k a ,

1948.

I . M ä n n e r h o s e n „ w f a ł d y " aus I d z i k o w i c , K r e i s Opoczno. Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź .
I n v . N r . 1954. I I . E n t w u r f

einer M ä n n e r h o s e aus S i t o w a , K r e i s Opoczno, m i t

Verschluss. I I I . Knabenhose
Hinterteil, C —

Schnitteile:

verstellbarem

m i t Weste, W o l a Z a ł ę ż n a , K r e i s Opoczno. A — V o r d e r t e i l , B —
d, d

±

— Hosenteile,

e — Hosenkeil, f — Gurt, g — Vorderteil

d e r W e s t e , h — R ü c k e n t e i l d e r W e s t e . Z e i c h n . a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u ­
s e u m s i n Ł ó d ź , 1948. M a s s t a b 1 :30.
Abb.

IS. Hosen

mit

Opoczno.
Abb.

19.

F a l t e n aus H a u s l e i n w a n d ,
Ethnographisches

A. Vorder-

Museum

Westen — sogenannte „lejbiki". I . — Weste
Kreis

Opoczno.

Hausleinwand
ansicht,

Ethnographisches
vor

C —

1914.

B.

Rückansicht,

Radzice

Małe,

i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1630. F o t o J . K r a j e w s k a ,
aus

Hausleinwand

vor

Kreis

1948.

1914.

Gorzałków,

M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1269. I I . W e s t e a u s v i e r b i n d i g e r

S m a r d z e w i c e , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 444. A — V o r d e r - , B

Schnitteile,

Rück­

d — R ü c k e n , e — Vorderteil, f — Taschenklappen, g — T e i l

G ü r t e l s , h — K r a g e n . Z e i c h n . a u s d e r W e r k s t a t t des

Ethnographischen

Museums

in

des

Łódź,

1948, M a s s t a b 1 :10.
Abb.

20.

„Lejbik"



Männerweste

sches M u s e u m
Abb.

21.

I.

in Łódź.

Männerjacke

aus

aus

Foto

Hausleinwand.
J . Krajewska,

Hausleinwand

Smardzewice,

K r e i s Opoczno, E t h n o g r a p h i ­

1948.

v o r 1914. I d z i k o w i c e , K r e i s O p o c z n o .

Ethnographisches

M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1254 a. I I . K n a b e n j a c k e t t , W o l a Z a ł ę ż n a , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r .
1629 a. A — V o r d e r a n s i c h t , B — R ü c k a n s i c h t ,
teile,

f — Vorderteile,

g



Teil

C — Schnitteile;

d — Rücken, e —

Seiten­

des Ä r m e l s , h — K r a g e n , i — T a s c h e n k l a p p e , j — G ü r ­

tel. Z e i c h n . a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź . M a s s t a b 1 : 20.
Abb.

22.

„Spancer" kurze Männerjacke
graphisches

A b b . 23.

Weisser
Opoczno.

Abb.

24.

aus H a u s l e i n w a n d . R z e c z y c a , K r e i s R a w a - M a z o w i e c k a . E t h n o ­

M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 454. F o t o K . W e c e l ,

Mantel

aus

gewalktem Tuch

Ethnographisches

Museum

T u c h m ä n t e l „ s u k m a n y " . I. Weisse

mit

Aufschlägen,

1953.
um

„ s u k m „Suk n a n a " vor

1910.

E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź , I n v . N r . 944. I I . „ S u k m a n a "
Z a ł ę ż n a , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 1360. I I I . „ S u k m a n a "
I n v . N r . 459. A . V o r d e r - , B . R ü c k a n s i c h t ,
Seitenteil, e

±

vor

±

schette, i — E r g ä n z u n g z u m Ä r m e l , j — T a s c h e n p a t t e .

Abb.

25.

Strohhut

Abb.

26.

Viereckige M ü t z e

eines

Museums

Alten.

in Łódź,

Odrzywół,

genannt

Łódź,

Lammfell.

1948, M a s s t a b

Załężna,

Gorzałków,
aus

dem

Gorzałków,

Kreis
Jahr

Kreis

1948.
Opoczno.

1910.

