Strój krakowiaków wschodnich / Atlas Polskich Strojów Ludowych

Dublin Core

Tytuł

Strój krakowiaków wschodnich / Atlas Polskich Strojów Ludowych

Opis

Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.9; 100 s.

Twórca

Serweryn, Tadeusz

Wydawca

Polskie Towarzystwo Ludoznawcze

Data

1960

Prawa

Licencja PIA

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5654

Format

application/pdf

Język

pol

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:5256

PDF Text

Text

A-T-L-A-S
POLSKICH
STROJÓW
LUDOWYCH
T

A

D

E

U

S

Z

S

E

W

E

R

Y

N

STRÓJ KRAKOWIAKÓW
WSCHODNICH

P O L S K I E

T O W A R Z Y S T W O

L U D O Z N A W C Z E

A

T

L

C Z Ę Ś Ć

A

S

P

O

L

S

K

V

I

C

H

S

T

R

O

J

Ó

W

L

U

D

M A Ł O P O L S K A

T A D E U S Z

S

E

W

E

R

Y

C

H

Z E S Z Y T

O

W

Y

9

N

STRÓJ KRAKOWIAKÓW
WSCHODNICH

W

I
N A K Ł A D E M

P O L S K I E G O

R

O

9

C

L

6

T O W A R Z Y S T W A

A

W

0
L U D O Z N A W C Z E G O

W E

W R O C Ł A W I U

A T L A S

P O L S K I C H

W Y D A W A N Y

S T R O J Ó W

P R Z E Z

P O L S K I E

L U D O W Y C H

T O W A R Z Y S T W O

L U D O Z N A W C Z E
K O M I T E T

R E D A K C Y J N Y :

A D A M

G L A P A ,

A D A M

M Ł O D Z I A N O W S K I ,

W I C Z ,
R

E

D

A

A N N A

R E I N F U S S ,

K

Z E S Z Y T U :

O

R

O K Ł A D K A :
Z D O B N I

A D A M

K :

P L A N S Z E

K

R

Y

G A J E K ,

K A Z I M I E R Z

R O M A N
T

J Ó Z E F

K U T R Z E B A - P O J N A R O W A ,

S

P I E T K I E ­

T A D E U S Z

S E W E R Y N

J Ó Z E F

G A J E K

M Ł O D Z I A N O W S K I

T

Y

N

B A R W N E :

A

W R Ó B L E W S K A

J E R Z Y

K

A

R

O

L

A

K

D R U K A R N I A
U

N

I

W

K L I S Z E

E

R

S

Y

T

E

T

U

J A G I E L L O Ń S K I E G O

J E D N O B A R W N E : K R A K O W S K I E

Z A K Ł A D Y

O F F S E T O W E
T A B L I C E
D

instytut

R

U

K

A

R

N

I

A

W
N

A

I
R

E

L

O

O

D

O

B

N

E

A

K

R

12Vs+2

tabl.

W

A

R

W

:
A

K

Ó

W

Kulturoznawstwa
Biblioteka

Nr inwentarzowy

£ 5 * 5 . .

Nakład

6200 egz.

bezdrz.

100 g

w l i p c u 1960.

A r k . wyd.

61x86.

137a A r k .

Oddano

do

Z a m . 769/59

druk.

skład.

3. X I I . 1959.
C e n a zł 32.—

Papier
Druk

ilustr.

ukończ,
E-17

T a b l i c a
K R A K O W I A N K A
I

S T A R S Z Y

Z

I

P O W I A T U

D R U Ż B A

Z

P I Ń C Z O W S K I E G O

P O W I A T U

B R Z E S K I E G O

Wyk. Jerzy Karolak

W S T Ę P

Obszar
brzegu
część

zamieszkały

Wisły,

a

wyżyny

więc

przez
na

Krakowiaków

zachodzie

małopolskiej

z

obejmuje

kęs pasma

nieckowatą

jury

sporą

część

dorzecza

krakowsko-częstochowskiej,

wklęsłością

Nidy,

a

na

wschodzie

Wisły zachodnią część kotliny wiślańsko-sańskiej, zwanej też kotliną
Ten

geograficzny

uwzględnimy,

zarys

że na

obszaru krakowskiego,
myśleniccy

pasmo
Z

się po

wschodnim

zasięgu

się aż po jary

wyżyny

omal

po

po

południową

obu

brzegach

się

nam

należące

wyraźniej,

do

różnorakim

geologiczny,

skiej po

bytu

lewym

a

mologiczne
drugiej

u

śląskiej, że na p o ł u d n i u

stoki

sandomierskie,

Lachy

Beskidu Wyspowego,

a na północy —

aż po

że

na

górzyste

na

tych

z nim

jej zajęć

Wisły

da

pionowym
rozmaitość

oraz na

w

związku

wschodnich,

taka mnogość,

że

same

gleb,

tego

co

obszaru

miało

czysto
z

rolniczą

czym

a inne

da

w

obszarze

prowincję

się w y o d r ę b n i ć

u zachodnich.

względy

idzie

parze

zasadniczy w p ł y w

charakter jej stroju. N a

się wydzielić

zachodzie,

krain

na

na

Ziemi

to,

że

kusimy

prowincji.

się

Liczyć

o

się

przeprowadzenie

bowiem

że lud krakowski wywodzi

rolę w budowie

zespoły

A jest tych z e s p o ł ó w
za

ten

batów \

historycznych zrębów

Za
stwa,

wodny

musimy

linii

demarkacyjnej przez

nietylko

się z jednolitego

państwa

po

po

zagarnęła
skiego,

państwa

koncepcji

polskiego

na

Liczwarkę
2

ten

która

rol-

po

jednej
tego

z

tym,

co

dzieli.

pnia plemiennego,
i dość

kulturę

ma­

Należy

więc

że odegrał

na

i górny

południu
bieg

z

Nidy

górskimi

X

oraz

Pilicy, n a

podstawowej

rdzennej

Chro-

zachodzie

zaś

.
wszedł

rychło

w

skład

rozrosła

się n a

inne

terytoria

dzielnicy

plemienne

pań­


od

Dolin .
dzielnica

ugruntowanej
zmiany

w

sandomierska jeszcze

w

między

i na

kreśleniu

innymi także

granic

politycznych

administracyjnych. G d y

krakowskie

na

południe

od

X V I I

Wisły

w
i

I

wieku, co

lepiszczcu
raz

po

rozbiorze

w

część

całą

tych

ziem, —

w

r.

1809

powiększono

1772

o

i sandomierską

Ziemi Krakowskiej zostało dokonane.

włączona

została

do

Królestwa

Polskiego,

zaś wraz z okręgiem utworzono

brzegu

1807

departament

organizmu

Wisły

lewym

G d y z a ś w r.
je

do

Austria

sandomier­

krakowską

Kongresie Wiedeńskim, z Krakowa

po

raz wracały
r.

województwa

r. 1795 s i ę g n ę ł a p o r e s z t ę t y c h o b u w o j e w ó d z t w .

świadczy

plemiennym.

ziemię

od

wieku

siedzibami

rozdarcie jednolitego
północ

ważną

wcześnie korzystał z transmisji

3

W a r s z a w s k i e bez

obejmujący

graniczące

Odrą

zasięgów

I I I rozbiorze w

Niemniej

i

obszar

spoistości,

Księstwo

po

zachowała

województwo

krakowski,

część

ten

upadku

to w

powstało

Wisłą

Wielkich

układ

staropolskich

sięgnęło

Wielkiego

krainę

ogół

Wiślan,

sandomierskiej,

o jej w e w n ę t r z n e j
Nawet

plemię

między

Kazimierza
dzielnicy

Karpat
N a

zasiedlało

a na północy

dział

a

kostiu-

przyjęciem

kultury, idącej z g r o d ó w j a k o ognisk administracji politycznej z K r a k o w e m n a czele. W
obszar

bazę

Krakow­

wschodzie,

inne

praktyczne przemawiają

różny

podziału.

oznacza

uwzględnić,

związku

Krakowiaków

geograficznego
Nie

w

brzegu

stionie

terialną

ukształtowaniem

ludności,

niczo-przemysłową

jej

jeśli

etnograficznego

chęcińskie.
tym

układ

po

lewego

krakowsko-sandomierską.

przedstawi

olkusko-sławkowskie,

k r a k o w s k u sięgają

Krakowiacy zapuścili

materialną

i

Krakowiaków

wzniesienie

leży już we

odziewający

wschodzie

zasiedlenia

zachodzie

górnego

Wisły.
Spora

postanowionego

Rzeczpospolitą

na

Krakowską.

3

Wreszcie i ten miniaturowy organizm polityczny zniosła Austria

w

a

austriackim i rosyjskim,

więc

z

górą

dzielająca

po

ziemię

Historyczne

100

latach,

krakowską

losy

tej

runęła
na

ziemi

granica

dwie

nie

między

zaborem

r. 1846.

Dopiero

w

r.

dowodzą

niespornie,

pozostały

Wspólne

że jego

bez

wpływu

na

kształtowanie

się stroju

krakow­

Praca
z

świeckiej

formy

tj. p o w i a t ó w

i

których

niespornie

wytworzyły

się n a o g ó ł w

archidiakonatów

niniejsza p o ś w i ę c o n a jest o m ó w i e n i u

pośród

mundur

elementy tego stroju n a obszarze d w ó c h r ó ż n y c h

podstawowe

ś c i tej z i e m i . Z a s i ę g i z a ś t e g o s t r o j u m i e s z c z ą
administracji

roz­

części.

skiego, jego charakter reprezentacyjny, a nawet rolę, j a k ą swego czasu o d e g r a ł on j a k o
w o j s k o w y i strój narodowy.

1914,

się w

czasach

dawnych

w

staropolskich

X I V — X V I

wieku

jest

strój

przedstawiony

na

jedno­

granicach

(ryc.

wielu odmian stroju K r a k o w i a k ó w

najefektowniejszym

zaborów

politycznej

33).

wschodnich,

I

tablicy

kolo­

rowej.
Rzucającą
rzami,

się w

oczy

dawano
wane

suki

czerwone

haftem

kłapcie

u

była

i

białe,
lub

bujny

ubiorem

kierezje

A l e b y ł y też kierezje białe,

lub

czerwonym,

rękawów

Kierezja

c e c h ą tego stroju s ą b r ą z o w e

sukami.

które zwano

do

granatowych

aplikacją

haft

w

tegoż

dolnych

poważnym,

tj. s u k m a n y

szare i granatowe.

czerwone,

koloru.

rogach

a

do

Czerwone

z

D o

dużymi

modrych

były

u

kołnie­

białych

sukman

żółte,

tych

bramo­

kierezji

pół.

reprezentacyjnym,

a jednocześnie

nadającym

człowie­

k o w i wiele dziarskości. S z y k jej zależał o d k r o j u d a j ą c e g o wcięcie w pasie, u k ł a d f a ł d ó w
i

zwężanie

kadłami,
Z

się r ę k a w ó w

czerwona

kobiecych

s z y m jest
pychem,

żupan

krezą,
tej

trudno

modry

że

strojem
W

tj.

typów

najbliższych

szalami

czyli

biały
nie

jest

się

barankiem
ze

środka

czerwonym,
Dla
do

w

przeważała w
białej

na

z

i

też czapki

zaś

lub

łoktuszy

północ

od

zw.

siekać,

sobne

d u ż y m

stroju kobiecym
zapaski

z

na

tle

płat

biały

brzę-

z

takim

prze­

w

białą
z

koszuli

czepiec

nicią

ażurową

i rańtuch.

z pawimi

i buty

z

K o ł o

piórami,

cholewami.

K r a k o w s k i e j silniejsze

stroju.

Indywidualne

na

różnic

Powiśla

na

paski

Ziemi

z

haftowanej

magierkę

obszarze

zachodzących

i

granatowe
pąsowymi,
u

sukmany,
czasem
k o ń c ó w

a

4

niż

znamiona

Krakowiaków
między

nimi,

osnową,

kucotkiem t j . w e ł n i a n y m
zawściekle, współrozłupane z w a n e
białym,

a

z

uszyte

którego

ze

skrawków

krezie opadającej
na

wysokim

rogatywka

i

wiązaną

frędzlem
też

otokiem

we

frędzle.
czar­

zwieszającym

papuzy

z

denkiem

barankowym.

głowy

różnokolorowego

mężatek
perkalu.

5

n a r a m i o n a , białej chustce

a

czarnymi

granica ciągnie

szamerowana
zdobiona
szerokim

najcharakterystyczniejszą

czerwonymi

k a m i z e l e
granatowymi

podobne
Poza

tym

czepcowej,

piersiach.

południowa

rydelkiem,

białe
lub

Sandomierzacy nosili obszyte

z

rzadko

wiązanej

także

zielonymi

najcharakterystyczniejszym było okrycie

kapie ,

granatowa
z

w
tego

występujących

wypuszczoną

R a k o w a , cechuje czerwono

też kasztkiet

znajduje
odmian

dopiero

rogate

stroju kobiecym biel w

spódnicy

z

najefektowniej­

młodej .mężatki

hojnie

białą

spodnie

c h y b a flisacy. P o n a d t o

zielonym,

ś w i ę t o k r z y s k i ,

W

4

kap

wielości

modre

czapki

S t r ó j

klapą
lub

albo

niebieskim,

zwane

I I chyba

amarantowym

strój

oraz

nosi

brzękadłami,

czerwonymi,

włóczkowymi

Sandomierzanek

mitry,

tylnich

pas

sąsiadów.

granatowe

denka

skórzany

cholewami.

rozsiane

brzeskiego

mundurem»

T a k i c h p a s ó w nie znali Krakowiacy,
nym

z

wyraziście

przepasywano
pasami

reprezentuje

czarnym aksamitem

kostiumologicznych
się

z

na Tabl.

czerwieni i bieli: czerwony

pas

s a n d o m i e r s k i m

płótnianki

buty

biały

indziej.

powiatu

potwierdzenie

uwydatniają

s t r o j u

z



jedwabiem

czerwono-czarne

bramowana

ludowy

oraz

zdobiony

zdobniczy

hafty

parobczak

indziej

poszczególnych

a

spódnicy,

haftowany,

«strój

wschodnich

gdzie

tutaj zestaw

kaftan

Zasada,

znaleźć

katana

piórami

i pińczowski,

Dominuje
białej

stojący

gdziekolwiek

pawimi

uzupełniał

krakowskich, przedstawionych

charakter

czerwona

niewiasty

z

Doskonale

odmienny

Dąbrowskiego.
tle

rogatywka

miechowski

jakiego

na

końcowi.

zaś strojów

Całkowicie

zapaski

k u

także

się od

wzdłuż

szwów

z jedną na

czerwonymi

D ę b n a

piersiach

wypustkami

rondem.

cechą są samodziałowe

paskami

Pierzchnicy do

sukmana brązowa

pionowymi.

naramienne

6

i

przed-

S t r ó j
w

k i e l e c k i .

tywki

wyrabiane

Kielc

występowało

u

dołu

haftem

ciennego
rego

skład

gach

siaków

na

o

paskach

W

strój

lub

i

po

dwoma

w

1 połowie

z

cholewami,

białe

z

zaś

we

białej,

sukiennego

groszki,

wsiach

o

Morawicy

na

odzienie,

wełniana

czarnych

od

zdobionej

granatowego,

się j u ż



roga­

południe

spódnicy

gorsetu

modra

pasiaka

od

i granatowe

lnianej

niego utrwalało

na

w

odmianę

południe

po

włoszczowską,

Szczekociny.

pasków

bordowych

kontrastujących

czarnymi

gorsetami,

z

płó­

w

któ­

spódnica,

oraz

i czerwonych

której

Ciągnie

nad

« p o

cechy

prę­

dostrzec

się tu nadal

czarnymi.

ciemnymi

zdobnymi

z

białe

i

z przodu,

z

tyłu,

na

cechowały

szaraczkowy

też c z a p k a

terenie

łąka

Widać

spódnicami

to

w

pa­
za­

kaftanikami,

k r a k o w s k u »

u

dołu,

spodnie
z

k a p u z i a t a

u

wiązana

bogatszych

jak

safianem

oraz

oraz

niebieski

spódnica

zawój
z

granatowa,

a

także

w

tasiemki,

lub

turecki

wspomnieć

granatowe

łupa.

o

ale

ząbki

sąsiednim

wpuszczone
główką

S t r ó j

kołnierzem

z

kołnierzem

doń,

m a ł o m i a s t e c z k o w y c h

z wysoką

długa,

kołnierzem

magierki.

lub
z

z

podobna

tj. p l e c i o n e ze s ł o m y w

należy

kapelusz

w ś c i e k l i c a

kabatek

jupka

z ę b a t e

szaraczkowe

czyli

guziki,

r z e m i e ś l n i k ó w

pelerynką

tj. j e d w a b n y

chustka

Nadto

czarna lub
na

Kielecczyzny

U b i ó r

a posiadający jeden rząd guzików,

zielonymi.

sukmana

zapinana

czerwonym

strojem

górniczym.

X I X wieku

czy

zdobione

chłopskim

płaszcz

tu kielecka

fałdami

lecie białe p ł ó t n i a n k i , kapelusze

zaś d e z a b e l k a

bankami

w

przechodzi

występuje

Nadto w

mieszczańskim

różniała

z

Obok

samodziałowego

szerokości

dużymi

zaś kożuchy

kaszkiet,

butów.

i naramiennych,

aksamitnymi

związku

stroju

kobiet
się

północ

guzikami

cekiny.

krótsza kapota.

W

U

z

.

Pilicę,

równej

stroju zaś m ę s k i m

zimie

8

.

i niebieskim,

oraz

z

7

na

granatowe

składające

granatowa

kielecki

zachodzie

wykładanym,

i

chustka

przewadze

sukiennymi

czerwonym

kieleckich

kapoty

Chęcinach

odzienie,

białej

chłopów

długie

w

i naramienna

przedsobnich

paciorki

lub

pionowym

zachodzie

dadzą

czapników

chustki

wchodziła

układzie

N a
się

białym

stroju

były

dawniejsze

przedsobnia

w

cechą

Sukowie

przez

rańtucha,

zapaska

w

Ogólną

Brzezinach, Bilczy i

wiszącymi

m i e s z c z e k

wy­

rozwarty

muślinowa

frędzlami

futrzanym,

buty

magiera,

wykładanym,

zapaska krótka

w

lub

kryta

z

fal­

szafirowymi

jedwabiem

błę­

kitnym.
S t r ó j

g ó r n i k ó w

znakowaną
czarnej

godłem

czapce

S t r ó j
bogatsi

czerwone

chwastami

stroiły

kwiecistą,
listymi

i

w

zapaskę

kołnierzem

kami.

Poza
9

N a

spódnice

tłumaczyła

czerwonym
lub

wybijał
koraliki,

z

jako

w

na

Łysakowa

szlakiem

haftu

także

do

ze

wisiorami

złotej

buty

oraz

i

i

klamrą

walcowatej

niebieskie

lub

tj.

paciorków

gorset

na

sukmany

tu

zabiciu

św.

szerokie

z

pasy

Stanisława.
wysoką

bordowymi
czerwonymi

A

«kowane»

aksamitny

jednak

przodzie

Nidy,
więcej

bliżej

zw.

krepiny, jedwabne

białe

lub

półko­

sukmany

czerwonymi

jedynie

sznur­
i

granatowe

ko­

biało

znamienne.

Krakowa

zdobna
itp.

W
w

oraz

co

etiologia

białe

kaftany

trzosami.

wisiory

z

przez m ę ż c z y z n

strojne

rycerski,

Kobiety

czerwoną

cekinów.

noszone

główką,

chłopi

sukmanę

karbowane.

spódnicę

przeważały

wyszyte

były

i

w

z
z

noszono sukmany z czarnym wyszyciem,

kapelusze

srebrnej

czarny

Krakowianek znad
Śląska

płócienne

z b o r k o w e

w

nosili

małopolską

lub czarne kaftany

oszywkach,

dołu,
z

Wodzisław
białą

k a m i z e l e

odmianami,

granic

od Krakowa
po

u

kwiatowe

różnymi

nie różnił się od

czarne

buty

oblamowanym,

się tutaj



a

się gorset lub k a t a n k a p o b ł y s k u j ą c a j a k pancerz
naszycia

w

po

haftowane,

metalowych,

kołnierzyku

motywy

żałobę
i

od

biało

brzękadłami,

falował

i zapaski

obszyciem

zielonymi

z

czerwono

pojawiały

południe i na zachód

ludowa

wymi

pasy

ten

. Strój jednak kobiet

Już

koszule

guzików

haftowane

zdobny

strój

tj. bluzie z p e l e r y n k ą , pasie z

wpuszczonych

a czarnymi wisiorami, granatowe

niebieską

stojącym,

tym

centkowane

z

a

południowi

piórami,

szeregiem

koszule

spodniach

wypustkami.

z

wyszyciami,

kaletkami,

K u

biety

wypustkami,

się w

było po czarnej k i t l i

czarnych

z a c h o d n i c h .

rogatywki

a p o d w ó j n y m

wypustkami

z

niebieskimi

K r a k o w i a k ó w

z czerwonymi

zaś

z

poznać m o ż n a
górniczym,

z

sukmany
amaranto-

stroju zaś
czerwone
czepce

kobiet
szklane

biało

haf­

towane.

