Strój piotrkowski/ Atlas Polskich Strojów Ludowych

Dublin Core

Tytuł

Strój piotrkowski/ Atlas Polskich Strojów Ludowych

Opis

Atlas Polskich Strojów Ludowych, część 4, Mazowsze i Sieradzkie; z.3; 87 s

Twórca

Dekowski, Jan Piotr

Data

1954

Prawa

Licencja PIA

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5657

Format

application/pdf

Język

pol

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:5259

PDF Text

Text

A-T-L-A-S
POLSKICH
STROJÓW
LUDOWYCH
JAN PIOTR DEKOWSKI

STRÓJ P I O T R K O W S K I

POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE

ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH
C Z Ę Ś Ć

IV

M A Z O W S Z E

i

S I E R A D Z K I E

ZESZYT

3

JAN PIOTR D E K O W S K I

STRÓJ

PIOTRKOWSKI

pTl

r — i — y

W R O C Ł A W

1 9
NAKŁADEM

POLSKIEGO

5

4

T O W A R Z Y S T W A L U D O Z N A W C Z E G O WE

WROCŁAWIU

ATLAS

P O L S K I C H

WYDAWANY

STROJÓW

PRZEZ P O L S K I E

L U D O W Y C H

TOWARZYSTWO

L U D O Z N A W C Z E
K O M I T E T
A D A M

REDAKCYJNY;

G L A P A ,

JÓZEF

A N N A

GAJEK,

K U T R Z E B A .

A D A M MŁODZIANOWSKI,

KAZIMIERZ PIETKIEWICZ,

R O M A N

TADEUSZ

REINFESS,

REDAKCJA ATLASU:
R E D A K T O R

WROCŁAW,

N A C Z E L N Y :

SEWERYN
NANKERA

J Ó Z E F

4.

GAJEK

R E D A K T O R ZESZYTU: K. Z A W I S T O W I C Z - A D A M S K A
OKŁADKA:
PLANSZE
U K Ł A D

A D A M A
BARWNE:

M Ł O D Z I A N O W S K I E G O
JERZEGO

G R A F I C Z N Y :

POZNAŃSKA

K A R O L A K A

A D A M A

G L A P Y

DRUKARNIA NAUKOWA

POZNAŃ

KLISZE WIELOBARWNE I JEDNOBARWNE

ZAKŁADY

GRAFICZNE

I M . M. K A S P R Z A K A W

POZNANIU

Nakład 6 200 egz.
A r k . w y d . 9, ark. d r u k . 11.
Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 6 1 x 8 6 8.
Oddano do składania 10. N . 1954.
Podpisano
do d r u k u 11. X. 1954.
D r u k ukończ, w listopadzie 1954.
Z a m . 104/11.
K-5-12460.

WSTĘP
P o ł o ż e n i e i c h a r a k t e r y s t y k a g o s p o d a r c z a o b s z a r u . Obszar na którym
w y s t ę p u j e o p i s y w a n y ubiór o b e j m u j e p o w i a t p i o t r k o w s k i oraz c z ę ś c i o w o b r z e z i ń s k i
i łódzki (patrz rozdział I I I ) . G r a n i c z y o n o d w s c h o d u z p o w . o p o c z y ń s k i m , o d południa
z r a d o m s z c z a ń s k i m , o d z a c h o d u z ł a s k i m i łódzkim, o d p ó ł n o c y z r a w s k i m i resztą
brzezińskiego (patrz m a p a zasięgu s t r o j u ) . O b s z a r t e n z n a j d u j e się n a r u b i e ż a c h
d a w n e j W i e l k o p o l s k i i s t y k a się o d p ó ł n o c y z M a z o w s z e m , a o d w s c h o d u z M a ł o p o l s k ą .
O b e c n i e przez p o w i a t p i o t r k o w s k i o d p ó ł n o c y n a południe przebiega l i n i a k o l e j o w a
łącząca stację węzłową Koluszki z Częstochową.
P o w i a t p i o t r k o w s k i posiada c h a r a k t e r w y b i t n i e r o l n i c z y o dużym r o z d r o b n i e n i u
g o s p o d a r s t w r o l n y c h . W 1951 r . n a t e r e n i e tego p o w i a t u b y ł o ogółem 155.897 miesz­
k a ń c ó w , z tego p r z y p a d a ł o n a l u d n o ś ć w s a m o d z i e l n y c h g o s p o d a r s t w a c h 110.258, n a
n a j e m n i k ó w r o l n y c h 20.237 ).
1

Z ogólnego o b s z a r u z i e m i p r z y p a d a n a p o l a u p r a w n e 70,6%, n a l a s y 4,9%. G r u n t a
w p o w i e c i e p i o t r k o w s k i m n i e są z b y t u r o d z a j n e , gdyż p r z e w a ż a j ą p i a s k i i t. z w .
szczerki. W d o l i n a c h r z e c z n y c h m o ż n a często s p o t k a ć ż y z n e m ł o d e mady. N a j g o r s z e
ziemie z n a j d u j ą się w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j c z ę ś c i tego p o w i a t u , lepsze n a t o m i a s t
w p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j , gdzie w y s t ę p u j ą bielice.
Z roślin głównie u p r a w i a j ą : żyto, j ę c z m i e ń , owies, proso, t a t a r k ę , l e n oraz z i e m ­
n i a k i . Ze z w i e r z ą t h o d u j ą k r o w y , świnie, o w c e , k o n i e i d r ó b . N a j w i ę k s z e stada o w i e c
t r z y m a j ą w e w s c h o d n i e j c z ę ś c i o m a w i a n e g o p o w i a t u , gdzie z n a j d u j ą się rozległe, suche
p a s t w i s k a i ł ą k i n a d r z e c z n e . Ze względu n a zagadnienie s t r o j u w a r t o z a z n a c z y ć , że
z w y m i e n i o n y c h roślin i z w i e r z ą t h o d u j ą n a w ł a s n y u ż y t e k m i ę d z y i n n y m i l e n k r ó t kowłóknisty oraz w znacznej mierze owce „świniarki".
H i s t o r i a r e g i o n u . K r a i n a P i o t r k o w s k a j u ż w z a r a n i u d z i e j ó w P o l s k i posiadała
c h a r a k t e r p r z e j ś c i o w y , gdyż stanowiła p o m o s t m i ę d z y W i e l k o p o l s k ą i M a ł o p o l s k ą .
T o m i a ł o r ó w n i e ż d e c y d u j ą c y w p ł y w n a u k s z t a ł t o w a n i e się z j a w i s k d e m o g r a f i c z n y c h
i kulturalnych.
Jak w y n i k a z m a p y d o ł ą c z o n e j d o p r a c y J. K a m i ń s k i e j , a p r z e d s t a w i a j ą c e j osad­
n i c t w o w c z e s n o h i s t o r y c z n e , n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a łódzkiego n a j w i ę k s z e z a g ę s z c z e n i e
osad p r z y p a d a w t y m czasie n a o k o l i c ę Ł ę c z y c y i W o l b o r z a , m n i e j s z e n a t o m i a s t n a
o k o l i c ę Sieradza. O k o l i c e te b y i y o d d z i e l o n e o d siebie p u s z c z ą ) .
2

W t y m okresie n a d z i s i e j s z y m obszarze P i o t r k o w s k i e g o i s t n i a ł y c e n t r a gospodarcze
i handlowe w Wolborzu, Sulejowie i Rozprzy.
Z a c z a s ó w K a z i m i e r z a W i e l k i e g o k r z y ż o w a ł y się n a t e r e n i e p o w i a t u p i o t r k o w ­
skiego d w i e g ł ó w n e d r o g i h a n d l o w e ; j e d n a z n i c h biegła z R u s i H a l i c k i e j przez San­
d o m i e r z , Opatów , W ą c h o c k , Ż a r n ó w , P i o t r k ó w , Sieradz, K a l i s z , P o z n a ń n a P o m o r z e
S z c z e c i ń s k i e i d o B r a n d e n b u r g i i , d r u g a — z W ę g i e r p r z e z Kraków , M i e c h ó w , K u r z e l ó w .
Przedbórz, Sulejów, Ł ę c z y c ę , Toruń do Gdańska.
T

7

3

Ryc. 1. Mieszkańcy powiatu brzezińskiego w e współczesnych ubiorach
z i m o w y c h . Chorzęcin, pow. Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r.

N a o m a w i a n y m obszarze w X I I w . istniały d w i e k a s z t e l a n i e : j e d n a z siedzibą
w R o z p r z y , d r u g a w W o l b o r z u ) . W okresie r o z b i c i a d z i e l n i c o w e g o obie te k a s z t e l a n i e
n a l e ż a ł y do K s i ę s t w a Sieradzkiego, k t ó r e p o w s t a ł o w p i e r w s z e j połowie X I I I w i e k u .
W ó w c z a s doszło d o podziału k a s z t e l a n i i w o l b o r s k i e j , k t ó r e j c z ę ś ć p ó ł n o c n a d o s t a ł a
się d o d z i e l n i c y ł ę c z y c k i e j , o t w i e r a j ą c j e j t y m . sposobem drogę do r z e k i P i l i c y i sta­
rożytnego g r o d u I a o w ł o d z a , południowa, l e ż ą c a po p r a w e j stronie W o l b ó r k i — d o Sie­
r a d z k i e g o . Już w e w c z e s n y m średniowieczu n a o b s z a r a c h t y c h k a s z t e l a n i i p o w s t a j e
duża f e u d a l n a w ł a s n o ś ć d u c h o w n a i r y c e r s k a . Z k s i ą ż ę c e g o n a d a n i a , p r a w d o p o d o b n i e
Bolesława Krzywoustego, kasztelania w o l b o r s k a całkowicie przechodzi na własność
b i s k u p ó w k u j a w s k i c h . W t y m czasie R o z p r z a i o k o l i c z n e w s i e s t a j ą się w ł a s n o ś c i ą
r o d u N a g o d z i c ó w . W X I I I w i e k u p o w s t a j ą k l a s z t o r y C y s t e r s ó w w S u l e j o w i e oraz
N o r b e r t a n ó w w W i t o w i e . O b a te z a k o n y o t r z y m u j ą j a k o uposażenie d o b r a z i e m s k i e .
Największe j e d n a k dobra dostają Cystersi.
3

4

W X V w . w ł a s n o ś ć k r ó l e w s k a w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i P i o t r k o w s k i e g o ulega c a ł k o ­
w i t e j rozsypce, a j e j miejsca zajęły dobra szlacheckie.
W e d ł u g A . G i e y s z t o r a w średniowieczu b y ł o P i o t r k o w s k i e głównie k o l o n i z o w a n e
p r z e z o s a d n i k ó w s i e r a d z k i c h , k t ó r z y szli z d o r z e c z a gęsto z a l u d n i o n e j W a r t y w d o l i ­
nę W o l b ó r k i i L u c i ą ż y oraz k u m a ł o g o ś c i n n e j d o b n i e P i l i c y ) .
W X V i X V I w . o s a d n i c t w o przesunęło się w o k o l i c e B e ł c h a t o w a i , D ł u t o w a .
Z pośród p r z y t o c z o n y c h w ł o ś c i , k t ó r e r o z c i ą g a ł y się n a o l b r z y m i e j p r z e s t r z e n i , n a j ­
w i ę k s z e i n a j b a r d z i e j z w a r t e n a l e ż a ł y do b i s k u p ó w k u j a w s k i c h . P o d k o n i e c X V I I I w .
z n a l a z ł y się one w regestrze m a j ą t k ó w r z ą d o w y c h . L u d n o ś ć t y c h d ó b r w p o r ó w n a n i u
z p o d d a n y m i s z l a c h t y , m i a ł a lepsze w a r u n k i e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n e i r y c h l e j z o s t a ł a
zwolniona z pańszczyzny.
4

N i c też d z i w n e g o , że u ludności t e j b u d z i się w c z e ś n i e j p o c z u c i e d u m y c h ł o p s k i e j ,
s z a c u n k u d l a w ł a s n e j t r a d y c j i i „ p r z y o d z i e w k u " . L u d n o ś ć t a m i a ł a r ó w n i e ż duży
wpływ na przeobrażenia społeczno-kulturalne w s i p i o t r k o w s k i e j u schyłku poddań­
s t w a i w okresie p o u w ł a s z c z e n i o w y m . O n a też p r z y c z y n i ł a się w w i e l k i e j m i e r z e do
wzbogacenia w nowe elementy stroju piotrkowskiego i jego ekspansji na tereny są­
siednie, z w ł a s z c z a n a p o ł u d n i o w ą c z ę ś ć B r z e z i ń s k i e g o .
W e w s i a c h s z l a c h e c k i c h s t o s u n k i u k ł a d a ł y się o d m i e n n i e . D o r o k u 1830 p r z e c h o ­
dzenie z i e m i a ń s t w a o d g o s p o d a r k i p a ń s z c z y ź n i a n o - f o l w a r c z n e j d o n a j e m n o - f o l w a r c z n e j n a l e ż a ł o d o s p o r a d y c z n y c h w ypadków. D o p i e r o po t y m r o k u n a s k u t e k p o p r a ­
w i e n i a się s t o s u n k ó w h a n d l o w y c h t a k w e w n ę t r z n y c h j a k i z e w n ę t r z n y c h z w ł a s z c z a
n a o d c i n k u z b o ż o w y m , z j a w i a się u s z l a c h t y d ą ż n o ś ć d o p r z e c h o d z e n i a n a gospo­
d a r k ę f o l w a r c z n o - n a j e m u ą , o p a r t ą n a p r a c y f o r n a l i i d o rozszerzenia s w o i c h d z i e d z i n
k o s z t e m z i e m i w y d a r t e j c h ł o p o m . W p r a w d z i e r u g i b y ł y stosowane j u ż z n a c z n i e w c z e ­
śniej, ale n i e m i a ł y one t y c h r o z m i a r ó w , co po p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m . N a j p i e r w
o d b i e r a n o c h ł o p o m p a s t w i s k a , ł ą k i i w y g o n y l e ś n e , a w k o ń c u i rolę. W n a s t ę p s t w i e
tego p e w n a c z ę ś ć ludności w i e j s k i e j p r z e s z ł a a l b o d o r o z w i j a j ą c e g o się w ówczas
p r z e m y s ł u , a l b o s z u k a ł a z a j ę c i a w r o l n i c t w i e n a o b c y m terenie. T o w k o n s e k w e n c j i
p o w a ż n i e z a c i ą ż y ł o n a d a l s z y m k s z t a ł t o w a n i u się k u l t u r y l u d o w e j i p r z y c z y n i ł o się
w z n a c z n e j m i e r z e d o szybszego r o z ł a d o w a n i a z a t a r g u , j a k i t r w a ł m i ę d z y d w o r e m
a w s i ą od dłuższego j u ż c z a s u ) .
T

T

T

#

5

W k w i e t n i u 1861 r . p r z y s z ł o n a t y m t l e do m a s o w y c h s t r a j k ó w e k o n o m i c z n y c h ,
k t ó r e o b j ę ł y r ó w n i e ż szereg w s i w p o w i e c i e p i o t r k o w s k i m . P i e r w s z e o d m ó w i ł y w y ­
c h o d z e n i a n a p a ń s z c z y z n ę W o ź n i k i i B i a ł a ) . Za n i m i poszły i n n e w s i e . S t r a j k i m i a ł y
m i e j s c e t y l k o w m a j ą t k a c h s z l a c h e c k i c h i to głównie w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i P i o t r ­
kowskiego.
Tego r o d z a j u o p o r ó w n i e b y ł o w t y m czasie w e k o n o m i i w o l b o r s k i e j , p i o t r k o w ­
s k i e j , c z a r n o c i ó s k i e j , a n i też g r a b i c k i e j , w k t ó r y c h z n a j d o w a ł o się z górą 40 w s i w ł o ­
ś c i a ń s k i c h oraz 14 f o l w a r k ó w . W d o b r a c h t y c h w ł o ś c i a ó s t w o b y ł o b a r d z i e j z a m o ż n e
i posiadało o b r o n ę f o r m a l n ą w d a w n y c h i n w e n t a r z a c h i p r z y w i l e j a c h .
L u d n o ś ć s a m e j w s i n i e b y ł a j e d n o l i t a . Jej s k ł a d s o c j a l n y b y ł d o ś ć złożony, co
o c z y w i ś c i e m i a ł o r ó w n i e ż s w o j e o d b i c i e i w p r z y o d z i e w k u , głównie w jego j a k o ś c i .
W p i e r w s z e j połowie X I X w . ż y j ą i p r a c u j ą n a w s i p i o t r k o w s k i e j c h f o p i , n a j e m n i c y ,
s z y n k a r z e , p a c h c i a r z e , u r z ę d n i c y d w o r s c y oraz różni r z e m i e ś l n i c y .
W a ż n e w y d a r z e n i e w d z i e j a c h c h ł o p ó w — u w ł a s z c z e n i e z 1864 r . — w p r o w a d z a ­
j ą c szereg w a ż k i c h p r z e m i a n w gospodarce c h ł o p s k i e j , i n a t y m terenie, p o d o b n i e
j a k gdzie i n d z i e j , w p ł y n ę ł o d o d a t n i o n a z w i ę k s z e n i e h o d o w l i o w i e c . W z w i ą z k u z t y m
wkrótce w stroju włościańskim biorą przewagę materiały wełniane n a d l n i a n y m i
i konopnymi.
O d d r u g i e j p o ł o w y X I X w i e k u do c h w i l i o b e c n e j t r w a proces p r z e n i k a n i a e l e m e n ­
t ó w m i e j s k i c h do k u l t u r y l u d o w e j n a s k u t e k o ż y w i o n y c h r u c h ó w m i g r a c y j n y c h i o d ­
p ł y w u l u d n o ś c i w i e j s k i e j do o ś r o d k ó w p r z e m y s ł o w y c h .
6

r

5

Z a c h o d z ą też p o w a ż n e z m i a n y w stopie ż y c i o w e j i gospodarce p o d w p ł y w e m r o z ­
w i j a j ą c e j się w i e d z y r o l n i c z e j i o ś w i a t y . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m wieś p i o t r k o w s k a ,
p o d o b n i e j a k i i n n e w s i e p o l s k i e , p r z e c h o d z i ł a okres ciężkiego k r y z y s u
gospodar­
czego, k t ó r y p r z y c z y n i ł się do n a w r o t u n i e k t ó r y c h f o r m g o s p o d a r k i s a m o w y s t a r c z a l ­
n e j , m . i n . do w z m o ż o n e j p r o d u k c j i s a m o d z i a ł ó w , a pośrednio s t r o j ó w l u d o w y c h w ł a ­
snego w y r o b u . N a t o m i a s t k u p o w a n e z a z w y c z a j n a j a r m a r k a c h droższe c z ę ś c i s t r o j u ,
w d o b i e k r y z y s u z a n i k ł y p r a w i e c a ł k o w i c i e . Podczas o k u p a c j i z w i e l u w i o s e k l u d n o ś ć
w y s y ł a n a b y ł a n a r o b o t y do Rzeszy, w 1944 z a ś r o k u szereg w s i p o ł o ż o n y c h w d o l i n i e
P i l i c y zostało c a ł k o w i c i e w y s i e d l o n y c h . Po z a k o ń c z e n i u w o j n y w i e ś p i o t r k o w s k a p r z y ­
stąpiła do o d b u d o w y zniszczeń w o j e n n y c h i w n o w y c h w a r u n k a c h gospodarczo-spo­
łecznych przeżywa wiele przeobrażeń, które także i w dziedzinie stroju znajdują odbicie.
C e c h y s t r o j u . Za c h a r a k t e r y s t y c z n e i p o d s t a w o w e c z ę ś c i s t r o j u i u b i o r u p i o t r ­
k o w s k i e g o , n a l e ż y u w a ż a ć u m ę ż c z y z n k a p e l u s z , z w a n y „ r y j e m " ( r y c . 27/111), c z a p k i
granatowe, okrągłe, sznurowane czarną tasiemką, rogatywkę z oblamówką ciemno­
g r a n a t o w ą l u b c z e r w o n ą , k a s z k i e t z m a ł y m d a s z k i e m , k o s z u l ę oraz n a p i e r ś n i k h a f t o ­
w a n y białym płaskim haftem, „portki" z f a r t u s z k i e m w drobne prążki z przewagą
k o l o r ó w g r a n a t o w e g o , czarnego i białego, „ l e j b i k " z k o ł n i e r z e m , n a j c z ę ś c i e j w d r o b n e
paseczki z obecuością k o l o r u czerwonego, „spancerek" g r a n a t o w y obcisły, ozdobiony
r z ę d a m i guzików, g r a n a t o w ą s u k m a n ę z a p i n a n ą n a g u z i k i ( t a b l . I b a r w n a ) , w r e s z c i e
„ w a t ó w k ę " l u b „ b u r k ę " z p o t r z e b a m i ) ; u k o b i e t - p ó ł c z e p i e c o z d o b n y , czepiec c h u ś c i a n y ( w k ł a d a n y p o d chustę) z t i u l o w y m g a r n i t u r k i e m , k o s z u l ę z n a k ł a d a n y m i przy
s z y i k r y z k a m i ( r y c . 9, 30) l u b n a r a m i o n a c h i m a n k i e t a c h p o k r y t e z d o b i n a m i w k o l o r z e
c z e r w o n o - c z a r n y m l u b b i a ł y m , gorsety o b c i s ł e , s z n u r o w a n e , n a j c z ę ś c i e j w p r z e d n i e j
c z ę ś c i o z d a b i a n e „rózgami", c z y l i o r n a m e n t e m w k s z t a ł c i e p o d ł u ż n y c h g a ł ą z e k , sta­
n i k i z f a l b a n k ą , k a f t a n y , k r o j e m zbliżone do l e j b i k ó w , z z a o k r ą g l o n y m t y ł e m , l u b
f a l b a n k ą , k a f t a n z a s z e w k o w y i w c i n a n y , b l u z e c z k i b i a ł e , długie, u ż y w a n e do gorse­
t ó w , w e ł n i a k i suto s f a ł d o w a n e , r ó ż n o b a r w n e spódnice d e k o r o w a n e u dołu w s t ą ż k a m i ,
długie z a p a s k i d o pasa, r o b i o n e n a j c z ę ś c i e j w „ p r z e p l o t k ę " , o z d a b i a n e w e ł n i a n ą „siot e c k ą " , k o r o n e c z k ą l u b w s t ą ż k a m i , f a r t u s z k i bogato h a f t o w a n e z f a l b a n k ą l u b w s t a w e c z k a m i , w r e s z c i e z a p a s k i n a r a m i e n n e , c z y l i „do o d z i e w u " , w u b i e g ł y m w i e k u p r z e ­
w a ż n i e o d r o b n y c h p a s e c z k a c h w p o p r z e c z n y m u k ł a d z i e , w X X w . o szerszych „ d n a c h "
i większych prążkach w p i o n o w y m rzucie. W y b i t n i e charakterystyczne cechy stroju
przedstawiono na planszach b a r w n y c h .
7

7

r

O b o k e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h strój p i o t r k o w s k i p o s i a d a p e w n e l o k a l n e o d m i a n y ,
z k t ó r y c h w y r ó ż n i ć m o ż n a d w i e g r u p y , w o l b o r s k ą i b e ł c h a t o w s k ą , ściśle z w i ą z a n e
z w c z e s n o h i s t o r y c z n y m podziałem a d m i n i s t r a c y j n y m .
P i e r w s z a g r u p a s t r o j u r o z w i n ę ł a się i r o z p o w s z e c h n i ł a u l u d u z a m i e s z k u j ą c e g o
dawne ziemie kasztelanii w o l b o r s k i e j , druga — rozpierskiej. Bardziej zwarte i w y r a z i s t e
c e c h y o d r ę b n e z a c h o w a ł y się w g r u p i e w o l b o r s k i e j , k t ó r a w zasięgu s t r o j ó w m a z o ­
w i e c k i c h s t a n o w i i c h p o ł u d n i o w e rubieże. J e d n o c z e ś n i e n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że g r u p a
t a n i e jest e n k l a w ą , lecz z n a j d u j e się w pasie d o b r z e jeszcze z a c h o w a n e g o p r z y ­
o d z i e w k u opoczyósko-rawskiego. Dzięki temu, m i m o bliskości Łodzi i Tomaszowa
Mazowieckiego, nie zatraciła swoich regionalnych cech i nie uległa całkowitej n i w e l a c j i .
W s t r o j u g r u p y w o l b o r s k i e j m o ż n a n a d t o w y ś l e d z i ć ś l a d y d a w n e j ł ą c z n o ś c i go­
s p o d a r c z e j z odległymi K u j a w a m i .
G r u p a b e ł c h a t o w s k ą p o z o s t a j ą c a w s w o i m czasie p o d w p ł y w a m i Sieradzkiego,
w o s t a t n i c h l a t a c h uległa j u ż z n a c z n e m u r o z k ł a d o w i i z m i a n o m .
N a o p i s y w a n y m t e r e n i e w ł a ś c i w o ś c i s t r o j u w y m i e n i o n e w p r a c y n i n i e j s z e j , są p o d ­
s t a w ą do o k r e ś l e n i a p r z y n a l e ż n o ś c i d o p e w n y c h g r u p r e g i o n a l n y c h . Z a z n a c z a ł o się
to nadewszystko w miejscach m a s o w y c h styczności, j a k j a r m a r k i , p i e l g r z y m k i , od­
p u s t y i t p . , gdzie p r z e d s t a w i c i e l e z a r ó w n o t y c h s a m y c h g r u p j a k i o d r ę b n y c h r o z p o ­
z n a j ą się w z a j e m p o s t r o j u .
7

6

C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w są­
siednich.
Omawiany
„przyodzie­
w e k " różni się o d s t r o j ó w s ą s i e d n i c h :
opoczyńskiego
występującego
na
wschodzie, radomszczańskiego na po­
łudnie, sieradzkiego n a z a c h o d z i e oraz
łęczyckiego na północy.
Przegląd głównych elementów stroju
świadczy o odrębnościach wyżej przy­
toczonych typów. Strój
opoczyński
obejmuje: u mężczyzn sukmanę białą
z c z a r n y m i p o t r z e b a m i o b l a m ó w k ą , pas
s i a t k o w y b a r w n y , spancer w p r ą ż k i
z pętlami, l e j b i k o s t o j ą c y m l u b p r z y ­
s z y t y m kołnierzu, k o s z u l e w y s z y w a n e
różnobarwnym haftem, kapelusz z w a n y
„piastą", d e k o r o w a n y n i e b i e s k ą w s t ą ż ­
k ą i p a w i m piórem; u k o b i e t — czepce
t i u l o w e , duże, o k r y w a j ą c e w ł o s y p r z y ­
b r a n e k w i a t a m i , „ b a n d a ż e " t y c h czep­
ców spływają wraz z wstążkami na
p l e c y , k o s z u l e bogato h a f t o w a n e , za­
p a s k i d o pasa k r ó t k i e ,
obszywane
tasiemkami i zaopatrzone
w tzw.
„kocanki", czyli pomponiki, wełniaki
Ryc. 2. Dziewczęta w stroju odświętnym z Węgrzynowa,
dostatnie, p r z e w a ż n i e w k o l o r a c h c i e m ­
pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża, 1948 r.
nych,
spódnice b i a ł e k r o c h m a l o n e ,
gorsety z samodziału b i a ł e g o w p r ą ż k i i w desenie, zapaska do o d z i e w u „ m o d r a c k o w a " ,
„ w a n g i e r a " , „ p r z y j a c i ó ł k a " z i e l o n a oraz „ s u k i e n k a " g r a n a t o w a .
W o k o l i c y R a d o m s k a n a p r z y o d z i e w e k u m ę ż c z y z n s k ł a d a j ą się n a s t ę p u j ą c e c z ę ś c i
s t r o j u : k a p o t a „ d r o p a t o " ( c z a r n o - b i a ł a ) o s z e r o k i m sfałdowaniu, s z e r o k i pas s k ó r z a n y
ze s p r z ą c z k a m i i t r o k a m i , k o s z u l a l n i a n a bez ż a d n y c h h a f t ó w , c z a p k i o k r ą g ł e z si­
w y m b a r a n k i e m , o d n i e c z e r w o n y m , t z w . „ m r o z i a t e " . U k o b i e t : czepce d w ó c h r o ­
dzajów — jedne w formie czapek zwane „krymkami", drugie o k r y w a j ą c e
całą
głowę, w i ą z a n e n a k a r k u w k o k a r d ę , n a l a t o d o p r a c y k a p e l u s z e słomiane o szero­
k i m r o n d z i e , k a f t a n y k r ó t k i e c z a r n e l u b g r a n a t o w e z f a l b a n k ą , z a p a s k i d o pasa r o ­
bione t y l k o w d w i e n i c i e l n i c e , oraz z a p a s k a n a r a m i e n n a o s z e r o k i c h d n a c h p o n s o w y c h ,
ozdabiana wąskimi prążkami, a n i e k i e d y również i stebnówką p r z y p o m o c y iglicy.
W S i e r a d z k i e m z n o w u w i d z i m y u m ę ż c z y z n — l e j b i k ze s t o j ą c y m k o ł n i e r z e m ,
z k l a p k a m i i o z d o b a m i c z e r w o n y m i , spancer j a k i p o r t k i c z e r w o n e l u b m o d r e , suk­
m a n y j a s n o g r a n a t o w e z a m a r a n t o w y m i n a s z y c i a m i n a k o ł n i e r z u , stanie, m a n k i e t a c h
i w z d ł u ż b r z e g ó w , c z a p k i z s i w y m b a r a n k i e m p r z y b r a n e w s t ą ż k a m i . U k o b i e t — czepce
zwane „kopkami", podwiązane b a r w n ą „jedwabnicą" (chustką), koszule pozbawione
haftów, s t a n i k i g r a n a t o w e obcisłe, z dużym d e k o l t e m , z a p i n a n e n a g u z i k i i d e k o ­
rowane w poprzek czarną aksamitką, kaftany granatowe z błyszczącymi guzikami,
z a p a s k i d o pasa długie o s z e r o k i c h d n a c h bez ozdób, w r e s z c i e f a r t u c h y duże, „mar y n u s o w e " , kwieciste, obszyte dookoła koronką.
S t r ó j ł ę c z y c k i , z k t ó r e g o z a c h o w a ł y się do dziś j u ż t y l k o r e l i k t y , o b e j m o w a ł u m ę ż ­
c z y z n k a p o t ę zieloną, spancer, k a m i z e l ę , p o r t k i z s a m o d z i a ł ó w , p r z e w a ż n i e t k a n y c h
w d r o b n e p r ą ż k i - z i e l o n e i c z e r w o n e , tudzież c z a r n y , w y s o k i k a p e l u s z ; u k o b i e t : k o ­
szulę z w y w i n i ę t y m k o ł n i e r z e m z „ k r e z ą " , długi g r a n a t o w y k a f t a n z w a n y „ p r z y j a ­
c i ó ł k ą " , „ s p ó d n i k " ze stanem bez r ę k a w ó w , wreszcie k u p n ą c h u s t k ę d o o k r y c i a .