Kreis

Wola

Opoczno.

d — Rücken, e — Vorder- und

— Ärmel, g — Kragen,
Zeichn.

aus

der

h —

Man­

Werkstatt

des

1 : 30.

Opoczno, F o t o T . S o b o l e s k i ,

1947.

„ n a c z t e r y s t r o n y ś w i a t a " (vergl. A b b . 27). K r e i s O p o c z n o . A —

Gesamtansicht, B — Schnitteile: c —
d — „baranek"

1948, M a s s t a b

Kreis

1910.

C — Schnitteile,

— K e i l e u n d T e i l e f ü r F a l t e n b i l d u n g , f, f

Ethnographischen

1910. W o l a

i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1360. F o t o J . K r a j e w s k a ,

Zeichn.

vier Teile
aus

der

die

den

Werkstatt

Mützenboden
des

und

-teilen

Ethnographischen

bilden,

Museums

in

1:16.

89

Abb.

27.

Viereckige
gen

von

Mütze,

Kasper

graphisches
Abb.

28.

„Kaszkiet"
phisches

Abb.

29.
30.
31.
32.

des

Brautführers.

Wola

Ethnographisches

Museum

um

in Łódź.

Netzgurt

1900.

getra­

19905/6. E t h n o ­

1955.

Zależna,

M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 2128. F o t o J . K r a j e w s k a ,

Kreis

Opoczno.

Ethnogra­

1946.

Zychorzyn,

Kreis

Opoczno.

Foto

in Łódź. Inv. Nr. . . . .

W o l l g u r t m i t g e l b e m U n t e r g r u n d . 7, 8 c m b r e i t ,

291

cm

lang,

Opoczno.

Ethnographisches

I n v . N r . 2162. F o t o J . K r a j e w s k a .

handgeflochten.

Idzikowice,

Kreis

Opoczno.

i n Ł ó d ź . I n v . N r . 483. F o t o K . W e c e l ,
in zeitgenössischer

Ethnographisches

Museum

in

Łódź.

1953.

Gewebter G u r t aus L e i n e n mit Wolle. Smardzewice,
seum

(in v i e r H i m m e l s r i c h t u n g e n )

Rawa-Mazowiecka im Jahre

M u s e u m i n Ł ó d ź . R e g i s t . N r . 1491. F o t o K . W e c e l ,

I n v . N r . 1254,/c. F o t o K . W e c e l ,
Abb.

cztery strony ś w i a t a "

Grotowice, K r e i s

— Kopfbedeckung

Wecel.

Museum
Abb.

„na

aus

G u r t a u s g e f ä r b t e n L e i n e n f ä d e n a u s der Z e i t
K.

Abb.

genannt

Bigosz

Kreis

Opoczno.

Ethnographisches

Mu­

1953.

Abb.

33.

Mädchen

Abb.

34.

K l e i n e s M ä d c h e n i n S o m m e r k l e i d u n g . D a s M a t e r i a l des K l e i d e s ist P e r k a i . Z y c h o r z y n , K r e i s

Abb.

35.

Sommertracht

Opoczno. Foto M a r i a n Ney,

Festtracht. Opoczno. Foto J . K r a j e w s k a ,

1946.

aus wollenem

Fabrikstoff. D i e F r a u ist barfuss u n d h ä l t i n den H ä n d e n

Schuhe. W o l a Z a l e ż n a , K r e i s Opoczno. F o t o J . K r a j e w s k a ,
Abb.

36.
37.

Mädchen
jewska,

Abb.

38.

die

1948.

J u n g e F r a u m i t f e s t l i c h e r H a u b e aus d e m J a h r 1916. W o l a Z a l e ż n a , K r e i s
Krajewska,

Abb.

1947.

Opoczno.

Foto J .

R a w a - M a z o w i e c k a . Foto

J. Kra­

1948.

in zeitgenössischer

Festtracht, Jasiń

im

Kreise

1954.

Frauenhemd

mit

sogenanntem

„ n a d o ł k i e m " (angeschnittener

T e i l des u n t e r e n H e m d e s )

1900. W ó l k a F e l g u s t o w s k a i m K r e i s e O p o c z n o . E t h n o g r a p h i s c h e s
2049. F o t o J . K r a j e w s k a ,

um

Museum in Łódź. Inv. Nr.