5

Wreszcie
lichowe

na

lub

granatowy
Letnim

południe

perkalowe
kaftan

strojem

bez

w

przodu,'tyłu

czarne

O d wschodu
Z

k o ń c e m

futro

z

bieska
szula
Z

X V I I I

w.

istniał w

wyszyciem,

oraz

U

biały,

kobiet

lub

Dopiero

biały

nie

u

U

schyłku

gwałtowne

zniesienie

Dziś

na

dlań

fensywie,

i

z

czapka

sukienna

koło
C o

o

żółtymi

lub

zdaje

biała

sukmanka

się takaż

lewym

brązowa

a

typie:

lub

nie­

nadto

ko­

magiera z kukurydzą

tzw.

kołnierzem,

zapinający

do

nosi

się na

dwa

północy

tam

np.

światowej,

pozostała

się

spadku

bez

wpływu

produkcja

fabrycz­

życia, pojmowana
spowodowała

gładkie

tj. w
od

że

przeważnie

na

wsi

pęd

prążki

gorsety

lat

do

pasiaki

w

stroju,

paski

do

to

różowe

żółte,

tych

wyszywane

na

zielonymi

różowe,

Niemniej

z kaletkami,

w

de­

czerwonym

tkać

barwiste

buraczkowe,

fioletowe.

aksamitne

co

granatowe

po­

naramienne,

kolorze

zaczęto

w

krakowski w

ciemno-niebieskimi,

zapaski

brązowe,

strój

zapaski

jednolitym

kilku

istnieje

strój

się tutaj

wszystko,

także

nie

się kobiecy

brązowymi,

bywają

w

wschodnich

Przyjmują

Morawicy

pasami

noszone

czarne

nie

zaostrzały

odbijała się na

zwiększona

klasowych —

znajdował

zapaski

z

Kielc

O B S Z A R Z E

miejskiego.

się krakowskimi, jako

się « k r a k o w s k i e »

wojnie

chłopskich

przez K r a k o w i a k ó w

czarnego

terenie

I

demokratyzacja

przedziałów
do

Brzezinach kolo

nazywa

po

Równocześnie

stroju kieleckiego.

noszono

Korytnicy kolo

po­

pstrych

koralikami

kwiatowe.
od

tego

tylko

białych

brązowych.

aksamitny,

N a

w

ludowych

w

oznak

koloru

tymże

ludowym.

oraz postępująca

N a

B A D A N Y M

c i e m n o - r ó ż o w e , jasno i ciemno-zielone oraz

ślubu —

również

stroju

agresją

w

N A

zaś pauperyzacja mas

ludowego

1935

te

N a

południe

sukman

decji

r.

L U D O W E G O

anarchia w produkcji przemysłowej

zamieszkałym

więcej

i zapaski

motywy
N a

w

ubioru

przewadze

wyrabiane

strojów

Rosnąca

się przed

jeszcze

zapasek

do
ten

szlaku —
do

w

pow.

jędrzejowskim

amatorskich przedstawień

sukman

krakowskich,

jako

zaś, chcąc

się ubrać

niego

czerwoną

spódnicę

naszytymi

sposób

strojną

z

już od

teatralnych
uznawanych

Strojnisie

po

oraz bluzkę w y s z y w a n ą

r.

za

krakowsku

poziomymi

1905

używano

oraz dożynek,
elegantsze
wdziewały

wstążkami,

na rękawach w

czerwone

lokalnych

ale o d
od

święta

dawnych

czarny

krótką

gorset
zapaskę

kwiatki o

ten-

naturalis tycznej.
południu

zaś w

wiejskie o r a z delegaci
drużbowie

6

sukmana

I

X X wieku, a szczególnie

najbardziej typowej.

marańczowe,

i

całkiem wyraźnym

też

futro
i

czarnym borsukowym

a wzrastająca

obszarze

«krakowskie».

w

samo

o

l a s o w i a c k i e g o .

sukmana

zewnętrznych
od

czarnym.

albo

pę­

na p r a w y m brzegu w y s t ę p o w a ł a tu ciemno-tabaczkowa

odzieżowych

cofając

zapaski
i

na

uznajemy

S T R O J U

przemiany

przechodzenia

lub

zapinany

brzegu Wisłoki

ozdobiony

rolnych.

nych materiałów

choć

trzos.

rękawami

spódnica.

X I X i narodzin

artykułów

staci

i

sama

rękawów

S T A N

kryzysy ekonomiczne,

jako

tyłu,

skórzane.

O B E C N Y

na

albo

drukowany

R o z d z i a ł

cen

biały,

dre­

z

oraz

stojącym

zaś kożuch

suknem

z a ś takie

pasiasty

szwem

.

strój regionalny

szafirowym

zgrzebne

ze

guzikami

czarnym

strój ten j u ż nie istniał. Dlatego obszar po

obszyciem

kożuch

guziki

1 0

spodnie
polskie

ołowianymi

zimowym

wyszywany

powiecie mieleckim

zieloną.

fartuch

X I X w.

niebieskim

i

kołnierzem

kątowato,

powleczone

krajką

za teren przejściowy.
z

z

białe

paski, buty

stojącym

płócienica

rękawach

noszono

czerwone

kołnierzem

była

przycięte

na

baranków

przepasana

k o ń c e m

i

z

lub

po l e w y m brzegu W i s ł o k i istniał teren przejściowy do s t r o j u

białych

z

kłapcie

T a r n ó w — R z e s z ó w

i niebieskie

rękawów

telki,

z

linii

białe

zwierzchnim

zdobnymi
a

od

w

weselni

pow.

brzeskim i dąbrowskim

na uroczystości

i uczestnicy

państwowe.

dożynek

kierezji

N a

brązowych

u ż y w a j ą jeszcze

o g ó ł jednak strój ludowy

ogólnopolskich.

Składa

się on

nosi

z czerwonej

kapele

banderia,
rogatywki

zdobnej
z

w

sem

lub

a dalej

ze

podmiejscy

N a

ogół

kaftany,

kapiącą

fałszywym
(ryc.

tanecznych
tradycje

jednak

uproszczeniom.
z koszuli

aksamitnego,
i haft

nicy

kwiatki,

w

szklanych,
gorsetu,
a

pod­

ludowego.

Strój

wstążek

wianka

się

bowiem
czarnego

zdobnego
z

korali

D a w n y
coraz

a

bardziej

zmieniono

lub

strój

spód­

do

tybetki,

zawiązywanej

w

szelążki

paciorków

sztucznych

strój, j a k w i d a ć ,

Po roku

w

zielonej

przypiętych

ze

dużym

on

czasem jeszcze z chustki

wającej plecy

częściej

rękawami,

jedwabny,
z

ko­

członkinie

śpiewaczych

Składa

złociste

weselne,

oraz

coraz

gorsetu

strój
ubioru

drużki

i

z bufiastymi

od

państwowych,

stroju

ulega

bły­

kobiecy

częściej

regionalnych

trzymują

cekinów

1).

Szczególnie

zespołów

ten

od

luksusem

reprezentacyjny

i

nie­

wiejscy
przebrać

uczestniczki uroczystości
ścielnych

pasa

się

występuje

męskiego.

paski i

Stroili się t a m w

galonów

krakowski

w

cza­

gęstwy

krakowskich

kierezję,

przeładowaną

szczących

białej
a

niedawna jeszcze u

eleganci mogli

«po krakowsku».

i

spodni

D o

fotografów

imitujące

sukmany

suką pobłyskującą od

brzękadłami.

których

pawie,

oblamówką,.wisiorami,

czerwoną

cekinów,
z

pióra

czerwoną

ramion
kwiatów,
przykry­

na piersiach.

przeobraża

się

festynowy.

1920 c y n o b r o w y

kolor

zapasek

na Powiślu Dąbrowskim na

czar­

ny, k t ó r y to k o l o r u z n a w a n o w ó w c z a s z a w y ­
tworny.

Czerń

ustalać

się zaczęła

również

w chustkach oraz gorsetach i łącznie z haftem
wielobarwnym odbiegała od dawnej

Ryc.

1. N a r z e c z e n i — o n a w l u d o w y m

on w

kierezji

sem

błyszczących

H I S T O R Y C Z N Y

N a

przełomie

wotnej

X V i X V I wieku dadzą

akumulacji.

Ożywiła

folwarczno-pańszczyźniany
polskiego eksportu z b o ż a
warstw

posiadających.

wyrobów

W

rzemieślniczych

prowadzące

rozległy

się

jako
do

Gdańska

bierze ż y w y

handel

lądowy

S T R O J U

w

luksu­
Stadler,

pierwiastki kapitalizmu
utrwalił
n

z obcych

zagranicą

Wschodem

i

Rzeczypospolitej .

towarów
z

Polsce

oraz

udział przedsiębiorcze,
ze

St.

L U D O W E G O

towarowo-pieniężna

ustroju

i dowóz

towarów

fałszywym
1904

1500—1650

gospodarka

wymianie

r.

II

się z a u w a ż y ć

podstawa

Fol.

Kraków.

R O Z W O J U

Okres

stroju k r a k o w s k i m ,

przeładowanej

galonów.

tradycji.

R o z d z i a ł

Z A R Y S

teatralnej,

w

krajów

się

system

Wspaniały

wzrost

podnosił

rozprowadzaniu

a spolszczone

za pośrednictwem

pier­

już

stopę

życia

krajowych

mieszczaństwo

jarmarków

lwowskich,

7

m

\iW£*" '*
Ywy^
I
AfirfT\\
I

>

«*XY/7J!Pt\~^

lubelskich i jarosławskich,

S

SJ^M'

w

° d n ą

Y ^ M l t

ifllMlI'

przez
u

P ° k ° J
r

\ i

e

n

l

j

'

r

n

a

r

z

Te
w

u

a

n

l

tej

te

masą

W

coraz

a

nie

w

bazie

i

zmienną,

wieku,

a

gdy

jednym

dzili.

a

od

tenże

kołpaku,
Ten

w

sam

jeszcze

w

a

po

się

stawiają

nam
od

riały

w

za

ludowe,

Norblina

i

nych

w X V I I I

odkryć

się dadzą

prze­

po
na

jakoby

po

ranu

po

usarsku,
turecku

mniej

na

typie

za

pierwsze

drudzy»

3

po

staro

.

Polsce

odno­

do

polskiego

obfite,

odzieży

i to

zabytków

wierne

przed­
tak

od­

X I X wieku

dopiero

szkice

naukowe

mate­

ludowej.

sposób

przyjąć,

że

dawnych

bowiem

źródłach

które

1

tak

to

mieszczańskiego,

kostiumologii

elementy,

nas

włosku,

niezbyt

podstawie

stwierdzał
« U

dwojako,

do

zresztą

kapie

.

krajowej
Górnicki:

poro­

w

fałszurze,

1 2

białych»

to

się

świata

po

tureckiej

abo

masz,

dziwu,

niemiecku, drudzy

Ź r ó d ł a ikonograficzne

polskiej

w. W

nie

jedno

niektórzy etnografowie

Jest to z ł u d z e n i e . N i e
buchnął»

nie

X V I w.

co

że

do

bowiem

Polskę

w

Łukasz

niejednolitym

uznawali

ikonograficzne

chłopskim.

cechowała

charakterystyki u b i o r ó w w

X V

i

Strój

histo­

kostiumologii

tatarsku, po

chłopskiego.

chłopa

przeobrażeniach

częściach

chodzi

liczby

wszystkiego,

uznaliśmy

ko­

prawidłowość

chodziwszy

szlacheckiego,

w

po

dalekich

wieku

im

tu dwie

do

miennej

chłopskiej

Modrzewski

inaczej,

brunszwicku,

stroju

najmniej

P.



na

X V I

czerwonych

polu

kozacku, po

do

nie

wieczór

X V I

po

stroju ludowego

J.

na

strojów,

Przytoczone
szą

w

półbotkach

to

w
Frycz

się ubierają

bardzo

zasię

się

wykazującą

dziwniej, iż kto

bezład

hiszpańsku,
i nowo,

jedni

I I połowie

wiele jest

lata

chłopom

«1 t o ć też jest nic bez wielkiego

turecku,

siebie

to jeszcze

włoskiej,
w

domu

drudzy po

A

drogą

podlega.

ubiorów.

bynajmniej, pisząc:

różnych,

a

długie

zamiana
także

jednorazowo.

szczególnie

sadził
w

życie

odbiły

się

którym

pstrokacizna

włosku,

w

że

szlacheckim, ale t a k ż e

dokonały

ruchliwą

X V

należy,

umożliwiały

wszystkim

procesów,

ogromna

przez W r o c ł a w ,

dodać

częściej

czynsz

zmiany

przede

Zmiany

rycznych

n

J

Zachodem

prosperity.

duże

ubiorze

jest

e

z

Wreszcie

wchodząca

t

rzystać

Gdańsk.

strój

mutatis

ludowy

«wy-

iknograficz-

mutandis

prze­

R y c . 2. ' C h ł o p w ż u p a n i e — drze­
w o r y t z r. 1512 S t a n i s ł a w a Z a b o ­
rowskiego « C o n t r a m a l o s divites

trwały

w

stroju

nawet

do

X I X

a

et u s u r a r i o s t r a c t a t u s » .

niebieskim

ludowym,
i

X X

a

w

wieku.

denkiem

szczególności

Np.

czapkę

sukiennym

oraz

z

buty

w

krakowskim

obłożką
z

futrzaną

cholewami

winiętymi u góry odnajdujemy na miniaturach krakowskiego
deksu Behema, wykonanego
niaturze przedstawiającej

prawdopodobnie

kramarza

za­
K o ­

przez Stanisława Szeligę Żernickiego. T a m ż e n a m i ­

dostrzegamy

wąski pas skórzany,

nabijany okrągłymi

krąż­

k a m i metalu, j a k s m y c k a , którą przepasywali swoje s u k m a n y b r ą z o w e krakowiacy naddunajeccy.
W

tymże

świadczy
w

długi

o

czasie,
tym

żupan,

domierskiem

gdy

rzemieślnicy

drzeworyt
zbliżony

(ryc.

2)

r.

1521.

pod

brodą

niu,

a

kamizelą.

1 4

.

Nie

a wokół

zawinięte

nosili

Stanisława

cechami
był

to

do

takie

pasy,

jednak

lędźwy

szyi r ó w n o
u

k o ń c ó w

bardzo

Gęsto

mankiet

ubiór

grubey»

że

r.
w

1512 —

typowy.

była

rękawy,

tego

chłop —
odziewał

Krakowskiem i

był «chłop

fałdowane

świadczą,

z

zwanej

zwierzchni

... f a r b y

wycięta.
w

czapki i buty,

Zaborowskiego

płócienicy,

X V I wieku była kusość. T a k odziany

iego krotka aż do

zapięta,

niezdarnie

krawieckie

8

«Sukna

traktacie

niektórymi

ubioru chłopa polskiego w
z

w

miejscy

Cechą

jak
się
San­

bowiem

prosty»

Marchołt

od

fałdzista,

pasa

obszerne

l e t n i k a

nie

w

szyły

ramie­
ręce

G o d n y m uwagi
kola.

Tego

pasach
w

skórzanych

pochwie

każdego

nie

chłopa.

zwanych

Z

skiego

który

z

na

rzecz

X V I

kupno

nito

wedle
buty

ściętego,

w.

Było

to

też

lub

stroju

w

w

w

jest

miewał

, ustąpił
do

pozwalamy

jeden

sobie

koła

na

pasa

miejsca

typ

pół­

duży

a zarazem

nóż
broń

zwykłemu

przywiązany.
zespołów,

ubioru

formy,

chłop­

przydatnych

dokonać

ludności

i

szerokich

różnych

elementów

społecznym

w

pasa

częściami

wyobrażać

poszukiwaniu

krakowskiego,

1 5

z

narzędzie,

chłop

będących

mającej

zróżnicowaniem

zwisający

tulich

Polsce

zdobiona

późniejszych

podręczne

łańcuszku

składanki

skórzana,
czasach

uwagi

dawniej

zwany

Dlatego

a

1

6

.

to

w

do

także

wiejskiej

II

prze­
połowy

stroju

r.

Fernando

1563

ale

nakryciem

gło­

malowniczego
konany

1 7

on

rozcięte
w

ręce

na

poganiania

wolowca

zdobionym,

stać
a

podobieństwo

kapelusz

w

nie

kształcie

ulega
wołów,

było

na

rękawami

skórzanych,
ostrosłupa

m u
tego

głowy;

wy­

wizerunek
polskiego

(ryc. 3) w k a p e l u s z u z w a ­

chlarzem

piór

pawich,

analogicznego
drużbów

spodnie

Trzyma

kołnierzem

do

prawdo­

to

We-

znane

przedstawiający szlachcica
X V I w.

leżącym

służący

kmiecia —

dworski,
chłop,

który

nie p o m i n ą ł

niego

piką,

tego

Ż e to

szla­

to

Bertelli,

nakrycia

przez

z

zausznik

z pańska.

pysznili

panowie

sztychując

Europie

żelazną
Otóż

kmieć,

jest

krępą

wieku,

pióra

okuty

krótkie

łydek.

bogaty

odziany

do­

m ó g ł b y do

w

kij

«falserucha»

zupeł­

X I X

wieku

muzealnych.

połowy

Zadokumentaryzował

stroje w

ręce

taki

takim

X V I

janczarskiej, na

szeroką

posłowie,

necjanin

w

zabytków

obciągniętą ku

strojnym

nawet

w

mody

z

raport panu.

niemieckiego

należeć

X V I wieku

chta.

z

Kapelusz

krakowskiego

i

bowiem

przepasany

wstążką

wy

drzeworycie

sięgające

z krezą

nie dobrze

z

tworzyć

składający

dobrze

kurty

polskie

łowi,

na

Trzyma

nam

krótkimi

się

torba

kostiumologicznych

określonych

dziesiętnik

znany

w

G o d n y m

rzemyku

X V I

genetyki

typów,

wątpliwości.

tj.

i

także

się bowiem

wieku.

podobnie

a

sznurku,

X V

Przedstawiony

a

trzosami.

szczegółów

przełomu

jego

rozwinęła

gałązkowym.

naturalna,

wyświetlenia

glądu

M a r c h o ł t a jest

biegiem c z a s u n ó ż ten,

przytoczonych

można,

do

wizerunku

z ornamentem

kozikowi,
Z

w

rodzaju ornamentyka

u

to

źródło

przystrój u g ł o w y

Krakowiaków



wschod­

nich.
Inny
nego,

tj.

udział
1596

typ

w

Sebastian

«Wnet

pańszczyźnia­

przymusowo
spławie,

tetycznym

biorącego

naszkicował

Klonowicz

w

w

r.

syn­

zarysie:

będzie

manie
w

chłopa

flis u s w o i c h

nowej

szerokiej

\

w

l

i

suk­

karyzyjowej,

krajce

pięknej,

prze-

kobiałej
z

nowym przysiekiem, w
zuchwałej

biała

szarawara...».

magierce
Rys.

3. T y p o w y szlachcic p o l s k i z X V I w. wg rys. F e r n a n d a
Bertellego.

9

A
z

zatem

do

stroju

poprzecznymi
Inaczej

ścielnym,
z

chłopskiego

białymi

odziany

paskami,

dartym.

główką

o

Z a kapelusz

zuchowatego

parobka

była

N a

niż

ogół

pióra

,

bo

pośredniego

krótka,

a nadto

a

z

tyłu

czynili.

od

kostiumologiczny

kształtów

walnych

i literackich stwierdzamy,

a

do

odzieży.

N a

C o
go

plebana,

na głowę

m a ł y m

ko­

kapelusz

i do

góry

Ubiorem- zwierzchnim

pasa

fałdzista.

za­
tego

Odzienia jego

hajduckie p o b o k a c h rozcięte. C i u r y nosili

w s i polskiej

podstawie

w

X V Iwieku —

zebranych

że k o ń c o w y

r. 1650, b y ł okresem

że jednocześnie

wśród

krajką

ciupaga.

parobkiem

tyłu

materiałów

do­

częściej

okres

kształtowania

epoki

nich

przede

kształtować

wszystkim

się zaczęły

Odrodzenia,

się nie tylko

strój

pewne

obfitował

regionalne

w

dużą

roz­

ikonograficznych,
trwający

archi­

w

Polsce

stroju szlacheckiego,

z górą przez trzy wieki pełnił funkcję polskiego stroju narodowego.
dzenia,

opięta

ręce

nadział

okapie, a. z

tak

a w

między

się n a wojnę,

z przodu
panowie

karazjowa

magierka,

kapelusze.

krajobraz

więcej

8

siermięga

pończochy,

maitość

mniej

1

sukmana

spodnie,

Janas wybierający

podniesionym

zatknął

pełniały krótkie spodnie,
magierki,

Klecha

dużym

wówczas:

szerokie

r. 1633 — c o ś

był klecha w

a nauczycielem.

kopulastą

wchodziła

białe,

M a m y

podstawę

odmiany

stroju

który

do

twier­

chłopskiego,

krakowski.

określało ten typ? J a n K o c h a n o w s k i słusznie stwierdził:

«Jeśli kto c h ł o p w

siermiędzeli

widzi».
Ale kształt zwierzchniego

wej d l a s u k m a n y
zwrócić

uwagę

odzienia, zwanego siermięgą b y ł różny. P o s z u k u j ą c formy

Krakowiaków

n a

szeroki

(a nazwa

kołnierz,

k t ó r y jest z a s a d n i c z ą c e c h ą kierezji

zwany

w

karazjach

sukmany

tego

sukiennego

Siermięgi
kolor

krakowskiej, zwanej
płata

w

to czarny,

po

przeto

karazją,

wieszanego

X V I wieku

nazywano

sukno

n a

czarnym.