Rozdział

1

O B E C N Y S T A N STROJU L U D O W E G O N A B A D A N Y M

OBSZARZE

Z u b i o r u męskiego pozostały j u ż t y l k o r e s z t k i ; w w i e l u w s i a c h został o n za­
r z u c o n y j e s z c z e p r z e d pierwszą w o j n ą ś w i a t o w ą , w n i e k t ó r y c h p r z e t r w a ł do c z a s ó w
ś w i a t o w e g o k r y z y s u . N a j d ł u ż e j , gdyż p r a w i e do w y b u c h u d r u g i e j w o j n y ś w i a t o w e j ,
z a c h o w a ł się w o k o l i c a c h W o l b o r z a , a szczególnie w Ż y w o c i n i e , K o m o r n i k a c h , B o gusławicach, Nagórzycach i Wiadernie. Najwcześniej zaczęły wychodzić z powszech­
nego u ż y c i a s u k m a n y s i w e , g r a n a t o w e i „ t o ł u b y " ( k o ż u c h y ) , p ó ź n i e j s p a n c e r k i i p o r t k i
z fartuszkiem, a w końcu koszule haftowane i lejbiki.
D z i ś , p o t r a d y c y j n y m s t r o j u m ę s k i m z a c h o w a ł y się t y l k o s k r o m n e r e l i k t y , r o z p r o ­
szone na s z e r o k i m obszarze; n a j l e p i e j p r z e t r w a ł y b i a ł e s u k m a n y z c z a r n y m i „potrze­
b a m i " , gdyż m o ż n a j e z n a l e ź ć jeszcze prawcie w k a ż d e j w s i p o ł o ż o n e j w p ó ł n o c n e j
c z ę ś c i o m a w i a n e g o t e r e n u . S u k m a n ę o d c a ł k o w i t e j z a g ł a d y u r a t o w a ł o t o , że przez
długie l a t a b y ł a ona s t r o j e m p a r a d n y m i n a j c z ę ś c i e j u ż y w a n y m n a r ó ż n y c h u r o ­
czystościach.
Z n a c z n i e l e p i e j z a c h o w a n y j e s t ubiór r o b o c z y , z w ł a s z c z a p r z e z n a c z o n y n a okres
l e t n i , a s z y t y główmie z m a t e r i a ł ó w l n i a n y c h przez same k o b i e t y , o b e j m u j e o n k o ­
szulę oraz p o r t k i . Z s a m o d z i a ł ó w w e ł n i a n y c h d o dziś j e s z c z e w w i e l u w s i a c h r o b i ą
s p o d n i e i m a r y n a r k i , ale j u ż n a w z ó r w s p ó ł c z e s n y c h s t r o j ó w m i e j s k i c h .
O w i e l e l e p i e j z a c h o w a ł się ubiór k o b i e c y , z w ł a s z c z a w o k o l i c a c h W o l b o r z a , M o s z ­
c z e n i c y , C z a r n o c i n a , K u r o w i c , B ę d k o w a i C h o r z ę c i n a . W t y c h o k o l i c a c h d o dziś
jeszcze t a k k o b i e t y starsze, j a k i młod­
sze, u b i e r a j ą się w odzież l u d o w ą
z a r ó w n o w święta, j a k i w dzień r o ­
b o c z y r y c . 1 , 3, 4 , 1 1 , 12. G ł ó w n ą j e g o
podstawę s t a n o w i : wełniak, zapaski do
pasa, i o d z i e w u , k o s z u l a , c h u s t k a ; . u p a ­
nien i młodych mężatek dochodzi do
tego jeszcze s p ó d n i c a , w y s z y w a n y f a r ­
tuszek, b l u z e c z k a , gorsecik a k s a m i t n y ,
s z n u r y p a c i o r k ó w oraz p ę k i r ó ż n o b a r w ­
n y c h w s t ą ż e k r y c . 2, 10.
W okolicach Krzepczowa, Gomulina, M i l e j o w a i n a w y s u n i ę t y c h d a l e j
na północ terenach Piotrkowskiego
stan t e n jest m n i e j p o m y ś l n y , gdyż
aktualność swoją zachowały niektóre
t y l k o c z ę ś c i s t r o j u , a m i a n o w i c i e wełn i a k i oraz z a p a s k i . W t e j c z ę ś c i n a j ­
b a r d z i e j u p o w s z e c h n i o n e są z a p a s k i
do o k r y c i a , a to ze w z g l ę d ó w czysto
p r a k t y c z n y c h . U ż y w a j ą i c h d o ś ć często
kobiety, które o d d a w n a już „przebrały
się w obleczenie m i a s t o w e " .
O b o k stroju żywego, tworzonego
według p r a w i d e ł o b o w i ą z u j ą c e j m o d y ,
istnieją jeszcze r e l i k t y d a w n e j odzieży,
k t ó r e są a l b o d o d z i e r a n e , a l b o pieczoRyc. 3.

Kobiety w z i m o w y c h odświętnych ubiorach.

Chorzęcin, pow. Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r.
8

Jowicie p r z e c h o w y w a n e na Śmierć

uroczystości. D o n i c h należą

lub

czepce,

Ryc. 4. Kobieta w z i m o w y m ubiorze, o k r y t a
chustą fabryczną, Zawada, p o w . Brzeziny.
Fot. G. Wyszomirska, 1954 r.

gorsety z f a l b a n k ą , k a f t a n y , starego
t y p u wełniaki i zapaski, wreszcie chu­
sty. T a k i e stroje, j a k „ s z u b y " „ s u k i e n k i "
oraz „ p r z y j a c i ó ł k i " straciły s w o j ą a k t u ­
a l n o ś ć jeszcze p r z e d pierwszą w o j n ą
światową.
7

N a j d ł u ż e j p r z e t r w a ł ubiór l u d o w y
u osób s t a r s z y c h , t o jest b a r d z i e j k o n ­
s e r w a t y w n y c h . Biedota w i e j s k a pozo­
stająca na ciągłym w y r o b k u , wcześniej
z n i m się r o z s t a w a ł a , p r z y j m u j ą c ubiór
„ m i a s t o w y " , k t ó r y według n i c h b y ł
tańszy i praktyczniejszy.
B i o r ą c p o d u w a g ę płeć, n a l e ż y
stwierdzić, że w zakresie p r z y o d z i e w k u ,
b a r d z i e j postępowi i r a d y k a l n i o k a z a l i
się m ę ż c z y ź n i .
Z a n i k a n i e strojów^ l u d o w y c h d a t u j e
się n a k o n i e c X I X w i e k u ; m ó w i o t y m
„ T y d z i e ń P i o t r k o w s k i " z r . 1895, gdzie
c z y t a m y : „Coraz m n i e j k r a w c ó w umie
s z y ć s u k m a n y i odzież w i e ś n i a c z ą .
K o b i e t y i m ę ż c z y ź n i p r z e b r a n i w suk­
nie m i e j s k i e , z a t r a c a j ą e t n o g r a f i c z n y
charakter okolic całych, przerobieni
z polskiego włościanina w kosmopoli­
tycznego k o l o n i s t ę " ) .
N a okres t e n i p ó ź n i e j s z y p r z y p a d a
zarazem wzmożona działalność ludomańska inteligencji, zmierzająca
do
z a c h o w a n i a s t r o j u l u d o w e g o i oczysz­
czania tegoż z w s z e l k i c h p o s t r o n n y c h n a l e c i a ł o ś c i , a z w ł a s z c z a p o c h o d z e n i a m i e j ­
skiego ) . U w a ż a n o p r a w d o p o d o b n i e , że przez p o d t r z y m a n i e s t r o j u u d a się r o z w i n ą ć
i utrwalić patriotyzm.
8

9

N a c z ę ś c i o w y l u b z u p e ł n y z a n i k s t r o j u złożyło się w i e l e c z y n n i k ó w n a t u r y t a k
gospodarczej, j a k i s p o ł e c z n e j , m i ę d z y i n n y m i zaw ażyły t u t a j — p o p i e r w s z e , szerokie
k o n t a k t y l u d n o ś c i w i e j s k i e j z o ś r o d k a m i m i e j s k i m i , p o d r u g i e , zubożenie w y w o ­
ł a n e n a d r o d z e c i ą g ł y c h podziałów m a j ą t k o w y c h , p o trzecie, n e g a t y w n y stosunek
c z ę ś c i mieszkańców m i a s t n i e u m i e j ą c y c h o c e n i ć w sposób w ł a ś c i w y w a r t o ś c i s t r o j u
ludowego.
7

7

7

W d u ż y m s t o p n i u do zniszczenia i p o r z u c e n i a u b i o r u w i e j s k i e g o , p r z y c z y n i ł a się
r ó w n i e ż ostatnia w o j n a , o d n o s i się t o z w ł a s z c z a d o p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h t e r e n ó w
P i o t r k o w s k i e g o , z k t ó r e g o z n a c z n a c z ę ś ć ludności została w y s i e d l o n a l u b w y s ł a n a
w głąb ó w c z e s n e j Rzeszy do r ó ż n y c h r o b ó t . „Na t u ł a c t w i e z a b r a n e z s o b ą odzienie,
m ó w i j e d n a z i n f o r m a t o r e k , z d a r ł o się p r z y p r a c y , a to, co pozostało w c h a ł u p i e , l i c h o
r o z n i o s ł o " . N i e k t ó r e k o b i e t y , m i m o c i ę ż k i e j s y t u a c j i , w j a k i e j znalazły się n a o b c z y ź ­
nie, z d o ł a ł y j e d n a k u r a t o w a ć s w o j e ślubne czepce z m y ś l ą , że k i e d y ś d o s t a n ą j e
d o t r u m n y , j a k o śmiertelne w i a n o .
7

9

W t r a g i c z n y c h w a r u n k a c h z n a l a z ł a się też w 1944 r. l u d n o ś ć dziesięciu w s i poło­
ż o n y c h n a w s c h o d n i c h o b s z a r a c h P i o t r k o w s k i e g o , w d o r z e c z u r z e k i P i l i c y , gdzie t w o ­
r z o n o linię o b r o n n ą , w ciągu k i l k u g o d z i n m u s i a ł a ona e w a k u o w a ć n a w y z n a c z o n e
t e r e n y , p o z o s t a w i a j ą c n a m i e j s c u sprzęt, n a r z ę d z i a r o l n i c z e oraz c z ę ś ć s w o j e g o p r z y ­
odziewku.

Rozdział

II

ZARYS H I S T O R Y C Z N Y R O Z W O J U STROJU

PIOTRKOWSKIEGO

N a p o d s t a w i e p r z e k a z ó w d r u k o w a n y c h oraz b a d a ń t e r e n o w y c h m o ż e m y o d t w o r z y ć
stan i p r z e m i a n y u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o w okresie z górą stu l a t , to j e s t o d r o k u 1830
d o 1933. W c z e ś n i e j s z y m i o p i s a m i u b i o r u j e d n a k ż e n i e r o z p o r z ą d z a m y .
Z o g ł o s z o n y c h listów g o ń c z y c h w „Dzienniku U r z ę d o w y m W o j e w ó d z t w a K a l i s k i e g o "
z r o k u 1830 i 1832 d o w i a d u j e m y się, że b o g a c i i średniorolni chłopi p i o t r k o w s c y n o ­
sili lniane koszule, k o l o r o w e chusty na szyi, płócienne albo skórzane spodnie, k a m i ­
zele s u k i e n n e z m a ł y m i g u z i k a m i , k a p o t y d w ó c h r o d z a j ó w : j e d n a w k o l o r z e n i e b i e ­
s k i m ze s t o j ą c y m k o ł n i e r z e m i żółtymi g u z i k a m i , d r u g a s i w a „z p o t r z e b a m i s z m u k l e r s k i m i " , z a p i n a n e n a h a f t k i ; do tego d o c h o d z i ł y jeszcze b u t y p a s o w e n a obcasach i c z a p k i
okrągłe z s i w y m l u b c z a r n y m b a r a n k i e m , o wierzchu n i e k i e d y a k s a m i t n y m ) . W t y m
czasie w y r o b n i c y u b i e r a l i się w k o s z u l e k o n o p n e , spodnie p a r c i a n e , pasy w ł o s i e n n e
oraz w b u t y proste n a p o d k ó w k a c h ) . R z e m i e ś l n i c y n o s i l i się n i e c o i n a c z e j niż ludność
w i e j s k a , u b i e r a l i się o n i w s u k i e n n e b u r k i z t a ś m a m i , s z a r a c z k o w e spodnie, tudzież
c z a p k i z s i w y m b a r a n k i e m zaopatrzone daszkiem ) .
1 0

u

1 2

D l a uzupełnienia tego o b r a z u n a l e ż y
jeszcze d o d a ć z r . 1848 l a k o n i c z n y opis
p r z y o d z i e w k u noszonego przez d w ó c h
włościan, a mianowicie M a r c i n a Kulę
z K a l e n i a oraz J ó z e f a M a l i s z e w s k i e g o
z D o b r e n i c . P i e r w s z y m i a ł n a sobie niebie­
s k i , w e ł n i a n y s p a n c e r e k , spodnie z s u k n a
siwego oraz c z a p k ę
„czworograniastą"
granatową z czarnym b a r a n k i e m ) ; drugi
m i ę d z y i n n y m i : k a m i z e l ę s u k i e n n ą zie­
l o n ą i g r a n a t o w ą , spodnie p ł ó c i e n n e
w białe i n i e b i e s k i e p a s k i oraz g r a n a t o w ą
kapotę ).
1 3

1 4

D l a r e k o n s t r u k c j i s t r o j u kobiecego
z pierwszej połowy X I X w i e k u posiadamy
d w a drukowane przekazy, pochodzące
z 1847 i 1848 r., odnoszą się one do u b i o r u
w y r o b n i c y z m a r ł e j z w y c z e r p a n i a w cza­
sie żniw w D u r a c z o w i e , oraz ż o n y „leś­
n e g o " z D o b r e n i c . W y r o b n i c a ta m i a ł a n a
sobie k o s z u l ę p ł ó c i e n n ą , „ s p ó d n i k " c z y l i
„wełniak" w prążki niebieskie i czerwone,
f a r t u c h s t a r y , w e ł n i a n y w p a s e c z k i czer-

Ryc. 5. Stroje z okolic Piotrkowa Trybunalskiego.
J. Wójcicka, Mapa poglądowa Królestwa Polskiego,
Warszawa 1885 r.

1.0

Ryc. 6. Mężczyzna w stroju odświętnym, Dla podkreślenia
przynależności do stanu chłopskiego, trzyma kosę. J. M . Bazewicz. Atlas geograficzny, ilustr. Królestwa Polskiego,
Warszawa, 1907 r .

w o n e , n i e b i e s k i e , b r ą z o w e i b i a ł e oraz p ó ł b a w e ł n i a n ą c h u s t k ę n a głowie, s t a r ą , w k r a t y
czerwone, niebieskie i z i e l o n e ) . Należy p r z y ­
p u s z c z a ć , że c z ę ś ć tego p r z y o d z i e w k u p o c h o ­
dziła z d a r o w i z n y o d osób
zamożniejszych.
W posiadaniu M a r i a n n y Maliszewskiej, żony
„leśnego", znajdowały się: wełniak w paski
c z e r w o n e , n a „cal s z e r o k i e " i b i a ł e , s p ó d n i c a
p e r k a l o w a w k w i a t k i małe różowe, zapaski
wełniane, j a k wełniak, fartuch biały p e r k a l o w y ,
stanik granatowy sukienny,
chustka
żółta
w k w i a t k i c z e r w o n e , w r e s z c i e czepek p r o s t y ,
kobiecy, tiulem obszyty ).
1 5

1 6

Z podanych wzmianek, jakkolwiek
dość
o g ó l n y c h , k t ó r e w c a ł o ś c i odnoszą się d o o k r e s u
p a ń s z c z y ź n i a n e g o , n a l e ż y w n i o s k o w a ć : że w u b i o ­
rze p i o t r k o w s k i m j u ż w t y m czasie d a j e się

z a u w a ż y ć duża r o z m a i t o ś ć f o r m , że
obok
materiałów własnej p r o d u k c j i występowały to­
w a r y n a b y w a n e i w r e s z c i e , że w u b i o r z e t y m
zachodziły poważne różnice, w y n i k a j ą c e z ów­
czesnego r o z w a r s t w i e n i a k l a s o w e g o .
D o d r u g i e j p o ł o w y X I X w i e k u odnoszą się
r y c i n y 5, 6 i 7 p o c h o d z ą c e z „ M a p y K r ó l e s t w a
P o l s k i e g o " W ó j c i c k i e j oraz „Atlasu G e o g r a f i c z ­
nego" Bazewicza.
N a rycinie piątej w i d z i m y
mężczyznę z kosą i kapeluszem słomianym
w ręku wraz z kobietą dźwigającą wałek mate­
riału. M ę ż c z y z n a jest u b r a n y w k o s z u l ę o w y w i ­
n i ę t y m k o ł n i e r z u , siwą s u k m a n ę z p o t r z e b a m i ,
pas c z e r w o n y i c z a r n e s f a ł d o w a n e b u t y ; k o b i e t a

Ryc. 7. Kobieta w stroju odświętnym. Dla podkreślenia
przynależności do stanu chłopskiego, t r z y m a sierp i garść
zboża. J. M . Bazewicz, Atlas geograficzny, ilustr. Królestwa
Polskiego, Warszawa 1907 r.

11

w b i a ł ą k o s z u ł ę o długich i s z e r o k i c h
rękawach, w stanik zielony obciśnięty,
w w e ł n i a k o n i e b i e s k i c h i b i a ł y c h pas­
k a c h , w r e s z c i e w długi f a r t u s z e k i z a p a s k ę
d o o k r y c i a w poprzeczne-zielone i czer­
wone prążki. Gospodarz przedstawiony
n a r y c i n i e s z ó s t e j posiada k o s z u l ę z w y ­
kładanym kołnierzem, kamizelę z guzika­
m i , g r a n a t o w ą s u k m a n ę , żółty pas oraz
czarne b u t y , natomiast gospodyni na r y ­
cinie s i ó d m e j m a b i a ł ą k o s z u l ę w e ł n i a k
w p r ą ż k i jasnozielone i czarne, f a r t u s z e k
w p o p r z e c z n e b i a ł e i r ó ż o w e p a s k i oraz
z a p a s k ę do o k r y c i a t a k ż e w p a s k i o u k ł a ­
dzie p o p r z e c z n y m , na n o g a c h t r z e w i k i
sznurowane o krótkich cholewkach, na
głowie c z e r w o n ą c h u s t e c z k ę .
Jak w i d a ć z t y c h r y c i n oraz m a t e r i a ł ó w
historycznych w y ż e j p o d a n y c h i wreszcie
w i a d o m o ś c i , z d o b y t y c h w czasie b a d a ń ,
strój p i o t r k o w s k i
dziewiętnastowieczny
w p o r ó w n a n i u ze s t r o j e m w X X w i e k u
był mniej b a r w n y i mniej ozdobny,
c e c h o w a ł a go p r o s t o t a . G ł ó w n ą d e k o r a c j ą
sukman i spancerków były tasiemki, gu­
z i k i łub s z a m e r o w a n i a , p r y m i t y w n e w y ­
Ryc. 8. Kobieta w stroju świątecznym z okolic
szycia u k o s z u l , p r z y k a p e l u s z a c h czarne
Wolborza, p o w . Piotrków. Malował : K. Sadłowski
„ t a s i o m k i " oraz b ł y s z c z ą c e
sprzączki;
w 1923 r. Ze zbiorów Muzeum w Tomaszowie
u
f
a
r
t
u
s
z
k
ó
w
r
ó
ż
o
w
e
w
s
t
ą
ż
e
c
z
k
i, u kaf­
Mazowieckim.
t a n ó w i spódnic czarne a k s a m i t k i .
X X w i e k , z w ł a s z c z a p i e r w s z e jego l a t a oraz okres m i ę d z y w o j e n n y , przyniósł w t e j
d z i e d z i n i e n i e b y w a ł y r o z k w i t , w t y m czasie k o s z u l e t a k m ę s k i e , j a k i k o b i e c e u l e g a j ą
z m i a n o m n a s k u t e k z a s t o s o w a n i a n a dużą s k a l ę h a f t ó w . D z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e k o ­
szule o k r o j u p o n c z a p o d ł u ż n e g o ) , p r z e k s z t a ł c a j ą się n a k o s z u l e p r z y r a m k o w e i k a r c z k o w e . T o p o c i ą g a za s o b ą z k o l e i z m i a n ę k a m i z e l e k m ę s k i c h i gor­
setów k o b i e c y c h
powodując u pierwszych większe rozdekoltowanie, u drugich
staranniejsze z d o b i e n i e , p o c z ą t k o w o s t e b n ó w k ą , p ó ź n i e j (około 1920r.) „ b ł y s k o t k a m i " ) .
Z n o w ą k o s z u l ą i gorsetem a k s a m i t n y m ściśle ł ą c z y ł się f a r t u s z e k , k t ó r y r ó w n i e ż
uległ p o w a ż n y m p r z e m i a n o m . F a r t u s z e k n o s z o n y w X I X w i e k u , b y ł s z y t y z m a t e r i a ł ó w
przeważnie d r u k o w a n y c h w drobne m o t y w y k w i a t o w e l u b prążki poprzeczne, z r z a d k a
o b s z y w a n y w d o l n e j c z ę ś c i w s t ą ż e c z k a m i ; został o n w y r u g o w a n y i z a s t ą p i o n y n o w y m ,
b a r d z i e j e f e k t o w n y m , d o s t o s o w a n y m do ó w c z e s n y c h w y m o g ó w . Jego p ł a s z c z y z n a
w j e d n o l i t y m k o l o r z e u l e g a podziałowi w m i a r ę r o z k w i t u i d o s k o n a l e n i a się h a f t u
p ł a s k i e g o , opartego n a r ó ż n o k o l o r o w e j w ł ó c z c e . F a r t u c h t e n w k o ń c o w e j
swej
fazie, t o j e s t w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , w y p e ł n i a się w d o l n e j c z ę ś c i b o g a t y m
haftem.
1 7

1 8

W okresie t y m noszona b y ł a s p ó d n i c a j e d n o l u b d w u b a r w n a , suto m a r s z c z o n a
w pasie, u dołu o b s z y t a w s t ą ż e c z k a m i , n i e p r z y p o m i n a j ą c a j u ż s w y m w y g l ą d e m spó­
dnic dziewiętnastowiecznych.
D u ż e z m i a n y , szczególnie w u k ł a d z i e b a r w , o b s e r w u j e m y r ó w n i e ż w m a t e r i a ł a c h
p r z e z n a c z o n y c h n a z a p a s k i i w e ł n i a k i . N a p o c z ą t k u tego rozdziału, p r z y w y l i c z a ­
n i u c z ę ś c i s t r o j u k o b i e c e g o z l a t 1847 i 1848, p o d a n o opis w e ł n i a k ó w i zapasek,
12

z k t ó r e g o w y n i k a , że i c h c e c h ą c h a r a k t e r y ­
s t y c z n ą b y ł o t o . iż p o s i a d a ł y p o d s t a w o w y
kolor czerwony, obok którego występowały
w różnym układzie b a r w y : brązowa, nie­
bieska i b i a ł a . J e d n o c z e ś n i e t r z e b a d o d a ć ,
że p r ą ż k i w y s t ę p u j ą c e w e w s p o m n i a n y m
ubiorze były bardzo wąskie.
W d r u g i e j p o ł o w i e X I X w i e k u rozszerza
się s k a l a b a r w i s z e r o k o ś ć p r ą ż k ó w . Z j a ­
w i a j ą się n o w e k o l o r y , m i ę d z y i n n y m i żółty
i zielony. T k a n i n y samodziałowe otrzymują
n o w y układ, na skutek zastosowania wąs­
k i c h i s z e r o k i c h p r ą ż k ó w , t o jest r o z d z i e ­
l a j ą c y c h i r o z d z i e l o n y c h . T e ostatnie n a
p o c z ą t k u obecnego stulecia, p r z e k s z t a ł c a j ą
się w t a k z w a n e „ d n a " . P o d k o n i e c u b i e g ­
łego w i e k u zostaje w p r o w a d z o n a do t k a n i n
p i o t r k o w s k i c h „przeplotka",
czyli
splot
kostkowy, dający nowe efekty dekoracyjne
przez zastosowanie d e s k i t k a c k i e j , a p o ­
t e m z w i ę k s z o n e j l i c z b y n i c i e l n i c ( r y c . 50.
tabl. I I I ) .
Materiały w y k o n a n e tą techniką

głównie p r z e z n a c z o n e n a z a p a s k i . W ciągu
n i e m a l pięćdziesięciu l a t naszego w i e k u
śledzimy s t o p n i o w y r o z w ó j „ d n a " oraz t a k
z w a n e j „ m o d y " , s k ł a d a j ą c e j się z p r o s t y c h
prążków i pasów wypełnionych
motywa­
m i . g e o m e t r y c z n y m i w f o r m i e ząbków ,
„ o k i e n e k " i t p . ( t a b l . I I I r y c . 1).
7

Z a p a s k a s z y t a z t y c h m a t e r i a ł ó w jest
p o c z ą t k o w o d e k o r o w a n a u dołu w j e d n e j
l u b w d w ó c h l i n i a c h „ t a s i o m k a m i " , póź­
n i e j l i c z b a i c h w z r a s t a t a k , że j u ż w okresie

Ryc. 9.