1948.

Abb.

39.

F r a u e n h e m d e n . I . Festtagshemd. W o l a Z a l e ż n a , K r e i s Opoczno. Ethnographisches M u s e u m in
Ł ó d ź . I n v . N r . 1250 b. I I . F r a u e n h e m d m i t „ n a d o l e k " ( u n t e r e r T e i l des H e m d e s ) W o l a Z a ­
l e ż n a , K r e i s Opoczno. A — Vorderteil, B — R ü c k e n , C — Schnitteile: d — unterer T e i l
des H e m d e s , e, ei, f — d i e B r u s t p a r t i e d e c k e n d e T e i l e , ( R ü c k e n — f, B r u s t — e e j , g —
Ä r m e l , h — Z w i c k e l , i — M a n s c h e t t e , j — S a t t e l , k •— K r a g e n , 1 — T e i l e z u m U n t e r n ä h e n
des S a t t e l s . Z e i c h n . a u s der W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź , 1948. M a s s ­
s t a b 1 : 30.

Abb.

40.

Festtägliches

Frauenhemd

vor

1914.

S m a r d z e w i c e , K r e i s Opoczno. E t h n o g r a p h i s c h e s

s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 535. F o t o J . K r a j e w s k a ,
Abb.

41.

F r a u e n r o c k „ m o d r a " aus s c h w a r z — weisser

Hausleinwand.

Zychorzyn,

E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 444. F o t o J . K r a j e w s k a ,
Abb.
Abb.

42.
43.

Frauenrock „kiecka". Międzybórz, Kreis

Opoczno.

Ethnographisches

N r . 997. F o t o J . K r a j e w s k a ,

1948.

„Welniak"

Leibchen zusammengenähter



Gorzałków,

ein

Kreis

mit

dem

Opoczno. Ethnographisches

Mu­

1948.

Museum

F r a u e n r o c k aus

Museum in Łódź.

Kreis

Opoczno.

1948.
in Łódź.

dem

Inv.

Jahr

1935.

I n v . N r . 1448 a. A —

Vor­

d e r a n s i c h t , B — R ü c k a n s i c h t , C — S c h n i t t e i l e : d — R ü c k e n - u n d S e i t e n t e i l e , e, f — V o r d e r e s
Leibchenteil. N a c h der unterbrochenen L i n i e

in

Teil

g

die

Schnittlänge

kürzen.

Zeichn.

a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź . M a s s t a b 1 : 30.
Abb.

44.

F r a u e n r o c k , sogenannte „ k i e c k a " mit

Leibchen und Gurt.Rzeczyca, Kreis

E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3746. F o t o

Rawa

Mazowiecka.

K . Wecel.

Abb.

45.

F r a u e n r o c k mit Leibchen. Sadykierz. K r e i s R a w a Mazowiecka, Ethnographisches M u s e u m in

Abb.

46.

Z e i t g e n ö s s i s c h e S c h ü r z e „ n a odziew" ( S c h u l t e r s c h ü r z e ) Ogonowice,

Ł ó d ź . I n v . N r . 436. F o t o K . W e c e l , 1953.

Abb.
Abb.

47.
48.

phisches

Museum

Schürze

„ w pas"

in

Łódź.

I n v . N r . 1253.

(Halbschürze

Opoczno.

Ethnographisches

Schürze,

sogenannte

Foto J . K r a j e w s k a ,

zum Binden)

Museum

„krzyżoczka".

getragen

um

K r e i s Opoczno. E t h n o g r a ­
1948.

1900.

Wola

Zależna,

i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1267. F o t o J . K r a j e w s k a ,
Królowa

Wola, Kreis

Rawa

Kreis

1948.

Mazowiecka. Ethnographi­

s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3124 dep. F o t o K . W e c e l , 1954.
Abb.

49.

Schürze

„ w pas"

(Halbschürze

zum

Binden).

Ossa im Kreise

Opoczno.

Ethnographisches

M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3042. F o t o K . W e c e l .
Abb.

50.