«czarne»

Ż e

zwało

2 0

(od

zmieniła

tj. nawijania),

b y ł a to l u ź n a c z ę ś ć

a wtedy
się n a

samodziału

zaś

s u k a n i a

specjalną

odzieży,

. Później weszła ona w skład kroju

lub kierezją,

barkach

szyto z grubego

prostu

s u k ą

krakowskiej. Otóż początkowo

służąca d o n a k r y w a n i a g ł o w y c h ł o p a w czasie s ł o t y
typu

wyjścio­

sukmana była j u ż znana w X V Iw.) należy

po

2 1

carisiacus.

funkcja

czysto

zdobniczą.

lub

brązowego,

szarego

turecku

się pannus

dawna

kyr —
Stąd

pewnego

to

szary,

też poszła

użytkowa

który

to

kara



a

kiere­

nazwa

zji i karazji.
Z

tegoż

płaszcze

samodziału

obszerne

szyto

spódnice

kierejami

zwane

zimowe,

zwane

kirejami.

lub

kirówkami,

Pomimo,

że było

szlachty w X V I I

w. nie odziewał się w karazję, m a j ą c do w y b o r u

importowanych

materiałów

z

nich krótkie

stojący,

a

sukmany
pasane
u

bez kłapci

dużymi

u

k o ń c ó w

kołnierzami

krajką lub pasem

2

4

.

giermaki,

katany lub długie

rękawy
z

odzieżowych

1

5

Jedynie
gęsto

.

W

sukiennymi

skórzanym,

lud trwał

fałdowane

I I połowie

a zaopatrzone

przy

z przodu

wschodniej

krótkie

rozszerzone.

X V I I

jako

w.

i u

dołu

rękawy,

Ludzie

2

6

.

Szuba było

albo

puszczający

długie,

się w

trwałe

3

posiadające

ze

cieńszych,
robiąc

niski

kołnierz

też długie

albo

oraz

nikt

karazjach,

noszono

w duży kołnierz leżący,

to futro

ale

drogę

brandyburę, prantypurę,

że płaszcze

pasie,

taki

wolny

nosił

C o

kryte

zwężone

u

suknem,

końców,

lub wychodzący

wolne

też wcięte,
a rękawy

chłop
rzeczy)

u

te w y r a b i a n o
j a k kiereja,

a

Krakowiaków

w

Szczekocinach.

posiadający

miano

B y ł to

zamiast

grzywki

w

traktacie

n a czole

prze­

zwężone

Klonowicz.

zawadiacki.

czyli

z

r.

czupryna

Uczesanie

T a k bowiem

należy

płaszcz

kołnierza

podczas

kopieniak,

zwano

też

różnej

kaptur.

wedle

wreszcie
słoty

odziewali

czujka.
szczekocką

czuja lub

burką

długości,
W

mody

nadmiernie

nie

wcinany

X I X wieku

płaszcz

1) p r z y s t r z y ż e n i e

po pia-

bunda.

przycięcie

Zaborowskiego

j a k m ó w i o n o ,

podkreśla

oraz

posiadające
albo

z domu

mantel, ormentel, kubrak

do uczesania, zdaje się, d w a typy u c h ł o p ó w

stowsku

10

2

kolorowych,

na ramiona,

się w płaszcz z kapturem, z w a n y z węgierska (kópenyeg) po polsku

w

sukno

swych

z tyłu,

2 2

żołnierskie

k o ń c ó w (ryc.4 i 5). Bogatsi c h ł o p i l u b w ł o d a r z e nosili szuby z k o ł n i e r z e m f u t r z a n y m i t a k i m i ż

obszyciami

W

to

wiele

X V I w.

opadającymi

kurty

to

1512 i
zadarta,

jako

rozumieć

były dominujące

włosów

z

tyłu

u

2) zaczesanie
którą,

t e ż strój
słowa:

jako

karku,
włosów
cechę

nadawały

«Kto

idzie?

j a k to
do

góry —

bardzo

chłopu
wara».

demonstruje
k'rzeczy

n a m
(do

charakterystyczną

charakter

zuchowaty,

Najważniejszych
teriałów

do

biecego

ko­

dostarczają

archiwalia
z

ma­

stroju

z

których

r.

nam

1511

wynika, że

niewieściej odzieży w
nocnej

części

kowskiej
dusia
alias

gzla

ziemi

do

kra­
«in-

muliebria

et

cingulus»,

,

pół­

należały

longa

2 8

a

villa,

item

zatem

długa

koszula kobieca czyli czecheł

lub

i pas.

gzło,

D o

kożuch

tego d o d a ć

leży serdak barani,
zwaną

a

bluzkę kabatek
tankę

z

niętym
cym
R y c . 4. C h ł o p i w s u k m a n a c h z d u ż y m i su­


Było

ewangelia

et epistolae, C r a c o v i a e

1598.

które

zapinały

«na ozydlu»,
kabatków
i

się z
były

to

spódnicy,

one

cem

tj.

odzież

do

drugie

falbanką,
się
i

też

kropiga

(od

o kroju

płótna

lub

dwóch

«nakrapyana».
gmentu

epi­

i 2)

nowsze,

Krakowskiem

tych

bluzek

lub

renesansowych

wpuszczano

dołem

pod

baskinka.
lub

w

wełnianego

kiru.

i zdobiono

czarne

Żony

czyli

w

katanek

szerzyn

drukowanego

boku

Rękawy

jedne

zwisała

z

m ó w i

cechą

Nadto

z

się

suknem.

szerzyn

robiono

zagranicznego

jedynie

jak

którego

płócienka

kropić)
z

czyli

szerokości.

zapaski

et

1598.

przez

a zeszywane

kolorowym

spod

książce Ewangelia

stolae. C r a c o v i a e

pon­

charakterystyczną

łokciowych

używano

rańtuchami

jest

R y c . 5. C h ł o p i w s u k m a n a c h — d r z e ­
woryt w

dwoja­

rozkroju,

paskiem,

czterech

Świąteczne

albo

u

rozmaitej

opinano
z

szlarką.

wdziewane

lankotką lub
co

leżą­

zdobio­

odzienie

rozkroju z przodu,

końców,

mankiety

kostek.

zwała

centki,

bogatych

bisiora

tj.

je

Się­

koń­

z

która

kmieci

tkaniny

to

pyszniły
podobnej

batystu.
Ze

wzrastającym

wzrastał

i przywóz

stroju

ludowego.

zencie

pas

batek,

kawałek

i

u

robiono

się p o d w i k a m i
do

się

dużym

jedno

czym

ka­

wywi­

naszyciem,

kie:

przy

bramowane

naszyte

Spódnice
gały

przodu,

zwężały

posiadały

opaskę

nie p o s i a d a j ą c e

wąskim

lub

cho,
otwór na głowę,

wreszcie
czyli

kołnierzem,

k i e n n y m i k o ł n i e r z a m i — drzeworyt w k s i ą ż c e

szubę

tolubem

później

torłopem,

lub

na­

żółtego

eksportem
towarów

Przypominamy,

aksamitny

lub

polskiego

obcych,

z

zboża,

potażu,

wśród nich

że

flis

« z a n k l e m »

tj.

sprzączką,

tj.

kitajki

adamaszku

czerwonego

a

i

tabinu

tekinu

na

Klonowicza

butki.

drzewa,

i takich,

które

przywoził

skór,

przędziwa
przemianę

dla

niderlandzkiej
krakowscy

na

wołów

swej

muchajeru

kawałek

Flisacy

i

oddziaływały na

dziewczyny
29

szatki

brali

w

w

ceglastego
niewieście,

tym

pre­

na
a

ka­
m o ż e

imporcie

żywy

udział.
N a
dzień
lub

ogół

jednak

chodziły

dwa

powego

z

warkocze.
łubu,

w

głową

wiejskim

stroju

odkrytą,

na

Korony ślubne

obszytej

płótnem.

O

białogłowskim

święto

robiono

Usadzę

w

wsadzę

dominowała

głowę

przywiązując

koronie

«Kwiatki

I

stroiły

tej

na

pisał

łubce

nadobne
na

twoje

Jan

w

biel.

Dziewczęta

wianki, zaplótłszy

kwiatki do
z

łubki

włosy

na
w

czyli obrączki

co-

jeden
z li­

Czarnolasu:

obszytej
koło
czoło».

II

M o w a

tu

weselnego
«na

o

szczęście«
Mężatki

nakrywała
barki

soli,

głowę

druga

okrywała

nosiła

rozmarynu lub

chomełce,

okruszynę

owijały

(od

co

którą

okrawek

zawiciem

kobieta

rańtuchami

pod

otulała

niemowlę.

szale, z w a n e
rąbać),

kwiatkach

lub

głowę,

i plecy

trzeby

żywych

chomli

chleba

dokoła,

łoktuszą

Płachetki

z

na

W

okresie

w

tym

r. 1619

szyły

osiągnął on kulminację,

gwałtownie

fala dowozu.
czą,

a

obsłużyć

podkopywanej

tyzmem.

W

wyłącznie
i

zamieranie

Zrujnowane

nie m o g ł y

nicą,

się

okresie
o

tym

głównych

się

w

do

obrzędu

ślubu

której

była

której

kształtu

i przedmiotu,

wkładała

na

czasem

w

podłużnego,

który

jedna

plecy.

część

Łokcie,

razie

po­

używane

jak

także

rąbkiem

ona

wyrażała.

folwarczno-pańszczyźniana,

podstawa

w y w ó z

arterii

wsi. W

zboża

polskiego

a szczególnie

polskiego

strój

W z m o g ł a

od

w

Jeszcze
przyśpie­

się

natomiast

produkcją

rzemieślni­

ścisłego kontaktu z

przejawił

szlachecki,

się

ustroju

Gdańsk.

najazd Szwedów,

drobną

kulturze Polski odciętej

skrystalizował

przez

wywozu.

miasta, poza

narodowościowymi,
ostatecznie

krajową,

tj. c h u s t k ą ,

płachetką,

ale w o j n a u k r a i ń s k a ,

ustalił

do

1650—1760

zmalał

antagonizmami

produkcję

podwiką

płócienka,

najazdami i wyludnione

potrzeb

przystosowanej

trzecia wypuszczona

nazwy

gospodarka

Katastrofalnie

o

wyjeżdżającej

Zawicie, łoktuszę lub rańtuch nazywano

starożytność

zachwiała

szlacheckiej.

lub

tj. p o d ł u ż n ą

Okres

Polski

córce

pieniążek.

a

cieńszego

(od Randtuch).

wskazuje

i

płóciennym

twarz

barwinku i

matka

się zastój

a

strój

zwany

zagra­
sarma-

chłopski,

regionalnych

oparty

krojach,

barwach

formach.
Przedstawiony

chłopa
w

do

na

tańca,

I I połowie X V I I

kurpie,

wieku

przymocowane

czesnego

chłopa.

sukmanę

z

toniu,

6

3

0

pas

typowo
nas

to

ubiór

Widać

tu w y s o k ą

stopy

że

o

na

którym

odzieży

wacek

niego
u

z

stroju

rogatywkę

3

1

to

niezbyt

drzeworycie

w

do

smykany

uwydatnia

pióra,

zdaje

skórzane

muzykanci
ich

ubiór

nierzem,
ze

Te
rych

z

niskim

nosili

czyli
w

jego

12

góry

krakowski z

a

na

dokładnie
rozmaitość.

się kapłonie,

na uszy lub na kark.

wierzch

rękawami,

a

kabat

kontusza,
przejąć

by

z

z I I połowy

strój

chłopów

nadać

od

sobie

porównując

a

od

żółtych

święta

X V I I

z

Wszyscy

w

różni

leżącym

koł­

rodzaju

rękawami,

szuby

które

elegancji

miejskich,

wieku uzupełniają

nićmi

spodni

granatowe

je

też

kaftanami

składał

mógł

lub

zucho­

którzy

jeszcze

żupany,

ludowy

z końca

X V I I I

i

z a p i s k i z r.

się z

jedwabnymi

skórzanych

(ryc. 9

opis stroju skalbmierskiego
strój

żupan

widać
czapkę

natomiast

żupan

trochę

rzemieślników

pińczowskich

ozdobionym

lub kożucha,

Zwano

więc

rozprutymi

w

błękitnej

podbite

1755,

z

rogatywki,

ornament

i butów

z przodu żeberka, j a k miejskie czamary, albo też niezwykle

jedwabiem.

wywiniętą,

Drugi muzykant nosi

trzeci —

muzykus

materiały

płócienne,

u

ty­

ściągany.

kabaty.

kołnierzykiem,

Najdokładniejszy
który

wyloty

ó w

takie

się, ż e

brązowej

chłopi,

dające

niczym

cholewą

u niego kaletą.

futrzanym,

mógł

ikonograficzne

sukmany

w y m

ten
nosili

dowiadujemy

szuli
z

Ubiór

X V I wieku

tył,

z

kaftan

z wiszącą

kołnierzem
w

której klapy dadzą się spuszczać

buty

Przeważa

opięty pasem

zarzucić

watości.

jednakowe

zwierzchni.

stojącym

chłop

w

mają

jednak

noszenia

jajowatą magierkę zawiniętą u dołu, stożkowaty kapelusz z zadartą k u górze krezą oraz
rogatkę z barankiem rozciętym,

ó w ­

narysował

Wiernie

(ryc. 7) obfituje

Jednocześnie

barankiem, a strojną

pamięci,

czyli mieszek

z r. 1693

oraz

codzienny

fałdami.

woreczek

zaprasza

krakowskiego

był ubiór

zasobnej

kucotem

północnych

krakowskiego.

opasaną

z

śmierć

chłopa

d o ł e m obszarpane

zgrupowanymi

wełnianym

krakowiaków

krakowskich n a

cechy

rysujący

i niefortunnie

koścista

ubogiego

owiniętej* onuczami —

malarz,

kołnierzem

u

muzykantów

regionalne

do

tylko,

krzesiwa i hubki zwany

wyrażone

obraz,

dobrze

. Szara s u k m a n a wełniana, spodnie

Szkoda

i wiszący

barokowy

względnie

trokami

niewydarzonym

przedstawił

Za

ryc.

informuje

ko­

zygzakowaty,

z wywrotkami. W

czerwonym

któ­

suknem,

bogate wyszycia

lecie
posia­

amaranto-

10).

dał nam
wieku

ks.
ze

Jędrzej
strojem

Kitowicz

(ur.

zapamiętanym

1728
z

r.),

czasów

swej

młodości,

ski

strój

co

k t ó r y jest
W

stwierdził, że

do

3 2

X I X

swych

chłopskich))

kowski

chłop

wełnianą,

nierz u
plecy

sznurkiem

koloru

w y m

rządków

na
i

ozdoby
kli

i

byli

rych

i

dla

ponieważ

zwy­

niektórych

nóż,

2,

6-ciu

kółek
końce

biczów lub jakie rzemyki

smagłe.

do

gruba

kościoła,

albo

parciane
krótka,

soka

Z

roboty,

drewniana

drzewo,

sukna

baranem

tej

przydawszy

do

Ryc.

laska

za

korę

dopiero spuszczali

drzewa

na

laski

robili.

i

(sklepowego

nie

6. C h ł o p k r a k o w s k i w t a ń c u ze ś m i e r c i ą — fragment z o b r a z u
Dl. z I I p o ł . X V J 1 w. w k o ś c i e l e B e r n a r d y n ó w w

Krakowie,

nasadzana;

zasadzali

odmiennym

sukni

ko­
wy­

wąskim,

kapelusz,

kramnego

sznurkiem

nad

czerwona

krzemieniem

krzemień

mień w

sukienne

wypuszczona
czapka

słomiany

który

cieńsza

spodnie

Czarnym

latem

u

do

na

lano

ale

pra­

szydło,

Koszula

z

stalową

przy

mosiężne,

5-ciu

wygody,

irn

mający,

przyprawione

kółka

przywiązywać
do

pasa

do

do

rzemienny

nabijany,

sprzączkę

do

więcej,

koł­
całe

zapinany;

rzemieniu

3

i

wiszący,

guzików

na

boku

kutasikami

pas

żółtymi

mosiężną

szarą

bramowaną

okrywający,

tern d r o ż s z y ,

oby­
«Kra-

w ł ó c z k o w y m

bokach z

gwoździkami

albo

pamięt­
« 0

suknię

sukni potężny

więcej

sam,

pisze:

nosił

szyji, po

różnego

ten

zatytułowanym

czajach

około

był

dzisiaj».

rozdz.

ników

kroju

(chłop­

nie

pniu

domowej

stojącego;

Takiegoż

roboty)

z

kutasami

włóczkowymi

dawali

kołnierza

na

plecach

już dobrze

sukni

granatowego

różnego

koloru

wiszącego,

koloru,

po

cynowych,

b i e d n i e j s z y c h tj. kierezji z s a m o d z i a ł o w e g o s u k n a s z a r e g o ,

nach

szytych

krakowskich,

z

granatowego

sukna

do

pasa».

stroju c h ł o p ó w m a j ę t n y c h

kupnego,

o

których

szyji,

siermięgów,

chłopów

i czarnych oraz o

kołnierza

około

guzików

owiec białych

od

i
do

sukni

wełny

rzędem

tylko

krze­

używali

szamerowanej

bokach

używanego

wrósł

majętniejsi

M o w a tu o odzieży
nanego z mieszanej

wiszących

gdy

kroju

wzmiankuje

tj.

wyko­
kafta­

pieśń

lu­

dowa :
Koniku,

Daleko
skiego,
dzo

3

4

żyznych

pokupnego

trawieniowych,
rabiając
bogato

na

wiele

na

Granatowy

surdut

i guziki

był

inwenatrza

haftowaną jedwabiem,

strój

gruntach

szytym

medicamentum

tego,
z

zapaśnych

a

jak

z

3

8

także

mówiono,

drogich

spadkowego

moim

tj.

r.

w

kochanku
złote..."

bogatych

wyspecjalizowali

kobiecych,

sprzedaży
a

kasztanku

na

ludowe

chorobach

zdobionym,

Podług

jako

koniku

surdut

efektowniejszym

którzy

koniku,

Granatowy

się w

chłopów

uprawie

sprawach

jako

3

powiatu

kosmetycznych,

przyprawa

kminu,

z

pasternaku,

do

wódek

tezaurowali

swe

i

pińczow-

anyżku,

bar­

przypadłości
pieczywa.

kapitały

w

Z a ­

stroju

materiałów.
1755

3

6

chłop

w

Pińczowskirn

nosił

koszulę

s p o d n i e ze s k ó r y baraniej lub jeleniej, a t a k ż e c h a r a k t e r y s t y c z n y u

lnianą,
Skalb-

13

R y c . 7.

M u z y k a n c i k r a k o w s c y — drzeworyt w J . K . H a u r a , S k ł a d albo Skarbiec znakomitych s e k r e t ó w oekonomiey,
Kraków

mierzaków
łem
do

i

Sandomierzan

zdobiony,
pierwszej

którym

fartuch z szyciem,

przepasywał

1693.

a więc

paradny

się młodzieniec jadący

C h ł o p s k i e p o r t k i szyte b o w i e m

z

lewego

związywano

w

pasie.
w
W

którą
łubem

boku._ T a m ż e
T y m

szczegółem

rozpór,
zimie
od

który

owijano

góry

było

chłopskie

zakrywały

w

na

tańca

« A

Dlatego
była

skór

męski

a także

płócienny,

gospodarz

nawet

biedacy,

podłoga,

bo

słomy

ci j a

z

się od

kutasami

« w okrączki»

5 palców.

Pisze

nasadzonym,

wióry

urżnę

wiechcie

z

mieszkający

z

na

w

a

drzazgi

izbach z

wierzch

spodni

i obuwano buty

obrąb

3

8

aby
.

się

P o d k ó w k a m i

Odpowiada

więc

u

koślawił
takimi

prawdzie

3

7

.

cholewą,

«napiętek

nie

«pro-

wydawane»

z wysoką

Kitowicz, że

obwarowany,

podłogi.

posiadały

pochewkowaty

szlacheckich z a w i ą z y w a n y c h

Jędrzej

krakowiaka z

butów

przez

do­
idący

zasłaniając

ten s p o s ó b , ż e r o z p ó r

przewleczonym

różniły

sznura

były w

żelazna n a 3 palce w y s o k a

strugać

jak

pójdą

gdzie

końce

szerokość

środek

sznurem

spodnie

napiętkiem podkowa

podczas

je

stopę wiechciem

zawijano

drewnianym,

marszczył, pod
m o ż n a

fartuszek
ślubu,

siejby. Z a p a s k a ta z a s t ę p o w a ł a pas lub z w i s a ł a spod p a s a r z e m i e n n e g o

boczny r o z p ó r u spodni.

sto

do

buta
i

nie

istotnie

piosenka:

nogi
z

podłogi»

klepiskiem,

3

9

.

odprawiali

wesela

tylko

tam,

Z

chłopa

Nie

Podkówki
ale

Krakowiaków,

przybite

grubej

na

na

1/2

sztorc,
cm,

Krakowiaków,
(ryc.

a

krakowskiego

tańczy

k t ó r y m i tancerz

wygiętej

doskonale

w

ubiorze

chej

dzieci

sukmance,

W

w

I połowie

a

częstokroć

stroju kobiecym

i zdobnictwa,
ze

p ę d do

środkami

granatowego,

adamaszku

minowego,
nego,

a

ostrze

4 0

podłogę,
ciosły.

a

bogatszych
szyć

.

nie

Kuto

Rysunki

charakterystyczną

katanki

były

płaskie, jak

je

kawałka

z

Norblina
cechę

dziś,

obręczy

przedstawiające

ówczesnego

obuwia

tkaniny

szyciem»

rzezanym»

widać,
w

półkromrasu

wełnianego

odzieżowe.

zielonego,

muchajeru.