Dziewczyna w stroju odświętnym z Czar­
nocina, pow. Łódź, 1917 r.

m i ę d z y w o j e n n y m z a l e g a j ą one prawdę połowę j e j płatu ( r y c . 50). O k o ł o 1910 r.
p o j a w i a j ą się p r z y z a p a s k a c h t a k z w a n e „ s i o t e c k i " c z y l i „ z ę b y " w y k o n a n e z b a r w ­
n e j w e ł n y ( r y c . 50). T y p t e j z a p a s k i p r z e t r w a ł u s t a r s z y c h k o b i e t p r a w i e d o
naszych czasów.
M a t e r i a ł y s ł u ż ą c e n a z a p a s k i „do o d z i e w u " również m i a ł y s w ó j o d r ę b n y c h a r a k t e r
i p o d l e g a ł y w a h a n i o m m o d y . Jak w s k a z u j e zestawienie t k a n i n y z a p a s k o w e z k o ń c a
X I X w i e k u , p o s i a d a ł y j u ż dość szerokie d n a c z e r w o n e , o d d z i e l o n e o d siebie p r ą ż k a ­
m i . N a przełomie X I X i X X w i e k u c z e r w o n e d n a w t k a n i n i e z a p a s k o w e j u l e g a j ą
d a l s z e m u rozszerzeniu. W t y m czasie z j a w i a j ą się n o w e e l e m e n t y d e k o r a c y j n e ,
a m i a n o w i c i e p a s e c z k i w p r z e p l o t k ę ( t a b l . I I I r y c . 49), z a p a s k i szyte z t y c h m a ­
teriałów przetrwały z małymi z m i a n a m i do naszych czasów.
W okresie m i ę d z y w o j e n n y m u p o w s z e c h n i ł y się t k a n i n y o d r o b n y c h p r ą ż k a c h , p o ­
z b a w i o n e d n a , w u k ł a d z i e n a j c z ę ś c i e j s y m e t r y c z n y m ( p a t r z rozdział I X ) , z n a l a z ł w n i c h
rówmież zastosowanie k o l o r c z e r w o n y . Z a p a s k i t a k i e n o s z ą n a s t ę p u j ą c e n a z w y :
..widno" ( t a b l . I I I ) , „bocaio" ( t a b l . I I I ) oraz „ciemno" ( t a b l . I I I ) , w y s t ę p u j ą one w za­
chodniej części terenu. T k a n i n y zapaskowe w południowej części Piotrkowskiego
u l e g ł y j u ż d e g e n e r a c j i i s t a ł y się zupełnie p o d o b n e do kilimów o s z e r o k i c h dnach
7

8

9

7

i

modzie.

¡5

Ryc. 10.

Dziewczyna w odświętnym ubiorze ze Stu­
dzianek, pow. Łódź, 1948 r.

P a s i a k i przeznaczone n a w e ł n i a k i , p o s i a d a ł y
j u ż p r z e d p i e r w s z ą w o j n ą światową dużą
rozmaitość w układzie i szerokości b a r w . O b o k
p a s i a k ó w o s z e r o k i c h d n a c h (tabl. I V r y c . 3)
występowały także o węższych (tabl. I V r y c .
1, 2). T e c h n i k a p r z e p l o t e k r ó w n i e ż z n a l a z ł a
w n i c h s w o j e miejsce. W t y m czasie w c h o d z ą
w użycie pasiaki, o b e j m u j ą c e do czternastu
kolorów.
W e ł n i a k i szyte z t y c h m a t e r i a ł ó w b y ł y
p r z e w a ż n i e u k ł a d a n e w d r o b n e f a ł d k i i ozda­
biane u dołu a k s a m i t k ą l u b „ t a s i o m k a m i " ,
c z y m przypominały
ubiór z X I X
wieku.
W okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o w s t a j ą d w a
nowe
typy
wełniaków,
wełniak
tzw.
„ k r a k o w s k i " oraz „ ł o w i c k i " ( p a t r z
rozdz.
V I I ) . W e ł n i a k i te m a j ą w s p ó l n ą c e c h ę , a m i a ­
nowicie posiadają m o d y , w których prążki
u k ł a d a j ą się a s y m e t r y c z n i e . N a u w a g ę zasłu­
g u j ą n a k ł a d a j ą c e się p a r a m i p a s e c z k i „przeni­
k a j ą c e " (tabl. I I I ) , różnice między n i m i po­
legają na odmienności kolorów dna. K r a ­
k o w s k i e posiadają dno czerwone, łowickie —
różne, zielone, b o r d o w e i t p . ( t a b l . I I I ) .
Jednocześnie z przemianami w zakre­
sie z d o b n i c t w a , k o l o r y s t y k i i u k ł a d z i e
p r ą ż k ó w u p a s i a k ó w n a s t ę p u j ą również
zmiany w innych częściach stroju kobie­
cego. M o d n e w X I X w i e k u s t a n i c z k i ,
„ p r z y j a c i ó ł k i " oraz „ s z u b y " u s t ę p u j ą p o ­
woli w początkach X X wieku aksamitnym
gorsetom, w e ł n i a n y m c h u s t k o m oraz k a f ­
tanom.
N i e m a ł ą rolę w n a k r y c i u g ł o w y u k o ­
b i e t p e ł n i ł y w X I X w . c z e p k i . Za n a j ­
starszy i c h t y p n a l e ż y u w a ż a ć czepiec
p e r k a l o w y w „kwaterki", z tiulową f a l ­
b a n k ą na przodzie, przypominający s w y m
w y g l ą d e m k a p u z ę . O k o ł o 1880 r . z a c z ę t o
j e s z y ć z samego t i u l u , z a h a f t o w u j ą c d o ś ć
często jego p o w i e r z c h n i ę b i a ł y m , płaskim
w y s z y c i e m . D o starszych odmian należy
r ó w n i e ż z a l i c z y ć czepiec, k t ó r y noszono
p o d c h u s t ę „ t u r e c k ą " (duża chusta w y ­
r o b u f a b r y c z n e g o w e w z o r y t z w . łurecRyc. 11.

14

Odświętny ubiór mężatki z Żywocina,
pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża.

Hyc. 12.

Kobiety w chustkach na głowie i zapaskach naramiennych podczas r o z m o w y . Chorzęcin,
pow. Brzeziny. Fot. G . Wyszomirska, 1954 r.

kie, r y c . 29, 39). P r z e t r w a ł o n znacznie d ł u ż e j , bo do o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . W d r u ­
giej połowie X I X w i e k u u p o w s z e c h n i a się p ó ł c z e p i e c t i u l o w y , k t ó r y p o c z ą t k o w o b y ł
gładki, n i e k i e d y t y l k o h a f t o w a n y , p ó ź n i e j t o jest o k o ł o 1890 r. p r z e k s z t a ł c a się
w półczepiec „ozdobny", p r z y b r a n y wstążkami, szychem i sztucznymi k w i a t a m i . Cze­
piec t e n jest przez długie l a t a u l u b i o n y m n a k r y c i e m g ł o w y m ł o d y c h m ę ż a t e k .
O s o b n ą p o z y c j ę s t a n o w i n a k r y c i e g ł o w y p a n n y m ł o d e j . W ciągu ubiegłego stulecia
przeżyło się k i l k a j e g o f o r m , n a j p i e r w „ w i o n e k " , w i t y z r u t y l u b b a r w i n k u , o k t ó r y m
t a k c z ę s t o z n a j d u j e się w z m i a n k i w p i e ś n i a c h w e s e l n y c h i e r o t y k a c h , p ó ź n i e j „ślorki"
„piętę" ze w s t ą ż e k , p o n i c h przez k i l k a l a t p a n o w a ł y „ g i e r l a n d y " c z y l i „ k o r o n y " p o ­
chodzenia miejskiego. Dokładne d a t y w przemianach u b i o r u głowy w dawniejszych
czasach n i e d a d z ą się u s t a l i ć ; około 1 8 9 0 r . p o j a w i a j ą się p i e r w s z e w e l o n y .
W o b u w i u k o b i e c y m w okresie p r a w i e stu l a t m o ż e m y w y r ó ż n i ć t r z y z a s a d n i ­
cze o d m i a n y , a m i a n o w i c i e c i ż m y , t r z e w i k i c z y l i „ b u c i k i " oraz p a n t o f l e . P i e r w s z y
t y p o b u w i a b y ł n o s z o n y j e s z c z e o k o ł o 1860 r . przez starsze k o b i e t y . W b u c i k a c h
o długich c h o l e w k a c h i w y s o k i c h o b c a s a c h w ciągu c z t e r d z i e s t u l a t t r z y k r o t n i e
z m i e n i a się sposób s z n u r o w a n i a i z a p i n a n i a : a w i ę c o d 1890 — 1 9 0 0 r . p o s i a d a ł y one
d z i u r k i , o d 1900 — 1914 mosiężne h a c z y k i , o d 1 9 1 4 — 1930 g u z i k i . W okresie m i ę ­
d z y w o j e n n y m u p o w s z e c h n i ł y się t r z e w i k i o k r ó t k i c h c h o l e w k a c h oraz p a n t o f l e n a
n i s k i c h obcasach.
Jeśli c h o d z i o strój m ę s k i , w p i e r w s z e j połowde X I X w i e k u , j a k w y n i k a z p r z e ­
kazów d r u k o w a n y c h , mężczyźni w P i o t r k o w s k i e m używali dwóch rodzajów sukman,
t j . s u k m a n ę g r a n a t o w ą i siwą. S u k m a n a g r a n a t o w a p o s i a d a ł a k o ł n i e r z s t o j ą c y oraz
o b l a m ó w k ę g r a n a t o w ą . P r a w d o p o d o b n i e w k r ó t c e po u w ł a s z c z e n i u z o s t a ł a ona w y ­
p a r t a przez p o d o b n ą s u k m a n ę , o w y k ł a d a n y m kołnierzu, z a p i n a n ą n a g u z i k i l u b
pętle ( r y c . 6, 23). T e n r o d z a j s u k m a n y p r z e t r w a ł n a n i e k t ó r y c h t e r e n a c h d o o k r e s u
międzywojennego.
T

T

15

S u k m a n a siwa, z w a n a r ó w n i e ż „ s i w k ą " , d o ś ć w c z e ś n i e z o s t a ł a z a r z u c o n a , gdyż
j u ż w k o ń c u X I X w i e k u . K i e d y z j a w i ł a się s u k m a n a b i a ł a z c z a r n y m i p o t r z e b a m i
i s z a m e r u n k i e m , t r u d n o w t e j d r w i l i p o w i e d z i e ć , j e d n o jest p e w n e , że b y ł a ona j u ż
u ż y w a n a w d r u g i e j p o ł o w i e X I X w i e k u . Z t y m p r z y o d z i e w k i e m ściśle się ł ą c z y ł pas,
c z y l i t z w . „ s z a l " , k t ó r y m p r z e p a s y w a n o t a k s u k m a n y g r a n a t o w e , j a k i białe, w i ą z a n y
z r e g u ł y n a b r z u c h u . D o t y c h c e l ó w b y ł y rów nież u ż y w a n e d o ś ć szerokie pasy.
zw. „mieszkami". Pamięć o nich przetrwała t y l k o w tradycji.
S u k m a n ę n a j c z ę ś c i e j noszono b e z p o ś r e d n i o n a k a m i z e l i c z y l i l e j b i k u . Najstarsze
k a m i z e l e s u k i e n n e l u b p ł ó c i e n n e w k o l o r z e p r z e w a ż n i e g r a n a t o w y m , b y ł y ściśle d o ­
p a s o w a n e do o b w o d u s z y i . N a p r z o d z i e p o s i a d a ł y b i a ł e , m a ł e g u z i k i . W d r u g i e j p o ­
ł o w i e X I X w . z a c z ę ł y się u p o w s z e c h n i a ć k a m i z e l e d w u r z ę d o w e z dużym w y k r o j e m
pod. szyją.
T

„Spancer" w pierwszej połowie X I X w i e k u występował w r a z z i n n y m i częściami
męskiego s t r o j u . W y k o n y w a n o go z g r a n a t o w e g o s u k n a . W d r u g i e j połowie ubiegłego
stulecia spancer jest p r z y o d z i e w k i e m p o p u l a r n y m , w t y m czasie s z y j e się go głównie
z materiałów samodziałowych w kolorze g r a n a t o w y m , rzadziej ciemnozielonym, b u ­
r a c z k o w y m l u b s i w y m i ozdabia na przodzie szamerowaniem. W X X w i e k u miejsce
s z a m e r u n k u z a j m u j ą g u z i k i ułożone w j e d n y m l u b d w ó c h r z ę d a c h . O k o ł o 1910 r .
w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i p o w i a t u p i o t r k o w s k i e g o szyje się s p a n c e r k i z b a r c h a n u i n a z y ­
w a j e „kaftonami".
Już w X I X w i e k u s p o d n i e d z i e l o n o n a „portki" i t z w . „gatki". P i e r w s z e z n i c h
s z y t o z s u k n a , przerobionki
i i n n y c h m a t e r i a ł ó w , d r u g i e ze „zgrzebnicy"
l u b cien­
kiego p ł ó t n a . T a k p o r t k i j a k i g a t k i p o s i a d a ł y f a r t u s z e k z „ o b e r t e l k i e m " , c z y l i k o ­
ł e c z k i e m d r e w n i a n y m , s ł u ż ą c y m j a k o g u z i k , i b y ł y noszone j a k o odzież z w i e r z c h n i a .
Jak w y g l ą d a ł a k o s z u l a z e p o k i K r ó l e s t w a K o n g r e s o w e g o , t r u d n o p o w i e d z i e ć ,
w r. 1860 p o s i a d a ł a ona k o ł n i e r z w y k ł a d a n y , w i ą z a n y c z e r w o n ą „ z a ś c i o g a c k ą " .
Zaściogacki, c z y l i „pstrej w s t ą ż k i " , u ż y w a l i W o l b o r z a n i e j u ż w 1824 r . P o d k o n i e c
ubiegłego stulecia p o j a w i ł y się u k o s z u l p o r c e l a n o w e g u z i c z k i w r ó ż n y c h k o l o r a c h .
O k o ł o 1900 r . w p r o w a d z o n o p e r k a l o w e gorsy, k t ó r e p o k r y w a n o biały m, p ł a s k i m
h a f t e m . W t y m też czasie z a c z ę t o o s ł a n i a ć k o s z u l e o d d z i e l n y m i n a p i e r ś n i k a m i , k t ó r e
także ozdabiano białym w y s z y c i e m .
T

r

T

Z X I X w i e k u p o s i a d a m y w z m i a n k i o c z a p k a c h n o s z o n y c h przez m ę ż c z y z n są to
c z a p k i okrągłe, o w i e r z c h u g r a n a t o w y m z c z a r n y m l u b s i w y m b a r a n k i e m ) . P r a w d o ­
p o d o b n i e b y ł y to t z w . „rozłupy",
które przetrwały w p a r a f i i Moszczenica do drugiej
p o ł o w y X I X w i e k u . R o z ł u p y m o s z c z e n i c k i e p o s i a d a ł y z b o k u r o z c i ę c i e , k t ó r e sznu­
r o w a n o p r z y p o m o c y b a r w n e j t a s i e m k i . W p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X w i e k u noszone
b y ł y r ó w n i e ż r o g a t y w k i oraz c z a p k i s u k i e n n e g r a n a t o w e z d a s z k i e m , o k t ó r y c h z n a j ­
d u j e m y w z m i a n k i w d z i e n n i k a c h u r z ę d o w y c h . R o g a t y w k i , j a k w s k a z u j ą dane z tere­
n o w y c h wywiadów, b y ł y dwóch rodzajów: jedne czarne z s i w y m b a r a n k i e m , drugie
z sukna sieradzkiego granatowe z c z a r n y m b a r a n k i e m , uważane jeszcze w pierwszej
p o ł o w i e X I X stulecia za „ k r a k o w s k i e " . P i e r w s z e w y s t ę p o w a ł y g ł ó w n i e w p o ł u d n i o w e j
c z ę ś c i P i o t r k o w s k i e g o , d r u g i e n a t o m i a s t w p ó ł n o c n e j . P r z e t r w a ł y one do k o ń c a u b i e ­
głego stulecia, p o n i c h w p r o w a d z o n o g r a n a t o w e k a s z k i e t y z c z a r n y m l a m p a s e m o dość
w y s o k i m przodzie.
1 9

S t o s u n k o w o r z a d z i e j aniżeli o c z a p k a c h w z m i a n k u j ą źródła d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e
o k a p e l u s z a c h ) , m a t e r i a ł y z b a d a ń t e r e n o w y c h oraz z p o s z u k i w a ń m u z e a l n y c h o d ­
n o s z ą się d o d r u g i e j p o ł o w y X I X w i e k u . Z m a t e r i a ł ó w t y c h w y n i k a , że k a p e l u s z e b y ł y
d w ó c h r o d z a j ó w , a m i a n o w i c i e : słomiane o s z e r o k i m r o n d z i e i n i s k i m n a g ł ó w k u ,
( r y c . 27/11), tudzież k a p e l u s z e f i l c o w e , czarne, w y s o k i e , z w a n e „ry/em" ( r y c . 27/111). T e
ostatnie n a l e ż a ł y j u ż d o r z a d k o ś c i w p i e r w s z y c h l a t a c h X X w i e k u .
N a p r z e m i a n a c h w s t r o j u podczas o m a w i a n y c h 120 l a t z a w a ż y ł y w n i e m a ł y m sto­
pniu wpływy miejskie i produkcja fabryczna.
20

16

W t k a n i n y f a b r y c z n e z a o p a t r y w a ł a się p r z e w a ż n i e s ł u ż b a f o l w a r c z n a i t a c z ę ś ć
ludności w i e j s k i e j , k t ó r a została usunięta z z i e m i w n a s t ę p s t w i e p o l i t y k i a g r a r n e j ,
a t y m s a m y m p o z b a w i o n a m o ż l i w o ś c i u p r a w y l n u i h o d o w l i o w i e c . Za m a t e r i a ł u b o ­
g i c h w X I X w i e k u uchodziło s u k n o s i w e t z w . „brzezińskie"', u ż y w a n e n a j c z ę ś c i e j n a
s u k m a n y i s p a n c e r k i m ę s k i e n i e t y l k o w P i o t r k o w s k i e m , ale r ó w n i e ż w p r z y l e g ł y c h d o
niego p o w i a t a c h .
L u d n o ś ć w i e j s k a n a b y w a ł a r ó w n i e ż w y r o b y g o t o w e , j a k c z a p k i , kapelusze, pasy,
b u t y , c h u s t y , czepce, k o ż u c h y , p a c i o r k i , a n i e k i e d y n a w e t s u k m a n y i „ w o ł o s z k i " , t j .
zwierzchnie okrycie, o którym nie posiadamy szczegółowych danych.
Po u w ł a s z c z e n i u , a w i ę c p o r o k u 1864, k i e d y s y t u a c j a m a t e r i a l n a staje się p o m y ś l niejsza, l i c z b a n a b y w a n y c h a r t y k u ł ó w o d z i e ż o w y c h p r z y b i e r a c h a r a k t e r m a s o w y .
K u p u j e się m a t e r i a ł y n a spódnice, f a r t u c h y , gorsety, k a f t a n y , p r z y j a c i ó ł k i , s z u b y , n a
p o r t k i i l e j b i k i , k u p u j e się t i u l e , k o r o n k i , b a r w n e n i c i , t a s i e m k i , w s t ą ż k i , szych i i n n e .
C h ł o p i d o c h o d z ą c y ze w s i d o f a b r y k , k o r z y s t a j ą n i e j e d n o k r o t n i e z t k a n i n w y b r a k o ­
w a n y c h , z k t ó r y c h s z y j ą d l a siebie l u b c z ł o n k ó w r o d z i n y r ó ż n e c z ę ś c i u b i o r u ; w p r o ­
w a d z a j ą napierśniki, p e r k a l o w e w y k ł a d y , k o ł n i e r z y k i i m a n k i e t y u l n i a n y c h , n i e r a z
n a w e t z g r z e b n y c h k o s z u l , c h c ą c w t e n sposób u k r y ć s w o j e p o c h o d z e n i e ze w s i i za­
słonić się p r z e d k p i n a m i m i e s z c z u c h ó w . Noszą się w i ę c z m i e j s k a p r z y r o b o c i e
f a b r y c z n e j , p o p r z y b y c i u n a t o m i a s t do s w o i c h c h ę t n i e w d z i e w a j ą
przerobionki.
P r z y j m o w a n i e w s z e l k i c h n o w y c h f o r m odzieży l u b p e w n y c h e l e m e n t ó w s t r o j u b y ł o
rzecz p r o s t a , szczególnie c h ę t n i e w i d z i a n e przez m ł o d e p o k o l e n i e , z w ł a s z c z a d z i e w ­
c z ę t a w i e j s k i e . I c h t o strój podlegał ciągłym w a h a n i o m m o d y , j a k o w i e j s k i e m o d nisie s t a r a ł y się o t o , a b y w sw oim „ o b l e c z e n i u " m i e ć j a k n a j w i ę k s z ą r o z m a i t o ś ć
i w y b ó r . Z l e k c e w a ż e n i e m często odnosiły się do s t a r s z y c h f o r m . O t r z y m a n e w s p a d k u
w e ł n i a k i , z a p a s k i c z y gorsety, p r u ł y l u b „ m o d z i ł y " , d o d a j ą c d o n i c h n o w e e l e m e n t y
d e k o r a c y j n e . W s z e l k i e z a o s z c z ę d z o n e pieniądze o b r a c a ł y n a z a k u p p o t r z e b n y c h m a ­
teriałów, "zarówno t k a n i n , j a k i r ó ż n y c h „mizgotek" w f o r m i e „ t a s i o m e k " , w ł ó c z e k ,
szychu, cekinów l u b paciorków.
T

B a r d z i e j k o n s e r w a t y w n i o d n o s i l i się się do w s z e l k i c h n o w a t o r s t w n i e c h ę t n i e , u w a ­
ż a j ą c j e za c z y n n i k r o z k ł a d o w y i n i s z c z ą c y „stary p o r z ą d e k r z e c z y " . T o r o z d w o j e n i e ,
a z a r a z e m ś c i e r a n i e się d w ó c h p r z e c i w n y c h sobie o b o z ó w , t j . z j e d n e j s t r o n y m ł o ­
dego p o k o l e n i a postępowego, z d r u g i e j s t r o n y p o k o l e n i a starego zacofanego, p r o w a d z i ł o
n i e u c h r o n n i e do a n t a g o n i z m ó w i s t a r ć . B y ł o to r ó w n i e ż źródłem ż a r t ó w i k p i n , a w i ę c
n a p r z y k ł a d z w o l e n n i c z k i „ślorki" z k o ń c a ubiegłego w i e k u , o d n o s i ł y się n i e p r z y c h y l n i e
do zwolenniczek upinania welonów, n a z y w a j ą c je obraźliwie
„guwniorkami".
G d y p o r t k i z f a r t u s z k i e m p r z e s t a ł y b y ć m o d n e o k o ł o 1914 r., z a c z ę t o o ś m i e s z a ć
t y c h w s z y s t k i c h , co j e n o s i l i , m ó w i ą c , że m a j ą rozpór n a „ w i s t a " . T o samo o d n o s i się
do n a p i e r ś n i k ó w z w a n y c h p o g a r d l i w i e przez z w o l e n n i k ó w n o w e j m o d y — „ ś l i n i o k a m i " .
N i e bez znaczenia b y ł a t u t a k ż e d z i a ł a l n o ś ć z m i e r z a j ą c a d o z a c h o w a n i a t r a d y c y j ­
n y c h s t r o j ó w , p o d e j m o w a n a przez i n t e l i g e n c j ę i różnego r o d z a j u d z i a ł a c z y s p o ł e c z ­
n y c h i o ś w i a t o w y c h , j a k o też p r z e z i n s t y t u c j e m a j ą c e z w i ą z e k z p r a c ą n a w s i . D z i ę k i
t y m usiłowaniom w wielu w y p a d k a c h strój t r a d y c y j n y przetrwał j a k o strój reprezen­
t a c y j n y z a t r a c a j ą c j u ż j e d n a k f u n k c j e odzieży c o d z i e n n e j ) .
21

N i e ulega też ż a d n e j w ą t p l i w o ś c i , że stan m a j ą t k o w y w o m a w i a n y m okresie w y ­
r a ż a ł się w j a k o ś c i i ilości posiadanego u b i o r u .
B i e d o t a w i e j s k a , p o z o s t a j ą c a w c i ę ż k i e j s y t u a c j i m a t e r i a l n e j , często p o z b a w i o n a z u ­
pełnie z i e m i i i n w e n t a r z a ż y w e g o , o d z i e w a ł a się n a codzień p r z e w a ż n i e w odzież l n i a n ą
a l b o k o n o p n ą . T y l k o n a św ięta s t a r a ł a się o l e p s z y p r z y o d z i e w e k , a b y „ p r z y z w o i c i e j
w y g l ą d a ć " i „całkowicie nie obnażać swej nędzy". Często biedne w y r o b n i c e skąpiąc
sobie w j a d l e , s p r a w i a ł y s w o i m d o r a s t a j ą c y m c ó r k o m p r z y z w o i t s z e odzienie w i e r z ą c ,
że ł a t w i e j i l e p i e j w y j d ą z a m ą ż . N i e k i e d y bogatsze d z i e w c z ę t a w y ś m i e w a ł y się z n i c h
i c z y n i ł y i m w y m ó w k i , że w y n o s z ą się p o n a d stan, p r a g n ą c i m z a b r a ć k a w a l e r ó w .
T

2 Strój

Piotrkowski

17

Ryc. 15. Rózga noszona p r z y czapce przez drużbę weselnego.
Żarnowica, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1948 r.