Mieder — I . Mieder aus L e i n e n m i t B a u m w o l l e .

Wola

Załężna,

Kreis

Opoczno.

Ethnogra­

p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1389. I I . M i e d e r aus O p o c z n o . I n v . N r . 524. I I I . W o l l e n e s
M i e d e r . Z y c h o r z y n , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 4436. I V . S a m t m i e d e r . R u s i n ó w , K r e i s
I n v . N r . 475. V . M i e d e r a u s k ä u f l i c h e r g r ü n e r W o l l e ,
graphisches

Museum

C — Schnitteile:
W e r k s t a t t des

90

in Łódź.

I n v . N r . 4386.

A. —

d — Vorderteile, e — hintere

Ethnographischen

Musseums

Smardzewice,

Kreis

Vorderansicht —

Teile, f — seitliche

Opoczno.

B. —

Opoczno.
Ethno­

Rückansicht,

Teile. Z e i c h n . aus

i n Ł ó d ź , 1948, M a s s t a b 1 :25.

der

Abb.

51.

Mieder aus L e i n e n m i t B a u m w o l l e

(vierbindiges

Gewebe). Opoczno, E t h n o g r a p h i s c h e s M u - .

s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 524. F o t o J . K r a j e w s k a ,
Abb.

52.

Verziertes

Samtmieder.

Rusinów,

N r . 475. F o t o J . K r a j e w s k a ,
Abb.

53.
54.

K r e i s Opoczno.

in Łódź.

Inv.

in Łódź.

I n v . N r . 438. F o t o J . K r a j e w ­

1948.

— Vorder-, B — Rückansicht,

teile, f — T e i l des Ä r m e l s , g —
schen
55.

Museum

F r a u e n k a f t a n e . I — aus W o l a Z a ł ę ż n a , K r e i s O p o c z n o . I I — a u s B u k o w i e c , K r e i s
A.

Abb.

Ethnographisches

1943.

F r a u e n m i e d e r v o r 1914. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m
ska,

Abb.

1948.

Museums

in Łódź,

Opoczno.

C — Schnitteile: d — R ü c k e n , e — V o r d e r - und

Seiten­

B e s a t z - B a n d . Z e i c h n . aus der W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i ­

1998. M a s s t a b 1 : 20.

F r a u e n k a f t a n aus hausgewebter Wolle u n d Samtbesatz

auf gelbem G r u n d . R z e c z y c a ,

Kreis

R a w a - M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3747. F o t o K . W e c e l ,
Abb.

56.

Entwurf

Abb.

57.

Kleid

einer dunkelblauen,

wattierten „angierka" mit Lammfell.

Gapin,

Kreis

1953.

Opoczno.

E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 982.
aus

grünem

Fabriktuch

ansicht,

C . Schnitteile:

zweiten

Keils

(auf

um

1900. B r u d z e w i c e , K r e i s O p o c z n o . A . Vorder-," B . R ü c k ­

d — Vorderteil, e — hinterer Keil, f — Teile zum Absondern

der Z e i c h n u n g

ist

k —

i — M a n s c h e t t e , j —• K r a g e n ,

dieser

nicht vermerkt), g —

Stoff S t ü c k e l u n g .

Rücken,

h —

des

Ärmel,

Z e i c h n . a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o ­

g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź . M a s s t a b 1: 30.
Abb.

58.

Frauenpelz genannt

„sukienka"

aus

g r ü n e m T u c h . B r u d z e w i c e , K r e i s Opoczno. E t h n o g r a p h i ­

s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź , I n v . N r . 2624. F o t o J . K r a j e w s k a ,
Abb.

59.

Festliches

Frauengewand

Wygnanów,

1948.

aus h a u s g e w e b t e m M a t e r i a l , s o g e n a n n t e „ a n g i e r k a " .

K r e i s Opoczno. A . — V o r d e r - , B — R ü c k a n s i c h t .

C — Schnitteile:

ä — d,
t

un­

tere T e i l e , c — G ü r t e l , f — R ü c k e n , g — Seitenkeil, h — Vorderteil, i — Ä r m e l . Die u n ­
terbrochene L i n i e in Teil, d
Werkstatt
Abb.

60.

des

„Angierka".