Spódnice

wiśniowego,

Kabatki

szyto

czyli gorsety z a r ó w n o

z

z

robiono

czerwonego
adamaszku

muchajeru,

jak

bia­

szyciem

podkładanym

naówczas

«z

atłasko-

jak

barwy
liczące

rąbkowe,

«z

biety,

do

się z m i e s z c z k a m i i s z l a c h c i a n k a m i i nie

tj.

haftem

w y m

zrównania

li­

.

zielo­

lniane

lub

4 2

wytrzymowały»

tego,
w

bawełnia­

nosiły

tj.

głową

do

żółtego,

. Ż o n y

lub

gołą

się musimy

... p r z y k r o ś ć p o w i e t r z a

kar­

bombasyny

a zapaski

Ograniczyć

todziców

głosu charakterystyczne dla baroku zamiłowanie

drogiego

sobie

sztuczkowe
łym

z

kmieci dawały
z

mało.

n a pewne zagraniczne materiały

córki

kitliki

z

czerwieni tureckiej, a k s z t a ł t y

lub

4 3

wiemy

i ubogich

koszuUnie

k r o m r a s u lub

i

wzorzystej
nej,

mody

kawowego,

z drojetu

do

wieku

chłopskie

jednej

przyszło

czerwonego,

błękitnego

także

w

wełnianego

lub z tybetu o barwie
i

szlachcica

tarcicach»

podkowiasty .

właśnie

X V I I I

zewnętiznego

grymasy

importowanego

lub



po

dewastował

półkoliste

kształt

ilustrują

kawałek

ino

8).

O

z

ziemi,

przypominając

co z a n o t o w a ł ks. K i t o w i c z : « D z i e c i

się

po

nicią.

K o ­

kochały

barwie

i

się
ozdo­

bach.
W
cem

lecie

otulały

wiązanym

głowę

z

gowej,

która

zwała

jednego

rogu

obficiej

wanego

białym

s z y c i e m ,
na

wzór

a

bawełnie

czerwonym
czarnym

(«per

W

zaś

zimie

węzeł

wijką

lub

nego

płótna,

którego
piersi.
siły
pana

T o

rańtuchem

białogłowy
i

szuby.

wijki

podczas

wały

wielkiego

wiką

bowiem

pełniąc

r o g ó w k i
czołem.

głowę
z

po-

pacześ-

tworząc

zawój,

wypuszczały

nakrycie

głowy

nawet

do

Niektóre
wesela

na
no­
żu-

pod-

dostępo­

zaszczytu.
starszy

funkcję



modum

nad

owijały

końce

od

zaharto­

bawełnice»). Czepiec z
w

ro­

się tak

lub

nawet

wiązały

czep­

c h u s t k i

Po-

drużba,

obrzędową

R

y

c

.

8.

Krakowiak

kosynier — okw. J . P. Norblina.

15

Ryc.

tego

rodzaju

otulała

9.

Obszycie

o

charakterze

nią głowę

kołnierza amarantowym jedwabiem u błękitnego ż u p a n a

sakralnym,

pani młodej. Powicie

spowijał

parę

zaś i czepiny

pińczowskiego.

młodożeńców,

należały

do

potem

zaś

najważniejszych

swacha

m o m e n t ó w

wesela.
Koszule

bawełniane

jedwabnicami,
czerwony
lub

zwane

noszono

uzupełniano

bawełnicami,

najczęściej
szychem

pozłocistym

Hafty

amarantowe

wedle

inwentarzy

istniał

w

r.

Pińczowa

1754

lub czarne albo

w

spadkowych
haft

tymże

skrzyniach
nadto

nie

się to
moda

posługiwać
mania

i

się w

a jedwabne

Niekiedy

jednak

samych haftach


haft

czarnych

tenże

sposób

tylko

do

kołnierzyk

w.

przednich

pół

powiecie

przetrwały

r.
a

1722,

w

X V I I I

wieku

białego

4 4

dąbrowskim,
do

Krakowa

w

Krzyżanowicach

. Z

tego p r z e g l ą d u

mają

w. X X , ale w

adamaszku,

tradycję

formie

jedwabi,

roz­

występował,

Skotnikach koło

na północy

(ryc. 9

i

w

10).

tego

rodzaju
białe

wieśniaczek

X X

tj.

krajkami

stroju
m o ż n a

bardzo

stadium

koło

dawną,

zanikowego,

kolorowych

kromrasów,

wieku, a

szcze­

od

kirem,
kroju

to,

przyszła

czym
spodu,

zdobiły
i

bowiem

wieśniaczki
a

u

służącymi
dołu

zapaski

do

białym

ornamentykę

od

otoczyste.

wełnianymi.

na

zaczęły

wieś
się

wydy­
szyciem

mieszczek.

Spódnice

Posługiwały

się

zaś
nimi

wieku.

zapinane

żupany

jasno-amarantowym

Zdobnictwo

z

krakowskich żupany

podbite
Tego

wieku

technikę

szorce,

zielonymi

połowie

wąskie.

X V I I I
związku

F a r t u c h y te

lub

haftowane

w

kopiasty.

dziurkowały

przodu

a rękawy

bogato

szerokie,

noszonymi

kształt

i

koszulach. W

spódnicami

przejąwszy

się u
z

na

spódnice

tj. b i a ł y m i

jeszcze

przyjęły

stojący,

w

w

czerwonego i czarnego

haft c z a r n y o b o k

brokatów,

czerwonymi

rozpora,

niezmiernie

w

haftu

na

wyszywały

północne

bez

bocheńskim

i 1763)

oraz białe były

obok

w jakie o b f i t o w a ł k r a k o w s k i strój kobiecy w X V I I I

barokowa

owiązywały

X V I I

fałdowane,

Haft biały

miechowski.

nie

d z i u r c z a s t y m ,

zapaski

były

przepychu

f a r t u c h a m i

Krakowianki

16

też kochano

czarne i czerwone

pow.

tej o d z i e ż y

spódnicy wierzchniej w

haftem

W

tego

pińczowski

spóźniona

i

albo

koszulach kobiecych,

wieśniaczek

szychu i galonów,

Odnosi

W

starych

wyrażając

gólnie

i

konopnicami,

w i e k u wynika, ż e hafty czarno-czerwone, jakie jeszcze dziś o d n a l e ź ć

że typowe części

złocistego

w

czarny na

czasie (tj. 1755

kobiecego w X V I I I

a



i czarnym szyciem».

złożonych.

przestrzenione w całej Z i e m i Krakowskiej.

w

tak j a k konopne

«z czerwonym

mające

na

granatowe
guziki

granatowe
jedwabiem

przeważnie

w

i

tj. k a p o t y

pętelki,

powiecie
na

z

tyłu

posiadające
pińczowskim

kołnierzu

charakter linijny,

i

rogach

przetrwało

bodaj
jak

do

końca

i

kobiece

W

X V I I I

kolorową,
i

złotymi

tj.

w.

i

i w

Odzież

Z

do

na

ta

innych

srebrnymi
W
w.

do

baroku,

rodzaj

wieku

do

go,

przodu

z

błękitnego

kieszeni
przez

lub

wcięte

w

dobrego

łecznej.
jako

Jeśli

tonu

oraz dołem,

szlachcianki

ludu, a u K r a k o w i a k ó w

niewiasta

spinania
która —

wymieniają

kożuch,
oraz

jeśli

się m o d a

i legitymację

nosiła

madzelanu

bramowane

zapinanej na

także

na

bia­
pętle

Mazowszu

wschodnich

utrzymała

wieku.

kobiecego

zewnętrzne

taśmą

galonkiem

zielonego

pasie,

nanizane

o

inwentarze

rękawek

wieś

z

Krzyżanowic

turecki, korali

siedem

na

sznurki

paciorki

polską

chodzi,

sięgnęła

rurkowanych włosów,

wstążek

łoktuszę

sznurków

manifestowanie
s z k a p l e r z , to

przynależności

do

swego

stanu

wypuszczała

go

z

czyli

dwoma

niebieskie.
nawet

omal

gufrowanych,

do

posiadania,
na kabatek

a

nawet

zarówno

połowy

kołnierzyków
4 S

koronkowych, zdobienie k o k a r d k a m i i wycinania b r z e g ó w zapaski w półkoliste z ę b y
do

rękawami,

podobnie j a k i katanki,

dołem,

u

dawniej

przeszła

kaftan z

pasamonami.

roboty.

bekieszy

rozkroju,

noszona

męski

czyli gorset z a s z n u r o w y w a n y z

obszywano

pasamonicznej
tj.

sztuczkowy,

X I X , przyjmowała

szerokimi

przedniego

X X

stroju

guzikami

epoce

u

X V I I I

części

zarówno

złotymi,

Czasami

sukienka,

początków

obrus drelichowy lub

nazywano

osnowie lnianej, kloszowane

tzw.
w

żupanem
obszywano

wsi k s z t a ł t

sukienki

rękawów,

Wielkopolsce,

się jeszcze

na

srebrnymi wstęgami

przywdziewały

barankiem u

guzy.

te

amarantową.

tkaniny wełnianej

łym

Zresztą

Żupany

znany j u ż jest

najczęściej
łub

Zimą

X I X wieku.

sukmanki.

.

Należało

pozycji
jako

spo­

ozdobę,

bractwa.

D o d a ć trzeba, że przedmioty zbytku także i dla wsi wyrabiali krakowscy złotnicy i pierściennicy r y n g m a c h e r a m i zwani. Szczególnie
ków.
do

Z

końcem

koron

X V I I

weselnych

Notowane w X V I I I
odnoszą
z

oraz

Pińczów.

złociste

do

«blaszek»
Okaz

poszukiwane

wyrabiano już w
szelążki,

ten

z gęsto
na

pochodzący

Ryc.

Strój krakowiaków wschodnich — 2

czepków

wykopany

10.

były pierścionki

miastach

w

w. czepce z « p ó ł j e d w a b i e m

się niezawodnie

mosiężnych

pow.

wieku

sztuczne

Wielkopolsce
z blaszką»

zwane

z

4 6

naszytymi cekinami. Należy

końca

X V I I

w.

H a f t dolnego k ą t a p o ł y ż u p a n a

,

których

niemiecka

używano
a b ś l a g

(r. 1622) l u b z « b l a s z k a m i »

cmentarzu położonym
z

z wianuszkiem krwawni­

kwiaty

lub

na
z

l

(r.

tu również

grodzisku
poł. X V I I I

w
w.

4

7

.

1762)

czepiec

Chrobrzu,
kładziony

pińczowskiego.

17

Rye.

11. C z e p i e c « z blaszkami)) c z y l i c e k i n a m i , w y k o p a n y n a c m e n t a r z u z n a j d u j ą c y m
pow.

był wprost
czepce
z ó w

na włosach

pochodzące

z

I

głowy

a

połowy

na nim

X I X w.

dopiero

z

drugi

Radłowa

w

czepiec

pow.

z

4

tiulu

brzeskim,

8

Niesporny

r.

luksus w

kobiecym

oczywiście jedynie

szlachty,

(rys.

11).

Takież

nam

z

znane



czego

1744:

dowodem

«Zagęściły

checkiemu

stanowi

w

stroju ludowym,

warstwie



następujące

się także

nierównych

bogatych

w

słowa

stanach

ambitiosi

którego

instrukcji

niższych,

fastus,

różnorakie

kmieci. W y w o ł a ł

że

tak

on

formy

przytoczyliśmy,

silną

sejmikowej

miejskich,

sprzeciwiało

reakcję

woj.

oka­

jako

ze

wymyślne

i

modne

stroje

emulative

sadzą

Okres

W

okresie

układzie

tworzenia

źródeł dochodu
pracę

w

się

gospodarczym.

polskiego

się,

i chłopskich,

się rodowitym

burżuazyjnego

małą

opłacalność

i zacnym

samodziałową

produkcję

sta­

kosztowne,

derogatią

czynią».

zaszły

w

Polsce

duże

tekstylną,

się n a ó w c z a s

rzucając

na

zmiany

produkcji rolnej, zaczęła

w przemyśle, w związku z czym zmieniała pańszczyznę na czynsz lub

fabrykach i manufakturach. Rozwijający

zrujnował

szlacheckiemu

szla­

1760—1830

narodu

Szlachta widząc

stanowi

strony

krakowskiego

n o m , k t ó r y m powinna b y ć dystynkcja i apparentiori ornatu, bez p o m i a r k o w a n i a n a

w

Chrobrzu

metalowy.

muzealnych.

panował

w

się na grodzisku w

P i ń c z ó w . N a o k a z i e z a c h o w a ł y s i ę r e s z t k i r a ń t u c h a tiulowego p o k r y w a j ą c e g o czepiec

etatystyczny

rynek

coraz

przemysł

więcej

szukać

darmową
tkacki

materiałów

odzieżowych.
Jeśli w X V I I

wieku w Ziemi Krakowskiej po lewym brzegu Wisły czynne były jedynie w K o ­

szycach folusze poruszane p r ą d e m
cem

X V I I I

zwykłych

sukno

na użytek wsi

w i e k u czynne były w Z i e m i K r a k o w s k i e j i Sandomierskiej szlacheckie
gatunków

tańszego

dowicach, K o z i e g ł o w a c h

18

Szreniawy, wypuszczające

5

0

i w

sukna

w

Józefowie,

Staszowie,

Klimontowie,

gdzie A u g u s t Czartoryski

Bogoryi,
założył

4

9

, to z

koń­

manufaktury

Żarkach,

W ł o d o -

w r. 1780

fabrykę,

która wytwarzała
sukna

na

skalbmierskie

jednak

Frystacki

swoją
cław

doskonalił

gich

była

Ten

Ziemi

i

Duży
wania,

a

wpływ

kowskich

w

skowym.

rozwój

na

1794 d. 24

jego ujęciu

W

(ryc.

Sam.
je

latach
sukmany

spiętą

D o

pasem

pasem,

Na

za

w

garnuszkiem

r.

weszły

1831

a

lub

w

gunie

Oficera

w

kosa

stroju

masach

ubioru.

zestroję

i form

dotychczas

pasy narodowe),

jej

z

1829
r.

cześnej,

w

1824

gm.

spódnicę w

stroju

pow.

K o r c z y n i e do

Udział

go­

oddziały­

chłopów

kra­

się m u n d u r e m

woj­

a popularne

w

Polsce

Narodu

typy

Polskiego

elegantów

kwiatów.

Norblin

Kosynier

objuczony

używany
natomiast,

kościuszkowski

blaszanką,

przywiązanym

pułku

w

do

torbą

pasa

na

zastosowaniu
piechoty

Krakusów

z

cie­
brzę-

do

potrzeb

krakusów
(ryc.

13).

(regim.
Noszono

ramionach, a zawieszone u

czerwona

rogatywka

blaszane

—wyróżniały

na

go

dziesiątkach

i biała

ramionach,

szyji

sukmana

pistolet

za

sukmanę

tylko

buty

z

X I X w.

duży

wpływ

wytwarzało

tradycją

cholewami^

szal

typy,

podyktowane

Materiały

sukienkę

kwiaty

białe

wiśniowy,

5 3

tendencją
z
w

tych

sobą

wtopienia

c z a s ó w

5

jest

granatowa

z

4

wy­

i

(francuskie

Wymieniona

czapka

indy­

ze

paski białe

i niebieskie
.

miała

do

rozpoczęły

nie

archiwalne

paski białe, czerwone
w

dogodne podłoże

utrwalone

stroju ludowego:

niebieską

spodni

różnych

pow.

w

sukiennych,

r.

terenach

jędrzejowskim

Stopnica,

kożucha

tejże m i e j s c o w o ś c i

białych

na

Mierzwin w

Wiżajnach,
w

a w

swoich

czer­
barwy

tam

także

rydelkiem

itp.

indywidualizacji

Motkowicach,

sukienną,

2*

przodu

2

koncepcje

szczegóły

merynosowy

r.

w

wiejskich

ludowy

epolety

grupy.

czerwona,

w

Księstwie
ludowego

Powstaniu

I X pułku

starym, co

zostały

chustka

a

butach,

nadto

pierwszych

oraz nowe

wyodrębnienia

nieznane

w

Zaatakowane

barw

ale

ludowym

perkalowa

w

pie­

nabita.

w a l k a n o w e g o ze

dużą,

Proces

w

bukiet

zuchowato

brązową

sztorc

perkalową

w

ubo­

w

Kosynier zaś nosił taką samą rogatywkę, białą

chustkę

z

na

przemysłu

k r a k o w s k i stał

glinianym

wyróżniały

g u n i ę

masę,

sprzączką

w

kostium

wchodziła

narodowe),

i

W a ­

krakowska»

zasięgu jego

polityczną.

ówczesnych

mundur

zarzucone

tego

na

wone (polskie

rozszerzanie

zamaszyste,

mundurów

kierezje j a k o

ręce

się w

już

skład

zarzuconą

nam

strój

niezgrabnych

i w

widualizowania

mieniają

że

zdobny

w

i

niej

w

ks.

żebraków

z a tanie

szczególnie

tkackiego

się t y m wojskiem chłopskim.

i na

nowe

«młodość

obław

owiec i uprawę lnu

wolność

przez

wygląda

brzękadłami.

przemiany

jednostki

nosi

pasem

wzmagająca

handlu,

byt

«Krakowiacy

nożem

umundurowania

z

pasem

o

wyraził

krezą,

szabla i długie spodnie błękitne.

siekiera

walkę

tematu

uporządkowano

j a k peleryny

sznurze.

.

8).

Różyckiego)

spięta

nadto

Brązowe

wówczas,

na

sukienna

«na podłej

1

robić».

oraz

s t r o j u , ile

sprawił,

serii r y s u n k ó w

wygiętą

żałośnie

następnych

wojska.

samego

mniej entuzjazmował

a

dobrą wełną,

5

przemysło­

zatrudniał

policyjnych



przedstawia k o s y n i e r ó w w teatralnej pozie, przy c z y m jeden z nich j a k b y

zuchowato

dość

i

katedralny

i ubóstwu»

szyli

10—15

fabrykaty.

narodowo-wyzwoleńcze

malowniczości

chlebakami,

kadłami

tyle

za

techniki, j a k o ż e

z p o m o c ą

hodowlę

Przeważnie
krawcy

kupiec

gdzie k a n o n i k

wypadało

ograniczać

gdzie

sukna. «Fabryka

podważyły

Litografia zatytułowana

Marca»

dużą.

sukna

tekstylne

nie

Kraków,

nadto

kapitalistycznej

zaczęli

się w

w

a

gdzie

podcieniowych

cudzoziemskiej

dysponując

Kongresowym,

przemiany

12).

podkreślenia

lęcą,

produkcji

Stachowicz

(ryc.

jako cudzoziemiec,
w

nikczemne

Chłopi

walki

Michał

z

stąd

był

robotników

ż e nie

wygody krajowej».

Skalbmierzu,

kramach

siebie m a n u f a k t u r z e

a nadto,

«dla

dania wsparcia nędzy

insurekcji Kościuszkowskiej

kosynierów

kapelusz

i

w

sukna wedle

«dla

przez

,

odziewać

wywarły

miejscu

zagranicznych)),

1786

Królestwie

Krakowskiej.

spodarstwach,

5 2

zł za łokieć

Chmielniku i w

z tego, ż e w e r b o w a ł a

musiała

ożywiony

Warszawskim

r.

założonej

łapanek

przestać

na

gatunków

w

w

p r o d u k c j i tekstylnej

fabrykach

Polsce

i masowych

niądze

R.

przy

w

w

sprzedawali

24

4—6

wyrabiano

ośrodkiem

wyrabiał

i bezrobotnych

dla

i

Sierakowski, który

głośna

w

chłopskie

sukmany

Największym
wiec

sukna ordynaryjne po

sukmany

do

spiętego
1828

kitla

fartuszka

pasem

się

rozmaicie.

kamizelki w

granatowego

szerokim

zanotowano

małego

przejawiał
noszono

noszono

1823

chustkę

czerwoną,

składający

prostaczego

r.

kolorowe,

czerwonym

kostium,

W

paski



zieloną

czapkę

się z koszuli

pochodzenia,

pa-

sukiennej

19

kamizelki

ciemno-zielonej,

ciemno-zielonej
siadającej

wierzch

ze

na

wójta

guziki

i

nowatorów

kozacką

bundę

czapkę

guziki
oraz

z tegoż

sukna,

czapki

uszatej

następnie

z wołoszki

zaopatrzonej

w

sukiennej

daszek,

a

po­

stroju ludowego

który

w

kozacką

r.