Jak
w y n i k a z listów g o ń c z y c h ,
zamieszczanych
w d z i e n n i k a c h u r z ę d o w y c h , a p o c h o d z ą c y c h jeszcze
z c z a s ó w p a ń s z c z y ź n i a n y c h , ubiór s ł u ż b y w ł o ś c i a ń s k i e j
różnił się o d u b i o r u w y r o b n i k ó w p r a c u j ą c y c h n a f o l ­
w a r k a c h ; p i e r w s i p o s i a d a l i odzież s a m o d z i a ł o w ą , p r z e ­
ważnie płócienną i parcianą ), d r u d z y — już częściowo
z materiałów k u p n y c h , j a k na przykład z n a n k i n u ,
sukna, i t p .
22

N a l e ż y d o d a ć , że w y r o b n i c y n i e zawsze t r z y m a l i się
o b o w i ą z u j ą c e j m o d y w i e j s k i e j , lecz często w z o r o w a l i się
na ubiorach m i e j s k i c h i pracowników d w o r s k i c h .
W t y m czasie b o g a t s i w ł o ś c i a n i e n o s i l i między i n n y ­
m i b u t y pasowe n a obcasach, c z a p k i o w i e r z c h u aksa­
m i t n y m , k a p o t y s u k i e n n e z p ę t l a m i oraz t z w . wołoszki,
k u p o w a n e n a j a r m a r k a c h . T e n o s t a t n i ubiór szczególnie
b y ł d r o g i , gdyż w 1835 r . cena jego d o c h o d z i ł a d o 300 zł.
S t a n o w i ł on p r z y o d z i e w e k b o g a c z y w i e j s k i c h ) .
2 3

N a w s i p i o t r k o w s k i e j w p ó ź n i e j s z y c h czasach, b o ­
gaci górowali n a d ś r e d n i a k a m i i b i e d a k a m i z a r ó w n o
j a k o ś c i ą , j a k i ilością s w o i c h ubiorów. Bogatsi usiło­
w a l i j a k n a j b a r d z i e j starannie w y k o n a ć t k a n i n y n a
sw oje odzienie. K u p o w a l i t e d y u f a r b i a r z y n a postawę
c i e n k i e l n i a n e n i c i , a do p r z e r ó b k i , to jest n a t a k z w a n ą
przeplołkę — wełnę. C e l e m o t r z y m a n i a j a k * n a j l e p i e j
uprzedzonej wełny lub lnu, oddawali je najzdolniejszym
prządkom, którym w zamian udzielali k a w a ł k ó w ziemi
n a s w o i m g r u n c i e p o d u p r a w ę roślin, jest to w i ę c
s p e c y f i c z n a p o s t a ć o d r o b k u . G d y zamożniejsi gospodarze c h o d z i l i w k a p o t a c h z s u k n a
f o l o w a n e g o oraz w b u t a c h n a w e t w czasie o r k i , b i e d n i e j s i n o s i l i k a p o t y z „przerob i o n k i " , a prace w p o l u o d b y w a l i n a „bosaka"' l u b w t r e p a c h .
T

O k o ł o 1880 r. c ó r k i b o g a t s z y c h c h ł o p ó w b r a ł y ślub w s p ó d n i c a c h m u ś l i n o w y c h l u b
p i k o w y c h , b i e d n i e j s z e — w p e r k a l o w y c h . Bogatsze k o b i e t y w e w s i B i a ł e j , a b y w y ­
r ó ż n i ć się o d b i e d o t y d o d a w a ł y do t r ó j b a r w n e j k i e c k i żółte p r ą ż k i oraz w e ł n i a n y
„ p r z e d s o b e k " . O stanie z a m o ż n o ś c i ś w i a d c z y ł y r ó w n i e ż l i c z n e s z n u r y k o r a l i , b u r s z t y n ó w ,
duża ilość w s t ą ż e k , s z y c h u , c e k i n ó w . Za p o s a ż n ą p a n n ę u w a ż a n o tę, k t ó r a o t r z y m a ł a
w w i a n i e m i ę d z y i n n y m i k i l k a n a ś c i e wełniaków , z a p a s e k i k o s z u l .
B i e d o t a w i e j s k a m i a ł a p r z e w a ż n i e ubiór z przerobionki,
n i e zawsze n a w e t f a r b o ­
w a n e j , z p ł ó t n a zgrzebnego l u b materiałów k u p n y c h , s t a n o w i ą c y c h n a j c z ę ś c i e j t a n d e t ę
f a b r y c z n ą . C h c ą c osłonić przód p o d a r t e j l u b g r u b e j k o s z u l i , chętnie n o s i l i n a n i e j
..napierśniki", k t ó r e często n a z y w a n o
„okryjbidą".
T

r

Rozdział

III

ZASIĘG B A D A N E G O STRÓJL
P r z e d s t a w i o n e m a p y ( r y c . 23, 40, 47, 60) z o s t a ł y o p r a c o w a n e w o p a r c i u o bezpo­
średnie w y w i a d y , m a t e r i a ł y a n k i e t o w e , tudzież p r z e k a z y d r u k o w a n e ) .
W s k a z u j ą one że zasięg s t r o j u p i o t r k o w s k i e g o n a p o c z ą t k u X X w i e k u w po­
r ó w n a n i u ze stanem o b e c n y m b y ł o w i e l e w i ę k s z y , gdyż
obejmował gminy:
2 4

18

G o r z k o w i c e , K a m i e ń s k , Ł ę k a w ę , K l u k i i sięgał poza P a r z n o , C h y n ó w ,
Dłutów
oraz T u s z y n , ( r y c . 23).
O b e c n i e s t r ó j p i o t r k o w s k i , z r e d u k o w a n y do u b i o r u kobiecego, s k u p i a się głów­
n i e n a obszarze p o w i a t u p i o t r k o w s k i e g o ( w g m i n i e Golesze, B o g u s ł a w i c e , M o ­
szczenica), c z ę ś c i o w o b r z e z i ń s k i e g o ( w g m i n i e Ł a z i s k o . P o p i e l a w y , Ł a z n ó w , B ę d k ó w )
oraz łódzkiego ( w g m i n i e C z a r n o c i n ) . Jego l i n i a zasięgu przebiega n a w s c h o d z i e wzdłuż
d o l i n y P i l i c y , n a p ó ł n o c y n a p o g r a n i c z u p o w . r a w s k i e g o i częściow o łódzkiego. N a z a c h o ­
dzie i południu j a k o p u n k t y b r z e ż n e u w a ż a ć n a l e ż y G ł u p i c e , Z a w a d y , P o r a j i R ę c z n o .
N a j d ł u ż e j w p e ł n y m składzie z a c h o w a ł się s t r ó j k o b i e c y i c z ę ś c i o w o m ę s k i w g m i n a c h
B o g u s ł a w i c e , Golesze, B ę d k ó w i P o d o l i n , to j e s t w e w s i a c h , k t ó r e w p i e r w s z e j p o ­
łowie X I X w i e k u w c h o d z i ł y w s k ł a d d ó b r r z ą d o w y c h , p o b i s k u p i c h , gdzie z a m o ż n o ś ć
i ś w i a d o m o ś ć s p o ł e c z n a b y ł a w i ę k s z a niż wśród ludności z a m i e s z k a ł e j w m a j ą t k a c h
p r y w a t n y c h . N a j w c z e ś n i e j , bo j u ż p o d k o n i e c X I X w i e k u , n a s t ę p u j e z a n i k a n i e
ubiorów l u d o w y c h w okolicach Kocierzowa, w t a k z w a n y c h wsiach „weberskich",
których ludność pracowała w zakładach przemysłowych Ł a s k a i Pabianic.
T

N a p o c z ą t k u X X w i e k u w y s t ę p o w a ł y n a c a ł y m obszarze p r z e d s t a w i o n y m n a m a p i e
n a s t ę p u j ą c e e l e m e n t y s t r o j u m ę s k i e g o : r o g a t y w k a z g r a n a t o w ą o b l a m ó w k ą , spencerek
m o d r y oraz s u k m a n a g r a n a t o w a , n a p ó ł n o c y i c z ę ś c i o w o południu o b o k s u k m a n y grana­
towej z czarnymi potrzebami i szamerunkiem występowała sukmana biała z czarnymi
n a s z y c i a m i z w a n a l o k a l n i e „ w o l b o r s k ą " , a p o w s z e c h n i e u z n a n a za „ o p o c z y ń s k ą " . Z a n a j dalsze p u n k t y j e j w y s t ę p o w a n i a n a p o ł u d n i o w y m - w s c h o d z i e n a l e ż y u w a ż a ć w s i e : B i a ł a ,
P o s t ę k a l i c e , N i e d y s z y n , D r u ż b i c e , W a d l e w , Jutroszów, C z a r n o c i n oraz T u s z y n ( r y c . 23).
O b o k sukmany granatowej, białej
i c z a r n e j w y s t ę p o w a ł a na o m a w i a ­
n y m terenie s u k m a n a s i w a , z w a n a
„ s i w k ą " . N a l e ż y d o d a ć , że zasięg suk­
m a n y siwej w pierwszej połowie X I X
wieku był
bardzo znaczny,
gdyż
obejmował, między i n n y m i ,
powiat
b r z e z i ń s k i , ł ę c z y c k i , r a w s k i , czerski,
r a d o m s k i oraz k r a k o w s k i . Jak w s k a ­
zują notatki z „Dziennika
Urzędo­
w e g o " , w y s t ę p o w a ł a ona w P i o t r k o w skiem w Sążniowie, W o l i Głupickiej
i w P a r z n i e w i c a c h . B i o r ą c p o d uw agę
wymienione
miejscowości,
możemy
stwierdzić, że s u k m a n a s i w a g ł ó w n i e
k o n c e n t r o w a ł a się w
południowych
terenach p o w i a t u p i o t r k o w s k i e g o , na
k t ó r y c h też n a j d ł u ż e j p r z e t r w a ł a , bo
do p i e r w s z y c h lat X X w i e k u . S u k m a ­
na s i w a , p i o t r k o w s k a , m i a ł a czarne
obszycia, ł ę c z y c k a — białe,
sando­
m i e r s k a — zielone (sznurek).
T

W zachodniej części omawianego
obszaru obok s u k m a n y
granatowej
występowała w rozproszeniu czarna
k a p o t a , z a p i n a n a na g u z i k i , w ł a ś c i w a
d l a sąsiedniego p o w i a t u r a d o m s z c z a ń ­
skiego.
W zakresie u b i o r ó w m ę s k i c h n a ­
leży z w r ó c i ć u w a g ę n a „ b u r k ę " , h a f t o 19

w a n y gors c z y l i n a p i e r ś n i k oraz n a k o s z u l ę o b i a ł y m płaskim h a f c i e ; te c z ę ś c i s t r o j u
b y ł y właściwe dla północnej części Piotrkowskiego.
Ze s t r o j u k o b i e c e g o o zasięgu ogólnopiotrkowskim n a p o c z ą t k u X X w . w y s t ę p o w a ł y
n a s t ę p u j ą c e e l e m e n t y : p ó ł c z e p i e c , ( r y c . 60), czepce p o d chustę, k o s z u l a h a f t o w a n a , k r y z k i ,
k a f t a n o t y ł a c h p ó ł o k r ą g ł y c h , k a f t a n z f a l b a n k ą , b i a ł a b l u z e c z k a gorsetowa, gorset
a k s a m i t n y , z a p a s k a do pasa o z d o b i o n a w s t ą ż k a m i i s i o t e c k ą oraz „ p o n s o w a " zapaska
d o o d z i e w u (naramienna). D z i ś p a n u j ą c y m t y p e m s t r o j u n a o m a w i a n y m obszarze jest s t r ó j
u w i d o c z n i o n y n a r y c i n a c h 1—4, 11, 12; zasięg
o k r e ś l a j ą m a p k i r y c . 40 i 47.
W s t r o j u k o b i e c y m d a j ą się r ó w n i e ż
zauważyć
różnice lokalne, które znajdują swoje
uzasadnienie
w stosunkach społeczno-gospodarczych i t e r y t o r i a l n y c h .
W p ó ł n o c n e j c z ę ś c i P i o t r k o w s k i e g o , gdzie ludność za­
ż y w a ł a w i ę k s z y c h s w o b ó d i w c z e ś n i e j została z w o l n i o n a
z p a ń s z c z y z n y , strój b y ł b a r d z i e j o z d o b n y s z y t y z droż­
s z y c h m a t e r i a ł ó w niż n a p o ł u d n i o w y c h obszarach, stąd
też w o k o l i c a c h W o l b o r z a , M o s z c z e n i c y ,
Będkowa
i G r a b i c y , w i d z i m y czepce i p ó ł c z e p c e o z d a b i a n e w s t ą ż ­
k a m i , s z y c h e m oraz k w i a t a m i , z a p a s k i w p r z e p l o t k ę ,
k o s z t o w n e „ślorki" i „ c z ó ł k a " weselne, starannie o z d a b i a ­
ne gorsety i f a r t u s z k i , w r e s z c i e k r y z k i h a f t o w a n e oraz
k o r o n k i szydełkowe; w części natomiast południowej,
gdzie l u d n o ś ć b y ł a b i e d n i e j s z a i m n i e j k o n s e r w a t y w n a ,
d a j ą się z a u w a ż y ć w s t r o j u duże n a l e c i a ł o ś c i i m n i e j s z a
staranność w jego ozdabianiu, t a m b o w i e m występował
półczepiec
„ s z l a c h e t n y " o b i a ł y m w y s z y c i u , czepiec
tak z w a n y „pabianicki", k r y z k i perkalowe, zapaski do
pasa o splocie r y p s u .
łiyc. 1S.

Wianuszek z b a r w i n k u .

Nagórzyce, pow. Piotrków.
W. Rudź, 1952 r.

Rys.

Ubiór p i o t r k o w s k i w p o r ó w n a n i u z u b i o r a m i sąsied­
n i m i , to jest o p o c z y ń s k i m , r a d o m s z c z a ń s k i m , s i e r a d z k i m
v

7

i ł ę c z y c k i m , r y s u j e się w i ę c w y r a z i ś c i e j a k o
grupa ubioru ludowego.

Rozdział

osobna

IV

O G Ó L N Y OPIS STROJU

MĘSKIEGO

U b i ó r r o b o c z y m ł o d z i e ż y m ę s k i e j i m ę ż c z y z n d o r o s ł y c h . Męski
u b i ó r p r z e z n a c z o n y d o p r a c y , m o ż n a podzielić n a l e t n i i z i m o w y .
O d z i e ż l e t n i a o b e j m o w a ł a letnią k o s z u l ę w i ą z a n ą p o d s z y j ą b i a ł y m t r o c z k i e m ,
poczesne a l b o zgrzebne p o r t k i , n a j c z ę ś c i e j f a r b o w a n e n a g r a n a t o w o l u b c z a r n o , c z a p k ę ,
względnie s ł o m i a n y k a p e l u s z i w r e s z c i e t r e p y o w i e r z c h u s k ó r z a n y m , r z a d z i e j b u t y .
W d n i c h ł o d n i e j s z e dochodził do tego jeszcze spencer l u b l e j b i k . W czasie p r a c y ,
z w ł a s z c z a żniw, starsi m ę ż c z y ź n i w y p u s z c z a l i k o s z u l e n a spodnie i p r z e p a s y w a l i j e
s k ó r z a n y m pasem l u b s z n u r k i e m .
Ubiór r o b o c z y p r z e z n a c z o n y n a w i e l k i e c h ł o d y i zimę, s k ł a d a ł się z t y c h s a m y c h
c z ę ś c i , z tą t y l k o r ó ż n i c ą , że b y ł u s z y t y p r z e w a ż n i e z m a t e r i a ł ó w w e ł n i a n y c h . T r e p y
noszone w t y m czasie b y ł y w y ł o ż o n e w i e c h c i a m i , a n o g i o k r ę c o n e w onuce.
Jeszcze w k o ń c u X I X w i e k u młodzi c h ł o p c y d o l a t 16, p r z e z n a c z e n i głównie
d o p a s i o n e k i r ó ż n y c h posług d o m o w y c h , p o s i a d a l i n a ogół l i c h y p r z y o d z i e w e k , s k ł a ­
d a j ą c y się l a t e m ze z g r z e b n y c h p o r t e k i k o s z u l i , zimą z w e ł n i a n y c h „ s z m a t " , t j . p o r t e k
20

i s p a n c e r k a . D o p i e r o w okresie k a w a ­
l e r s k i m stan t e n ulegał p o p r a w i e ,
sprawiano wówczas k a w a l e r o w i przyz w o i t s z y ubiór, p r z e d e w s z y s t k i m b u t y ,
czapkę i sukmanę.
S t r ó j ś w i ą t e c z n y . Świąteczny
strój letni mężczyzn dorosłych i k a w a ­
l e r ó w s k ł a d a ł się z h a f t o w a n e j k o s z u l i ,
p o r t e k .,prqziatych",
lejbika, ozdobio­
nego b ł y s z c z ą c y m i g u z i k a m i , spancer­
k a , c z a p k i , oraz d o b r z e w y c z y s z c z o ­
n y c h butów.
I d ą c do k o ś c i o ł a l u b n a wesele,
starsi m ę ż c z y ź n i wiązali k o ł n i e r z y k
u k o s z u l i r ó ż o w ą zaściogacką,
młodsi
natomiast niebieską.
W d n i c h ł o d n i e j s z e , zwłasz­
cza starsi gospodarze u b i e r a l i się p o ­
n a d t o jeszcze w s u k m a n ę , n a k t ó r ą
z a k ł a d a l i w ł ó c z k o w y pas. Zimą do
tego d o c h o d z i ł y k o ż u c h y , b a r w n e r ę ­
k a w k i , rękawice jednopalcowe robione
n a k u l c e oraz c z a p k i
„baranice".
W s t r o j u s t a r c ó w n i e za­
u w a ż o n o c e c h w y r ó ż n i a j ą c y c h w sto­
s u n k u d o s t r o j u m ę ż c z y z n dorosły cl),
Ryc. 16. Mężczyzna w słomianym kapeluszu. Żarnoz t y m zastrzeżeniem, że z r e g u ł y są
wica, pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r.
oni
posiadaczami
odzieży
starego
typu.
S t r ó j o b r z ę d o w y . W e s e l e . K a w a l e r m a j ą c y p r z e j ś ć do stanu m a ł ż e ń s k i e g o ,
s p r a w i a ł sobie zupełnie n o w y p r z y o d z i e w e k , p o d o b n y do ś w i ą t e c z n e g o ; j e d y n i e k o s z u l ę
pięknie h a f t o w a n ą oraz c h u s t e c z k ę o t r z y m y w a ł w d a r z e od s w o j e j p r z y s z ł e j żony,
której w serdecznym rewanżu kupował t r z e w i k i , wstążki, a n i e k i e d y chustę turecką
do o k r y c i a .
P r z e d 40 l a t y p a n n a m ł o d a w i ą z a ł a p r z y s z ł e m u m a ł ż o n k o w i i d ą c do ślubu, k o s z u l ę
n i e b i e s k ą l u b b i a ł ą zaściogacką,
a na p r a w y m b o k u zakładała symbol kawalerstwa —
r u c i a n y „wionecek", upinając p r z y n i m białą kokardę.
Obecnie pan młody paraduje w k u p n y m garniturze miejskim z m i r t o w y m bukie­
c i k i e m i b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą n a p i e r s i a c h zamiast „ w i o n k a " .
D r u ż b o w i e p r z e d 40 l a t y w y r ó ż n i a l i się spośród i n n y c h w e s e l n i k ó w t y m , że
p o s i a d a l i u l e w e g o b o k u „ k w i o t e k " , a n a głowie c z a p k ę , zmyślnie p r z y b r a n ą w t a k
z w a n e „trzęsidło".
D r u h e n k i , j a d ą c do k o ś c i o ł a , p r z e c h w a l a ł y s i ę :
,.Poznać ci
który m o j
bo m u się
przy b o k u

to poznać
druzbecek,
różowi
kwiotecek.

Przy b o k u
w kieseni
poznać, c i
który m ó j

kwiotecek,
chustecka,
to poznać,
druzbecka'

informatorek,

(Swolszewice Duże),

do obowiązków
U b r a n i e c z a p e k , j a k pow iada j e d n a
i „interesów" druhenek.
D r u ż b o w i e n i e r o z s t a w a l i się z c z a p k ą w ciągu c a ł e g o wesela, z d e j m o w a l i j ą j e d y n i e
w czasie s p o ż y w a n i a p o k a r m ó w . G d y p u s z c z a l i się w t a n y , w ó w c z a s n a c h y l a l i trzęsidło
k u l e w e j stronie, a b y w n i s k i e j i z b i e nie t r ą c a ć n i m o p o w a ł ę .
T

należało

21

P o g r z e b . Już dziś starsi m ę ż c z y ź n i coraz r z a d z i e j p r z e c h o w u j ą n a ś m i e r ć s u k m a n ę ,
p o r t k i , b u t y oraz c z a p k ę , c z y n i l i to jeszcze p r z e d p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą , a n a w e t
w okresie m i ę d z y w o j e n n y m .
U m a r ł y c h d o t r u m n y u b i e r a n o w koszule, bieliznę, czarne s p o d n i e , k a m i z e l ę , s u k m a n ę
l u b spencerek, w s k ó r z a n e b u t y a l b o k a m a s z e , j e d n y m słowem t a k , j a k nosił się za ż y c i a .
P r z e d stu ł a t y odzienie n i e b o s z c z y k ó w szyte b y ł o w y ł ą c z n i e z białego płótna i s k ł a ­
dało się z k o s z u l i , p o r t e k , l e j b i k a i c z a p k i z w a n e j „duchenką".
W W o l b o r s k i m i oko­
l i c a c h R ę c z n a do n i e d a w n a jeszcze u m a r ł y m do t r u m n y d a w a n o d w i e k o s z u l e , w i e r z ą c ,
że j e d n a z n i c h b ę d z i e służyła ciału, a d r u g a d u s z y (!).
U m a r ł y m m ł o d z i e ń c o m p r z y p i n a ł y d z i e w c z ę t a d o p r a w e g o b o k u u w i t e przez siebie
w i a n u s z k i z b a r w i n k u , i b i a ł ą t a s i e m k ę , u ł o ż o n ą w d r o b n y k w i a t u s z e k , spod którego
s p ł y w a ł y w dół d w i e k r ó t k i e w s t ą ż e c z k i ( r y c . 16).
Nieboszczykowi dawano również do t r u m n y kaszkiet, z p r a w e j strony.
Rozdział
SZCZEGÓŁOWY

V

OPIS STROJU

MĘSKIEGO

Koszule
K o s z u l e m ę s k i e s z y ł y k o b i e t y w r ę k u ; używ ały n a n i e n a j c z ę ś c i e j cienkiego płótna
l n i a n e g o . W" okresie p a ń s z c z y z n y b i e d o t a w i e j s k a d o ś ć często w y k o n y w a ł a j e z płótna
k o n o p n e g o . N a j p i e r w ł ą c z y ł y d w a p ł a t y o r o z m i a r a c h o k . 87 n a 63 c m , z o s t a w i a j ą c
w g ó r n e j i c h c z ę ś c i miejsce n i e d o s z y t e p r z e z n a c z o n e n a r ę k a w y . C z ę ś ć przednią,
p r z y p a d a j ą c ą n a p i e r s i , p r z e c i n a ł y p o ś r o d k u o d góry w dół d o 30 i w i ę c e j c m , n a s t ę p n i e
u góry z j e d n e j i d r u g i e j s t r o n y p r z e c i ę c i a ś c i n a ł y k l i n y , k t ó r y c h p o d s t a w ę m i e r z y ł y
p a l c e m w s k a z u j ą c y m . Po podwinięciu f o r m o w a ł y p o o b u s t r o n a c h po d w i e p r o s t o ­
p a d ł e z a k ł a d k i , p o c z y m w c i n a ł y o d s t r o n y k a r k u c z ę ś ć p r z e z n a c z o n ą n a „osyw e c k ę " - k o ł n i e r z i m a r s z c z y ł y j ą t a k , j a k tego w y m a g a ł o b w ó d szyi. W r e s z c i e łąT

V



e

\

\

i i i i i i i i l i

Ryc. 17. Koszule męskie świąteczne, p r z y r a m k o w e . I — koszula starszego t y p u z końca X I X w . z Gościmowic. I I — koszula nowsza z początku XX w . z Zywocina, pow. Piotrków, a — przód, b — tył. a — płat
przedni, b — płat t y l n i , c — przyramek, d — półkarczek, e — wtok, f — główny płat rękawa, g — mankiet,
l i — kołnierzyk, i — tasiemki do zawiązywania koszuli pod szyją t. zw. „zaciogacki", j — napierśnik. Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski. 1952 r. Uwaga: linia ciągła oznacza kontur, — ciągła z przekreśleniami
— miejsca zszycia, przerywana — zgięcia l u b fałdy.