Wygnanowo,

Foto J . K r a j e w s k a ,
Abb.

6L

Hauben.

Kreis

Frauen

gibt die K ü r z u n g

4

vor

vor

1914.

1914.

Wola Załężna, Kreis

Abb.

63.

Opoczno. I I . Festtagshaube

ver­

verheirateter F r a u e n . B r u d z e w i c e , K r e i s Opoczno. I n v . N r .

festtägliche

bianka und J . Krajewska,

H a u b e verheirateter F r a u e n . S m a r d z e w i c e , K r e i s Opoczno.
wichtigsten

Schnitteile.

Zeichn.

M.

Bom-

1948. M a s s t a b 1 : 30.

Junge F r a u mit Haube na „ b ł o g o s ł a w i e ń s t w o "
jewska,

der

Z y c h o r z y n . K r e i s Opoczno. Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź .

I n v . N r . 3034. A — G e s a m t a n s i c h t , B , C — die
62.

a n . Z e i c h n . aus

Opoczno. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1359.

I n v . N r . 463. I I I . F e s t t a g s h a u b e
3917. I V . „ P ó ł c z e p e k "

Abb.

der S c h n i t t l ä n g e

M u s e u m s i n Ł ó d ź , 198. M a s s t a b 1 : 30.

1948.

I . Festtagshaube

heirateter

d., d

2

Ethnographischen

Redzice D u ż e , K r e i s Opoczno, Foto J . K r a ­

1946.

Kopfbedeckung

für

chen und Knaben.

Kinder

vor

1939. I . M ä d c h e n h a u b e

A . — Gesamtansicht, B . —

aus O p o c z n o . I I . H a u b e f ü r M ä d ­

Schnitteile:

d, d i —

den

Kopf

bedeckende

T e i l e (von d e r S t i r n bis ü b e r d e n H i n t e r k o p f ) c, ci — S e i t e n t e i l e . E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m
i n Ł ó d ź . I . I n v . N r . 563, I I . I n v . N r . 565. Z e i c h n . aus
Museums
Abb.

64.

in Łódź,

„Krakuska"



1948.

Masstab:

Knabenmütze

der

W e r k s t a t t des

Ethnographischen

1 : 10.

aus

weissem

Atlas vor

1939.

Władysławów,

Kreis

Opoczno.

E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 562. F o t o K . W e c e l , 1954.
Abb.

65.

„ K r a k u s k a " — aus Wolle g e h ä k e l t e K n a b e n m ü t z e . R u s i n ó w , K r e i s Opoczno. E t n o g r a p h i s c h e s

Abb.

66.

Frauen

in

jewska,

1946.

M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 561. F o t o K . W e c e l , 1954.

Abb.

67.

Arbeitskleidung

„Płoszka" — Webebrettchen

beim

z u m Weben von B ä n d e r n

Mazowiecka. Ethnographisches
beim

Flachsbrechen. Dąbrówka,

Museum

Netzgurtflechten.

um

1875.

Opoczno.

Sadykierz,

Foto

68.

Fadenlese

Abb.

69.

V i e r b i n d i g e s G e w e b e z u m A n f e r t i g e n v o n M i e d e r n : a) a u s

Kreis

R ó ż a n n a , K r e i s Opoczno, Foto J . K r a j e w s k a ,

Z y c h o r z y n , c. d) a u s W o l a Z a l e ż n e — a l l e O r t e g e h ö r e n
sches M u s e u m in Łódź. Inv. Nr.: a —

J.

Kra­

Rawa-

i n Ł ó d ź . I n v . N r . 4219. F o t o K . W e c e l , 1953.

Abb.

Vergrösserung,

Kreis

7985, b —

1947.

der G e g e n d u m O p o c z n o , b)

zum Kreise

517, c —

1389, d —

aus

Opoczno. E t h n o g r a p h i ­
3758. F o t o K . W e c e l ,

1953.

Abb.

70.

K r a g e n e c k e e i n e s M ä n n e r h e m d e s m i t s c h w a r z - g e l b - r o t e r S t i c k e r e i , u m 1910. E t n o g r a h p i s c h e s

Abb.

71.