1828

zakasował

nosił

czarnymi

z czarnym baranem

chyba. Stanisław

szaraczkowe

barankami

spodnie,

podszytą,

a wierzchem

Kopaczyński,

wołoszkę

czerwony

czerwonym

zapinaną

pas

a nadto na

kozacki
szyi

chu­

czarną.

Spod

wielości

barw

i

form

romantyzmu

przebija jednak

stroju,

już

stkim
typy

które

podkreślić
karazji

chowska

Zauważył

zwieszoną»
Kolor
wyszyciem
wienią,

od

15),

już Ł.

się od

brązowa

5

epoki
w

tym

prób

indywidualizowania

Odrodzenia
okresie

skalbmierska
w

sznurkami,

r.

z

decydowały

1) b i a ł a

(ryc.

1830,

często

nurt rodzimy.

rozwinęły

siebie k o l o r e m :

Gołębiowski

czarnymi
5

że

oraz

z całą wyrazistością

schyłku

należy,

różniące

(ryc.

wyszywanej

20

na

kuczbają,

ciemno-zielonego.

Opatówku,

stalowe

i również
stkę

w

białą

sukna

Wszystkich jednak
zastępca

zapinanej

podszytej

że

16

u

się u

o

4)

«Proszowiak

szerokim

jego

ludowego
się on

typowości.

Krakowiaków

proszowska
17),

ubioru
Wyraża

(ryc.

szara
używa

kołnierzem,

a

14,

w

w

epoce

elementach

Przede

wszy­

wschodnich
2)

cztery

granatowa

mie­

wiślicka.
białej

sukmany

raczej

peleryną

(karazji)
na

plecy

.

biały lub
wełnianą

dominujący

czerwony

suk u

włóczką —
w

tym

karazji

doskonale

stroju,

proszowskiej

z czerwonym,

kontrastował

z

posiadał

charakter

ich

tłem.

manifestacji

żółtym

Zestaw
barw

lub

brązowym

z a ś bieli

z

czer­

narodowych.

Nie-

zawodnie

z

tego

kołnierzami
sunki

Michała

stościach
cistymi

powodu

żółto

typ

rantowym,

kierezji

.

Jeszcze

kierezje

suki

koloru

rozwinął

lub

zaś

wyszycia u dolnych

w

zachowało

żołnierze

X X

wieku

ozdobione

z

się

kierezji

kościuszkowscy,
widzieć

m o ż n a

srebrnymi

i

białych
jak

o

było

złotymi

z

tym

na

czerwonymi
świadczą

różnych

krepinami

koloru,

była

brązowa,

13.

krakusów

jest

mosiężne

z

charakteryzuje
a

kołnierz

wzory»
a

krakowiak

(ryc.

18

wyszycia
na

Ł.

na

karcie

19)

oraz

tym

sukmanie
okresu

haft

włóczką

galonek.

ry­

uroczy­

oraz

pozło­

s a m y m kolorze,
miechowskiej

Księstwa

3 9

niej

.

przez

D o d a ć
często

tytułowej

plecy

także

i

kolor
ama-

co

suka

czarne.
Kaz.

rękawów

i suka.

5 S

W

białym

kierezji
W

oraz

połączeniu
się

tradycji

.

kierezję

wyszywany
że

u

dopatrujemy

Warszawskiego

należy,

książki

sukę zaś

lub j e d w a b i e m

Kłapcie

Gołębiowski jednym zdaniem:

przewieszony
i

Cechował ją kolor granatowy,

granatowe zdobił

cętki

i mieszczańskiego

różne

zawsze

Suki

w

sznurkiem w

odziany

Miechowie.

.

amarantowym

kierezji

kafowego

3 7

rogów pół utrzymane były w

szlacheckiego
typ

się w

granatowy
amarantowe

granatowego

Trzeci

Ryc.

takie

najwięcej

Nosili je

szelążkami.

Drugi

nosi

3 e

Stachowicza

narodowych

amarantowy, żółty

stroju

względnie

wyszywanymi.

kierezję

Brodzińskiego

«Skalmierzak
i

czerwonym

skalbmierskiej
skalbmierską
«Wiesław»

6

0

,

Oficer I I p u ł k u
w

wojsku

wstańczym

1831

podobnie

jak

po­

odziany
i

ulani

w kierezje z h a f t o w a n y m i
sukami. Z książki
l.esius

«Das

Martin

Ehrenhleid

des S o l d a t e n , B e r l i n ,

1936,

21

a

nie

w

I połowie

cze

białą

w

kierezję

użyciu,

O

razji)
i

kształt

Szara

w

jesz­

wspomina

G o ­

(kołnierz

małego

ciemno-fiołkową

z

się

ikonografii

Wiślicka

i

uwagę

i z

reprezen­
rzadko

krakowskiego.

odmiana

także

tego

zasługuje
względu,

które

północną

część Ziemi Krakowskiej aż po
z

cennych

szących

się do kierezji

lorowany

przedstawiający
skich

na

sula

tego,

odziany

był

z

szarą

(ryc.

20)

Drugą

z

6 2

chłopów
Siwe

Sieradzanie,

rogatywki

rograniaste,

Wielkopolanie,

nosili

konfederaci

Kujawiacy,

barscy,

ale

Kurpie,

jedynie

cechą

kon­
Wedle

śmiałków
granatową

drugi

w

stroju

krakowiaków
się

w

oczy

już

niska

ro­

X V I I I

wieku

nosiła

rogatywki

zarówno

, jak i mieszczaństwo,

a

Podlasiacy,

czapki

czarnym

uważano

Trzecią

służące

Jedne

były

się w

trok,

do

wyplatane

do

którego

pieśń

oznakę

częścią

przepasywania

ubioru

rzemykami,

przywiązany

metalową.

Z

boku

Lubliniacy.

amarantowe,

historii, g d y ż w e s p ó ł z

Krakowiaków

drugie

zaś

północnych

były

«kowane»

tj.

skóry

zw.

k u t a s

t e c e k

zwisały

nie

tylko

w

półkolach,

u

jeżeli

ale

pasa
nie

mi

brzęcy»

wisiorach.

skó­

wierzch.

mosiężnymi

a u końca
(ryc. 21).

tj. b r z ę k a d e ł ,

więcy».

i pionowych

na

nabijane

cale s z e r o k o ś c i ,

3 lub 4 półkola

tencek

dziewcyno

Odtąd

białe pasy

koszul wypuszczonych

3—4

był wisior z naciętej
zdobiły je

czte-

kaftanami

.

ludowa:

Porachuj

22

6 3

o wypukłych łebkach. Miały

«Siedemdziesiąt

Brzękadła

Polaka

sukman, kamizel, a także

zielonymi

czyli g w o ź d ź m i

się n a p r z e c k e
wspomina

zewnętrzną

charakterystyczną

rzane,

p e c k a m i

za

szla­

spośród

i sukmanami krakowskimi weszły w skład m u n d u r ó w wojskowych w czasach Kościuszki.
rogatywkę

kie­

czerwonym

wejrzenia była

Łowiczacy,

w

tych

kierezję

rzucającą

kształtu

krakowskie

obszyte czarnym barankiem «zrobiły karierę»

z

1848.

amarantowa, obszyta

różnego
chta

r.

kołnierzem

barankiem. W

c h ó w . Fot. i . Krieger w Krakowie.

Nagajew-

K r a k o w e m

czerwonym,

pierwszego

gatywka
R y c . 14. B i a ł a k i e r e z j a p r o s z o w i c k a z K a l i n y W i e l k i e j pow. M i e -

w

braci

w

ko­

Zielińskiego,

«.

wschodnich,
z

napad

jeden

kołnierzem

rezję

Jana

Kriega

rysunku

odno­

szarych jest

rządzącego

Franza

Chęciny.

dokumentacji

rysunek

sta­

sukman

obejmowały

Jedyną

na

że

nowi p o ł u d n i o w y cypel zasięgu
szarych,

lub

ozdobami».

bardzo

stroju

jej

szarą,

zielonymi

wypustkami

pojawia

ka-

trójkąta

sukmana

kierezja j a k o najmniej

tacyjna

która

tam

Wiślicą

podobnie jak

błękitnymi

była

21)

typie

«Pod

m a

barwę,

lub

(ryc.

czwartym

łębiowski:

proszowską,

X I X wieku

zwężały
Zapinały

o

których

D o
tylko

kierezji
nie

kowa.
na

K t o

fajkę,

nie

miał

też

pasa z

kapciuch

nieobyczajnie
szeroką

noszono

trzosy,

tak szerokie, j a k k o ł o

i

lulkę

cholewą,

Kra­

kieszenią

krzesiwo,
z

nosił

cybuszkiem

albo

wprost

za

w

za­

nadrzu.
Mniej
ru

charakterystyczne dla

Krakowiaków

inne

mniej

Koszulę

oraz

wschodnich

widoczne

męską

chowały

ubio­

części

sprzed

były
ubioiu.

r.

1830

ce­

gęste zmarszczki w o k ó ł

niski

szyj i

wykładany

kołnierzyk

z dziurkami, przez które

przewlekano

jazgier
nych

czyli wstążeczkę.

koszul

w ó w

również

związywano

N a

używano

(holend.
rzadko

sits)

z

z

w

przykrywał

J. J . Kauscha,
nisława

XVIII

Spodnie

buty z

Augusta

za

spodnie,

a

Wedle

czasów

zwiedzał

płóciennym
kolan.

nadto

fatuchem

kobiecym

panowała

biel.

polnych

kcję

magiczną.

ćwierci

odziać

koszulę
siać

się

sięgającym

do

i

len

6 5

świąteczna.
roboczym

ona

Jeszcze

X I X wieku

kobieca

robo­

nawet
w

fun­

ostatniej

obowiązana

się

spódnicę

,

koszulę

niektórych

pełniła

6 4

opasywali

odzieniu
W

tach

Sta­

Polskę

B y ł a to p r z y o d z i e w

W

ob­

wywrot­

fartuszek.

który

c y c

prążkami

chłopi krakowscy wypuszczali
na

ręka­

końcem

cienkimi

wpuszczane

kami

parad­

perkalu zwanego

rozstawionymi.

szerne

U
końce

wstążeczką.

spodnie już

wieku

i

w

była

czystą

laną,

białą

gdy

szła
R

.

y

c

5. G r a n a t o w a s u k m a n a m i e c h o w s k a z d o s z y w a n y m k o ł n i e r z e m

-

kicrezjowym.
D o

ubioru

ciasnocha,
nierza,
nik.
z

a

codziennego

więc

ramion

Zanotował

rękawami

której

dla

spódnicy,
W
lamą
skich

z

rzadko

pocz.

i

bukietami
Wianki
rokich

w

niebieskimi
kwietnymi
drużek

wstążek

dano

bywa

w

oraz
oraz

już

trochę

dłuższy.

ogólnym

w

w

większej

W

tym

wyciągały
T o

kształcie

opadającymi

dół

z

boku

nosi

części

<z

tylko

węższa
ten

zwykle

czółenko

koronę

część

oraz błyskotek,



do

kolan.

koszuli,

dochodzi
6 6

pani

ale

i

złotą

krakow­
młodej,

zielonymi,
sztucznymi

głowę

a strojne w

Rańtuch,

do

.

obciągnięte
dziewcząt

opasującymi

sta­

płócienny

latem»

weselną

wstążeczek,

pozłocistymi

sam

stanik

karbowanymi wstążkami

kokardkami z

i opadających

wreszcie

Stanik

nakrycie głowy

przypominało

i trzęsidłami

tylko

koszuli.

komory

efektowne

nie

albo

chłopka

stroju pracują

były z sztucznych k w i a t ó w

przyczepionych

i rękawami,

spódnicy

rzeczywistej

obszytego

świecidłami

wykonane

to

reszty

wstążek.

czepka

ramionami

«prócz

dziewczęta

kolorowych

płóciennego

że

S t a n i k ten jest

nie

X I X wieku

się z

kołnierzem,

J. J. Kausch,

uroczystości
kiść

koł­

z

koszuli.

tylko

lub

strojne

składającą
żółtymi

bowiem

zamiast

bez

koszula

oszczędności

święta
a

koszula

albo

Fot. I . Kricgcr.

należała

który

dokoła.
pęki
od

sze­
X V I

23

Ryc.

16. Ś w i ą t e c z n e

ubiory

ludowe z okolicy
X

wieku
dynie
N a

używany
u

ludu.

wsi

był

W

należał

aktów

Michał

on

do

i X I X wieku,

w

(ryc.

związany

drobnych
w

środku,

miast

obcasów.

Proszowiankę

a

zaś

u

brzegu

wstążek

barwistych

ramiączkach,

zr.

1846

która

24

ale

(ryc.

u

z

tyłu.

więc

z

Poza

cenny

roku

1875

kołnierzykach

kołowy

z

bardzo

wyszła

wąskimi

przez

typy

epoki

pozę

fantazyjnie

dołem

tasiemką

cholewami

wąskie,

z

czepeczek

przystrojem
Stachowicz

6 8

.

mody,

o

którym

Jest to

wyraźnie
wiedział

właściwie

ustąpiwszy

w

lub

białej

oraz

W

zapaska

autor

rodzaju

się

je­

szalom.

weselnych

przełomu

z

rzutkami

motywem

podkówki

czapeczki

z

swym

zy­



za­

dwiema

na­

kwiatów

ryciny w

« O d

niepotrzeb­

drukowanymi

w

X V I I I

Krakowiance

szlaki

i

pękiem

rysunku

hafty

Przyjacielu

L u d u

o z d o b a h a f c i a r s k a tego stroju,

późniejszym

z

utrzymał

rańtuch

sztucznych

Z innych cech zaznaczonych

ramiączkami

z

wysokie

zaznaczył

główna

miejsca

z

dwa

ale

kształcie

żywych

1864

młoduchy.

teatralną.

perkalikowa

w

Ilustrowany

z najważniejszych
brata

rozwichrzony

zapaska

z

wieku

różnego

Krakowianek

jest

tym

i mankietach.

Jednym

rańtuchem

d l a tej

X V I I I

miejsca

naszytą

szczegół,

z

młodej.

Szerner, Tygodnik

środkowa).

w

ustąpił

szkiców

więc

cechuje
oraz

pani

serii

butów

23)

wstążkami

a

w

ważną

spódnica

i chłopki,

społecznych

młodych

jest

Miechowa, (postać

mieszczki

właściwą

o r a z M ą c z y ń s k i w r . 18 5 8

koło

koszul,
tzw.

,

i

wreszcie

szytymi

na

wyraził
nieważny

węzeł,

spod

przyodziewy

owinięcie

przedstawił

22)

na

gzaka

6 7

ślubnej

których

kwiatów

szlachcianki

zaś warstwach

było

Stachowicz

Szkalmierza»
nie

przez

innych

obrzędowych

S k a l b m i e r z a — rys. W ł a d y s ł a w

s. 404. K r a k o w i a k

tutaj

haftom

przez

perkaliku

na

przodach

artystę jest

drobno

gorset

pasiastego.

N a

koniec

Augusta
r.

1830

i

także

teatralne,
to

rokie

na

rychło

gwasz

krótkie

dodać

udziału

w

okresie

szlaki falbanek

z

u

z

na ludowość.

kostium

zrezygnowały
krynolinowato

naszytą

nausznice

na

u

nasady

kwiatów,

czasu królewskiego

Kościuszkowskiej,

szlachty

był

Zaleskiego
spódniczki

tym już od

insurekcji

przetwarzany

kolan

stroju dopełniały

że w

emigracji m o d a

Antoniego
do

należy,

chłopów

z

wstążką

kaftan

Tancerki

obowiązkowych
i

się w

Stanisława

kraju,

Strój krakowski, zasobny

taneczny.

wydęte

baletu z a

wytworzyła

na

zdobne

kolorową

kołowy,

wsi

jak

a

po

efekty

dokumentaryzuje

zapasek,

wokoło

lub

białe



w



błyszczącą

pończoszki

przyjąwszy

w

i

cztery

lamą.

sze­

Reszty

płytkie

pan­

tofelki.
Strój

zaś partnera tak modnie

odzianej

tancerki składał

się z rogatywki

zdobnej

pawie, z białych lub żółtych spodni wpuszczonych w miękkie cholewy b u t ó w oraz z
kaftana,

do

galoników

którego
i

dodawano

błyszczących

trójkątną

sukę, .suto o r n a m e n t o w a n ą

w

pióra

granatowego

naszyciami ze

srebrnych

szelążków.

/
R y c . 17. S u k m a n a s k a l b m i e r s k a . F o t o - R e p . B o u l o g h e

1925.
25

R y c . 18. K r a k o w i a k

w k i c r c z j i z Z a b o r o w a , pow. B r z e s k o .

Okres

W

okresie t y m g ł ó w n y m

wadzenie
między

nowych
ludźmi.

W

zaprojektowanej
linię k o l e j o w ą
kolej

z Krakowa

austriacką,
Miało
turze

26

r.

to

Polski

Tomasza

do

do

Mysłowic,

ogromny
w

wybudowano

Wrocławia

dokończywszy

ogóle,

w

a w

na

r.

W

1848

budowy

W

r.

r. 1847

połączono
pierwszej

powstawie

stroju l u d o w y m

kulturze materialnej wsi polskiej

usprawniających

pierwszy

Łubieńskiego.
Mysłowic.

dzieła

wpływ
a

przemian w

komunikacyjnych,

1845

przez

od

motorem

środków

1830—1914

zjawiska
w

odcinek
1846
w

w

kolei

kolej

wpro­
pracy

pruskim

austriackim

wybudowano

przeprowadzono

warszawsko-wiedeńską
żelaznej

eklektyzmu

szczególności.

było

produktów

warszawsko-wiedeńskiej,

zaborze

zaborze

kolei

wymianę

Z

na
i

ziemiach

z

kosmopolityzmu

czynnikiem

tym

granicą

polskich
w

6 9

.

kul­

współdziałał

duży

rozwój

i to

we

Perkali
chy,

białych

koszule

na

kobiece

wanych

na

i

Ginsberga

w

w

sukna
190

za

razy

tyle,
rs.

X I X

w

W

a w

zaczęły

prymitywną
w

sukna
oraz

białe

i

szare

II

dwa
bo

w
7 2

a

ostat­

fabrykę

sukna
Ro­

Rembieszycach

, który

brązowe

używane

za

połowie

1899—1904

Kozłowski

Małogoszczy

za

omal

upadać,

łatach

16,

wyrabiano

te w

prowadził

koło

1850

tkackich,

Koszycach

nią bodaj

muald

p r z e d r.

Miechowie,

Fabryczki

wieku

prowa­

Miechowie

Słomnikach

rs, w

w

Bla­
Słom­

kapeluszy

Słomnikach

co

PleGern-

W

Miechowie

1800

rs, a

3474

8,

fa­

Lewka

i Markusa

majstrów

w

brzegu

Szymona

tabeli

25

czym

zarzuciły

, Chaima

Żywicki.

Koszycach

0

Mieście.

wytwórnię

pracowało
w

7 1

Pińczowie

N o w y m

wedle urzędowej

przy

7

lewym

Pilicy,

freunda

Błażej

ale

rękodzielnie.

Będzinie,

w Żarkach

nikach

i

w

szowera

dził

pod

bawełnianymi

Szancera

w

spo-

centko-

dostarczały

po

wyrobami

dego

rańtu-

a

X I X wieku

krakowską

bryki

i

spodnie,

zapaski,

fabryki

II ćwierci

Wisły

zaborach.

nie tylko zagraniczne,

krajowe

wieś

na

spódnice

dostatkiem

W

odzieżowego

trzech

prążkowanych

dniki

i

przemysłu

wszystkich

wyrabiał

na

sukmany

jako

dery

na

konie.
Gatunek
ności
W e
w

oddziaływał

wsiach
grunta

w

gleby

many

płonę

nosili

dzoziemiec

i

na

Buczu,

wsiach

ludności.
zazgi»

tj.

Powiślu



ziemi

19.

Krakowiak



bogaci.

D z i ś j u ż nikt tego nie

z

elementem

Dęblinie,

Ryc.

Łazach

dobrodziejstw
zaś

wsi

pisał w

r.

strój

urodzajnej

przemysłu

nie

należały

1791,

na

«szumny

np.

w

Gręboszowie

i

pamięta.
i

do

od

skalbmierskiej — f o t . T. K r i e g e r .

wyjątku,

okazali

i paradny»

Borzęcinie,
innych —

u

się

wsi

po

uwłaszczeniu

przeszli

podróżujący

po

wprost

do

Polsce

cu­

nie b a r d z o p o w s z e c h n e i

zdają

3

mężczyzn» " .
chłopi,

zmieniali

Rząchowej,
odziewali

tych

«lanych»

jeżeli

sukmany

przepychu

wsi

Chłopi

ubiorów

że «sukienne

wiejskiego

postępowym

nawet

w kierezji

suk­

małopolskiego,

którzy
o

zamoż­

Mokrzyskach,

Wymienione

szczytem

gowskiej,

w

J. J. Kausch

flisactwie,

we

np.

tylko

Również
i

strój

skorzystali

fabrycznych.

być

na

Rysiach,

najrychlej

się

stopień

«zapaśnych

Slotwinie,

Rudach,

i

się

na

Woli

biorący

udział

w

emigracji

«nowomodny».