22

c z y ł y o b a p ł a t y na ramionach, p r z y p o m o c y d w ó c h p o d ł u ż n y c h k a w a ł k ó w i w s z y w a ł y
r ę k a w y oraz s t o j ą c ą „ o s y w e c k ę " l u b w y k ł a d a n y kołnierz. K o ń c e r ę k a w ó w z b i e r a ł y
w d r o b n e z m a r s z c z k i i przeszy wały j e t r z y k r o t n i e n i t k ą d l a lepszego u k ł a d u , p r z y ­
t w i e r d z a ł y do n i c h o s z y w e c z k ę ( r y c . 17/1), k t ó r ą o z d a b i a ł y „ s t e b n ó w k ą " , „ r a p e c k a m i " ,
„ k o l o n k ą " , „ ż m i j k a m i " i t p . (patrz r o z d z . I X ) . Były to b a r d z o p r y m i t y w n e i proste „wys y c i a " , do k t ó r y c h u ż y w a ł y p o c z ą t k o w o n i c i l n i a n y c h , w k o l o r a c h c z a r n y m i c z e r w o n y m .
T

7

K o s z u l e tego t y p u n a j c z ę ś c i e j w i ą z a n o p o d s z y j ą t z w . zaściogacką
z czerwonej,
b i a ł e j l u b n i e b i e s k i e j tasiomki o s z e r o k o ś c i o d i do 1,5 c m .
N a p o c z ą t k u X X w i e k u z a c z ę ł y w c h o d z i ć w m o d ę b i a ł e p ł a s k i e h a f t y , p o j a w i ł się w t e d y
n o w y t y p k o s z u l i z p ó ł k a r c z k i e m , w ą s k i m s t o j ą c y m k o ł n i e r z y k i e m oraz z „ w y k ł a d e m "
z a p i n a n y m n a l e w y m r a m i e n i u l u b n a b o k u , r z a d z i e j p o ś r o d k u n a p i e r s i a c h ( r y c . 18).
Koszula t a k a b y ł a s z y t a z c i e n k i e g o płótna i m i a ł a n a j c z ę ś c i e j gors z b i a ł e g o p e r k a l u
l u b l n i a n e j t k a n i n y wątczonej białą bawełną.
Gors c z y l i w y k ł a d p o k r y w a n o b i a ł y m p ł a s k i m h a f t e m ( p a t r z r o z d z . I X ) , m a n k i e c i k ó w c z y l i „ o s y w k i " p r z y r ę k a w a c h n i e z d o b i o n o . D o z a p i n a n i a k o ł n i e r z y k a oraz m a n ­
kietów u ż y w a n o g u z i c z k ó w p o r c e l a n o w y c h a l b o s z k l a n y c h , w k o l o r z e p r z e w a ż n i e
żółtym l u b n i e b i e s k i m .
7

Jak w s k a z u j e z a ł ą c z o n y
r y s u n e k k r o j u (17/111), k o s z u ­
lę szyto z d w ó c h d u ż y c h o d ­
dzielnych płatów o nierównej
długości, t j . p r z e d n i długości
105 c m , t y l n y płat — 100 c m .
T y l n y płat p o z m a r s z c z e n i u
p r z y s z y w a n o do p ó ł k a r c z k a ,
z którym następnie łączono
p r z e d n i płat, k o ł n i e r z , c z y l i
„osy w e c k ę " o s z e r o k o ś c i 3 c m
oraz r ę k a w y u f o r m o w a n e
z prostokątnych kawałków
materiałów o rozmiarach o k .
54 c m n a 43 c m . R ę k a w y
w d o l n e j części
zebrane
w zmarszczki zaopatrywano
w mankiet czyli oszywki
o s z e r o k o ś c i d o c h o d z ą c e j do
5 cm. W górnej części p r z y ­
p a d a j ą c e j p o d p a c h y , da­
w a n o t z w . ..włoki", t j . k w a ­
d r a t o w e k a w a ł k i p ł ó t n a (ok.
11 c m n a 11 cm).
Napierśniki
Z k o s z u l a m i męskimi ściś­
le w i ą z a ł y się n a p i e r ś n i k i ,
c z y l i „półkoszulki" z białego
p e r k a l u l u b l n i a n e g o płótna

Ryc. 18. Przednia część koszuli
męskiej wraz z h a f t o w a n y m „wy­
kładem". Zywocin, pow. Piotrków.
Fot. R. Wecel, 1950 r.

23

w ą t c z o n e g o b a w e ł n ą . S k ł a d a ł y się one
z d w ó c h c z ę ś c i , t j . ze s t o j ą c e g o kołnie­
r z y k a o s z e r o k o ś c i 3 do 4 c m oraz
z „wykładu" o różnych w y m i a r a c h , j a k
3 4 X 2 3 cm, 2 1 X 2 2 cm. T a k kołnierze,
j a k i same w y k ł a d y , o z d a b i a n o p r z y
p o m o c y białego płaskiego h a f t u w róż­
ne m o t y w y o układzie p a s o w y m (patrz
r o z d z . I X ) . P ó ł k o s z u ł k i po założeniu
na piersiach, zapinano na g u z i c z k i na
l e w y m r a m i e n i u l u b n a k a r k u , a u dołu
n a g u z i c z k i od s p o d n i , l u b w i ą z a n o
ich końce p r z y pomocy sznurków na
plecach.
Portki

(spodnie)

P o r t k i szyto z m a t e r i a ł ó w w ł a s n e j
r o b o t y , to j e s t z płótna, „ p r z e r o b i o n k i "
Ryc. 19. Spodnie zwane „portki'". I — spodnie świą­
teczne z Zarnowicy, II — robocze, z Swolszowicy, pow. t j . t k a n i n y l n i a n o - w e ł n i a n e j l u b z suk­
Piotrków, a — z przodu, b — z tyłu, c — krój nogawki,
na. M a t e r i a ł y te b y ł y w j e d n o l i t y m
d — pasek zwany „osywką", e —• wtok zwany też ćwik­
kolorze białym, czarnym, g r a n a t o w y m ,
iem, f — rozcięcie przyporowe przy „fartuszku", g — zaalbo j a k przerobionki — w prążki (tabl.
szywki, h — zakładki. Podziałka 1:50. Rys. J. Sosnow­
I I ) . B y ł y one o d o ś ć p r o s t y m k r o j u o p a r ­
ski, 1952 r.
t y m n a dw óch w i ę k s z y c h p ł a t a c h m a ­
teriału, k t ó r e p o z e s z y c i u o d s t r o n y r o z k r o c z a , t w o r z y ł y n o g a w i c e i c z ę ś c i górne, d o c h o ­
d z ą c e d o b i o d e r ( r y c . 19,1). C z ę ś c i w y k r o j u p r z y p a d a j ą c e n a przód b y ł y w i ę k s z e niż t y l n e ,
a t o dlatego, że te ostatnie b y ł y z b i e r a n e w „ z a k ł a d e c k i " i p r z y s z y w a n e do „ o s y w k i " - p a s k a . O s z y w k a , stanowdąca w ł a ś c i w y pasek przy p o r t k a c h , n i e b y ł a zeszyta z f a r t u s z k i e m ,
ale p o z o s t a w i o n a zupełnie luźno i z a p i n a n a o d d z i e l n i e n a g u z i k u m i e s z c z o n y pośrodku.
T

C z ę s t o , z w ł a s z c z a u c h ł o p c ó w , w s p o m n i a n a o s z y w k a m i a ł a w t y l e p r z e c i ę c i a i b y ł a za­
o p a t r z o n a w d w i e d z i u r e c z k i — p r z e z k t ó r e „ p r z e ś c i u b i a ł o " się żółtą l u b c z e r w o n ą t a s i e m k ę .
P o r t k i miały na przodzie klapę, czyli „fartuszek" zapinany przeważnie z p r a w e j
s t r o n y n a d r e w n i a n y guzik, z w a n y „ o b a r t e k " l u b „ o b e r t e l e k " , w i s z ą c y n a k r ó t k i m
k r ę c o n y m s z n u r e c z k u a l b o r z a d z i e j i to w czasach p ó ź n i e j s z y c h n a — c z a r n e g u z i k i
l u b m e t a l o w e , b ł y s z c z ą c e w k o l o r z e złotym, t z w .
„rusiny".
B y w a ł y rówmież p o r t k i o „ d u b e l t o w y c h f a r t u s z k a c h " w f o r m i e r u c h o m e j k l a p y , te
z a p i n a ł y się z d w ó c h s t r o n b i o d e r .
P o r t k i przeznaczone n a c o d z i e ó i d o r o b o t y p o s i a d a ł y w k r o k u p ó ł o k r ą g ł y k l i n i k z w a ­
n y „ w t o k i e m " l u b „ ć w i k i e m " ( r y c . 19/1), gdyż c h o d z i ł o o to, a b y p o r t k i nie „ciognęły
s i ę " i b y ł y w y g o d n e p r z y r o b o c i e . Po b o k a c h p o s i a d a ł y r ó w n i e ż u k r y t e zgrzebne kieszenie.
P o r t k i przeznaczone do p r a c y z a z w y c z a j nie posiadały o s z y w k i na przodzie, ani
kieszeni, lecz b y ł y z a o p a t r z o n e t y l k o w f a r t u s z e k . S z y ł y j e w r ę k u w i e j s k i e k o b i e t y ,
t o też n i e zawsze b y ł y one zgrabne; za duże ć w i k l e , w y s t a w a ł y d a l e k o p o z a r o z k r o cze i p r z y p o m i n a ł y r a c z e j ł a t y niż w ł a ś c i w e c z ę ś c i s p o d n i .
T a k i e w ł a ś n i e spodnie n a z y w a n o z pogardą „ p o r t a l a m i " l u b „ p o r t o c h a m i " .
N a p o c z ą t k u X X w i e k u p o j a w i ł y się n a terenie powdatu p i o t r k o w s k i e g o spodnie
z r o z p o r k i e m pośrodku, z a c h o w u j ą c e k r ó j d a w n y c h p o r t e k f a r t u s z k o w y c h .
L ej b i k
L e j b i k , Czyli k a m i z e l a , s k ł a d a ł się z p l e c ó w i p r z o d u . P l e c y b y ł y zawsze z innego m a t e ­
riału niż przód. S z y t o j e z p ł ó t n a białego, siwego, czarnego, r z a d z i e j z k u p n e g o m a t e r i a ł u .
24

O w i e l e s t a r a n n i e j d o b i e r a n o materia!*
n a przednią c z ę ś ć l e j b i k a . U ż y w a n o wdęc
tkanin jednokolorowych lub przerobionki
w prążki własnej p r o d u k c j i ; pierwsze były
granatowe, modre, czarne l u b białe, drugie
— w p r ą ż k i o dw óck i w i ę c e j b a r w a c h
(tabl. 111).
T

T k a n i n ę u k ł a d a n o t a k , że j e j prążki biegły
p i o n o w o l u b rówmolegle do pasa. L e j b i k i
robione z materiałów, w których przeważała
czerwień, n a z y w a n o
„cebronymi".
L e j b i k i u ż y w a n e n a codzień l u b do p r a ­
c y b y ł y c a ł e z płótna; z a p i n a n o j e n a j c z ę ś ­
ciej na t z w . „rusiny" c z y l i „orzełki", rzadziej
na czarne kościane guziki układane w d w a
l u b t r z y r z ę d y , w k a ż d y m rzędzie o d 3 d o
4 guzików. W zależności o d i c h uszerego­
Ryc. 20. L e j b i k i : I — l e j b i k roboczy. I I — l e j b i k
w a n i a b y ł y l e j b i k i tzw . d w u i t r z y r z ę d o w e . zwany też kamizelą. I I I — l e j b i k dwurzędowy pod
S t a n o w i ł y one p r z y o d z i e w e k ś w i ą t e c z n y ,
sukmanę. Okazy z Żarnowicy z 1910 r. a — l e j ­
p a r a d n y , na k t ó r y w okresie l e t n i m w k ł a ­ b i k z przodu, b —z tyłu, c—krój przodu, d —tyłu,
e — kieszeni, f — kołnierza. Podzialka 1:20. Rys.
dano b e z p o ś r e d n i o s u k m a n ę , nie z a p i n a j ą c
J. Sosnowski, 1952 r.
j e j . L e j b i k i n a codzień i do p r a c y p o s i a d a ł y
czarne g u z i k i t y l k o w j e d n y m rzędzie.
K r ó j l e j b i k a s k ł a d a ł się zasadniczo z t r z e c h części, t j . t y l n e j oraz d w ó c h p r z e d n i c h
( r y c . 20/1).
T

C z ę ś c i p r z e d n i e p o s i a d a ł y d o ś ć głęboki w y k r ó j p r z y s z y i oraz w y w i n i ę t e k l a p k i ,
n i e k i e d y m i a ł y one również w y k r ó j u dołu w k s z t a ł c i e t r ó j k ą t a ( r y c . 20/11). L e j b i k i te
były pozbawione kołnierzyków. O b o k nich występowały również l e j b i k i posiadające
w y k ł a d a n e k o ł n i e r z y k i ; b y ł y to l e j b i k i d w u r z ę d o w e , u ż y w a n e n a j c z ę ś c i e j w r a z z suk­
m a n a m i ( r y c . 20/[II). L e j b i k i p i o t r k o w s k i e sięgały do pasa i b y ł y d o ś ć o b c i s ł e . N a p r z o d z i e
z p r a w e j s t r o n y , posiadały n a s z y t e k i e s z o n k i p r o s t o k ą t n e .
Spencerek
„ S p a n c e r k i " szyto n a j c z ę ś c i e j z t z w . „ p r z e r ó b k i " c z y l i p r z e r o b i o n k i , r z a d z i e j z p ł ó t n a
lnianego w kolorze m o d r y m , c z a r n y m , niekiedy ciemnozielonym, b u r a c z k o w y m l u b
siwym.
„ S p a n c e r y " b y ł y o b c i s ł e , „ k u s e " i sięgały z a l e d w i e do pasa. S k ł a d a ł y się j a k
w s k a z u j e r y c i n a 21/1 z p l e c ó w , d w ó c h b o k ó w , r ę k a w ó w z m a n k i e t a m i oraz k o ł n i e ­
r z y k a w y k ł a d a n e g o , ale p r z y s z y t e g o z o b u s t r o n do m a t e r i a ł u .

A

L

a

Ryc. 21. 1 — „ S p a a c e r e k " z Zarnowicy. I I —
Kaftan męski z Ręcz­
na, p o w . Piotrków, a —
przód, b — tył, c — krój
przodu, d — tyłu, e —
klina bocznego, f — rę­
kawa,
g — kołnierza.
Podzialka 1:20. Rys. I . J. Sosnowski, I I — J. P.
D e k o w s k i , 1952 r.

23

Ryc. 22. O k r y c i a wierzchnie- I —kapota, I I — s u k m a n a biała z Wiaderna, pow. Piotrków, a — przód,
b — tył, c — krój stanu przodu, d — krój stanu tyłu, e, f — części spódnicy: tyłu, h , i — rękawa z man­
kietem, j—-kołnierza (w I r y c . połowy kołnierza) k — kaletki zwanej „klapką", 1 — k l a p k i kieszeniowej.
Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski, 1952 r.

S p e n c e r k i p o s i a d a ł y p r z y b o k a c h n a j c z ę ś c i e j t z w . „ ś l e p e " kieszenie.
B i o r ą c p o d u w a g ę k r ó j , ułożenie k i e s z e n i i k o ł n i e r z a , n a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , że spenc e r e k r o z w i n ą ł się z l e j b i k a , k t ó r e m u d o d a n o r ę k a w y ; z a r ó w n o j e d e n , j a k i d r u g i r o d z a j
p r z y o d z i e w k u ściśle w i ą ż e się z noszeniem s u k m a n y . P i e r w s z y był p r z e z n a c z o n y p o d
n i ą n a zimę, d r u g i — n a ł a t o .
S p e n c e r k i d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e p o s i a d a ł y n a p r z o d z i e c z a r n e „ p o t r z e b y " , t j . pętle
oraz d r e w n i a n e k o ł e c z k i p o k r y t e nićmi. W X X w i e k u z a p i n a n o j e n a g u z i k i .

Kaftan
„Kafton", j a k o p r z o d z i e w e k roboczy, był noszony przeważnie zimą i w chłodne
d n i jesienne, n a z y w a n o go n i e k i e d y s p a n c e r k i e m a szyto z p r z e r o b i o n k i g r a n a ­
t o w e j , c z a r n e j , z s a m o d z i a ł ó w p r ą ż k o w y c h łub z k u p n e g o b a r c h a n u . K r ó j j e g o
s k ł a d a ł się z 8 c z ę ś c i , to j e s t : z k o ł n i e r z y k a , z p r z o d u , s k ł a d a j ą c e g o się z d w ó c h
płatów , z b o k ó w w f o r m i e d w ó c h k l i n ó w , p l e c ó w oraz j e d n o c z ę ś c i o w y c h r ę k a w ó w
( r y c . 21/11).
7

K a f t a n b y ł d o ś ć l u ź n y i s w o j ą długością sięgał nieco n i ż e j pasa. N a p r z o d z i e
z p r a w e j s t r o n y p o s i a d a ł w p u s z c z o n ą k i e s z o n k ę , k t ó r e j górną c z ę ś ć o s ł a n i a ł a podłużna
k l a p k a . P r z e t r w a ł do o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o .

Kapota
N a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , że „ k a p o t a " z j a w i ł a się n a terenie P i o t r k o w s k i e g o w d r u g i e j
połowie X I X w i e k u .
K a p o t ę szyto z c i e m n o - g r a n a t o w e g o s u k i e n k a , r z a d z i e j z cajgu gayerowskiego f a b r y ­
cznego ( R ę c z n o ) . U ż y w a n o j e j j a k o s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o w okresie l e t n i m , s ł u ż y ł a r ó w ­
nież za ubiór w e s e l n y p a n a m ł o d e g o .
26

K a p o t a s k ł a d a ł a się z d w ó c h p o d s t a w o w y c h części, z obcisłego stanu i dość
l u ź n e j „ s p ó d n i c y " . S t a n o b e j m o w a ł t y ł i p r z ó d ; t y ł dzielił się n a d w a p ł a t y
z w ę ż a j ą c e się w k i e r u n k u pasa; przód zaś miew ał d w i e p o ł ó w k i , u k t ó r y c h w gór­
n e j c z ę ś c i z n a j d o w a ł y się k l a p k i . Stan b y ł z a o p a t r z o n y w p ó ł o k r ą g ł y k o ł n i e r z y k
i w luźne r ę k a w y z m a n k i e t a m i . D ó ł k a p o t y , c z y l i s p ó d n i c a , o b e j m o w a ł a ogółem sześć
części, a w i ę c d w a ś r o d k o w e k l i n y zbliżone do p r o s t o k ą t ó w , t y l e ż klinów
bocz­
n y c h w formie trójkątów wreszcie d w a płaty stanowiące
w ł a ś c i w e p o ł y tego
przyodziewku.
T

T

S p ó d n i c ę k a p o t y w t y l n e j c z ę ś c i u k ł a d a n o w z a s z e w k i , z a o p a t r u j ą c j ą po b o k u
w k l a p k i ( r y c . 22/1). W pasie n a d k l a p k a m i , umieszczano p o j e d n y m g u z i k u .
K a p o t a b y ł a d o ś ć długa, gdyż sięgała n i ż e j k o l a n . P o s i a d a ł a d w i e p o p r z e c z n e
kieszenie boczne, u k r y t e , z podłużnymi k l a p k a m i . K o ł n i e r z w r a z z k l a p a m i p r z y k a ­
pocie b y ł w y k ł a d a n y . N a p r z o d z i e miała d w a r z ę d y guzików, z k t ó r y c h j e d e n służył
do p a r a d y , d r u g i d o z a p i n a n i a .
K a p o t a b y ł a zupełnie p o z b a w i o n a o b l a m ó w k i .
Sukmana

granatowa

S u k m a n a g r a n a t o w a b y ł a noszona j u ż w p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X wieŁu, j a k o t y m
ś w i a d c z ą p r z e k a z y d r u k o w a n e . P r z e t r w a ł a o n a n a j d ł u ż e j , gdyż do o k r e s u m i ę d z y w o ­
jennego, w południowej części Piotrkowskiego.
Szyto j ą z granatowego sukna
l u b t a k z w a n e j p r z e r o b i o n k i (patrz
r o z d z . V I I I ) . T k a n i n y te n a j c z ę ś c i e j
folowano. Górną część
sukmany
zaopatrywano w płócienną czarną
p o d s z e w k ę i sześć b ł y s z c z ą c y c h g u ­
zików, k t ó r e p r z y s z y w a n o t a k , że
tworzyły d w a rzędy.
Krój sukmany granatowej odpo­
w i a d a ł k r o j o w i k a p o t y ( r y c . 22/1)
z t ą r ó ż n i c ą , że s u k m a n a m i a ł a k i e ­
szenie s k o ś n e oraz w t y l n e j c z ę ś c i
była sfałdowana i miała rozcięcie
zamiast zaszewek.
W sukmanach granatowych widzi­
m y chłopów z okolic R ę c z n a na
obrazie Wojciecha
Piechowskiego,
m a l o w a n y m w 1899 r .
W zasięgu s u k m a n y b i a ł e j , a w i ę c
w p ó ł n o c n e j c z ę ś c i uwzględnionego
obszaru, w y s t ę p u j e r ó w n i e ż s u k m a ­
na granatowa, której k r ó j jest od­
m i e n n y od k r o j u s u k m a n y g r a n a t o ­
w e j z o b s z a r u południowego, o d p o ­
wiada bowiem krojowi sukmany
b i a ł e j ( r y c . 22/11). S k ł a d a się p r z e t o
z o d d z i e l n e g o stanu, ze s p ó d n i c y
ujętej w kontrafałdy, z rękawów
o w y w i n i ę t y c h m a n k i e t a c h , oraz z w y ł o ż o n e g o k o ł n i e r z a . T e n t y p s u k m a n y o b s z y w a n o
czarną tasiemką l u b sznureczkiem, a na przodzie zdobiono c z a r n y m i
„siamerami"
czyli „potrzebami".
27

Sukmana

siwa

S u k m a n ę siwą, c z y l i „siaraczkową"
a l b o t z w . „siwką , szyto z s u k n a d o m o w e j r o ­
b o t y . N i c i p r z e z n a c z o n e n a w ą t c z e n i e tego s u k n a , o t r z y m y w a n o ze z m i e s z a n e j w e ł n y
czarnej i białej lub skręcano już uprzedzone nici w t y c h dwóch kolorach. Niekiedy
k u p o w a n o g o t o w e s u k n o siwe, z w a r s z t a t ó w b r z e z i ń s k i c h .
S i w k i noszone n a p o c z ą t k u X X w i e k u p o s i a d a ł y przód gładki, z a p i n a n y n a czarne
g u z i k i , t y ł zaś u ł o ż o n y w d w a k o n t r a f a ł d y ; p o ł y , „ w y k ł a d y " oraz dolną Część m a n ­
kietów obszywano czarną tasiemką.
S u k m a n y siwe, b y ł y szeroko r o z p o w s z e c h n i o n e w P i o t r k o w s k i e m , w p i e r w s z e j p o ł o ­
w i e X I X w i e k u ; j e d n e z n i c h z a p i n a ł y się n a h a f t k i i z a o p a t r z o n e b y ł y w „ p o t r z e b y
s z m o k l e r s k i e " , inne b y ł y z g u z i k a m i , n a w z ó r surdutów, m i a ł y p o d s z e w k ę p ł ó c i e n n ą ,
g r a n a t o w ą ; t a k i e j s u k m a n y nie z n a l e z i o n o w terenie, stąd b r a k opisu k r o j u i i n n y c h
szczegółów.

\^
Sukmana

biała

S u k m a n a b i a ł a z w a n a „ w o l b o r s k ą " b y ł a s z y t a z białego, d o b r z e w y p r a w i o n e g o
s u k n a , s k ł a d a ł a się z d w ó c h p o d s t a w o w y c h części, ze s t a n u i s p ó d n i c y ( r y c . 22/11).
Stan n a ogół b y ł d o ś ć o b c i s ł y i p o s i a d a ł n a p l e c a c h s i e r p o w a t e p r z e c i ę c i a , starannie
z a m a s k o w a n e c z a r n ą t a s i e m k ą . S p ó d n i c a , s t a n o w i ą c a j e j d o l n ą c z ę ś ć , s k ł a d a ł a się
z t r z e c h d u ż y c h płatów oraz c z t e r e c h k l i n ó w t r ó j k ą t n y c h i b y ł a starannie s f a ł d o w a n a .
Kołnierz b y ł w y k ł a d a n y , a r ę k a w y z m a n k i e t a m i .
B i a ł a s u k m a n a b y ł a bogato o b l a m o w a n a c z a r n ą taśmą, n a r ę k a w a c h , kołnierzu, p l e ­
c a c h i p o b r z e g a c h d w ó c h połów.
N ą p r z o d z i e s u k m a n a m i a ł a t z w . p o t r z e b y , k t ó r e s ł u ż y ł y r a c z e j do o z d o b y , niż
d o z a p i n a n i a . P o t r z e b y s k ł a d a ł y się z czarnego s z n u r k a c z y l i „plotki" oraz z „obert e l k ó w " d r e w n i a n y c h o k r y t y c h c z a r n ą „ p o w ł o k ą " (tkaniną) l u b nićmi.
Burka
B u r k a — często z w a n a r ó w n i e ż „ w a t ó w k ą " , s t a n o w i ł a odzież z w i e r z c h n i ą , głównie
p r z e z n a c z o n ą n a zimę. S z y t o j ą z czarnego l u b g r a n a t o w e g o f o l o w a n e g o s u k n a d o ­
m o w e j r o b o t y . B y ł a ona d o ś ć luźna i sięgała do k o l a n ( r y c . 24). K r ó j j e j s k ł a d a ł

Ryc. 24. Watówka zwana też „burką" z 1909 r. z Chorzęcina, pow. Brzeziny,
a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — rękawa, f — mankietu
g — kołnierza. Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski, 1952 r.

się z j e d n o l i t y c h p l e c ó w i p r z o d u podzielonego n a d w a płaty, w k t ó r y c h w d o l n e j
c z ę ś c i m i e ś c i ł y się u k r y t e kieszenie o s k o ś n y c h o t w o r a c h ( r y c . 24). R ę k a w y dość
obszerne, z a k o ń c z o n e m a n k i e t e m z o d d z i e l n e g o m a t e r i a ł u o s z e r o k o ś c i 12 c m kołnierz
w y k ł a d a n y , o s z e r o k o ś c i 8 c m . P r z ó d w a ł ó w k i , z a p i n a n y n a h a f t k i , posiadał d l a
o z d o b y c z a r n e pętle, k t ó r e z a k ł a d a n o n a podłużne o b e r t e l k i .
B u r k ę p i k o w a n o kupną watoliną l u b czystą zgręplowaną wełną i zaopatrywano
w p o d s z e w k ę p ł ó c i e n n ą , n a j c z ę ś c i e j c z a r n ą . N i e k i e d y zamiast p ł ó c i e n n e j p o d s z e w k i
d a w a n o m a t e r i a ł ze starego w e ł n i a k a l u b z a p a s k i .
28

Kożuchy
W d r u g i e j p o l o w i e X I X w i e k u noszo­
n o t u d w a r o d z a j e k o ż u c h ó w , „tołuby"
oraz k o ż u c h y k r y t e p r z e r o b i o n k ą . T o ­
łuby miały odwróconą na zewnątrz
żółtą l u b b i a ł ą s k ó r ę , d o b r z e w y p r a ­
wioną. P o s i a d a ł y one s z e r o k i kołnierz,
s i ę g a j ą c y p r a w i e do p o ł o w y p l e c ó w ,
t a k i w ł a ś n i e k o ł n i e r z n a z y w a n o w Kłudzicach tołubem.
K o ż u c h zapinał się na m e t a l o w e
h a f t k i z w a n e „ k o n i a m i " . N a s z y t e na
p i e r s i a c h p o t r z e b y , s k ł a d a j ą c e się z pęt
l i c i s k ó r z a n y c h guzików, służyły j a k o
elementy zdobnicze.
K o ż u c h y , p o d s z y t e s k ó r k a m i bara­
n i m i , k r y t o samodziałem g r a n a t o w y m ,
c z a r n y m l u b s i w y m . M i a ł y one k r ó t k i e
wykładane kołnierze i były zapinane
n a o k r ą g ł e g u z i k i ; sięgały
poniżej
k o l a n ; p r z e t r w a ł y do o k r e s u m i ę d z y ­
wojennego.
Na początku X I X w i e k u upowszech­
n i ł y się w o k o l i c a c h B a r k o w i e k r ó t k i e
k o ż u s z k i f a r b o w a n e na żółto z obcis­
łymi r ę k a w a m i , bez k o ł n i e r z a , o skośn y c h k i e s z e n i a c h , z a p i n a n e na pętle
oraz c z t e r y c z a r n e g u z i k i .
Uczesanie