S t i c k e r e i auf dem K r a g e n „ o s y m k a " eines F r a u e n h e m d e s . B r z u s t ó w e k , K r e i s Opoczno. E t h n o ­
g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 2235. F o t o K . W e c e l . V e r g r ö s s e r u n g ,

1953.

Abb.

72.

Stickerei

Rzeczyca,

M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 2237/20. F o t o K . T r z e b i a t o w s k i , V e r g r ö s s e r u n g ,

genannt

„osywecka"

auf

der Manschette

eines F r a u e n h e m d e s .

Rawa-Mazowiecka. Ethnographisches

Museum in Łódź.
Rzeczyca. Kreis

Abb.

73.

Schultersattel

Abb.

74.

Manschette

eines

Frauenhemdes.

1951.

I n v . N r . 282. F o t o K . W e c e l ,

Rawa

Mazowiecka.

Kreis
1953.

Ethnographisches

M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 277.
eines

Frauenhemdes.

Rzeczyca, Kreis R a w a Mazowiecka. Ethnographisches M u ­

s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 282. F o t o K . W e c e l , 1953.

91

Abb.
Abb.

75.
76.

T a f e l I . B a u e r m i t B ä u e r i n u m das J a h r 1920.
T a f e l I I . B r a u t j u n g f e r u n d B r a u t f ü h r e r u m d a s J a h r 1935.

Abb.

77.

T a f e l I I I . Stoffmuster.

Abb.
Abb.
Abb.

78. T a f e l I V . S t o f f m u s t e r .
79. G e b i e t s k a r t e d e r V o l k s t r a c h t O p o c z n o s .
80. G e b i e t s k a r t e d e r V o l k s t r a c h t O p o c z n o s m i t u n t e r s c h i e d l i c h e n

Trachtengruppen.

I N H A L T
V o r w o r t . S . 3. I . D i e V o l k s t r a c h t O p o c z n o s i n der G e g e n w a r t . S. 7. I I . G e s c h i c h t l i c h e r G r u n d r i s s i h r e r
Entwicklung.
zelheiten

S. 10. I I I . F o r s c h u n g s b e r e i c h . S . 16. I V . A l l g e m e i n e s

z u r M ä n n e r t r a c h t . S . 21. V I . A l l g e m e i n e s

F r a u e n t r a c h t . S . 38. V I I I . H e r s t e l l e r u n d Rohstoffe.

zur

zur Männertracht.

Frauentracht.

S.

34.

S . 18. V .

V I I . Einzelheiten

S . 55. I X . V e r z i e r u n g e n : S t i c k e r e i e n , S p i t z e n

Einzur
usw.

S. 60. A n m e r k u n g e n . S. 64. L i t e r a t u r . S . 67. I n h a l t s v e r z e i c h n i s . S. 68. Z u s a m m e n f a s s u n g

i n russischer

S p r a c h e . S . 70. Z u s a m m e n f a s s u n g

in englischer

französischer

S p r a c h e . S . 82. Z u s a m m e n f a s s u n g

i n d e u t s c h e r S p r a c h e . S . 88. K a r t e n .

92

Sprache.

S.

77.

Zusammenfassung

in

Odmiany peryferyczne

ubioru odróżniały

s i ę od o b s z a r u c e n t r a l n e g o : 1. — w r e j o n i e L u b o c h n i . — g r a n a t o w y m i

s i e r a c z k o w y m i kapotami, k i e c k a m i bez stanika, z a p a s k ą w p r ą ż k i .
kolorowymi

2. — w

lejbikami, sieraczkowymi kapotami, kieckami noszonymi

i bluzkami haftowanymi

rejonie

Smardzewic



modrymi

spancerkami,
spancerkami,

do a k s a m i t n y c h g o r s e t ó w , d ł u g i m i z a p a s k a m i , k o s z u l a m i

k r z y ż y k o w y m h a f t e m . 3. — w r e j o n i e O d r z y w o ł u — k i e c k a m i z n a s z y t y m i n i s k o t a s i e m k a m i ,

zapaskami,

koszulami

bez

haftów.