Natomiast

Przemykowskiej,

Woli

chłopi

w

tradycyjne

R o ­

sukmany

«kikle».
Podstawę

wadzono w

majętności

stanowiła

więcej

wielu wsiach na Zawiślu

sama ziemia,

niż kultura rolna. Pługi

d o p i e r o k o ł o r. 1890.

Orano zagony w

żelazne

cztery skiby,

wpro­
siano

27

R y c . 20, N a p a d braci N a g a j e w s k i c h n a r z ą d z ą c e g o K r a k o w e m austriackiego k o n s u l a b a r o n a F r a n z a K r i e g a w r. 1848 —
kolorowy

rysunek J a n a

Zielińskiego.

po

jednorazowej

ściernisku,
czaj

bez

późno

ziemia

orce albo

i

za

choć

Znaczył

więc

majętny
na

chłop

w o ł ó w

krakowski

koni

uprawiano

«przewłoki»

i

przewłokę

ralna,

samą
tych


szych

«Wiesław»

28

P e t e r s b u r g 1857.

Brodzińskiego

° d

otrzy

kamizelkę
i

w

latach

mywał

na

oraz
8—10

przewłokę

20

koszulę,
12—15

zł,

zł, a

pa­

i

stare

buty.

warunkach,

rzecz

natu­

odzież

morników,

R y c . 21. W i e s ł a w — d r z e w o r y t w sielance K a z i m i e r z a

płótno,

«przewłoką».

d ą b r o w s k i m jeszcze

spodnie

na

i tkano

służbę

dziewka

za swą

indziej,

łokci

W

względem

Gdzie

parobek

sterz

utrzymywał

zagonów

1870—1885
płótna

gospo­

parobek

kilka

len

śred­

gospodarstwie

anyżkiem.

wynagradzano
pow.

kopy.

posiadał

obowiązków

służbę otrzymywał

W

i

w

pana. W p i ń c z o w s k i m

gdzie

muły

ziemi.

morgach,

lub

to

kiepsko,

ćwierci z

zapas

pomocy

odrabianiu

obsiewek



pańszczyźnianym

14—30

p a r o b k a do
i

sześć

wiele

okresie

darzył
parę

M i m o

uprawiano

dawała nawet po

nio

gęsto

na

zazwy­

rędzinowa lub zasobna w

wiślane,

W

wprost

plodozmianu,

służby

kmiecej,

zagrodników

gospodarzy

ubioru kmieci.

k ó w zamożnych

i

musiała
Zapewne

należał

ko­

biedniej­
się
do

różnić
rolni-

Skalbmierzak,

który
jącą

wedle


akwareli

poniżej

pasa,

Wojnarowskiego
a

kołnierz

szecia ubierali się spanoszeni
czańskie czamary czarne,
Szarą,
w

poł.

odziewali

wisiory
chłopi

u

kierezję

i brązowe

np.

skórzane.

bogaty.

się

z

jego

przez
że

niż

w

wało

i

i

strój

z



opadającym
w

pow.

N a

w

krwią

zaś

noszenie

okrągłe

krakowskich



czerwone

naszycia

wspomina

(ryc.

dużą

24),

sukę

pow.
ze

7 S

.

U

bogatsi

nosili

granatowego

oczy

kołnierzy

się

nadto

bogatsi
jedwabiu

sukmanami

brązowe,

bez

którzy

krakowskich

ze

sukmany

które

były

tj. spodnie
rękawów,

nowej «luberii»

mieszczan,

kierezji

a

dąbrowskim

kaftana

ogół zaś w

bogatsi

bogatszych

strzyżonego

zadowalali

wa-

J. Kitowicz

czerwoną,

sznurkiem))
W

z

miesz­

natomiast

sobie sprawiać s k ó r z a k i

w

opada­

barankiem.

T a m z a ś , gdzie w y s t ę p o w a ł y

guziki. N a
kłuł

suką

cho­

natrząsali
noszonych

Warszawie,
6

pańską

' .

stroju,

w

było

w

z

r o k u 1880

czarnym

kołnierzem

biedniejsi
n a plecy.

Koło

której

włóczkowe.

pińczowskim

i cynowe,

o

biedni

strojną

przyszytym

brązową

sukman i płótnianek

obszyte

karmazynowym

biedniejszych

chłopów

które

uchwycić,

poprzednich,

tymże

później

fabrycznego,

zamożności

znajdo­

warunkach

ekonomicznych.

czynniki w

u

zamiast

proszowicką,

lat

uboższych

fioletowego

chwasty

d a ł o s i ę lepiej

wiekach

u

100

sukmany

lub

ozdób.

uzasadnienie

łecznych

jest

oznaką

zróżnicowanie

t y m okresie

sukna

Dzierążni

m ó w i o n o

poplamione

To
w

w

Dostatni

kroju

z

kołnierzem

czerwone

flisów



to

kierezję
w

nosząc

kierezję

na kierezję.

rogatywki

z a m o ż n i kmiecie lub ich synowie mogli

Również

a zdobnego w

lub

kożuch

wypuścił

Radłowa,

jeszcze

jedwabne,

bordowego

brązowym

z

srebrem —

były

tam droższe. Tylko

dził

lub

opierzanki,

karminowego,

białe

białą

sukman

skromnym

sukmanę

nosiły

złotem

nosili

chłopi

wieku,

się w

«wyszywaną

na

spodnie czarne i takież

samodziałową

X V I I I

wdział

barani kożucha

okresie

spo­

T e

same

złożyły

się

na powstanie zjawiska systematycznego
zanikania

stroju

Rozwój
darcze,

ludowego.

przemysłu i zmiany

dokonujące

Kongresowym,
w

życiu

silał

wsi.

inaczej

postęp

rozwoju

Zresztą

Chłopi
niczych

a

na

biedniejsi

postęp

ten

nie

za­

ludo­

zaniku

stroju

terenach

prze­

inaczej

szybciej

na

rolniczych.

na obszarach

wyzbywali

sunkowo

drogich

na

przyodziewku

rzecz

gospo­

Królestwie

stroju

proces

przebiegał

mysłowych,

w

przyspieszyły

Ale

dalszego

wego.

się

rol­

się

strojów

sto­

ludowych

produkowa­

nego w mieście. Strój tradycyjny utrzy­
mywany

był

chłopów
jednak

przez

zamożnych.

nie

brykatach.
faktury

głównie

na

Opierał

samodziałach,

Nawet

tam,

szlacheckie

warstwę

i

się
lecz

gdzie

on
fa­

manu­

mieszczańskie,

służące potrzebom stroju, przerwały s w ą
produkcję,
nej
lów

j u ż nie

na

w r ó c i ł do

przystosowanej

odzieżowych.

kowiakom
kno

lud

gospodarki,

K o ł o

r.

daw­
do

1880

naddunajeckim brązowe

sukmany

sprowadzali

ce­
Kra­

z

SUgór

R

y

c

.

2

2.

Krakowianka

« o d Skalbmierza*, rys. M i c h a ł Stachowicz,
ryt.

Langer.

29

flisacy,

ale p r z e w a ż n i e

skiego

grubego

trzeba

było».

Linia
śledzić
nych.

i

tak

rozwoju

i datować
Jakież

Koszula
obszewkach,

to

Lasowiacy, których
sztywnego,

stroju ludowego
m o ż e m y

nie

tylko

b a r a n o w s k i e

«mokra

załamała

zapinana

wschodnich

była

na

w

s u k n o

sama

sposób

w

ceniono
kącie

wyraźny.

wyżej

stała,

W

ale i z a n i k p e w n y c h

Związywano
1875

wstążeczką
obywały

nie

od

ani

okresie
form

góral­

chłopa

nie

1830—1914

kostiumologicz-

się bez

Bywajże
Bede

ci

tu,

z

O

koszuli,

wiązaniu

bywaj,

wiązała

wokół

szyi,

haftowana

na

piosenka:

obszewkami

kołnierzyk

guzików.

fałdowana
Stąd

faworkami

fałdeczkami,

tylko

gęsto

k o b y ł k ę .

T koszulka z

r. o k o ł o

się

powstawanie,

wstążeczką

z

do

sukmana

formy?

krakowiaków
a

że

mój

V,

ale

zresztą

hultaju

koszulkę

i rękawy,

na

bo

rękawów

koszule

mówi

wiejskie

pieśń

ludowa:

części
pięści.

Część

koszuli

wypuszczoną

spodnie zwano żartobliwie
i z

tego

wsi

powodu

różne

opowiadano

dykteryjki.

szedł

do

roboty

szulę

na

spodnie,

kościoła
W

G d y

gdy

szule



do

naddunajeccy od
haftowane

o z e d l u
Haft

chłop

na

ko­

szedł

do

spodni.

latach 1880—1900 nosili

wiacy

na

wypuszczał

wkładał

Krako­

święta

ko­

o z y r l u

czyli

tj. u r o z c i ę c i a n a piersiach.

pokrywał

nadto

kołnierzyk

zdobny w czerwoną stebnówkę
czerwony oblamek wszyty w
ny szew kołnierzyka.
tem

zdobiono

kawów.

nia

na

brzeżhaf­

oszywki u rę­

motywem

zdob­

koszulach męskich

kwiatowa.

koszul

k ó w

oraz

Niekiedy

nawet

G ł ó w n y m

niczym
rózga

M o d a

męskich

haftowa­

u

naddunajeckich

była

Krakowia­

trwała

około

lat 30, w y s z ł a z u ż y c i a k o ł o r.
Spodnie
to

bywały

wyprawnej

cycu

lub

do

parady.

codzień,
święto.
raniej
r.

skóry,

Jedne

z

Spodnie
skóry

do

z

sukna
pracy,

fa­
dru­

nosił

na

granatowe

na

jeleniej

przestano

lub

nosić

ba­
koło

1870.
Buty

z

cholewami

należały

stroju reprezentacyjnego,
chłop

30

żół­

pasiastego

Parciane

sukienne,

1905.

z płótna, z

granatowego

brycznego.
gie

na

o ś w i a t a

miał

do

toteż

gdy

iść w k u m y lub na

we-

je

już koło

r. 1890.

czterech t y p ó w
strzeniła
ski

się daleko

kierezja

natnego

Zanik

dość

szybki,

swych
Nie
wiem
że

z

Kaliny

w
w

suki

powiat

szyta

typu

z

skalbmier-

grubego

bogatą
kierezyj
w

kołnierze
z

był

r. 1858

Wielkiej
1865 d o

olbrzymie

powyżej

prawdą.

białe

bo­

dowodzi,
przy
trój­

gałęzistym.
skalę

przy

sukman

czerwonymi

wzbogaca

zano­

kołnierze

k u c o t k a m i ,

naszycia czerwonych
układzie

chyba

opisane».
Okaz

( r y c . 14)

białych

bru­

haftowaną

Szkalmierzanie mają

zakończone

centków
dzaju

r.

także

zdobne

spośród
rozprze­

Mączyński

zgodne

już koło

kątne,

zji

jeśli

karazjach

pinano

a

innego

to

okresie

a strojna w

«tylko jedni

jest

tym

krakowskich

poza

brązowa,

kiru,

sukę.

tował:

W

kierezji

sukiennych

T y p tego r o ­

rozmaitości

kiere­

krakowskich.
W

sukę

1

poł.

nie tylko

X I Xw.

dodaje

do sukmany,

Jest to j u ż j e d n a k

kostium

się

haftowaną

ale i d o

kaftana.

baletowy

lub libc-

R y c . 24. C h ł o p i w stroju r o b o c z y m z o k o l i c S k a l b m i e r z a .
Fot.

sele,

obuwał

I . Krieger.

cholewiaki,

Jeszcze k o ł o r .

choćby

pożyczone.

1890 m ó w i o n o w T o p o l i w p o w .

pińczowskim:

«bogaty,

bo

bami».

dawnych

cholewiaków

Opis

piosenka
I

z

początku

buciki

I

przeszywane

kroju

uszeczkami,

z

pojawia

7 S

.

przełomie
dzaju

W

się on

dzenie jego

8 0

X V I I

wieku

w Kazimierzy

Jakub

Bojko

ślad

etnograf

w

7 9

,

a

ale

pocho­

dawniejsze.
oglądał

tego

Wielkiej
jeszcze w

Kozłowie

kustosz

krótkiego

włościańskich

wieku,

niezawodnie

X I X i X X

uchwycił jego
wiecie

używano

inwentarzach
w

jest

fartuszek

chłopski

kar-

podaje

przy wiązkami.

Niekiedy zamiast pasa
fartuszka

z

wywracane
nitowane

przy

buty

X I X wieku:

Podkóweczki

Z

czyk

m a

polityk
r . 1951

w tymże

mgr Zdzisław

N a
ro­

po­
Szew­

.

Stosunkowo
płótnianki.

W

wcześnie

zanikać

pow. jędrzejowskim

zaczęły
zarzucono

R y c . 25. L i b e r i a s ł u ż b y dworskiej z o k o l i c y P r o s z o w i c ,
fot. I . K r i e g e r .

31

ria

d w o r s k a , nie

zie

Jana

około

r.

greta
u

Nep.

1835,

widać

jadącego

bryczki

natowy
suką.

pańskiej

a

że

sztan-

na

koniu

odzianego

krakowski

«panowie

z

prawie

w

czerwoną
zano­

w o ź n i c o m
chłopczykom

umiejącym

wła­

czterema k o ń m i j e d n y m lejcem)

nierz

wiszący

świecącymi
licach

na

plecach,
8 1

blaszkami»

kierezje j a k o

.

świąteczna
(ryc.

25,

W

i

W

wielu

dwor­

pińczowskim

wcześnie

niejszym».
brzu,

ustąpiły

Dlatego

nych

wsiach

szedł

do

już

ślubu

towarzyszący

m u

czaj t e ż u p a d ł .

w

k ó w

R y c . 26.

Kaftan

wicie

dla c h ł o p a — liberia s ł u ż b y dworskiej

całko-

bo

Z

kapturem
{

cze

szare

w czasie niepogody (ryc. 28). Starzy c h ł o p i

sukmany

sukmany,

których

z

s e r k i e m

kaptur

czarną lub c z e r w o n ą nicią
datki

kształtu

serkami, nazywano

u

w

naturze

ornament

składali



był

oraz

s

u

k

m

a

B ó g

Stąd

w

1900

b u n d y

płaszcze
W

po-

nielicznych

^

y

w

pow.

bund

kaptury

z a p ł a ć ,

tzw.

a
n

r.

Krakowia­

b

r

kaptur do

ą

z

o

w

e

nacią­

b u s k i m pamiętają dziś jesz­

suknem,

Stare okazy

kaptura.

też żartobliwie

pasa

czerwonym

falisty.

do

do

pow.

cał­

a

pińczowskim

haftowany

zdzierali
te,

a nazwę

na

zwane



od

nadawano

z

wsi

białe
brzegu

żebracy,

trójkątnego
także

sukom

kierezji.
Pochodząca

z

r.

1848

stawia Skalbmierzaków,
nabitą
kadeł
niżej

dużymi

guzami

mosiężnych.
brzękadeł

nie jest to
polskich
N a
bionym

32

obramowany
w

którzy

sięgającym

w

zwy­

i płót-

koło

szerokie

i szare, zaopatrzone
gania na głowę

daw­

wyszły

brązowe

nosić,

tj.

z r y w a j ą c a z tradycjami zdobnictwa ludowego.

w

Ten

obszarze

wschodnich

drożne

1914

jeszcze

na całym

d u d k i e m

Ale

pińczowskim.

Wcześniej,
przestano

wieku

obrzędowo

wesela

sukmany

pow.

X I X

brązowych.
r.

Chro-

sukmanie.

drużbowie

Po

z użycia

w

Zagości i in­

końcem
białej

suk­

«parad-

pan młody

z

w

sukmanach

nianki

ludu

brązowe

nadal paradowali podczas

kiem

u

białym

Skotnikach Dolnych,

nych

odzież

27).

pow.

many

oko­

liberie s ł u ż b y

uroczystościowa

26,

koł­

wyszywany

skiej z a c h o w a ł y się d ł u ż e j , n i ż j a k o

z

gra­

zaś

dają

(małym częstokroć

dzieciństwa

obra­

właśnie

wierzchem

kaftan

swoim

dać

N a

malowanym

Wojciech Szymanowski

tował,

od

strój ludowy.

Głowackiego

tylko

jeszcze

ogół

rycina K a j . Winc.

metalowymi,

Interesującym

pochwa,

z

podręczne
w

X V

i

której

w

drugi

wystaje

X V I wieku.

układy

zaś

szczegółem

narzędzie,

kierezję przepasywano

ćwieczkami

Kielisińskiego

z których jeden nosi karazję

ale

tej

duża

i broń

K o ł o

białym

krzyżów

pasem

w

i

r.

zdobnym

rękojeść

noża.

zwyczaj

rzemiennym

gwiazd.

R o z m o w a

rycinie jest

przyboczna,

1868

pasem

pt.

spiętą pasem

D o

tego

w

7

dużych

zawieszona
Wielkość

znana
ten

karczmie
czyli

przed­

s m y c k ą

kolistych
na

jego

brzę-

rapciach
świadczy,

na wizerunkach

po­
że

chłopów

zaginął.

szerokim na
zaś

w

rzemiennym

pasa

a

ozdo­

przymocowana

2—3

cali,

była

R y c . 27. S u k a c h ł o p i ę c e j kierezji s k a l b m i e r s k i e j .

kaletka
na

do

przechowywania

s m y c z e s i
8 2

talerzyka
kowiak

z

D o

kozik

. Inną

Sieciechowa,

S t r ó j
podczas
więcej

w

bieli»

kowsku»
masom

z

korzystanie

rystyczna

C h u s t k i .

chustka

fularowa

Demoraine'a

Bez

gorsecie

Chustkę

z

dobrodziejstw
barwiste,
się

na

na

z

z

przodu

niebieska,

i

stojąca
żółte

zielonym,

głowie,

jakąkolwiek

bardziej

podczas

syntetyzując

mówiło

się w

i rozwój

technicznego.
się asortyment

dnie

żółte
8

obok

krakowiaka z

siwej

i zapaskę

tzw.

skórzane,
spódnicy,

kolorystyczne.

nosić

ci

nie

też

w

do
kra­

Krakowie,

swoje

stosownie

Polsce:

obserwacje
ubrane,

«ubrać

W

związku

ozdób

z

tym

odzieży,

naj­

się po

handlu umożliwiła

a

kwiatki»,

p ą k s ó w k a .
kosą,

kra-

szerokim

wzrosło

a

gama

za­

kolo­

czepiec

chustkę
chodziła

nawet

na

jaki

podwiki

symbolicznego

nie

żebraczka.

i płótna
jak

na

w

pasy

szafirową

z

chustki

Stąd

sztychu

kierezję

czer­

buraczkowej

obszytym

chustki kolorowe
wypadało

dru­

pąsowa,

pokolorowanym
w

żupaniku,

zaśmiecichy

powinna

W

wiązany

czerwonym

chustki zdobione w

chustka

odzianego

Zapotrzebowanie

przechodziły
do

4

nosi

najzwyklejszej

przeszłości
służyły

w

pąsowa

choćby

do

wesela

grosza

wisiorami nosi

wytwarzane

«Kobiety

przemysłu

biała,

spodnie

zestawienia

zawieszony

od

fałdowaną.

zanotowała:

lat p ó ź n i e j

nadto

.

koralem

Hoffmanowa,

1824

a

wielkości

ozdobioną

pomnożył

czerwonym

Kupiłam

Coraz

8 S

o

znacznie.

Żebyś

które

a

Andriollego

Tańskich
r.

klapą

bakfonowe

gęsto

kilkadziesiąt

tkaniny

kobieta

ciekawe

chustki

E . M .

i pieniędzy,

mosiężnych

Fabryczna produkcja maszynowa

«chustki

bramowaną

przy

z

z trójkątną

spinki

Krakowa

grzebienia

kółek

P r z e d r. 1843 b y ł y j u ż w p o w s z e c h n y m u ż y c i u k o l o r o w e

wzory:

dawało

do

stroju poszerzyła

kowane

co

należały

(ryc. 29). W

na

przez

Klementyna

Kielc

tj. b a r w i ś c i e .

potrzebowanie

wono

rysowany

30—60

torby

zapinali koszulę

k o b i e c y .
podróży

czyli huby,

oraz

kształcie

ludowych

gospodarze

żagiewki

krzesiwo

kaletę w

biżuterii

którymi

i

wyjść

8 3

,

złotą

lamą

było

duże.

w

pole

8 6

.

piosenka:

fartuch,

obdartuch.

do

owijania

zrękowania

czyli

głowy,

białe

wiązania

rąk

chustki,
młodo­

żeńców.

Strój krakowiaków wschodnich — 3
33

R y c . 28.

Zniszczenie

kolei

w a r s z a w s k o - w i e d . przez p o w s t a ń c ó w

1863 r. D r u k I . S. W e b e r w L i p s k u , n a k ł a d

garni G r z y b o w s k i e j w K r a k o w i e M u z e u m C z a r t o r y s k i c h

Nie

tak

kowskiej

szybko, jak barwne

chustki bajowe

dopiero

koło

C z e p c e .
8 7

co

należy

rozumieć,

ku



poza

rańtuszkiem

tyłowi.