R y c 25. Mężczyzna w czapce włóczkowej. Nagórzyce,
pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r.

i nakrycie

głowy

W d r u g i e j połowie X I X w i e k u , j a k w y n i k a z o p o w i a d a ń
w P i o t r k o w s k i e m n o s i l i długie w ł o s y w t z w . „przedziałkę"',
W ł o s y o k r y w a ł y górną c z ę ś ć uszu, s k r o n i e i z a c h o d z i ł y
U dołu b y ł y p o d s t r z y ż o n e n a „ o k r ą g ł o " , stąd też m ó w i o n o ,
nane p o d „donicą" (tabl. I ) .

informatorów, mężczyźni
t j . rozczesane po środku.
na boczne części czoła.
że w ł o s y zostały w y r ó w ­

C z a p k i
R o g a t y w k i . W" d r u g i e j połowie X I X w i e k u noszono r o g a t y w k i , k t ó r e n a z y w a n o
c z a p k a m i „ r o g a t y m i " . Szyto j e p r z e w a ż n i e z g r a n a t o w e g o s u k n a , r z a d z i e j czarnego l u b
ciemnozielonego; w W i a d e r n i e i o k o l i c y z granatowego aksamitu.
R o g a t y w k a s k ł a d a ł a się z w i e r z c h u oraz o t o k u . W i e r z c h dzielił się n a c z t e r y t r ó j ­
k ą t n e k a w a ł k i , z w a n e „ k w a t e r k a m i " . Po z s z y c i u k w a t e r e k p o w s t a w a ł y k r z y ż u j ą c e się
s z w y , k t ó r e z a k r y w a n o j a s n o - g r a n a t o w ą t a s i e m k ą ( r y c . 27/1). W p i e r w s z y c h l a t a c h
X X w i e k u o b l a m ó w k ę r o b i o n o p r z y p o m o c y c z e r w o n e j w s t ą ż e c z k i , c h c ą c t y m spo­
sobem z a a k c e n t o w a ć s w o j e poczucie n a r o d o w e .
W o k o l i c a c h Ręczna k w a t e r k i w r o g a t y w c e były na p r z e m i a n białe i czerwone
a pośrodku posiadały biały guzik.
O t o k z reguły był p o k r y t y w y p r a w i o n y m b a r a n k i e m w kolorze c z a r n y m , s i w y m
l u b b i a ł y m . R o g a t y w k i z s i w y m b a r a n k i e m n a z y w a n o „siwymi c o p k a m i " .
29

D l a w i ę k s z e j f a n t a z j i c z a p k i o z d a b i a n o często b a r w n y m „ k u t a s i k i e m " , „ k o c a n k i e m "
z r o b i o n y m z w e ł n y j e d n o l u b w i e l o b a r w n e j . K u t a s i k zwisał na s z n u r e c z k u z p r a w e ­
go b o k u .
Zimowe r o g a t y w k i były w ykładane wełną, watą l u b pakułami.
C z a p k i o k r ą g ł e . C z a p k i okrągłe o c z a r n y m b a r a n k u i d n i e s u k i e n n y m g r a n a ­
t o w y m w y s t ę p o w a ł y w P i o t r k o w s k i e m jeszcze w p i e r w s z e j połowie X I X w i e k u (1832 r . ) .
S k ł a d a ł y się one z d w ó c h z a s a d n i c z y c h części, to j e s t z w i e r z c h n i e j w o l n e j , o d k r y w a n e j ,
p r z e c i ę t e j z j e d n e j s t r o n y i s p o d n i e j , p r z y l e g a j ą c e j b e z p o ś r e d n i o do g ł o w y . P r z y n o s z e n i u
g ó r n ą c z ę ś ć z a k ł a d a n o n a d o l n ą i s z n u r o w a n o za p o m o c ą c z a r n e j t a s i e m k i , k t ó r e j k o ń c e
wiązano na kokardę.
r

Tego r o d z a j u c z a p k i p r z e t r w a ł y d o k o ń c a X I X w i e k u w M o s z c z e n i c y i W o ź n i k a c h .
N a terenie B a r k o w i e , M o k r i i n n y c h w s i p o ł o ż o n y c h n a l e w y m b r z e g u P i l i c y , m i ę d z y
M u r o w a ń c e m a S w o l s z e w i c a m i , p r z y j ę ł y się w u b i e g ł y m s t u l e c i u n i s k i e o k r ą g ł e c z a p k i
o c z a r n y m s u k i e n n y m d n i e , obszyte c z a r n y m l u b s i w y m b a r a n k i e m .
W X X w i e k u u p o w s z e c h n i ł y się czarne c z a p k i s t o ż k o w e noszone w z i m i e . B y ł y one
r o b i o n e ze s k ó r k i b a r a n i e j l u b z p r z ę d z y w e ł n i a n e j . Pierwsze n a z y w a n o „ b a r a n i c a m i " ,
d r u g i e „ w ł ó c z k o w y m i " ( r y c . 15). P r z y n o s z e n i u t y c h c z a p e k z l e k k a w c i s k a n o d n o
do wnętrza.
K a s z k i e t y . Już w d r u g i e j połowie X I X w i e k u b y ł y noszone g r a n a t o w e , r z a d z i e j
c z a r n e sukienne k a s z k i e t y . M i a ł y one d o ś ć szerokie d n o , w p r z e d n i e j c z ę ś c i p o d n i e s i o n e
nieco w górę. K a s z k i e t y p o s i a d a ł y s k ó r z a n e d a s z k i oraz l a m p a s y , p r z y t w i e r d z o n e p o
b o k a c h g u z i c z k a m i ; b y ł y noszone p r z e w a ż n i e l a t e m .
N a k i l k a łat p r z e d pierwszą w o j n ą ś w i a t o w ą p r z y j ę ł y się k a s z k i e t y
o d n i e o k r ą g ł y m , r ó w n o n a c h y l o n y m . B y ł y one r ó w n i e ż z a o p a t r z o n e
i lampasy, nazywano je

granatowe
w daszek
„maciejów­

kami".

„ D u c h e n k a " jest to o k r ą g ł a cza­
peczka, którą n a k r y w a n o głowę umar­
łego. R o b i o n o j ą z cienkiego białego
p ł ó t n a l n i a n e g o . K r ó j j e j s k ł a d a ł się
z d w ó c h c z ę ś c i : o t o k a t j . paseczka
o s z e r o k o ś c i 6 c m , długości o k o ł o 60 c m
oraz z d n a , t j . okrągłego k a w a ł k a m a ­
teriału o p r o m i e n i u o k o ł o 9 c m .
D u c h e n k a b y ł a zupełnie p o z b a w i o ­
n a ozdób.
K a p e l u s z e . Jeszcze o k o ł o 1890 r.
noszone b y ł y czarne, f i l c o w e k a p e l u ­
sze. Miały one n a s t ę p u j ą c e w y m i a r y :
w y s o k o ś ć — 12 c m , o b w ó d u p o d s t a ­
w y —• 57, p r z y d n i e 51, w n a j w ę ż s z y m
m i e j s c u 48; ś r e d n i c a d n a 16, s z e r o k o ś ć
ronda — 5 cm. U kapeluszy tych był
„kromiec" (rondo) z l e k k a w y w i n i ę t y d o
góry. G ł ó w k ę f o r m o w a n o w t e n spo­
sób, że j e j d o l n a c z ę ś ć b y ł a szersza
od górnej, p r z y t y m środkowa część

Ryc. 26. Woźnica we współczesnej zimowej
czapce i watówce z pogranicza zasięgu stroju
piotrkowskiego. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r.

30

Ryc. 27. Męskie nakrycia głowy: I — Granatowa rogatywka z czarnym barankiem ze wsi Swolszewic.
pow. Piotrków, w . X I X . I I — słomiany kapelusz z okolic Piotrkowa w g . Bazewicza, początek X X w i e k u ,
I I I — k a p e l u s z f i l c o w y zwany . . r y j e m " , noszony w X I X w . a — p r z ó d , b — t y ł . Ze zbiorów Muzeum
w Piotrkowie T r y b u n a l s k i m . Rys. W. Rudź, 1952 r.

t w o r z y ł a w k l ę ś n i ę c i e . O g ó l n y w i d o k tego k a p e l u s z a p r z y p o m i n a ł świński
n a z y w a n o go „ryjem",
l u b ..ryjkiem"
( r y c . 27/111).

r y j , stąd

O t o k t a k i e g o k a p e l u s z a o z d a b i a n o p o d w ó j n ą c z a r n ą a k s a m i t k ą , k t ó r e j k o ń c e pusz­
czano w tył. W c z ę ś c i p r z y p a d a j ą c e j n a d c z o ł o p r z e w l e k a n o m e t a l o w e p ó ł k o l i s t e l u b
prostokątne sprzączki, najczęściej o złotym połysku.
I n n y t y p k a p e l u s z a p o j a w i ł się w X X w i e k u ; b y ł o n rówmież z czarnego f i l c u ,

ale

0 n i ż s z e j g ł ó w c e i d o ś ć dużym, z l e k k a w y w i n i ę t y m r o n d z i e . J e d y n ą jego o z d o b ę
stanowiła c z a r n a a k s a m i t k a , b i e g n ą c a d o o k o ł a główki, k t ó r e j k o ń c e b y ł y zczepione
szpileczką.
W s k w a r n e l a t o , z w ł a s z c z a w okresie żniw, o k r y w a n o głowę s ł o m i a n y m k a p e l u s z e m ,
w ł a s n e j r o b o t y ( r y c . 25, 27/11). K a p e l u s z t e n posiadał szerokie r o n d o i b a r d z o n i s k ą
główkę, przybraną czerwoną wstążką, l u b obwódką z zielonej l u b czerwonej zaplotki
słomianej, w s z y t e j w ścianki „ k r o m c a " .

Obuwie
*
Buty

stanowią

oddawna najważniejszy

rodzaj obuwia męskiego.

d r u k o w a n y c h z pierwszej połowy X I X wieku,

W

przekazach

spotykamy niejednokrotnie określenia:

„buty p a s o w e " , „buty proste n a obcasach i p o d k ó w k a c h " oraz „buty

chłopskie".

W p i e r w s z y c h l a t a c h po u w ł a s z c z e n i u n o s z o n o b u t y t a k z w a n e „ w y w i j a n e " .
d a ł y one

cholewy z miękkiej skóry i były

k a r b o w a n y c h f o r m a c h . Po nałożeniu
c h c ą c t y m sposobem
boczne szwy,

nadać j e j

skóry

pożądane

będące jednocześnie

s f a ł d o w a n e w p r z e g u b a c h na

przywiązywano j ą do d r e w n i a n e j
kształty. U butów t y c h cholewa

śladami

dwóch

schodzących

się

Posia­

specjalnych
formy,

posiadała

z sobą

części.

S z w y boczne były w y k o n a n e ręcznie p r z y pomocy d r a t w y .
P r z y n o s z e n i u w i o t k i e c h o l e w y w y w i j a n o i p o d w i ą z y w a n o k o l o r o w ą t a s i e m k ą z „kor

cotkami"

( p o m p o n i k a m i ) t a k , że j e j k o ń c e z w i s a ł y zawsze w o l n o o d z e w n ę t r z n e j s t r o n y

nóg. W y w i n i ę t e części o d b i j a ł y swą b i a ł o ś c i ą o d czarnego tła b ł y s z c z ą c e j c h o l e w y .
B u t y w y w i j a n e p o s i a d a ł y p r z y s z w y i o b ł o ż y n y j e d n o l i t e , obcas ś r e d n i e j
2.5—5 c m ,

wzmocniony

żelazną

podkówką.

Na p i ę t a c h

widniały

k t ó r e s k ł a d a ł y się z t r z e c h e l e m e n t ó w , a m i a n o w i c i e z c z a r n e j
n i e w i e l k i e g o mosiężnego k r ą ż k a oraz ś r u b e c z k i
twierdzone

do u s z t y w n i a ć z a

śródstopia.

tzw.

„huncwoty",

skórzanej

podkładki,

przy pomocy której były

Huncwoty

pełniły

wysokości

d w a zadania,

one

przy­

estetyczne

1 p r a k t y c z n e ; stanowiły więc z jednej strony m o t y w zdobniczy, z drugiej, — służyły
j a k o p u n k t o p a r c i a p r z y ściąganiu b u t ó w n a t z w .

„piesku".

O p i s y w a n e obuwde w y s z ł o z u ż y c i a o k o ł o 1895 r .
W ostatnich latach X I X wdeku stały

się b a r d z o

modne buty

zwane

„kanciokami"

( r y c . 28/11). P o s i a d a ł y one o b c a s y o ś r e d n i e j w y s o k o ś c i , n o s y p ó ł o k r ą g ł e , a d o l n e c z ę ś c i
31

k a r b o w a n e . B u t y te i m a ł y p r z y s z w y i o b ł o ż y n y z s o b ą zszyte. C h o l e w y b y ł y u s z t y ­
wnione i nie potrzebowały podwiązek p o d k o l a n a m i .
U k a n c i o k ó w w i e r z c h oraz c h o l e w y b y ł y n a j c z ę ś c i e j j u c h t o w e , a p o d e s z w y ze s k ó r y
„ a m b u r s k i e j " c z y l i h a m b u r s k i e j , t j . w ołowej.
T

N a p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o stulecia p o j a w i ł y się czarne b u t y ,.na z a k ł a d k ę " ( r y c . 28,111).
C h o l e w y i c h b y ł y s z t y w n e i ściśle d o p a s o w a n e d o nóg. D o l n a c z ę ś ć c h o l e w y posia­
d a ł a l e k k i e sfałdowauie. W o k o l i c a c h W o l b o r z a i C h o r z ę c i n a s f a ł d o w a n i a te u k ł a ­
d a n o w d o ś ć r e g u l a r n e „ z a k ł a d k i " , n a j c z ę ś c i e j w l i c z b i e sześciu.
B u t y takie przetrwały p r a w i e do r o k u

1920.

Zimą w k ł a d a n o do b u t ó w „ w i e c h c i e " ze słomy, a n o g i o w i j a n o w e ł n i a n y m i o n u ­
c a m i . D l a u t r z y m a n i a c i e p ł a s m a r o w a n o b u t y zimą sadłem, słoniną, r z a d z i e j k u p n ą
o l i w ą . L a t e m czyszczono j e sadzą r o z p u s z c z o n ą w m l e k u l u b ślinie.
W okresie m i ę d z y w o j e n n y m w c h o d z ą w u ż y c i e t r z e w i k i oraz p a n t o f l e f a b r y c z n e g o
pochodzenia.
P r z y p r a c a c h g o s p o d a r s k i c h l a t e m i zimą, n o s i l i chłopi t r e p y , k t ó r e s k ł a d a ł y się
z d r e w n i a n y c h podeszew, z w a n y c h „ z a c i o s a m i " , „ o c i o s a m i " , z p r z y s z w y , tudzież
z t y l n e j części, z w a n e j ..pinagą".
N a j c h ę t n i e j n a ciosy b r a n o d r z e w o o l c h o w e , gdyż
b y ł o ono l e k k i e i nie p r z e p u s z c z a ł o w o d y .
W i e r z c h i „ p i n a g ę " r o b i o n o p r z e w a ż n i e ze starego o b u w i a . S k ó r ę d o d r e w n i a n y c h
spodów p r z y b i j a n o p r z y p o m o c y d r u t u , gwoździ l u b n i e w i e l k i c h h a c z y k ó w .
T r e p y były w trzech fasonach: płytkie, z c h o l e w k a m i l u b c h o l e w a m i . O d p o w i a ­
d a ł y w i ę c one t r z e m z a s a d n i c z y m r o d z a j o m s k ó r z a n e g o o b u w i a , t j . p a n t o f l o m , t r z e ­
w i k o m , b u t o m , i w zależności od tego s ł u ż y ł y d o o d p o w i e d n i c h p r a c . W p ł y t k i c h
trepach odbyw ano przeważnie porządek d o m o w y , w głębszych t j . z c h o l e w k a m i
i c h o l e w a m i , r o b o t y w p o l u , j a k o r k i , s i e w y i t p . N a zimę t r e p y zabezpieczano k a ­
wałkami skóry.
T

Z n a n y b y ł jeszcze i n n y r o d z a j t r e p ó w , a m i a n o w i c i e , t z w . „ d r e w n i o k i " , k t ó r e
d ł u b a n o w d r z e w i e n a d a j ą c i m f o r m ę płytkiego o b u w i a ( r y c . 28/1). D r e w n i o k i r o b i o n o
t a k , j a k ociosy z o l c h y i noszono j e w czasie r o b ó t „ m o k r y c h " , j a k p r z y w y r z u c a n i u
g n o j u , k o p a n i u t o r f u i g l i n y . D r e w n i o k i j e d n a k nie u p o w s z e c h n i ł y się, bo b y ł y
ciężkie i niew ygodne.
r

I

Z

ffl

Ryc. 28. O b u w i e : I — „ p i o r u n k i " — obuwie drewniane z Żarnowicy, p o w . Piotrków. Ze zbiorów M u ­
zeum w Piotrkowie. I I — but męski z końca X I X w . Ręczno, pow. Piotrków. I I I — but męski z początku
X X w . Milejów, pow. Piotrków. Rys. podług ilustracji W. Rudzi i J. Sosnowskiego — Barbara
Jeziorkowska, 1954 r.
32

R ę k a w k i
R ę k a w k i , z w a n e w j ę z y k u l u d o w y m „ m a j k i e t k a m i " l u b „ m a j k i e t a m i " , noszone
p r z e d e w s z y s t k i m przez m ł o d y c h m ę ż c z y z n , u t r z y m a ł y się n a j d ł u ż e j ; bo d o r . 1950,
w o k o l i c a c h W i t o w a i M i l e j o w a . Noszono je p o w y ż e j napiąstka, wyglądały j a k część
górna p o ń c z o c h y . R o b i o n o j e z w e ł n y n a d r u t a c h b ą d ź też p r z y p o m o c y d r e w n i a n e j
k u l k i w j e d n y m l u b w i ę c e j k o l o r a c h . Z j e d n o b a r w n y c h n a j c h ę t n i e j noszono c z e r w o n e ,
zielone, g r a n a t o w e l u b czarne.
R ę k a w k i ozdabiano p r z y pomocy drobnych paciorków w rozmaite, najczęściej mo­
t y w y g e o m e t r y c z n e , b y ł y p o d o b n e do z d o b i n n a m a n k i e c i k a c h k o b i e c y c h ( r y c . 68).
N a c o d z i e ń — „do c h o d u " — b y ł y bez ozdób, ale za to w r ó ż n o k o l o r o w e p r ą ż k i .
O z d o b n e r ę k a w k i w y k o n y w a n e b y ł y n a j c z ę ś c i e j przez d z i e w c z y n ę , j a k o u p o m i n e k
dla chłopca.
Uzupełnienia

stroju

D r u ż b o w i e w e s e l n i p r z e d 40-oma l a t y m i e l i p r z y l e w y m b o k u „ k w i o t e k " , a na
głowie c z a p k ę p r z y b r a n ą w „rózgi" l u b „trzęsidła. „ K w i o t e k " s k ł a d a ł się z k i l k u
g a ł ą z e k m i r t u , asparagusu l u b z k w i a t ó w o g r o d o w y c h , aster, róż, a l b o z ż ó ł t y c h
„karafiołów" (tagafes). U s p o d u b u k i e c i k a , z r o b i o n e g o z t y c h roślin, w i ą z a ł y d r u h e n k i
w s t ą ż k ę dł. 1,50 m , a szer. 5 c m , k t ó r e j k o ń c e s p ł y w a ł y do k o l a n . K o l o r w stążek
u ż y w a n y c h do „ k w i o t k a " n i e b y ł j e d n a k o w y w c a ł y m p o w i e c i e : w M o s z c z e n i c y ,
Woźnikach i W i t o w i e — czerwony, w Gomolinie — g r a n a t o w y , w Sulejowie
zaś — z i e l o n y .
T

„Rózgi' noszono n a j d ł u ż e j w o k o l i c a c h W o l b o r z a , „trzęsidła" w o k o l i c a c h B a r k o w i e .
Pierwsze s k ł a d a ł y się z k u p n y c h k w i a t ó w , liści, s z y c h u i b ł y s z c z ą c y c h d r u c i k ó w
( r y c . 14); d r u g i e z k o g u c i c h — r ó ż n o b a r w n y c h piór.
Po u m o c o w a n i u trzęsidła l u b rózgi p r z y czapce, o w i ą z y w a n o o t o k c z e r w o n ą
w s t ą ż k ą (szer. 3 cm), k t ó r ą po związaniu w k o k a r d ę n a d l e w y m u c h e m , r z u c a n o z f a n ­
tazją na ramię. N i e k i e d y d l a zwiększenia efektu, środkową część wstążki w o t o k u
p r z y o z d a b i a n o s r e b r n ą l u b złotą l a m ą , a do k o k a r d y d o d a w a n o m a ł y s z y c h o w y
kwiatek.
Jeszcze p r z e d 40-oma l a t y „ w i a n u s z e k " stanowił s y m b o l k a w a l e r s t w a . W i t o go
z g a ł ą z e k r u t y l u b b a r w i n k u , w i e l k o ś c i dłoni. W i a n u s z e k po p r z y p i ę c i u d o s u k m a n y
z p r a w e j s t r o n y uzupełniano b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą z a w i ą z a n ą w k o k a r d ę , k t ó r e j d w a
k o ń c e długości o k . 30 c m s p ł y w a ł y w dół ( r y c . 16). P r z y p i n a n o go p a n u m ł o d e m u .

Rozdział
O G Ó L N Y OPIS STROJU

VI
KOBIECEGO

U b i ó r r o b o c z y . Starsze k o b i e t y p r z y p r a c y m n i e j d b a ł y o z e w n ę t r z n y w y g l ą d ;
u b i e r a ł y się często w p o d n i s z c z o n ą , nieraz dziurawą i w y p ł o w i a ł ą odzież. T y l k o
b a r d z i e j „honorne" gospodynie miały roboczy p r z y o d z i e w e k staranniejszy.
Już w c z e s n ą wiosną z a b i e r a ł y się one d o „ n a r z ą d z a n i a " s t a r e j i szycia n o w e j
odzieży, głównie z m a t e r i a ł ó w l n i a n y c h . Z a p a s k i , k i e c k i c z y s t a n i k i , przeznaczone
do r o b o t y b y ł y p o z b a w i o n e n a j c z ę ś c i e j w s z e l k i c h ozdób. N a j b a r d z i e j s t a r a n n i e t a k
p r z y p r a c y , j a k i „wedle c h a ł u p y " n o s i ł y się d z i e w c z ę t a n a w y d a n i u , l u b s t a r a j ą c e
się o z d o b y c i e „ c h ł o p o k a " . U b i e r a ł y się one w b a r w n e w e ł n i a k i czy z a p a s k i , d o
w ł o s ó w w p l a t a ł y szerokie w s t ą ż k i , a n a s z y j ę z a k ł a d a ł y s z n u r y p a c i o r k ó w .
7

3 Strój

Piotrkowski

33

Ubiór p r z e z n a c z o n y na codzień, na t z w . „ p o r y w k ę " , b y ł c i e m n i e j s z y , niż ś w i ą t e ­
c z n y . C z ę s t o b y ł a to odzież ś w i ą t e c z n a , k t ó r a j a k p o d a j ą i n f o r m a t o r k i , „wysła
z obiegu'', t. j . p r z e s t a ł a b y ć m o d n ą l u b z o s t a ł a z n i s z c z o n ą .
Z pieśni o szatanie, co p o r w a ł d z i e w c z y n ę , d o w i a d u j e m y się, że
Do kościoła (chodziła) w zgrzebniey.
do karcmiska w spódnicy.