Mapy

rys. K r y s t y n a

Woźnieńska,

Poznań,

1955.

długimi

PODZIAŁY ADMINISTRACYJNE
TOMASZÓW
KAZ. Qi>

RAWA MAZOWIECKA

Feliksów

0

!ŻYSKO-KAMIENNA
O
'^•S^S»-—-^^ y ^ '

Sierzchowy
•*
i'

Czerniewice

A
1

Kanice

ft.

Brenica
^"•^Da'b™*aWiS,kaWS

Gortaiowice

*' ''..*< , i
I
'

:

y - ' < V ^ V '

v

a

H

'<t

Zdżary
%

Rzeczyca
••
leg Grotowice
}f a p i n i n
l ę g Grotowice
M 6^
• ' Brze^^ol.Gapinin

i

' V

:

.

Domaniewice

1

" '

Rudki

.Sadykierz

V

'••«••••*•... •••••Lubochnia*- KochanówV . .ii »-•
••••,. " •
• «• ;
» "Jasień
•'• . • , ' . ' . V n
•JasieńII '-'••/ ' , ,.',.'<". fi fie
••Albertów
l b e r t ' ó 'w .''. .V" .-"V 7: •
• AAlbertów
Henryków
- W " . \ W .V .

A *

Pcdziałka 1 15C30

'.4*

n

^

NOWE MIASTO

i ^ , ^
.,/?3°™^
//



,

m

V

,

'

'

, \\Lubcszewy , \ \ ' ' ^ A ^ ^ ^ ^ ^ y s z e r k a
' V

- - > ^ > \
" V « «
• Królowa Wola , ^A,."
' tli'
'
^ V
^ ^ ^ S p a t a
'::r::jf
Hateyce
'
.
, "1
^ • ; V ^ ^ 1 ^ ? ^
h o w . ó d z Ń ^ f ą S t u d z i a n n a . - : ^ .Srudzewice
Wys^in^f
TOMASZÓW MAZ.y a J-Ciebiowice ^ - ^ 3 ^ - 5 ® « ->
-Poświętne

e
Odrzywół/*
, ' . ,ixBiało- /
. .
7. " . T ^
'«-«•«•«
,
-: " Ossa
»
»(f
^ B i a ł o - *y * •'• •
'
•'•
Kamienna Wola v»
c

i

ń

J ;A

l m i n v
w

q H

^

Klwów

w

9

-

# T ^ « 5 s « s r ' Sługocice ,
.;• NagórzycelS
'N-'«'
"|j

• - -i / ,

,\\\\\V".\V „

' Gielzów

:

!



Kadź

\%

<f : A^J¡r» " ńu "'
« ' '-. * ' ? , • • • . ' . • • • • • •
» °
/f
~ \ ' Dąbrowa V^ntotriów«' • .Daborzyczka'. ' , ' . ' . ' ' W
Zdżarya Kd.Domaszno J \
i.'.*Vr
" ' * " / , " , » . •
o
'«Deba
i. •*••••",'•"••'
..-.••'• •• , "Zardki

#/Tresta Rządowa." • • •
.
Kraśnica '
' '''^m^^^Załjościele^jezna
mierowice r
V .

o' '
>• Olszowice Wincentynow

Idzikowice /l^<3{
\Drzewica
.: ' < - ' X > ^ — Twarda
Twarda Uwel
UWel ». ,
„MAHTTOWOL
i / r , © r r. ,
Q-,
,V
a
wModrzewek
Kruszewiec
• * ' B r a t k ó .w •
rt" "" / •
"• " l ^ a o Wola Gałecka Gałki
Ltaow
l
swierczyna
Strzyżów
Zachorzyn
Kamień
Modrzew;.
' .
'Celestynów . , * • ; • **«>»^V
Sobawinv A ' * Brzustowiec