O

dawniej rańtuchem,
że

brzeskiego

nakrywano

kokieteryjnie

«E,
r.

brzeżek

mężatki,

tę m o d ę ,

będziecie

ta

zarówno

umocowywano
Koło

r.

strojąc je

w

ludowa:

34

i

u

czepce


do

na końcach,

w

się po

ziemi

kra­

wsi pow.

pińczowskiego

nosiły «czepce gładkie

blaszkowane»,

węzeł

w

czepce

kwiaty,

a

8 9

koło

1914.
tym

czepce,

. W
r.

Potem
skopcu

w

dbając;
krezką,

pow.

1880,

żeby
żeby

było

dąbrowskim

już młodsze

mężatki

Ale

w

szklanymi

spod

z

chustek

wianków

kołnierzyka,

wypuszczając

dziewiczych,

sznurowano

że

wystawał

to

nakrycie

na

upinanie

się ze

jędrzejowskim

kartonowych
w

dół

czepiec,

prze­

starszych:

jeszcze

którego

koło

kształty

nimi

wiązano

gorset

i

u

nosiły

również

dziewczęta,

warkocz.

stroju dziewcząt znalazły też duże zastosowanie
do

chustki

chustki «rogówki»

wyśmiewały

w

nakry­

na chustki fabryczne

rąbka

i brzeskim moda

pow.

pocho­

takie

główkami.

białych

zawoja

Czepce

wiadomo,

ale białe, h a f t o w a n e

(czepcu) ?»

przewiązy­

wypuszczając

. D w a takie o k a z y

M o d a

spod

szelążkami

takie

a końce

Krakowie.

j a k i mniejsze chustki tureckie upinano

wiązane

8 S

gęsto

Czepki

nad czołem,

też Bojko

Etnograficzne

fałdowaną

nie kusił»

wstążki.

chustkami haftowanymi.

kretonowe
obszyty

a jedynie wyszyte

kolorowe

tworząc

M u z e u m

trwała

r.

chodzić

przypinano

koszuli

djabeł

szpilkami ze

W

rozchodziły

niektórych

nie haftowane,

zdobne

potem białymi
nimi

pasówki,

1880

W s t ą ż k i .
kocze,

czepce

drogą,

posiada

czepca

«żeby

tureckich w

1920

swoją

haftowanym

wano

trzymały

do

czepcach z naszytymi szelążkami wspomina

pow.

chustek

one

w r. 1858, ż e m ę ż a t k i

że wdziewały
tym

z

głowy

chustki drukowane,

i kraty. Dotarły

Mączyński

dzące

sprawiła,

kartonowe

pasy

1900.

Zanotował

mosiężnymi
wały

r.

w

księ­

r y c . 7392.

wstążki.

zapinek

trzewiki,

o

biczów
czym

Wplatano je w
korali,

war­

u

rękawów

wspomina

piosenka

R y c . 29. S t r ó j b i a ł y z o k o l i c P r o s z o w i c . F o t . I . K r i e g e r .

N a

kieleckim

Sznuruje
Czemże

O

te

wstążki

upominała

narzeczony

wstążkę

lub chustkę

bowiem

otrzymała

za

pilną

robotę

Wstążki
miechowskie
Wstążki

we

fartuszki

sypłoj,
goła

Podarunku

woła,

matki

żniwa,

wypierały

kolorowe

roz,

. Wstążki

od

hafty

trzewiczek

się dziewczyna,

dłuższym

kieleckiej

drodze
na

sznuruje — j e d w a b n ą

Zapaseczka

po
9 1

na

dziewczyna
je

Sypłojze

poczym

polu,

podczas

m ó j

nodze,

wstążeczką...

zabawy

Wojtusiu

przekomarzaniu

się

z

tamte

drugie

przywiozła

z

z zapasek już przed

«córki

przyszywano

możniejszych
przeważnie

od

dziewczyną

kmieci

historię

zalotników,

odpustu
100

zaręczynowej

w

te

wrzucał
życia

jej

do

zapaski

dziewczyny:

otrzymała

w

jedne

podarunku

Częstochowie.

laty, g d y ż
wstążkami

n a fartuszek

śpiewając:

sypłoj

barwiste d o k u m e n t a r y z o w a ł y
chrzestnej,

9 0

biały,

wedle w i a d o m o ś c i
po

brzegach

starsze kobiety

z r.

1850

wyszywają»
zdobiły

9 2

9 3

.

jasno-

js
35

modre

zapaski świąteczne

naszywką

oraz

Zapaski

tak

chło

terenach

na

zywano

zdobione

je

gorsety

brokatowe,

ale

do

pow.

t a c k i

oraz

wełniane
z

się

me­

wełny

one

kóz

na

pę-

na

krzyż

kibić.

W

pa­

jedynie

wykroje

półkoliste

potem

dopiero

dodawano



gęste

albo

długi

o r g a n k i ,

linowata forma
kobiecej.

lub

adamaszkowe,

opasując

kaletki

w

najczę­
miechow­

zasznurowały

ciasno

nich

ry­

amarantowego

także

Zapinały

lub

wany

X I X w.

w

jedwabne

posiadały

tzw.

poł.

koloru

angorskich.

sie

I

lub kamlotowe

tliczki

dołu

naśladowano

widzieć

niebieskiego,

wstążką,

u

falbankami.

pozakrakowskich i na­

W

ściej d a ł o się

rynosowe

i

krakowskimi.

G o r s e t y .

skim

czarną

zakładkami

pasek

których

urozmaicała

Ozdób

fałdo­

żadnych

kryno-

zarys

figury

gorsety

te

nie

posiadały.
Po

r.

1873

wzorzysty
który

wszedł

a

w ' użycie

potem

utrzymał

zdobionych

czarny

się do

dziś

kolorową

w

krepiną,

j a n o w y m i

porcelanowymi.

tj.

guziczkami

sty

starsze,

Gorset

z

a

okresu

wstążką

niebieską,

przodzie

motywem
się

tylu

obszywane

przeobrażeń,

K r a j ki. Po
używane
nowe

do

S u k m a n y .

na

w

z

Z

z

ale

Starsze

tzw.

z

użycia

spódnicy
w

pasie,

końcem
białe

sukna,

czerwone
i

Oczywiście

strój

pasa,

kobiety

i rodzaj o z d ó b .

wyszywany

na

a

gorsety

tybetowe

był

kapsle.

Żadna

był

kwiecistych.

Po

nich

kwieciste

część

haftki

rzeżuchą

przyszły

z

ubioru

lub
prze-

drobnymi

nie

przeszła

zwane

Gdzie

związywano

niebieskimi
zdzierały

zielone

kobiety

je

wówczas

zaś
z

koło

wyłogami.

krajki

pokazały

tylu

r.

odziedziczone

«przyjaciółkami»

zdobne

na

się

nosiły

1905
po

tj.

same

one

matkach,

muśli­

wstążkami.

takie

wyszły

piersiach

frędzlami,

zapaski

«szarfami»

Buska

K o ł o

zakończone

z

jak

użycia.

ostatnie

i poniżej

żu-

pleców

mosiężne.

zanikiem

u

przez

i

zapaski.

tam

X I X wieku

i z

niewiasty

guziki

wieszały

niewia­
dziewki.

bramowany

klamerki, na

wlekaną

o w i e s k i e m .

wytwórczości

rymarskiej

sakiewki z zielonego lub czerwonego

wieśniaczki

36

Jeszcze

okrągłe

S a k i e w k i .

riałów

wyszły

marszczone

granatowego

płaskie,

wyrabiać

i

szklaną

koń­
moda

gorset.

1860

sukmany,

Ż u p a n i k i .
paniki

co

przewiązywania

fałdziste

mężczyźni

r.

sieczką

przez

,«rózg»

też zasznurowywany

kaletkami,

Z

czerwonych przez

tego

Zapinał

percy-

ustalać się zaczęła

noszenia czarnych gorsetów

R y c . 30. « S u k i e n k a » p o d s z y t a b a r a n k i e m . F o t . T. K r i e g e r .

błyszczą­

oraz

X I X wieku

ozdób,

gorsetach,

cymi szelążkami

cem

aksamit

bez

Tylko

wypuszczając
nie

je

safianu,
na

był jednakowy,

żony

i córki

służącej

potrzebom

nabijanego

stroju,

przestano

mosiądzem,

które

bogatsze

chodziło

gatunek

zapaskę.
szczególnie

bogatych

kmieci

gdy

mogły

nosić

w

o

zimie

mate­

s u k i e n k ę

zwierzchnią,
(ryc.

podszytą

30),

krótką,

dzistą

wedle

która

koło

20—24
m o ż n a

było dostać

reckie

spódnice
i

kładały

na

lać

po

z

wią­

zadowa­
pacior­

Bicze

w

szkiełkiem,
z

na

B.

albo

chowianki

koło

niane.
zależnie

ostatecznie

kamlo-

zaś

baweł­

zróżnicowanie

stroju

od

siadaczki

1850

adamaszkowe,

biedniejsze

T o

mie-

r.

«martynowe»,

także
a



podarun­

Zamożne

jedwabne,

aksamitne,

dorobkiem

też

nosiły

amarantowe,

wi­

Częstochow­

kawalera.

gorsety

malowanym

własnym

dziewczyny

ko­

miniaturowym

M .

były

po­
z

odpustowe

ręcznie

zerunkiem

ko­

rodzinach

pokolenia

pontaliki

od

lub
meda­

paciorki zaś, spinka

Częstochowie

za­

5—7

krzyżykiem.

z

ga­

a

zawieszonym

lub

towe

,

gipsowymi

lorowym

kiem

9 4

szklanymi

przechodziły

skiej

zł.
tu­

Biedniejsze

kmiecych

w

10—12
«drogie

srebrnymi

czerwonymi

kolenie,

kobiecą

gorsety»

szyję

łąkowymi

rali

za

z

się musiały

likiem

kosztowała

nosiły

takież

korali.

kami,

fał
kroju,

sukmanę

bogatsze

zek

1875

gdy

Tylko

lonami

dołem

staropolskiego
r.

zł,

barankiem

a

majętności

odbiło

się

w

jego

po­

pieśni

lu­

R y c . 31. S u k m a n a z d o b i o n a b ł ę k i t n ą « t u r e c c z y z n ą » z o k o l i c y S z c z u ­

dowej :

cina, F o t . I . K r i e g e r .

S t r ó j
ślinowej
a jej

ślubny.
spódnicy

Chrobrzu

płóciennej

marszczonym.

gorseciku,

Były

ja

w

zapaski

bieda

I I połowie

pow.

i

w

to

mi
ni

a

wąskim

ostatnie

z

rodzonej
głowie

spodnia

był

pińczowskim

bluzce

bez
na

X I X wieku

przeświecała

kolorystycznym

w

z karczkiem marszczonym,
spódnicy

mi,

Ni

Jeszcze
i

odpowiednikiem

Jeszcze w

Bieda

obcisły
w

r.

należało

przejawy

gorset,

1910

mody,

również

a

spod

biało

niebieski

do

wyszywanym

wiejskiej,

aby

spódniczka

szły kobiety

zakładkami,

mody

do

niebieska

kołnierzykiem

pionowymi

matki,

szmatki.

ślubu w

lub

9 5

.

koszulce

nićmi,

okrągłym

micjonowanej

mu­

granatowy

krótkiej

czerwonymi

dużym

białej

centkowana,

w

białej

kołnierzem

samodzielnie

przez

wieś.
N a d
Zaczęto

tymi

poszukiwaniami

stroić

bukszpanowy.
« w

kriszki»

(w

się w

kremowe

Potem
ryszkę),

robiono
a

wiejskiej

reprezentacji

spódnice

i bluzki, a

czepiec

zdobnego

stąpił welon ściągnięty n a szczycie
się w

pow.

jędrzejowskim już koło

u

z

szczytu

głowy
r.

tiulu

w

1890.

w

bukiecik
Welon

noszono

zmoc»

kremową

niebieskiego

pęczek.
Albo

«wziena

także

lub

moda

chustką

idąca

miasta.
wianek

różowego,

sztucznych

marszczonego

kwiatów.

i suknia kremowa
tam

od

nakrywać

spódniczki

Po

nim

na­

rozpowszechniły

kremowe

z

prężnej

37

R y c . 32. G o s p o d a r z J a n S z y b o w s k i z M a g i e r o w a , pow. S t o p n i c a , w tzw. « s u k m a n i e

wełny kamlotowej, fałdziste z tyłu i b o k ó w
Zgodnie

z

cichą

konwencją

ze stroju ś l u b n e g o , co
w

miejsce

jej

na

dawniej

dawano

z

dużym

oraz bluzeczki z długimi

obszarze

ziemi

koronkowe

rękawami

krakowskiej

uznawane było by za nieprzyzwoite

przodu

naszywki,

imitujące

dzikiej».

i wcięte w

wyeliminowano

i nieobyczajne. Z
zapaskę,

potem

pas.

zapaskę
początku

i

tego

za­

niechano.

R o z d z i a ł

Z A S I Ę G

W
2)

przeprowadzeniu

historyczno-etniczne,

etnicznej,

5)

i

a

38

czasie,

typowe
wreszcie

zasięgu

cechy
6)

stroju

3) gospodarcze,

B A D A N E G O

ludowego

S T R O J U

uwzględniamy:

4) s a m o o k r e ś l e n i e

stroju uzasadniające

względy

I I I

praktyczne,

jego

1)

ludności

wyodrębnienie

nakazujące

łączenie

czynniki

co
w

do

swej

fizjograficzne,
przynależności

określonej

drobnych

przestrzeni

odmian

stroju

w

zespoły

większe,

zasadniczych
Spośród
znaczenie

zaś

podkreśliły

się

w

obszar

ciągu

33)

całego

cały

Północny

i

tzw.

szają

się z

używalności

Świadomość
powyżej

na

nawet

elementów

na

gwary

Pierzchnicy,

się z a Kielczan,

to jest w
buty

składają

się istotnie

na

r.

z

i

wyraźne


na

i

ludzi

cech

uważa

pow.

nie

i

ale

na

na

mieści

piastowskich,

epoce
że

odpowiada

na

piastowskiej,

granica

ogół

a

wschodnia

nadto
biegnie

krakowskie elementy stroju

że

służy

terytorium,

zwie

ono

także

do

mie­

geograficznego

stwierdzenia

przedstawionym

Samookreślenie
Jeśli

mówi,

na

jego

wspomnianej

nosi

9 8

się

.

Jeśli

biało

ludność

strój

podobnych
zapaski

liczbę

i białe

haftowane

« d o

tych

z

od

przez
tj.

wiele

zakresie

Piotrkowic,
ale

uważa

sukmany z

chustki

północy»,

noszone

siewierkowych

sukman

krakowsko-

zaś w

czer­

czepcowe

itp.

ludność

tych

krakowski, niemniej

pasiaste,

bardzo

tę uzasadnia

k r a k o w s k u » ,

gdyż rogatywki czerwone

« w ę g i e r s k i e » ,

kotliny

wszystkim

« p o

jeszcze

opiera się zaś

nazwę

przede

nosowych
że

to

ludność

się M a z u r a m i , to

północnych,

samogłosek

się za

autorzy

gdzie m ę ż c z y ź n i

czerwone

1

0

0

.

i

na

a

za

cechę

kobiety

na

szarych,

wy­

ramio­

obszytych

Góry

godzić

się za

z jarmarków
obszar

w

Kielcach

Sobkowem

a

1858,

granicę

granicę

stroju

który

9 9

Kielc

przeprowadził

u

nas

z

me­

się jeszcze

kieleckie,

zasięgu

1 0 1

kobiety

Kra­

1936

i

sięga

tę granicę

stroju krakowskiego

w

ludności

anonimowy

koło
w

r.

oko­

Chmielnika,
1878

po

linię

.

w

następnych

naramienne,

wytwarzane

np.

lub autor Wycieczki w

tę granicę

wymiarach statycznych. W s z a k ż e w

r.

ale

sukmany

i pasy

słyszało

krakowskiego,

Siarkowski wytyczył

Świętokrzyskie

lub

magiery

na koszuli, —

krakowsku,

dostrzegł koło

Władysław

noszą

krakowski koło

się po

lub

obserwacji, ale przede w s ? y s t k i m s a m o o k r e ś l e n i a
północną

się n a jej n i e z m i e n n o ś ć

krakowską,

nosili « o d święta» białe

piórami

i białe hafty

« m y ubieramy

C h m i e l n i k a r.

Natomiast

pawimi

południu».

oznaczyć

tę północną

m o ż n a

z

gorsety granatowe

na zasadzie własnej

zasięg stroju nie mieści się w

kieleckie

pobliskich
coraz

z

czasu

około

dziesiątkach

lat,

na

X I X

gdyż

żaden

tejże M o r a w i c y , gdzie
zapaski

pasiaste

Brzezinach. Przyodziew

bardziej

połowy

południe

do

ludność

przywożone
ta

wtargnęła

Chałupek

między

Pierzchnicą.

Sąsiedni w i ę c kielecki strój kobiecy
teren

w

różnicą,

sprawdzalnych.

Stopnica,

rozróżnienia:

Morawica,

Przyjmując

na

czasów

wschodnich

którym

charakteryzujący

rogatywki

a kobiety

Pińczowa
Kielc

Łopuszno,

na

na

etnicznej.

Drugni

przeważającą

zachodzie

różni

Kielc,

uważa

X I X wieku,

obszarze.

h u t n i k z r . 1842, k t ó r y w i e l u K r a k o w i a k ó w

wieku,

tylko

odzieży,

samodziałowe

naszyciami,

kółkami,

i



Krakowiaków

się bez

zespół

Kurozwękach,

Niezawodnie

Chęcin

z

rolniczy;

jednolitości

przedstawionym

połowy

ksiąski

tej

stroju ludowego nie m a n a celu jedynie

obiektywnie

karbowane

uznaje

mężczyzn

w

próbowali

lice

do

zasięgu
z

przewodnie

wybitnie

czerwonym.

1952

kowiacy

W

rozmieszczenie

wstępie,

Tendencję

powiat

wiślickiego

obszar,

tym dużo prawdy,

kielecka

strój

czerwonymi

talowymi
w

jest

ich

Także
z

cały

krakowiaków

Dunajca i Nidy

Górek

naszyciami,

u

plemienna.

we

charakter

etnograficzny

powiatu

i przynależności

obywającej

wonymi

a

typu

związku

Wisły,

Suchowoli,

sznurkiem

i jego

administracyjne.

omal

w.,

zasięgów

przesłankach

z nad

wokalizmu

miejscowości

zaznaczyliśmy
gleb

na

polskiego.

.

mazurskich w mowie

różniającą

państwa

utwierdzana w ciągu dziejów także przez inne czynniki, w y r a ż a się dziś

sandomierskiej

nach,

9 7

określonym

poczuciu jej o d r ę b n o ś c i

często

i

czyli przez

wzajemnego

mapie,

już

materiał

stroju

X I V — X V I

pewnego

dawności

podziały

zasięg

z tego, ż e badanie

określenia

to

jednolitość

zasięgowi

przejściową,

sandomierskimi

historycznej

jak

przejrzysty p o g l ą d

całego

.

wschodni

z

dające

urodzajność

konkretny

9 6

i

obszarze

proszowskiego

wiślicki
i

różne

o

północnemu

strefę

Wynika

w

dziejów

archidiakonatów

przez

obszaru,

etnicznych —

powiatu

zaś

na

przyrodniczych,

oparciu

powiat

wschodniemu
granicy

w

tradycją

ludowego

dolinność

czynników

(ryc.

nadto

stroju

czynników

posiada

spośród

mapie

usprawiedliwiane

typów

krakowski i

to

w

ściśle

dzięki

swej b a r w i s t o ś c i w y k a z u j e tendencje

określonym

do

ekspansji

czasie.

39

Przyjąwszy
podstawę

sekwentnej,
czępach

między

nadto

typy

białe,

zdobne

sukman

z

z

g l a n k a m i

wano

oraz

a

w

wschodnich

faktów.

niebieskie

po

taśmowymi

bokach,



latach

z

r.
i

to

od 1850—1870,

zmuszeni

jesteśmy

dowiadujemy

1914 r ó ż n e
koło

typy

kieszeni

obowiązani

w

szpic

u

i dlatego u ż y w a n o

czerwonymi

kieszeni

nosili t a m ludzie

stojącym,

a

na

obszarze.

w

dużym
Ciernie,

do

dziś

nie

wyszyciami
kierezjach

jako

strój

językami

koło

sukmany

i

południowej

zanikać zaczęły

z a piękniejsze.

W

biała

z

wypustkami,

czerwonymi

dych.
ze

Starsi

suką,

kołnierza

zwane

koło

r.

Skawinę,

a

pow.

koło

jego

Kielcach

N a

tutaj

potem zeszły

w

pewnych

tradycji

w

buskim,

czasie.
typowego

ośrodków

foszmanów

i Rakowie,

zasięgu.

analogicznej

zasadzie

sukna

i kierezji
należało

w

w

Rudkach i Śladkowie

fabrycznego,
d r a b i n k ę ,
to j e d n a k
że

wyspę

gospodarcza

ziemi

40

wcięte

w

pasie,

z z i a b k a m i
tego

a

długie,

czerwonego

do

chmielnickiego

nie kieleckiej,

krę­
mło­

brązowych

zdobnych

koło

w

starych

nigdzie

kołnierzem,

koło

albo

1890
płó­

Wiemy

kołnierzem,

kierezje

r.

latem

białe,

jednak,

sięgające

brzeskim

do

form

r.

w

Miechowie
Skalbmie­

obszarze
brać

i w

predestynuje

określonym

pod uwagę

i przemysłowej,

oddziałała

czasie

także

związanej

stroju kieleckim wiązała

Rembieszycach

pow.