a w i ę c n a r u s z y ł a p r z y j ę t y p o r z ą d e k r z e c z y w i e j s k i e j s p o ł e c z n o ś c i . S t r o j e n a codzień
nie b y ł y z b y t zróżnicowane, gdyż głównie s k ł a d a ł y się z w e ł n i a k a , względnie spód­
n i c y , długiego f a r t u s z k a , k o s z u l i , gorsetu, z a p a s k i do o d z i e w u , c h u s t e c z k i i z b u c i ­
k ó w o długich c h o l e w k a c h .
Stró j świątecznym
Strój świąteczny letni dziewcząt i młodych mężatek b y ł
zupełnie p o d o b n y ; . s k ł a d a ł się o k . 1912 r. z c h u s t e c z k i , s p ó d n i c y , f a r t u s z k a , k o s z u l i
h a f t o w a n e j o s z e r o k i c h r ę k a w a c h z m a n k i e t a m i , s z n u r o w a n e g o gorsetu z w y s z y c i e m ,
oraz ze sznurów p a c i o r k ó w . B u c i k i n a w y s o k i c h obcasach b y ł y s z n u r o w a n e , ( t a b l . I I ) .
U s t a r s z y c h k o b i e t w t j m czasie p r z e w a ż a ł y czepce, w e ł n i a k i , z a p a s k i z „ s i o t e c k ą " ,
k a f t a n y oraz z a p a s k i d o o d z i e w u o s z e r o k i c h d n a c h ( t a b l . 11). B u c i k i m i a ł y k r ó t k i e
c h o l e w k i . T e n s t r ó j z m a ł y m i o d m i a n a m i (np. n a k ł a d a n e n a k o s z u l e k r y z y ) p r z e t r w a ł
do o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o ( r y c . 15).
W p ó ź n i e j s z y m czasie d z i e w c z ę t a nosiły te same c z ę ś c i s t r o j u , lecz zamiast k o s z u l i
w d z i e w a ł y p o d gorset b i a ł e b l u z e c z k i o długich l u b k r ó t k i c h r ę k a w a c h . P a c i o r k i
i w s t ą ż k i nie z d o b i ł y s z y i b e z p o ś r e d ­
n i o , lecz s t a ł y się c z ę ś c i ą d e k o r a c y j ­
n ą samego gorsetu ( r y c . 2).
N a u w a g ę zasługuje f a k t , ż e w świą­
tecznym stroju dziewcząt równorzęd­
n i e z b i a ł y m i b l u z k a m i do pasa, w k ł a ­
d a n y m i p o d gorset, w y s t ę p u j ą dziś
długie, p o n i ż e j b i o d e r b l u z k i , w y p u s z ­
czone n a spódnicę i f a r t u c h ( r y c . 10).
Zimą starsze k o b i e t y c h o d z i ł y d a w ­
n i e j o d święta w
..przyjaciółkach",
„ s u k i e n k a c h " , k o ż u c h a c h l u b ..szu­
bach", w chusteczkach
n a głowie.
C z ę s t o , d l a osłony p r z e d z i m n e m i w i a ­
t r e m , o k r y w a ł y się jeszcze s z e r o k ą
z a p a s k ą ( r y c . 52).
Młode m ę ż a t k i i d z i e w c z ę t a d a w ­
n i e j i dziś w okresie z i m o w y m nosiły
prócz w y m i e n i o n y c h części s t r o j u za­
p a s k i n a r a m i o n a c h ( r y c . 5). W o k r e ­
sie m i ę d z y w o j e n n y m u p o w s z e c h n i a j ą
się duże c h u s t y f a b r y c z n e , „ z i m ó w k i " ,
s ł u ż ą c e d o o d z i e w u oraz t z w . . . p l u s z ó w k i " n a głowę ( r y c . 4). N a d t o młode
k o b i e t y (mężatki i d z i e w c z ę t a ) u b i e r a j ą
się zimą w „ k a f t a n i k i " r o b i o n e przez
siebie n a d r u t a c h w b a r w n e desenie
na przodzie.
Ryc.
29. Młoda mężatka w czepku i zapasce nara, , .
,
j
,
}
.
. *
...
Ti-i i*
btroi o b r z ę d o w y . W e s e l e ,
miennej. Komorniki, pow. Piotrków.
Fot. G. Wyszomirska, 1954 r.
..Młoducha
do ślubu u b i e r a ł a
się
c

w

J

34

w K u z n o c i n i e około 1855 r . w b i a ł ą
perkalową spódnicę w niebieskie k w i a t k i ,
fartuszek czółko z b a r w n y c h
wstążek
(ryc. 31) oraz w b i a ł ą c h u s t ę ; w B i a ł e j
1890 r . : w s p ó d n i c ę b i a ł ą o s z e r o k i e j
listwie, fartuszek „baścikowy" (batysto­
w y ) , względnie t i u l o w y , k a f t a n i k b i a ł y
z f a l b a n k ą girlandę, b i a ł e
pończochy,
trzewiki i sznury paciorków; w Postękal i c a c l i w 1900 r . , w z i e l o n ą suknię, b i a ł y
t a r t u s z e k , b l u z e c z k ę ; w ^\ i a d e r n i e i i n ­
n y c h sąsiednich w s i a c h w 1918 r . : w w e ł niaczek,
długi z f a l b a n k ą
fartuszek,
b l u z e c z k ę tudzież w e l o n u j ę t y n a głowie
w t z w . guwniorkę i p r z y o z d o b i o n y m i r t o ­
w y m w i a n u s z k i e m ( r y c . 13).
Podane przykłady nie wyczerpują cało­
ści s t r o j u o b r z ę d o w e g o m ł o d e j , lecz w s k a ­
z u j ą n a i c h dużą r ó ż n o r o d n o ś ć i z m i a n y .
P o d s t a w o w y m j e d n a k e l e m e n t e m stro­
j u panny młodej
było
niew ątpliwie
n a k r y c i e głowy, k t ó r e j ą w y r ó ż n i a ł o o d
druhenek; występujących na j e j weselu.
M ł o d u c h a p o s i a d a j ą c a d z i e c k o również
szła d o ślubu w w e l o n i e , lecz bez w i a Ryc. 30. Starsza druhna w czółku z p a w i m i pió­
neczka. W d o w y odprawiały zaślubiny
r a m i . Nagórzyce, p o w . Piotrków.
w przepisowym stroju mężatek.
Fot. St. Kałuża, 1948 r.
W czasie o c z e p i n , z d e j m o w a n o m ł o d e j
w e l o n z w i a n k i e m l u b ślorkę, potem uro­
czyście obcinano j e j włosy i zakładano czepek przeważnie z darów m a t k i chrzestnej
l u b s t a r o ś c i n y . W t e d y starsze k o b i e t y ś p i e w a ł y m i ę d z y i n n y m i :
r

Porzuć te wstążki na gałązki,
wdziej czepiec!

D r u h e n k i z orszaku młodej odpowiadały:
Ja w t y m cepcu
nie bede chodziła,
bo b y m sie łojca,
m a t k i wstydziła. (Nagórzyce)

Po p r z y j ę c i u czepca m ł o d u c h a s y m b o l i c z n i e w c h o d z i ł a d o g r o n a starszej s p o ł e c z ­
ności, a t y m s a m y m t r a c i ł a p r a w a p a n i e ń s k i e .
Jeszcze p r z e d pierwszą w o j n ą śwdatową d r u h n y n a l e ż ą c e d o o r s z a k u m ł o d e j ,
p a r a d o w a ł y w c z ó ł k a c h u p i ę t y c h ze w s t ą ż e k l u b w w i a n k a c h z k u p n y c h k w i a t ó w ,
s z y c h u i p a c i o r k ó w . C z ó ł k a d r u h e n t y m się różniły o d „ ś l o r e k " m ł o d u c h y , że b y ł y n i ­
ż e j . . p i n a n e " i p o s i a d a ł y n a d c z o ł e m s t e r c z ą c e p a w i e pióra. Z c z ó ł k i e m t a k j a k
zresztą d r u ż b o w i e z c z a p k ą , n i e r o z s t a w a ł y się one w ciągu całego wesela ( r y c . 30).
P o g r z e b . Jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m starsze k o b i e t y s z y k o w a ł y sobie
t z w . „śmiertelne odzienie'". W t y m c e l u g r o m a d z i ł y : czepiec, głównie z d a r u m a t k i
c h r z e s t n e j , spódnicę, f a r t u s z e k , c h u s t ę , odziewadło, koszulę, k a f t a n , b u r s z t y n y , p o ń c z o c h y
oraz b u c i k i t j . k o m p l e t n y s t r ó j , j a k i nosiły za ż y c i a .
35

P r z y d o b o r z e śmiertelnego o d z i e n i a z w r a ­
c a ł y u w a g ę przede w s z y s t k i m n a j e g o stan
i barwę. Odzienie to musiało b y ć n o w e
w kolorach spokojnych, z wyjątkiem chu­
sty, k t ó r a m o g ł a b y ć c z e r w o n a .
Jeżeli w chacie n i e b y ł o c z a r n e j , b i a ł e j
l u b c z e r w o n e j c h u s t y do czepca, a n i e ­
b o s z c z k ę n a l e ż a ł o p o g r z e b a ć , w t e d y do­
m o w n i c y . . w y m i e n i a l i " j e d n ą z posiada­
n y c h n a chustę o w ł a ś c i w y c h b a r w a c h .
C h o d z i l i w i ę c po w s i i s z u k a l i „chusty d o
śmierci".
„Odziewacki"
musiały
być z dobrze
bielonego płótna. D o s t a w a ł y j e do t r u m n y
t y l k o m a t k i , a t o dlatego, że według słów
i n f o r m a t o r k i — b ę d ą i m p o t r z e b n e „dobawdenia d z i e c i n a t a m t y m ś w i e c i e " . W isto­
cie o d z i e w a c k i b y ł y ściśle z w i ą z a n e z m a ­
cierzyństwem.
Z półczepców, które b y ł y przeznaczone
dla umarłych, zdejmowano wszelkie ozdoby,
w t e n sposób o t r z y m y w a n o t . z w . „ c e p i e c
żałobny" który w barwach j a k i całej
s y l w e c i e b y ł znacznie s p o k o j n i e j s z y i b a r ­
d z i e j d o s t o s o w a n y do s m u t n e j
uroczy­
Ryc. 51. „ Ś l o r k a " — n a k r y c i e głowy młodej pod
stości.
czas wesela. Nagórzyce, p o w Piotrków.
D o t r u m n y n i e d a w a ł o się i nie d a j e
Fot. S. Kałuża, 1948 r.
w o k o l i c a c h Siuchcic
barwnych
wełniaków a n i zapasek, p o p r o s t u dlatego, że „ n i e w y p a d a " .
M ł o d s z e k o b i e t y b y ł y c h o w a n e w gorsetach, w s t r o j u odświętnym, d z i e w c z ę t a
w w e l o n a c h z w i a n e c z k a m i n a głowie i w b i a ł y c h s u k i e n k a c h .

Rozdział
SZCZEGÓŁOWY

VII

OPIS STROJU

KOBIECEGO

Koszule
K o s z u l ę s z y t o z d w o j a k i e g o m a t e r i a ł u : z płótna zgrzebnego dół, c z y l i t z w . „podołek"
..nodołek", z cienkiego — górę, c z y l i t z w . „ciałko", „ciało", k o ł n i e r z y k oraz r ę k a w y .
W p ó ź n i e j s z y c h czasach te ostatnie c z ę ś c i r o b i o n o również z k u p n e g o białego p e r k a l u
l u b p ł ó t n a domow ego, w ą t c z o n e g o b a w e ł n ą .
N a j s t a r s z y t y p k o s z u l i stanowił p o n c z o p o d ł u ż n e i s k ł a d a ł się z c z t e r e c h p ł a t ó w
p r o s t o k ą t n y c h p r z e z n a c z o n y c h n a c i a ł o , p o d o ł e k i r o £ a w y . D o tego d o c h o d z i ł y jeszcze
d w a k w a d r a t y , z w a n e „ w t o k a m i " , „ t o k a m i " l u b ..świklaint", w z g l . „ ć w i k ł a m i " , s ł u ż ą c e
j a k o w s t a w k i d o r ę k a w ó w p o d p a c h y oraz t r z y podłużne k a w a ł k i p r z e w i d z i a n e n a
o s z y w e c z k ę p o d s z y j ą i p r z y d ł o n i a c h . Najstarsze r o b o c z e k o s z u l e n i e p o s i a d a ł y t y c h
ostatnich części.
N a w z ó r p o n c h o szyte b y ł y t y l k o „ c i a ł k a " , r o b i o n e z j e d n e g o k a w a ł k a m a t e ­
riału, p r z e w a ż n i e o r o z m i a r a c h 46 n a 100 c m ( r y c . 32/1). M a t e r i a ł t e n s k ł a d a n o w z d ł u ż
T

36

n a d w i e r ó w n e części, i w ś r o d k o w y m m i e j s c u złożenia w y k r a w a n o o k r ą g ł y otwór
o o b w o d z i e s z y i , n a s t ę p n i e c z ę ś ć p r z e z n a c z o n ą n a p i e r s i p r z e c i n a n o o d górv w d ó ł
na długości o k o ł o 40 c m ; n i e k i e d y r ó w n i e ż w y c i n a n o z b o k u l e k k i m ł u k i e m m i e j s c e
do w s z y c i a r ę k a w ó w . C z ę ś ć górną k o s z u l i p r z e z n a c z o n ą na s z y j ę , z b i e r a n o n a j p i e r w
w z m a r s z c z k i , a p o t e m w s z y w a n o w ą s k ą p o d w ó j n i e złożoną o s z y w e c z k ę o szero­
k o ś c i 2 c m . U k o s z u l starszego t y p u o s z y w e c z e k n i e r o b i o n o , lecz o t r z y m a n y p o w y ­
cięciu otwór p o d s z y w a n o w ąskim l n i a n y m p a s e c z k i e m (1,5 c m ) . R o z k r ó j d o k o n a n y
w części przeznaczonej na piersi albo obrębiano albo podkładano z j e d n e j i drugiej
s t r o n y d w u c e n t y m e t r o w e liste"."JcL_dolną c z ę ś ć p r z e c i ę c i a p r z e s z y w a n o n a długości
od 5 do 7 c m .
7

Koszule z a p i n a n o n a k o l o r o w e s z k l a n e g u z i c z k i w l i c z b i e o d 2 do 3.

Ryc. 32. Koszule
kobiece: I — stary
t y p koszuli z Żywocina, II—koszule
z Nagórzycy, p o w .
Piotrków, a — przód,
b — tył,
c — krój
„ciołka" (na rys. I I
składa się z dwóch
części), d — podołka, e — półkarczek,
f — rękaw, g— w t o ­
k i . Podziałka 1:30.
Rys. J. Sosnowski,
1952 r.

f
•g
••TTTTrnTTTTI

T1

D o „ c i a ł k a " s i ę g a j ą c e g o z w y k l e d o pasa, p r z y t w i e r d z a n o w o r k o w a t y p o d o ł e k o j e d ­
n y m p i o n o w y m szwie, u m i e s z c z o n y m z b o k u . U ż y w a n o d o tego p ł ó t n a r ó ż n y c h
r o z m i a r ó w m i ę d z y i n n y m i 65 n a 116 c m .
O p i s y w a n e k o s z u l e m i a ł y długie l u b k r ó t k i e r ę k a w y . N a j s t a r a n n i e j w y k a ń c z a n o
długie r ę k a w y , gdyż u pięści u k ł a d a n o j e w z m a r s z c z k i i f a l b a n k i , k t ó r e o d siebie
r o z d z i e l a n o p r z y p o m o c y osobnej o s z y w e c z k i .
K r ó j k o s z u l i p r z y r a m k o w e j b y ł nieco i n n y . Jej górna c z ę ś ć t j . „ c i a ł k o " s k ł a ­
dało się z d w ó c h p ł a t ó w o r o z m i a r a c h 55 na 49 c m . T e d w a p ł a t y z s z y w a n o z s o b ą p o
b o k u t a k , ż e p o z o s t a w i a n o c z ę ś c i luźne n a w s z y c i e r ę k a w ó w . W g ó r n e j i c h c z ę ś c i
w s z y w a n o d w a prostokątne kawałki materiału, które o d strony kołnierza zbierano
w szereg z m a r s z c z e k . W k o ń c o w y m s w o i m r o z w o j u , a w i ę c o k o ł o 1920 r . , k o s z u l ę
z a o p a t r y w a n o w t z w . ..pępek",
t o jest p r o s t o k ą t n ą n a s z y w k ę , d o k t ó r e j n i e k i e d y
w dolnej części doszywano luźny trójkącik.
37

Ryc. :>5.

Mankiet koszuli kobiecej ozdobiony czarno-czerwonym haftem
Wiaderno, po w. Piotrków. Fot. St. Kałuża 1953 r.

krzyżykowym.

K o s z u l a p r z y r a m k o w a głównie p r z e z n a c z o n a n a święto, b y ł a b a r d z o p o d o b n a d o
k o s z u l i m ę s k i e j ( r y c . 52,11), różniła się o d n i e j t y m , że s k ł a d a ł a się z c i a ł k a , podołk a , w y k ł a d a n e g o k o ł n i e r z y k a i nie p o s i a d a ł a h a f t o w a n e g o w y k ł a d u .
U koszul t y c h robiono przeważnie kołuierzyki wykładane, które początkowo w y ­
s z y w a n o ściegiem k r z y ż y k o w y m d w u b a r w n y m , p ó ź n i e j p ł a s k i m , b i a ł y m (patrz r o z ­
dział I X ) . O k o ł o r . 1910 z a c z ę t o d o r a b i a ć z białego k o r d o n k a . . s i o t e c k i " z r ó ż n o k o l o ­
r o w y m i brzegami.
B a r d z o starannie o z d a b i a n o r ó w n i e ż p r z y t y c h k o s z u l a c h p r z y r a m k i i m a n k i e t y
( r y c . 55, 34). U k o s z u l p r z e z n a c z o n y c h do gorsetów d o l n e c z ę ś c i r ę k a w a p r z e d p r z y ­
s z y c i e m d o m a n k i e t u u k ł a d a n o w z a s z e w k i ( r y c . 54).
Zarówno kołnierzyk j a k
kolorowej tasiemki, później
w różnych kolorach.

Ryc. 34.

58

i mankieciki początkowo zawiązywano przy pomocy
zaczęto je zapinać na kościane l u b szklane g u z i c z k i

Mankiet koszuli kobiecej ozdobiony białym płaskim
Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1953 r.

haftem. Żywocin, pow.

Y\ okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o j a w i ł y
się
w

k o s z i d e k a r c z k o w ed a l s z y m ciągu w t o k i

były

one

zbliżone

( r y c . 17/11). Robocze
miały

krótkie

do

długie, z a o p a t r z o n e

oraz

podołek.

koszul

męskich

koszule

rękawy,
w

zachowujące

tego

świąteczne
haftowane

typu
zaś
man­

k i e t y ( r y c . 46).
Gorsety
W d z i e w i ę t n a s t y m w i e k u szyto gorsety
z s a m o d z i a ł ó w w p r ą ż k i , n a j c z ę ś c i e j : czar­
ne, c z e r w o n e i zielone. N i e k i e d y do t y c h
prostych prążków dodawano przeplotkę,
Ryc. 55. Gorsety: I — gorset ślubny z Moszczenicy
u z y s k u j ą c w t e n sposób o z d o b n ą tkaninę.
z 1880 r. Ze zbiorów Muzeum w Tomaszowie Mazo­
Z k u p n y c h m a t e r i a ł ó w u ż y w a n o „astraw i e c k i m . I I — gorset aksamitny z Wiaderna, z 1910 r.
c h a n i i " l u b k a s z m i r u . M a t e r i a ł y te b y ł y
I I I — s t a n i c z e k /. falbanką z Wiaderna. a — przód,
w k o l o r z e z i e l o n y m , s i w y m l u b czer­
b — tył, c — krój przodu, d. c, f — krój części skła­
dających się na boki, g — krój pleców, h — falbany.
wonym.
Podziałka 1:20. Rys. J. Sosnowski, 1952 r.
N a p o c z ą t k u X X w i e k u p o j a w i ł y się
gorsety z czarnego i g r a n a t o w e g o aksa­
m i t u . G o r s e t y b y ł y obcisłe, k r ó j i c h , j a k w s k a z u j e r y c i n a 35 11, s k ł a d a ł się z dziesięciu
części, z k t ó r y c h c z t e r y n a j w i ę k s z e p r z y p a d a ł y n a p l e c y i przód, m n i e j s z e
jako
k l i n y n a b o k i . W s z y s t k i e one w d o l n e j s w e j c z ę ś c i b y ł y z a o k r ą g l o n e ( r y c . 36, 37)
t j . zakończone „tackami".

Ryc. 36. Gorset czarny, aksamitny z ok. 1910 r.,
ozdobiony „rózgami" z kolorowej włóczki. Wiaderno,
pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1953 r.

Ryc. 57. Gorset czarny, aksamitny z 1903 r„ ozdobiony początkowo t y l k o kolorową stebnówką, około
1950 r. paciorkami. Kaleń, p o w . Piotrków.
Fot. St. Kałuża. 1955 r.

39

O k o ł o 1910 r . . . t a c k i " z a c z ę t o r ó w n i e ż f o r m o w a ć w k w a d r a t y ( r y c . 9).
G o r s e t y m i a ł y u s z y i duże w y k r o j e oraz r o z c i ę t y przód n a d w i e c z ę ś c i , w k t ó r y m
p o b r z e g a c h z n a j d o w a ł y się d z i u r k i z a o p a t r z o n e w b l a s z k i , s ł u ż ą c e do s z n u r o w a n i a .
Jako s z n u r ó w k i u ż y w a n o „ c y r g l a " , c z y l i t a s i e m k i o s z e r o k o ś c i 1 c m w k o l o r z e
c z e r w o n y m , różowym l u b żółtym.
P r z y gorsetach d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h k o l o r s z n u r ó w k i o d p o w i a d a ł b a r w i e t k a n i n y .
W X X w i e k u , g d y u p o w s z e c h n i ł y się gorsety a k s a m i t n e , tego nie przestrzegano. Uży­
w a n o w t e d y do n i c h n a j w i ę c e j tasiemek c z e r w o n y c h . S z n u r o w a n i e o d b y w a ł o się o d
dołu w górę t a k , że na p i e r s i a c h r o b i o n o k o k a r d ę .
Gorsety początkowo ozdabiano kolorową stebnówką, potem p a c i o r k a m i , cekinami
( r y c . 56, 57, 58).
N a p l e c a c h gorsetu p r z y t w i e r d z a n o szereg b a r w n y c h w s t ą ż e k , k t ó r e luźno o p a d a ł y
w dół sięgały s w o i m i k o ń c a m i b r z e g ó w s p ó d n i c y , ( r y c . 45).
G o r s e t y u ż y w a n e do ślubu b y ł y n a j c z ę ś c i e j szyte z zielonego l u b c z e r w o n e g o
atłasu albo k a s z m i r u ( r y c . 55 I I ) . P r z e d s t a w i o n y n a r y c i n i e 55/1 k r ó j w s k a z u j e , że
gorset s k ł a d a ł się z ośmiu c z ą s t e k , z k t ó r y c h c z t e r y s t a n o w i ł y tył i przód, reszta b o k i .
N a uwagę z a s ł u g u j e t u t a j u f o r m o w a n i e d w ó c h p r z e d n i c h d u ż y c h p ó ł o k r ą g ł y c h t a c e k .
Gorsety' z d o b i o n o p r z y p o m o c y c e k i n ó w , p a c i o r k ó w , s z k l a n y c h k ó ł e c z e k oraz
b a r w n y c h tasiemek.
T

Staniki
S t a n i c z k i szyto z płótna lnianego, p r z e r o b i o n k i , p i k i i k a s z m i r u . B y ł y one luźne
l u b p r z y t w i e r d z o n e d o spódnic l u b w e ł n i a k ó w . K r ó j i c h s k ł a d a ł się zasadniczo z ośmiu
c z ę ś c i . S t a n i c z e k z f a l b a n k ą posiadał c z ę ś ć d o d a t k o w ą w f o r m i e w y d ł u ż o n e g o p r o s t o ­
k ą t a o s z e r o k o ś c i od 8—10 c m , ( r y c . 55 I I I ) .
Spódnice
M i a n e m s p ó d n i c o k r e ś l a się w s z y s t ­
k i e r o d z a j e spódnic w y k o n a n y c h b ą d ź
z m a t e r i a ł u s a m o d z i a ł o w e g o (lnianego
l u b wełnianego) w j e d n y m k o l o r z e ,
bądź z m a t e r i a ł u f a b r y c z n e g o , n a j c z ę ś ­
c i e j w j e d n y m k o l o r z e l u b w deseń.
N a spódnice używano materiałów
w ł a s n y c h l u b n a b y t y c h w mieście, p r a ­
w i e zawsze p o c h o d z e n i a f a b r y c z n e g o .
Materiały z własnego warsztatu b y ł y
b ą d ź l n i a n e , b ą d ź też w e ł n i a n e .
Z t y c h p i e r w s z y c h szyto p r z e w a ż ­
nie spódnice do r o b o t y , z d r u g i c h „do
c h o d u " i n a święto. T k a n i n l n i a n y c h
najczęściej używano w kolorze natu­
r a l n y m — s z a r y m , n i e k i e d y cieńsze
o d d a w a n o do d r u k o w a n i a w p a s k i
l u b r o z m a i t e o r n a m e n t y roślinne. T k a nJńy^wcłniane s a m o d z i a ł o w e f a r b o w a n o
zawsze n ^ j e d e n k o l o r , n a j c h ę t n i e j n a
czerwonym, z i e l o n y l u b o r z e c h o w y .
Ryc. 38. Dziewczynka w gorsecie i współcze­
snym
stroju odświętnym. Chorzęcin, p o w .
Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska 1934 r.

40

Spódnice
z materiałów f a b r y c z n y c h
głównie p r z e z n a c z a n o n a święto i u r o c z y ­
stości r o d z i n n e . N a j c h ę t n i e j szyto j e z kaszmira w kolorze granatowym, czerwonym,
b o r d o w y m , niebieskim lub zielonym. Spód­
nice ślubne r o b i o n o p r z e w a ż n i e z b i a ł e g o
p e r k a l u r z a d z i e j z zielonego muślinu.
S p ó d n i c e noszone w d r u g i e j połowie X I X
w i e k u m o ż n a p o d z i e l i ć na d w a r o d z a j e : n a
spódnice u ł o ż o n e z j e d n e g o — c i ą g ł e g o k a ­
w a ł k a , oraz n a spódnice o p a r t e n a u k ł a d z i e
b r y t o w y m . Z a r ó w n o na j e d e n , j a k n a d r u g i
rodzaj, używano około 5 m materiału.
S p ó d n i c e z samodziału w e ł n i a n e g o i l n i a ­
nego z s z y w a n o na p r z o d z i e , z o s t a w i a j ą c
p r z y pasie rozpór długości 10 c m . G ó r n e
b r z e g i u j m o w a n o w fałdki i p r z y t w i e r d z a n o
do w ą z i u t k i e j o s z y w e c z k i ( r y c . 59).
Spódnice, oparte na układzie b r y t o w y m .
a szyte głównie z m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h ,
s k ł a d a ł y się z c z t e r e c h t z w . „półek"'
czyli
prostokątnych kawałków. Półki
łączono
z s o b ą p r z y p o m o c y szwów, a górne i c h
b r z e g i m a r s z c z o n o i starannie w s z y w a n o do
o s z y w k i l u b staniczka.
S p ó d n i c e p o s i a d a ł y p o d spodem, w d o l ­
n e j części, u s z t y w n i o n ą s z e r o k ą ,.listwę".
t j . plisę, a n a z e w n ą t r z d r o b n e z a k ł a d e c z k i
oraz n a s z y c i a z a k s a m i t k i w j e d n y m l u b
d w u r z ę d a c h w zależności o d i c h rozmiarów;
gdy aksamitka była szerokości około 5 c m ,
dawano jedną,
jeżeli
węższa — dwie.
W n i e k t ó r y c h w i o s k a c h zamiast a k s a m i t k i
dawano tasiemki w kolorach
różowym,
granatowym lub czerwonym. W XX wieku,
a z w ł a s z c z a w okresie
międzywojennym.

i .