' '
fe
• Szadkowice
# ' \ * Krzczonów
e
Dieliny
bZarzecin, "
.•
• l Zameczek J l ^ * ^ ^
Jastrząb
¡a'
Kumce Butow.ec Międzybórz ) , •
k.J^SS-***
v
Gielniów
Solek ^
Janików
o Małe Końskie
|Sławno •
^ " ^ l a Załężna
6
e^Bielowice \
e
B
Januszewice 's':'Biogie
Gorzałków
/^ożanna §
Kraszków
Brzezinki
•"•
Goździków
Smogorzów
%-'Grażewice —'¿""mipf '
^Mniszków
/ a

s

a

m

r

m

a

r

e

l e

d

n

m e r o w

e

1

a a u £

e

u u i K

R u s | R Ó W

KoLLibiszów

z

e b i n a

J e l n

B

a

e

3

^

SULEJÓW

Prz
musów? Wola" «' ś" " ^
Przymusowa^A/ola

w l e r c z y n a

;

LT ^ ™ . ,
0gonow¡ce

Skrzyńsko

6 Adamów

Przysucha

Psary %J¿achorzów - Ostrów ysitowa^i^
. Dąbrowo

, Piaski

)<•

°Aifonsów
•Paradyz

M j e ( j 2 n a



:•

,'

• Zarnóvi/^

\ Skórkowice
; rs
o

!

i.

.-.

^"N^

• Wąglany
•/
Drewniana>
' „-Miedzna
.
• '
Białaczów

M u r o w a f ł a >

• i".

Topolice

i

I.

A- •

.',

(

" •.

Ci.--'», ' /

. . • • - - , / . A-

ii.;"'"'-

KOŃSKIE

ZASIĘG UBIORU OPOCZYŃSKIEGO
granica powiatu współczesna
granica powiatu z XVI w. wg. Arnolda
granica kasztelanii wolbr. w wieku wg. Arnolda
mmmm granica plemienno szczepowa wg. Leskiego
przybliżone granice zasięgu ubioru
opoczyńskiego pod koniec XIX wieku
OPOCZNO miasta powiatowe
a
miejscowości badane przez autora
miejscowości wymienione w pracy
na podstawie literatury
g
miejscowości wymienione przez Kolberga
w rozdziałach o ubiorze
Podzialka 1:300000
1

0 1 2

3

4

5 6 7 8 Km.

J

A T L A S P O L S K I C H STROJjÓW L U D O W Y C H
składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy
strojów ludowych z całego obszaru Polski.
obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające
monografie poszczególnych strojów.

Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie:
Część

I . POMORZE:
1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki.

Część

I I . WIELKOPOLSKA:
1. Adam Glapa — Strój szamotulski,
2. Adam Glapa — Strój dzierżacki,
3. Halina Mikułowska — Strój kujawski.

Część I I I . ŚLĄSK:
1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze),
2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński.
Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE:
1.
2.
5.
4.
Część

Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej,
Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki,
Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski,
Janina Krajewska — Strój opoczyński.

V. MAŁOPOLSKA:
1.
2.
3.
4.
5.

Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich,
Franciszek Kotula — Strój rzeszowski,
Franciszek Kotula — Strój łańcucki,
Janusz Świeży — Strój krzczonowski,
Edyta Starek — Strój spiski.

W druku znajdują się:
Część

I I . WIELKOPOLSKA:
4. Adam Glapa — Strój lubuski

Część I I I . ŚLĄSK:
3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich.

A T L A S P O L S K I C H STROJÓW
Z a s i ę g i u b i o r ó w w monografiach

o p u b l i k o w a n y c h : 1. S t r ó j

LUDOWYCH
Górali

S z c z a w n i c k i c h . 2. S t r ó j

dolnośląski

( P o g ó r z e ) , 3. S t r ó j r z e s z o w s k i , 4. S t r ó j s z a m o t u l s k i , 5. S t r ó j k r z c z o n o w s k i , 6. S t r ó j k u r p i o w s k i P u s z c z y
B i a ł e j , 7. S t r ó j ł o w i c k i , 8. S t r ó j d z i e r ż a c k i , 9. S t r ó j k u j a w s k i ,
12. S t r ó j p s z c z y ń s k i , 13. S t r ó j p y r z y c k i .

10.

Strój

spiski,

14. S t r ó j ł a ń c u c k i , 15. S t r ó j

11.

Strój

opoczyński.

piotrkowski,

Cytat

Krajewska, Janina, “Strój opoczyński/ Atlas Polskich Strojów Ludowych,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 1 lipca 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/5875.

Formaty wyjściowe