T

Ryc. 39. Kobieta w zawiązanej obrzędowej
chustce, kaftanie i spódnicy. Żywocin, pow.
Piotrków. Fot. G . Wyszomirska, 1954 r.

l i c z b a n a s z y w a n y c h tasiemek i a k s a m i t e k na s p ó d n i c a c h oraz w e ł n i a k a c h w z r a s t a
t a k dalece, że o b e j m u j e p r a w i e do p o ł o w y o p i s y w a n e ..obleczenie", t w o r z ą c 7 i w i ę c e j
nawet rzędów.
W t y m czasie u n i e k t ó r y c h spódnic, m n i e j o b s z y t y c h t a s i e m k a m i , d a w a n o u samego
dołu c z a r n ą k o r o n e c z k ę .
D o l n e c z ę ś c i s p ó d n i c y c h r o n i o n o p r z e d strzępieniem w t e n sposób, że n a s z y w a n o
na j e j brzegach czerw ony sznurek l u b t z w . „szczoteczkę".
O k o ł o 1905 r . z j a w i a j ą się n a terenie P i o t r k o w s k i e g o s p ó d n i c e z c z e r w o n e j l u b
n i e b i e s k i e j w e ł e n k i o j e d n o k i e r u n k o w y m sfałdowaiuu, u j ę t y m W pasie n i e w i e l k ą oszyweczką. N a z y w a n o je „układankami".
T

t

9

W ełn ia k i

W P i o i r k o w s k i e m „ w e ł n i o k i e m " . w e ł n i o r e m " l u b „ k i e c k ą " n a z y w a j ą spódnice z w e ł ­
nianego samodziału w p r ą ż k i .
Najstarsze w e ł n i a k i , noszone jeszcze w p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X w i e k u , r o b i o n o
z m a t e r i a ł ó w s a m o d z i a ł o w y c h , wsuw ając w czasie w a l c z e n i a o b o k n i t e k w e ł n i a n y c h —
7

4.1

n i t k i zgrzebne, p r z y t y m s i o s o w a n o
ograniczoną skalę b a r w , a w w i e l u
Zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o
w
y p a d k a c h , o p i e r a n o się t y l k o n a n a ­
• — • — d a w n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o
. • • • • o b e c n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o
turalnych kolorach tworzywa. Kolor
czarny i biały w tkaninie wełniakowej
z a j m o w a ł w ciągu c a ł e g o ubiegłego
stulecia d e c y d u j ą c ą p o z y c j ę . P r ą ż k i
czarne t k a n o obok prążków białych,
czerwonych, granatowych, zielonych;
w następnym stuleciu obok b o r d o w y c h ,
liliowych lub buraczkowych. Prążki
n a t o m i a s t białe w ą t c z o n o o b o k m o ­
d r y c h l u b c z e r w o n y c h b y ł y też w e ł niaki w dwie nitki, t j . w d w u barwach.
D o tegu n a l e ż y jeszcze d o d a ć ł ą c z e n i e
się p r ą ż k ó w c z e r w o n y c h z p r ą ż k a m i
burymi, bordowymi lub zielonymi.
Wszystkie prążki w wełniaku d w u b a r w n y m starego t y p u b y ł y w ą s k i e ,
p r z e w a ż n i e s z e r o k o ś c i 0,5 c m .
W okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o j a ­
w i a j ą się w e ł n i a k i d w u b a r w n e o szer­
19V
i9°50szych prążkach.
W d r u g i e j połowie X I X w i e k u b y ł y
Ryc. 40. Mapka zasięgu wełniaka. Rys. St, Siedlak, 1954 r.
również wełniaki o 5 i w i ę c e j wełnach
posiadające prążki o różnych szerokoś­
c i a c h i układzie ( t a b l . UL). W y s t ę p o w a ł y w n i c h p r ą ż k i : czarne, białe, m o d r e , n i e k i e d y
żółte ( B i a ł a ) : zielone, c z e r w o n e (szersze) i m o d r e ( N a g ó r z y c e ) ; b o r d o w e , zielone, b u r a c z ­
k o w e l u b niebieskie, c z e r w o n e , zielone, czasem z d o d a n i e m b i a ł y c h ( G o ś c i m o w i c e ) .
19°2Q'

N a p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o stulecia prążki r o z d z i e l a j ą c e szersze p a s k i c z y l i d n a (czer­
w o n e , b r ą z o w e i in.) z a c z ę t o u k ł a d a ć w p e w n e z e s p o ł y , t w o r z ą c t y m sposobem n o w e
efekty dekoracyjne, które dały w rezultacie wykształcony t y p wełniaka o dwóch
i więcej dnach (Tabl. I I I ) .
W t y m czasie z o s t a j ą zastosowane p r z y t k a n i n a c h w e ł n i a k o w y c h t z w . p r z e p l o t k i ,
t j . desenie w f o r m i e z ą b k ó w , d r a b i n e k i t p . w y k o n a n e dzięki u ż y c i u d e s k i t k a c k i e j .
Przeplotki występowały samodzielnie l u b w połączeniu z p r o s t o l i n i j n y m i prążkami.
W okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o w s t a ł y n o w e d w a t y p y w e ł n i a k ó w . t j . w e ł n i a k
t z w . „ k r a k o w s k i " oraz . . ł o w i c k i " . W e ł n i a k i te m a j ą j e d n ą w s p ó l n ą c e c h ę , m a j ą
a s y m e t r y c z n e t z w . ..mody**, które o b e j m u j ą w i e l k ą i l o ś ć r ó ż n o b a r w n y c h p r ą ż k ó w .
N a u w a g ę z a s ł u g u j ą n a k ł a d a j ą c e się na siebie p a r a m i p a s e c z k i t z w . „prążki p r z e n i ­
k a j ą c e " . ( T a b l . I I I ) . R ó ż n i c e między n i m i l e ż ą zasadniczo AS- odmienności k o l o r ó w
dna.
Y\ ełniak k r a k o w s k i posiada d n o c z e r w o n e , ł o w i c k i n a t o m i a s t różne, zielone,
b u r a c z k o w e , b r ą z o w e i i n n e . W e ł n i a k i ł o w i c k i e m o ż n a podzielić n a d w i e o d m i a n y :
na wełniaki o jednym i o k i l k u dnach.
J a k k o l w i e k n a z w y t y c h w e ł n i a k ó w sugerują i c h p o e ^ J z e n i e z dość n a w e t odległych
terenów, to j e d n a k w zasadzie są one w y t w o r e m m i e j s c o w y m i s t a n o w i ą j e d e n z k o ń ­
c o w y c h etapów r o z w o j o w y c h t k a n i n y w e ł n i a k o w e j .
W e ł n i a k i s z y t o t a k , j a k z a p a s k i z j e d n e g o b i e ż ą c e g o płatu długości o d 5 do 6 m .
W zależności od sposobu u j ę c i a w o s z y w k ę w s p o m n i a n e g o płatu, m o ż n a w y r ó ż n i ć
wełniaki marszczone i fałdowane.
"W X I X w i e k u
wstawkę,
zwaną
42

w e ł n i a k i m a r s z c z o n e posiadały na p r z o d z i e ł o k c i o w e j
„przedsobkiem",
-przodkiem"
wrabianym.
Przedsobek

szerokości
był
naj-

c z ę ś c i e j ze zgrzebnego płótna, t j . . . p a r t u " , r z a d z i e j z cienkiego l u b z p r z e r ó b k i w e ł n i a n e j
w węższe prążki, (..brążusie"), niż w ł a ś c i w y w e ł n i a k . Bogatsze k o b i e t y r o b i ł y n i e k i e d y
..przedsobek" z p r z e r ó b k i b a w e ł n i a n e j . P r z y noszeniu w e ł n i a k a tego t y p u . starano się
p r z e d s o b e k osłonić długim f a r t u s z k i e m l u b z a p a s k ą . O k o ł o 1890 r. w e ł n i a k i t a k i e b y ł y
już n i e m o d n e , gdyż n o s i ł y go j u ż t y l k o stare k o b i e t y .
W e l n i a k i s f a ł d o w a n e b y ł y u k ł a d a n e w t z w . „ h a r m o u i j e " , które s p r a w i a ł y w i e l e
kłopotu i c b w ł a ś c i c i e l k o m , f a ł d y t y c h w e ł n i a k ó w . u j ę t e w g ó r n e j c z ę ś c i w d o ś ć w ą s k ą
oszyweczkę, były w k i l k u miejscach zafastrygowane. W e l n i a k i sfałdowane były naj­
c z ę ś c i e j na p r z o d z i e na c a ł e j długości z a p i n a n e na z a t r z a s k i l u b g u z i c z k i . C z y n i o n o
to d l a t e g o , a b y p r z y w k ł a d a n i u l u b z d e j m o w a n i u nie n i s z c z y ć starannie ułożonych
..karbów".
N a j c z ę ś c i e j u k ł a d a n o w fałdy w e ł n i a k i d w u i w i ę c e j b a r w n e , gdyż w czasie noszenia
..mieniły s i ę " one i p o k a z y w a ł y coraz to i n n y zespół k o l o r ó w .
W e ł n i a k i s f a ł d o w a n e noszono j u ż w d r u g i e j połowie X I X w i e k u . P r z e t r w a ł y one
do naszych czasów.
W e ł n i a k i z a r ó w n o marszczone, j a k i s f a ł d o w a n e , noszono na o s z y w c e l u b s t a n i k u
z k u p n e g o a l b o s a m o d z i a ł o w e g o materiału w d r o b n e p r ą ż k i .
A b y w e ł n i a k i nie strzępiły się. d o l n e ich b r z e g i o b s z y w a n o s k r ę c o n y m c z a r n y m
sznureczkiem.

Ryc. 41. Kaftany. I — kaftan z półokrągłym tyłem /. Kalema, pow. Piotrków, I I — kaftan z falbanką
z Chorzęcina. pow. Brzeziny, I I I — kaftan zaszewkowy z Chorzęcina, I V — k a f t a n wcinany z H u t y . p o w .
Piotrków, a — przód, b — tył. c — krój przodu, d — t y l u , e — rękawa, f — kołnierza, g — falbanki (do
kreski p i o n o w e j połowa długości). Podziałka 1:50. Rys. I i IV — J. P. Dekowski. I I . 111 — I - Sosnowski,
1952 i.

45

N a p o c z ą t k u X X w i e k u w o k o l i c a c h M o s z c z e n i c y r o b i o n o u dołu w e ł n i a k a od 2
d o 3 z a k ł a d e k , a nieco n i ż e j p r z y t w i e r d z a n o c z a r n ą , w ą s k ą t a s i e m k ę . W i n n y c h oko­
l i c a c h o z d a b i a n o dół tego „ o b l e c e n i a " szeregiem r ó ż n o b a r w n y c h w s t ą ż e k . T e g o r o ­
d z a j u d e k o r a c j e są do dziś jeszcze stosowane.
Kaftan
N a j d a w n i e j s z ą f o r m ę k a f t a n a p r z e d s t a w i a r y c i n a 41/1.
K a f t a n y tego t y p u b y ł y noszone p o w s z e c h n i e w l a t a c h 1860 — 1905. S z y t o j e
z m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h , p r z e w a ż n i e z k a s z m i r u oraz z samodziałów-. N a j c z ę ś c i e j
u ż y w a n o na n i e t k a n i n y j e d n o b a r w n e j w k o l o r z e g r a n a t o w y m , c z a r n y m , z i e l o n y m
lub różowym. Materiały d o m o w e j r o b o t y bywały również w drobne prążki, najczęściej
bordowe z zielonymi lub niebieskie z c z e r w o n y m i .
K r ó j t y c h k a f t a n ó w b y ł b a r d z o p r o s t y , gdyż s k ł a d a ł się z pięciu p ł a t ó w , z k t ó r y c h
j e d e n p r z y p a d a ł n a c z ę ś ć t y l n ą , d w a n a p r z e d n i ą , t y l e ż n a r ę k a w y ( r y c . 41/1).
K a f t a n y n i e p o s i a d a ł y zupełnie k o ł n i e r z y k ó w i d e k o l t u .
K a f t a n y s w o i m w y g l ą d e m i k r o j e m n a w i ą z y w a ł y do m ę s k i c h l e j b i k ó w i b y ł y
w ł a ś c i w i e i c h d a l s z y m rozwdnięciem. T a k j a k l e j b i k i , b y ł y one „kuse"', (sięgały do pasa)
i p r z e d n i a i c h c z ę ś ć b y ł a nieco k r ó t s z a niż t y l n a . W t y l n e j c z ę ś c i p o s i a d a ł y l e k k i e
z a o k r ą g l e n i e , k t ó r e c z ę s t o z w a n o ..ogonem" ( r y c . 41/1). N a p o c z ą t k u X X w i e k u
z a c z ę t o dolną c z ę ś ć z a o p a t r y w a ć w f a l b a n k ę u ł o ż o n ą w luźne f a ł d y ( r y c . 41/11).
K a f t a n y początkowo ozdabiano czarną l u b granatową aksamitką, później wstą­
żeczkami, szychem i p a c i o r k a m i . Najstaranniej przybierano k a f t a n y przeznaczone do
ślubu ( p a t r z r o z d z . I X ) .
Z a p i n a n o je n a g u z i c z k i z m a s y w k o l o r z e r ó ż o w y m , c z a r n y m l u b b o r d o w y m .
W p i e r w s z y c h l a t a c h b i e ż ą c e g o stu­
lecia p o j a w i ł y się k a f t a n y p a s o w a n e ,
z l e k k i m k l o s z e m u dołu. Z u w a g i n a
k r ó j i sposób w y k o n a n i a , m o ż e m y j e
podzielić n a d w a r o d z a j e , to j e s t n a
k a f t a n y z a s z e w k o w e i na k a f t a n y w c i ­
nane. K a f t a n y z a s z e w k o w e b y ł y r o ­
bione przeważnie z materiałów wełnia­
n y c h w kolorze zielonym l u b granato­
w y m . N a w i ą z y w a ł y one s w o i m k r o j e m
do p o p r z e d n i o o m ó w i o n y c h k a f t a n ó w ,
z tą j e d n a k r ó ż n i c ą , że p o s i a d a ł y d o ­
d a t k o w e c z ę ś c i , j a k k l i n y po b o k a c h
i r ę k a w a c h oraz s t o j ą c y k o ł n i e r z y k
( r y c . 45 I I I ) . P ł a t y p r z e z n a c z o n e n a
p l e c y i przód b y ł y szersze niż u w s p o m ­
n i a n y c h , co p o z w a l a ł o n a z r o b i e n i e
l i c z n y c h zaszewek, przez k t ó r e c h c i a n o
uzyskać odpowiednią formę. Główną
i c h ozv\_ią_były l i c z n e z a k ł a d k i , r o z ­
mieszczone w i;kładzie p i o n o w y m n a
p r z o d z i e , p l e c a c h i u w ylotów r ę k a ­
w ó w , AS* p o z i o m y m — w g ó r n y c h c z ę ś T

T

Ryc. 42. Zawiązywanie obrzędowej chustki,
młodej mężatce ubranej w kaftan. K o m o r n i k i ,
pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r .

44

ciach rękawów. Zakładki znajdujące
się z j e d n e j i d r u g i e j s t r o n y r o z c i ę c i a
b y ł y n a k a r c z k u i w pasie p r z y s z y t e
w p o p r z e k z a s z e w k a m i l u b zmarszcz­
kami. Kaftany zaopatrywano w pod­
szewkę i zapinano najczęściej na cztery
okrągłe, różowe guziki.
K a f t a n y w c i n a n e b y ł y szyte z kasz­
miru, popehny, piki, lub
sukienka
w kolorze granatowym, zielonym lub
b o r d o w y m . S k ł a d a ł y się z 9 c z ę ś c i ,
z czego d w i e p r z y p a d a i y n a przód
i b o k i , c z t e r y n a p l e c y , j e d n a ua_kołnier z y k , d w i e zaś n a r ę k a w y ( r y c . 4 i , I V ) .
Przez zszycie k l i n ó w i z r o b i e n i e zasze­
w e k t w o r z y ł a się w d o l n e j c z ę ś c i dość
szeroka f a l b a n k a . K a f t a n y b a r d z o sta­
rannie przybierano w rozmaite m o t y w y ,
z s z y c h u , c e k i n ó w , tasiemek, a k s a m i t e k ,
b a r w n y c h n i c i oraz b i a ł y c h k o r o n e k .
Bluzeczki

gorsetowe

Bluzeczek t y c h używają najczęściej
p o d gorset. S z y j ą j e z c i e n k i e j t k a n i n y ,
n a j c h ę t n i e j z b i a ł e g o p e r k a l t t ; długość
w a h a się o d 60 d o 65 c m i sięga Ryc. 45. Dziewczyna w bluzce gorsetowej i gorsecie
ozdobionym wstążkami. Chorzęcin,
pow. Brzeziny.
p o n i ż e j pasa. B l u z e c z k a t a k a s k ł a d a
Fot. G. Wvszomirska, 1954 r.
się z k i l k u części, a m i a n o w i c i e : z sze­
rokiego k a r c z k u , dwóch płatów prosto­
k ą t n y c h o w y m i a r a c h 50 n a 50 c m , k o ł n i e r z y k a oraz r ę k a w ó w ( r y c . 44). R ę k a w y
są szerokie i z a o p a t r z o n e k l i n e m *oraz p o d w ó j n i e złożonym m a n k i e t e m . B l u z e c z k i gor­
setowe p o s i a d a j ą r a m i ą c z k a i p r z y r a m k i h a f t o w a n e r ó ż n o b a r w n y m ściegiem p ł a s k i m .
Przyjaciółka
P r z y j a c i ó ł k a s t a n o w i ł a w i e r z c h n i e o k r y c i e z i m o w e , p r z e z n a c z a n o na nią n a j c z ę ś c i e j
g r a n a t o w e s u k i e n k o , r z a d z i e j czarne. G ł ó w n ą j e j c z ę ś ć p o d b i j a n o z w y k l e k o ż u s z ­
k i e m , watoliną l u b w e ł n ą . Z a p i n a ł a się n a h a f t k i , c z y l i t z w . „ k o b y ł y " l u b n a g u z i k i .
Jak w y n i k a z r e l a c j i t e r e n o w y c h , b y ł y
i c h d w i e o d m i a n y : j e d n e długie, s k ł a ­
d a j ą c e się ze stanu i z s u k i e n k i , d r u g i e
krótsze, zaopatrzone w dole w f a l b a n ­
k ę . O p i e r w s z y c h n i e w i e l e m o ż e m y po­
w i e d z i e ć , gdyż w y s z ł y one z u ż y c i a
z końcem X I X w i e k u . Drugie przetrwały
p r a w i e do p i e r w s z e j w o j n y ś w i a t o w e j .
T

Ryc. 44. Bluzeczka gorsetowa z Godaszewic, p o w .
Brzeziny, a — przód, b — t y l , c — krój przedniego
piata dolnego, cl — krój tyłu, e — części rękawa:
górnej i dolnej, f — w t o k u , g — mankietu, l i —
karczka, i — kołnierza. Podziałka 1:30. Rysunek
J. Sosnowski, 1952 r.

45

Ryc. 45. „Przyjaciółka" K o m o r n i k i , pow. Piotrków, a — przód, 1) — tył, c — krój przodu, d — tyłu, e. i' —
klinów, g — połowy falbanki, h — paseczka, i — kołnierza, j — części rękawa, k — ozdobny piat naszyty
na c. Podziałka 1:50. R\s. J. Sosnowski, 1952 r.

S k ł a d a ł y się one ze stanu i z długiej f a l b a n y u ł o ż o n e j w l i c z n e fałdki. S t a n d o p a ­
s o w a n y w t a l i i o b e j m o w a ł p l e c y , d w i e części, c z t e r y boczne k l i n y , o k r ą g ł y z a z ę b i o n y
k o ł n i e r z y k , tudzież r ę k a w y złożone z d w ó c h k a w a ł k ó w . Palbarię szyto z d w ó c h i w i ę c e j
k a w a ł k ó w ( r y c . 45),
G ł ó w n y m i o z d o b a m i o p i s y w a n e j p r z y j a c i ó ł k i były długie p a s k i g r a n a t o w e g o s u k i e n k a
o b u s t r o n n i e z a z ę b i o n e oraz d r o b n e białe g u z i c z k i rozłożone na d o l n e j części r ę k a w a ,
na p a s k u , wreszcie na z a k ł a d k a c h na p r z o d z i e .
F artuszek
W l )49 r . o p o w i a d a ł a W i k t o r i a G r a b s k a z N i e d y s z y n a , l i c z ą c a w ó w c z a s z górą
sio l a t , że za j e j młodości, a więc około 1868 r., starsze k o b i e t y nosiły l n i a n e f a r t u s z k i
szyte z jednego prostokątnego k a w a ł k a , w d r o b n e z m a r s z c z k i p r z y o s z y w c e . B y ł y
one d w o j a k i e g o r o d z a j u : jedne z cienkiego
płótna, obszyte u dołu
podwójną
c z e r w o n ą t a s i e m k ą , d r u g i e ze . . z g r z e b n i c y " , proste, bez ż a d n y c h ozdób, przeznaczone
do r o b o t y .
c

Należy z a z n a c z y ć , że w y m i e n i o n e o d m i a n y nie b y ł y j e d y n e .
W t y m czasie noszono również f a r t u s z k i l n i a n e z d r u k o w a n y c h t k a n i n w p r ą ż k i
l u b w r ó ż n e d r o b n e m o t y w y roślinne, w y s t ę p u j ą c e n a j c z ę ś c i e j na m o d r y m a l b o nie­
b i e s k i m tle oraz z k u p n y c h materiałów , k a s z m i r u , b a t y s t u tudzież p e r k a l u .
7

F a r t u s z k i z d r u k o w a n y c h m a t e r i a ł ó w u k ł a d a n o p r ą ż k a m i w p o p r z e k l a k , j a k to
b y ł o w t y m czasie u s t a r y c h zapasek do odzie w u .
F a r t u s z k i j e d n o b a r w n e , z w ł a s z c z a w k o l o r z e b i a ł y m , o z d a b i a n o u dołu k o r o n e c z k ą
l u b k r z y ż y k o w y m h a f t e m , n a j c z ę ś c i e j c z e r w o n y m . P r z y kieszonce umieszczonej
z l e w e j strony. w yszywano monogram. Śpiewano w t e d y na w e s e l u :
T

C y j a to dzicwcyna, co na btzusku
ino złote litery na fartusku.

• ł - - II
II

II
II
II
II

-

P a n n y na w y d a n i u b a r d z o c h ę t n i e
p a r a d o w tły w f a r t u s z k a c h , n a k t ó r y c h
widniałyTiart«łwane i c h n a z w i s k a .
Fartuszki takie przetrwały najdłużej
w parafii wolborskiej.
F a r t u s z k i z X X w i e k u m o ż e m y po­
dzielić na d w i e g r u p y , to jest n a f a r t u s z k i
z f a l b a n k ą o z a k o ń c z e n i u r ó w n y m oraz
na f a r t u s z k i p ó ł o k r ą g ł e .
Ryc. 46. Rękaw koszuli kobiecej, gorsetowej
zdobiony haftem, zaszewkami i wstążeczką. K o ­
m o r n i k i , pow. Piotrków. Podziałka 1:2. Rysował
W . Rudź. 1952 r.

46

Fartuszki z grupy
pierwszej

z b i a ł e g o p e r k a l u , długie niżej k o l a n ,
szerokie, z a o p a t r z o n e w Falbanki oraz
wąskie zakładeczki.

Zasiąg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o
• — • — d a w n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o

skaia

o b e c n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o
1

II

Występowanie f a r t u s z k a

,M!I?III.

m

Pabianice

0

5

1 0

*

M

Fartuszki z drugiej grupy rozpadają
się na d w i e o d m i a n y , a m i a n o w i c i e :
na fartuszki o płaszczyźnie j e d n o l i t e j
(ryc.
2, 7, 10). oraz p o d z i e l o n e j n a
części p r z y p o m o c y w s t a w e k l u b a k ­
s a m i t e k ( r y c . 9, 48). T e ostatnie b y ł y
t r ó j d z i e l n e , gdyż s k ł a d a ł y się z t r z e c h
c z ę ś c i . Ś r o d k o w a i c h c z ę ś ć b y ł a szer­
sza od b o c z n y c h . W s z y s t k i e te części
b y ł y z sobą p o ł ą c z o n e k o r o u e c z k ą l u b
p r z y p o m o c y f r a n c u s k i e g o s z w u . to
jest kryjącego brzegi po j e d n e j i d r u ­
giej stronie. F a r t u s z k i m i a ł y o b s z y c i a
z k u p n e j k o r o n k i i były ozdabiane
płaskim r ó ż n o b a r w n y m h a f t e m .

Dążności
estetyczne
wiejskich
d z i e w c z ą t d o p r o w a d z i ł y z czasem do
tego, że trójdzielny f a r t u s z e k uległ
d a l s z y m podziałom, s t w a r z a j ą c w ten
sposób w j e g o d o l n e j c z ę ś c i n o w e moż­
Ryc. 47. Mapka zasięgu fartuszka. Rys. St. Siedlak. 1954 r.
liwości w zakresie układu
motywów
zdobniczych.
P o c z ą t k o w o zdobiły one t y l k o ś r o d k o w ą c z e ś ć płatów, p ó ź n i e j d o p i e r o i górną.
O p i s a n e f a r t u s z k i szyte z b i a ł e g o p e r k a l u , b a t y s t u , z g r a n a t o w e g o j e d w a b i u l u b
z c z a r n e j a l p a g i , z a c h o w a ł y się do n a s z y c h c z a s ó w i s t a n o w i ą jeszcze a k t u a l n ą c z ę ś ć k o b i e ­
cego s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o .

Zapaski

do

pasa

W drugiej połowie X I X
w i e k u składową częścią
odzieży k o b i e c e j b y ł y za­
p a s k i d o pasa. B y ł y one
r o b i o n e z t k a n i n y w w ąsk i e p r ą ż k i od 2 d o 5 m m ,
najczęściej w dwóch lub
w trzech kolorach i w y ­
raźnie nawiązywały
do
układu p a s e c z k ó w n a ó w T

Ryc. 48. Perkalowy fartuszek
panie aski ozdobiony płaskim
haft m z Godaszewic,
pow.
B r eziny. Fot. St. Kałuża, 1948 r.

47

50. Zapaska do pa­
sa tkana w „przeplotkę",
ozdobiona
tasiemkami
i k o r a l i k a m i („siotecką").
Wiaderno, pow. Piotrków.
Fot. St. Kałuża, 1948 r .

D a w n e o d z i e w a c z k i , noszone jeszcze w d r u g i e j p o ł o w i e X I X w i e k u , b y ł y b a r d z o
p r y m i t y w n e , s k ł a d a ł y się b o w i e m z j e d n e g o b i i ^ l i e j o K a w a ł k a p ł ó t n a . N a z y w a n o j e
„prześcierotkami".

P ó ź n i e j , t j . w okresie m i ę d z y r o k i e m 1880 a 1900, u p o w s z e c h n i ł y się o d z i e w a c z k i
wełniane, na które t k a n o materiały o dnach szerokości 3 c m w k o l o r a c h c z e r w o n y m ,
zielonym l u b m o d r y m . Materiały na poszczególne o d z i e w a c z k i robiono przeważnie
o j e d n y m d n i e . P r ą ż k i , z n a j d u j ą c e się m i ę d z y d n a m i , o b e j m o w a ł y k o l o r y w r ó ż n y m
zestawie w z a l e ż n o ś c i o d tła. D o m a t e r i a ł ó w p r z e z n a c z o n y c h n a o d z i e w a c z k i d o d a ­
w a n o często m i ę d z y p r ą ż k i d w i e l u b t r z y n i t e c z k i białe.
N a p o c z ą t k u X X w i e k u z a c z ę t o j e t k a ć w t z w . p r z e p l o t k i , u ż y w a j ą c do tego p r z e ­
ważnie żółtych l u b białych nici.

Ryc. 51.

4 Strój

Zapaska naramienna (do „odziewu") tkana w „przetyczkę" o ponsowym dnie, modna na po­
czątku X X w . K o m o r n i k i , p o w . Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1955 r.
Piotrkowski

49.

Cytat

Dekowski, Jan Piotr, “Strój piotrkowski/ Atlas Polskich Strojów Ludowych,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 30 czerwca 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/5874.

Formaty wyjściowe