1939.

stroju ludowego

bowiem

po

a w

i w t y m charakterze przetrwały w

się. z

sferę

ze

stro­

farbiarnią

n a przedłużenie

ży­

jędrzejowskim.
do

naszego

p o w . Busko'. C h o ć

fałdziste

z

przez

kierezjach

i sięgające do Pińczowa,

z

kołnierzem

sukna n a przodzie,

stroju w ł ą c z a m y

grawitacja

krakowskiej,

D u ż y m ,

uwa­

Sukmana

wisiorami

zasięgu

Chmielnik, jako

wytwarzania białych sukman krakowskich, występujących wyspowo w jego okolicy
dedworzu,

po

użycia

starodawne

brązowe.

z brzękadłami.

wspaniałe

Należy

pow.

włączyć

oraz
z

się białe, które

oraz

przy

ze stojącym

produkcji rękodzielniczej

tak fabryka

sukman

i

i pasy

że zmienność

koloru granatowego i czarnego

brązowych

haftki

przejętą z południa

ludzi

stroju n a o k r e ś l o n y m

wyznacznikiem

wyłogami,

Mierzwinie

tylko



noszone

tam całkiem

rękawów

ze s t o j ą c y m

sukmany

dąbrowskim

cechy

np. w

m o d ą

relacji

białe

amarantowym

dowodzą,

n a mosiężne
wyszły

pozostawali

Proszowicach

do stroju

kołnierzem
występujący

falisty.

zgodnej

granatowe

z

czerwonymi

oraz przy sukmanach brązowych

lecz tylko

różnym

umowne

w

z

nadal

u

brą­

okolicy

krakowskie,

miejsce i c h p o j a w i ł y

stroju tego n o s z o n o k r a k u s k i

te p r z e k o n y w u j ą c o

J a k przewaga

wotności

wedle

1850 p a n o w a ł y

b y ć jedynym

gospodarczą

Brązowe

kłapciami

ornament

brązowych,

pińczowskim,

zasięgi

same

m o g ą

jem.

r.

które

Przykłady

nie

w

bujnie haftowane jedwabiem

miechowskim,

Ale

tkwiąc

miechowskim,

kitlami. D o

rzu brązowe,

różne

czerwonymi

brązowych

noszono

uzna­

od

części pow. jędrzejowskiego

tego p o w i a t u

Imielnie

końca

«za pańszczyzny»

biednych,

sukmany

a zapinanych

r. 1890, a w

tj. pomponiki

sznureczkiem

1870 w y s t ę p o w a ł y

granatowe

w

kutki

noszono j u ż sukman

cienne
że

w

po

szelążkami.

z a ś części

jednak

gospodarze

zwisały

czarnym

Również
nie

nastały

u

w

te
te­

pasie,

T e n strój

Białe zaś sukmany

chłopów

białe

s u k n a j e d w a b n e g o b y ł a n a t y m terenie

natomiast

z której

i

koło

pobliskim

gdzie

fałdzistych,

haftem

odzieży

półn.-zachodniej

Zdanowicach,

sznureczka,

zdobnymi

żano

conego czarnego

j u ż typ

czy

wcięte w

fałdziste z burego sukna, wprawdzie

to

uroczystościowy,

r. 1910. W

brązowe

ale jest

Cacowie

z czerwonego
z

tj. s u k m a n y

suką,

Podobnie m a się rzecz w

Przasławiu,

tylko

dopiero

b u r o c h y

trójkątną

więc

badań

go do ślubu. Podobne przejście

Gnojnie i Skadli.

T u ­

a

zbadać,

obłogami

i przodów.

za

kon­

tasiemką,

n a podstawie

Chmielnika wedle informacji ludzi starych, przyszły «gdy pańskie ustało» —
zaś

sukman,

niebieską

jesteśmy

Otóż

a

do

się, ż e w

były tam noszone brązowe

ozdobami

sukman do białych da się stwierdzić w

np.

1850—1870.

wyciętymi

i sznurowymi

i poważniejszy

w

kołnierzu

c y m b a ł y

tej w s i w

czasokres

czasu,

Jeśli

występowały

n a piersiach,

w

tegoż

że przed sukmanami białymi

tj. fałdami
z

Stopnicą

dominujące

z a dawniejszy

zowych

Krakowiaków

stwierdzanych

obszyte

przodu

były

renowych stwierdzono,
a

oceny

Szydłowem

oraz

rękawów

stroju

określenia przejawy kostiumologiczne

historycznej

granatowe
a

dla zasięgu

jego

zasięgu

b y ł y to s u k m a n y z białego
stojącym

a zapinane

krakowiaków

ośrodka

świętokrzyskiej

krawieckiego
czy też

ośrodek

np. w

zdobnym

w

Przesukna

czerwoną

n a pętliczki i k o t e c k i

wschodnich
szła

n a tej

głównie

sandomierskiej.

w



zasadzie,
kierunku

R y c . 33. Z a s i ę g i t e r y t o r i ó w p l e m i e n n y c h , a r c h i d i a k o n a t ó w i p o w i a t ó w n a obszarze K r a k o w i a k ó w w s c h o d n i c h

według

Stan. A r n o l d a .

D o

wykreślenia

dawno

jeszcze

punktach,

co

wątpliwości,

zapaski

z

zachodziły

z

tego

rodzaju

zanikł

w

do

Rzecz
cech

w

Łęgu

ubogo
nie

Dalej

oczywista,

stroju n a m a p ę .

Krakowiaków

Szczurowa,

a

k u

na

południe

tymże

pod

że zasięg



do

względem

Wisłoki

ten

sandomierskim,

i Podlasie.

krakowiaków

strój

metodą

wyraźne

z

chłopi

w

w

i białymi

obszyciem,

sukmanach

Górze

rozpływa

różnice

Zaborowem.

Tarnowa w

W

po­

brązowych

r.

1870

strój

nikt

ludowy

się w

obszarach

rzutowania jednoczasowych,

typowych

sukmanom

lubelskim

tych cech. Nie
tarnowskim,

itd.

Szare

zaś

sukmany,

notowane

Wreszcie granatowe

sukmany pinczowskie

i Dolnoślązaków,

brą­

góralskim,

z a s i ę g i e m tej o d z i e ż y ,

Górno

określa ich

guniom

są południowym

zachodnich,

kieleckie
przynależ­

czerwonym

Lisiej

ludowy

sprecyzowanie

w ł a ś c i w y jest także

ziemi skaibmierskiej w w. X V I I I ,

się

przynależności.

stroju powstaje

Chodzi jednak o

zbiegają

ulegać
lat.

o b r a m i e n i a te b y ł y n i e b i e s k i e .

chodzili

na

nie

brzeskim wyraźne

brązowe

nie­

niektórych

wschodnio-krakowskim

Zaborowie

Żabna

pow.

w

się bowiem

wschodnich

W

wschodzie

W

wschodowi

gdyż

od

uchwycenie

kilkudziesięciu

gdzie

czasie

świętokrzyskim,

i

jędrzejowskim,

stroju krakowskiego.

w

Zdaje

sprzed

nosił.

sukmanom

sukmanach

czasy

Klikowej koło

zdefiniowania

mierskie, Mazowsze

w

ponadto

ale j u ż w

sukman,

w

pow.

sukmany,

nam

dokumentacji.

często

sukmanami

jest

kostjumologicznych

czarnymi nićmi,

zowy kolor

w

sięga

Tyniec w

białe

zjawisk

Woli Przemykowskiej i Radłowskiej

sukman

ogóle.

trudnych

jest

obszaru

występowały

potrzebne

historycznej

zachodnio-krakowską

sąsiedniej

wyszywaną

nam

kontrastów

z brązowymi

między

przeszłości

kontrastowych

brak

tych

południowego

dąbrowskim

suką

stroju w

takich p u n k t ó w

Szczurowej

ale j u ż w
wiecie

których

geneza

naramienne

nymi już do

W

do


Jednym

zasięgu

dostrzegalnych

obejmującej
mają

Sando­

odpowiedniki

Wielkopolan,

Kujawiaków

innych.
Rogatywka

gatywka

w

Opatowiec

wykracza daleko

piórami
i

sięgnęła

Ostrowiec

1 0 3

,

nie

poza

Polskę

tylko

pod

a nawet
Kielce,

północno-krakowski

pas

Europę
do
z

1

0

2

.

Staszowa
krążkami

W
i

Polsce

zaś czerwona

Połańca,

mosiężnych

ale

ro­

nawet

pod

brzękadeł

wy-

41

ZASIĘG
S T R Ó J

K

I

E L E C

K

Daleszyce

Chęciny



Granica zaborów

.Morawica

Wegleszyn

WSCHODNICH

Granica zasięgu stroju

Małogoszcz

^-f

STROJU

KRAKOWIAKÓW

O

5

10

15

20Km

V

.Sobków

Pitrzchnica

O Jędrzejów

00

°Drug.»

*

1

^

©

N

D O

-

E

R

-

J

Chmielnik
o

o Kije

gjcoo

«

°Skadla

Łysaków

-

$

> > |



A

Kurozweki Yy-Staszow

O

I
Tuczępy

) Pińczów

\ \
c/ł

S

«A

K I

o
Busko- Zdrój

o
O

? Wielki Książ

Oleśnica

Stopnica-

Połaniec^
o Pacanów

O

Komorów

o Slradow

Kalina W

Miechów
Nowy Korczyn
oWislica
Skalbmierz

O

<40

ło
-

Opatowiec/y

Kazimierza W.

\pStomniki

Gręboszów

fsieciecho^-

SA

la.. - > r »
.4~\JJ ID
I

.v&V

I

Zalipie

I
•T"

T ^
^

^

~"

^ V

^ - ^

Koszyce , 4

Proszowice

Vtf.

KRAKÓW

8

" " ^ - o ^ -

i , .<

5

Radomyśl

^

\

^

m*.

,

> Da_browa
. Tarnowska

^ ^ - ^ . ^ ^ ^ - ^ J - Ł . ^ / /

Radlowska

[ZabnoV

\

^

A C H O D N I C H

Rn K Wo/nlnikt

Ryc.

stępował
trzos

też w

sandomierskim.

skórzany

Z

tego

34.

noszono

Z a s i ę g strojów krakowskich wschodnich.

Kaftany

zarówno

na

zaś granatowe

północy,

jak

materiału,

obejmującego

wykaz

która by jako signum

delimitationis

orientowała

wschodnich
zarówno
stroju
a

i

zachodnich.

białą jak i

stanowi

nierzem

ze

siadającą

szarą,

wyraźnie

zachodnimi.

zwierzchniej,

a

Niemniej

kołnierz

stojący

zdobioną,

pińczowskim,

biem,

6) w

pow.

nymi

wyłogami

z

bokach.
szerokim

osobne
inne

42

T e n

typy

na

peryferiach
1)

w

a

na

łanem
stroju,

czynniki, jako

karazji
tym

m o ż n a

oczywiście

wyznacznik
a

przede

południową

przyjęliśmy

wszystkim

między

kierezji stwierdzamy

też całkiem

od

Stopnicy

niebieską

wojskowe

chwasty,

jasno-granatową

obszytą

krakowski. I tak

nie

7) k o ł o

sposób

znajdują
np.

bogato

się

haftowaną

odmian

na

stroju

traktować,
one

na

jako

opierzanki z kołnierzem

sukmanę

kołnierzu,

ze

strzyżonej

0

4

po­

sukmanę
pow.

mie­

jedwa­

z

odkłada­

na

przodzie

stykający

wyodrębnione
określonym

1

koł­

d z i k ą ,

5) w

krakowskiego,

obszarze

część

odzieży

amarantowym

białą

stojącym

typy

Chmielnika

b u r o c h ę ,

ta

puszystym

sukmanę

koło

Proszowic

sznurkiem

wyspowych

brązowych

bardziej, że

b u n d ę ,

czarnym

drobnych

3)

Chmielnika prymitywną

gdyż

kierezję

wschodnimi

inne
z

cechy,

Krakowiaków

brązową,

południe

od

wybrać

Krakowiakami

2)

piersiach

szeroki

natomiast

o p i e r z a n k ę

na

oraz

strojem

brązową

buskim i pińczowskim

archipelag

nie

dąbrowskim

sukmanę

i

kołnierzem

pow.

4) n a p ó ł n o c

r ę k a w ó w

stojącym

południu,

nas w różnicach między

granatową,

granicę

ze

na

podobieństw,

podstawowy

niebieską,

jedwabiu,

chowskim,

i

taki

określoną

mianowicie:

strzyżonego

białą czerwono

Z a

i

od

także
czarnej

się

innych
i

przez
turec-

c z y z n y
zaś

a

naszywane

czerwone

Bolesławiu


po

lub

czarnymi nićmi,

niebiesko

opierzone

noszono

głównie

noszono

w

w

Oleśnie

Ćwikowie,

Sukmana

i

nie

dadzą

z a ś tzw.

się n a

mapie

dzika obejmuje

ująć

w

zasięg

Bosowice,

Bronina, Budy, Janina,

Mietel,

Szczeglin,

Palonki,

Suchowola,

Ż u k ó w —

kwadratowy

Piasek

obszar

na

wyniku tych rozważań
południu
do

od

Wisły,

Mierzwy,

z

od

Zasięg

ten,

naukowej

ścisłości.

sługiwanie

Wielki

ogóle

zasięgi

Niemniej

się materiałem

podany,

mieszczenia

o

do

i

w

M i e c h ó w

strojów

skim
była

sprawiał,
też jego

W
oraz

się w

W e

szacunku.

części

chłopskie

ziemi

pstry

poplamionym

i

O P I S

S T R O J U

nie gorszył.

zasobny

guziczkami

efekty

z

czerwono

rękawami

lub

bez,

z masy

badań,

Brak

gdy

Posądzę

do

rościć

pretensji

do

skazani jesteśmy

musi nam
w

na

wystarczyć

po­

zasięg
do

roz­

przestrzeni.

a

lasów

roboczym.

w

gospodarskie

1 0 5

koszuli

N a

niedzielę,

proszowickim
wyglądały

1 0 6

teatralne.

pióro

N a

u

.

1870

Tylko

mógł
było

r.

i

na

skalbmier-

nędznie.

i

tylko

roboczy

kowal

N a

to

we

Nędzna

przyjść

obszyty

perłowej. W

kaftana fruwające podczas jazdy

gęsto

do

ubiór

wierzch

skórzanym

okrasa stroju

ubiór

kowala

parob-

doznawał

kościoła

strojem zaszczytnym, bo
Świąteczny

na

w

święto

też z a w ó d

Krakowiaka

jest

ko­
bar-

głowie

czapeczki,

przy

nim

wstążeczki

słomiany

faworek,

prążkowane,
wdziewał

wyrzucanej

przepasywano

oczywiście

skórę.

wysoko

parcianej

koło

. Jest to

n o w ą

odzienie

bardzo

wstążką

lub niebiesko

podciągnięte.

lub białymi

Drugnię,

Łysakowa,

Goszczę,

sobie

lub

1 0 7

,

filcowy

kapelusz albo magierka

u lewego b o k u kiścią kolorowych wstążeczek.

oszewki n a szyi c z e r w o n ą

górę

do

przez

M Ę S K I E G O

które

skórzanym

robocze

stawiała
w

się w

fartuchu

Jego

kitle,

a więc rogatywka czerwona z pawimi piórami,
żarnówka z przypiętą

w

Skadle,

stamtąd

nie m o ż e

świątecznym

ubóstwo.

i zabudowania

Kapelusz,

białe,

Rawy,

I V

odzieniem

płócienne

Pawie

u

Tuczępy,

zachodzie,

Zbo­

(ryc. 33).

następująco:

Rzeczki

Sieciechowice,

stanie

krakowskiej, obok

jeszcze

metalowymi

tradycja ludowa

wisty,

Skrobaczów,
Zaborze,

nakreśliliśmy

wzdłuż

naukowej, z konieczności

codzień —

święta jednak oblekano
W

Wójcza,

M a -

codzienna.

noszono

i nikt się tym
wala

że chałupy

ozdobionym

skiego.

na

Kuchary,

i Grzebowice nad Wisłą

zjawisk kostiumologicznych

kontrast między

barw,

odzież

północnej
spodni,

pasem

oczy

bogactwo

Kozłów,

ścisłej d o k u m e n t a c j i historycznej i geograficznej,

O G Ó L N Y

Rzucał

i zachód

Ruczynów,

Oleśnicę,

na

zaginionych,

R o z d z i a ł

wesele —

Kotki,

wschodnich

przez

dotychczasowym

niezawsze

typowych

Stopnicy
Biechów,

Radomyśla,

Węgleszyna

D ą b r o w y

34).

jako wynik metody

niektórych

Góry

od

od

Prusy,

Zabiec, K o m o r ó w

Lisiej

Książ,

(rys.

jak w

Pików,

K o m o r o w a przez P a c a n ó w ,

i Łęgu

południe

Wojaczka, Wolica,

stroju K r a k o w i a k ó w

Rembieszyce

Wodzisławia,
Radłowa

zasięg

po

ominięciem

potem

Morawicę,

Zabór owa,

powyżej

Łęgu

Piestrzec,

Włosnowice,

Sukmany

Samocicach

alfabetycznym: Babice,

Stare, K o ł a c z k o w i c e ,

Duży,

z cyplem na południe

na

Pierzchnicę,

Kąty

Widuchowa,

W

Słupiec

Kannie,

przestrzelmy.

i P a c a n o w a , ale zbyt m i n i a t u r o w y . O b e j m u j e o n w p o r z ą d k u

rów,

Swarzowie.

i S z c z u c i n i e ( r y c . 3 2 ) . W s i e te b i e g n ą w j e d n y m k i e r u n k u , j a k s t r z a ł a ,

Dunajec

gierów,

i

Podlipiu,

granatowe

nie zanadto

spodnie

na cholewy

krakowiak granatowy

kulistymi

guziczkami

odzieży

tej g u s t o w a l i

konnej

lub

A

kaftan

dalej koszula
sukienne

spuszczone
sukienny

cynowymi,

przeważnie

lub

płaskimi

parobcy,

gdyż

perkalowe

i nie
z



związana

zanadto

kołnierzem,
mosiężnymi

skrzek

t a ń c a n a d a w a ł y postaci wiele dziarskości.

tylne

Potem.

43

... p a s i k
T a k

i

z

białej

owak

Przeplatany
Wybijany

rzemyczkami
gwoździczkami

Złocistymi
I

N a

to

pasem
a moda

z

a podczas

w

W

teatralności

miał

ten

Jadą,
C o

Dzieci biegały w
lub

barchanowane

jędrzejowskim
N a

ogół

noszonej
nowych,

szyto

u

przez

siadające
małych,

chłopców,
i

okrągłych

rogatywka

bogaci.
z

się

wyłącznie
i

Strój
mak

44

w

oraz
oznaką

do

Tańskich

kierezji,

frędzlami

cudowana

Ciecioć(?)

jakoś

czer­

wyszywana

sznureczkami
hafteczkami...

dostojności

krótkimi

do

zimie

których

a

zarazem ju-

z

szyto dzieciom

przyszyto

stwierdzić

na

specjalnego

podobieństwo
u

granatowe

płócienne

rękawy.

W

czerwonej

rękawów,

włóczki.

stanu były pasy

rogami
w

oraz

«Listach

z

pow.

trójkątnymi

w

pasie

a zdobione były

Takim

strojem

piór

podróży»

kołnierzami

i

po­

rzędem

pysznić

oraz

się

czerwona

pawich.

w

najwięcej u ż y w a n y przez m ę ż c z y z n »
dużymi,

odzieży

grynszpa-

zachodnich.

wcięte

z brzękadłami

pękiem
z

rodzaju

koralowych,

Krakowiaków

bez

się z przodu n a haftki,

Hoffmanowa

z

wprost

1 0 9

kostki. W

bronowickich

parobskiego

tj. s u k m a n

koszulę

Krakowiaków.

da się

parobków —

Zapinały

«kolor kafowy

grze­

bollero.

niebieskie.

nie

lejbików

na chustkę.

Drugą

z

po

kapotki

i

co

sukmanę z

Kierezyja

Panie!

półek,

stroju były kaftany

guzików

że u Skalbmierzaków,

miona

także

Krako­

funkcję,

na

na

bronią

obszyciem.

wyraz powagi,

Panie,

się z

wschodnich

i brzękadła

chłodnej

lub

jako

Szkalmierzanie

sięgającej

chłopcom

a

także

uprzęży,

karczmie

hiszpańskim

Pętliczkami,

temperament

będzie

koszuli

czarnym barankiem,

Klementyna

to

śliwkowych

parobską

z tyłu kieszeń

tylko

Już

m a ł y m

niebieskich

strój

jadą

składające

Krakowiaków

Legitymacją

mogli

zgrzebnej
gurmanki

tańcu

rze­
Brzę-

akcentowania

nimi

samą

Kółeczkami,

podkreślający

się

kaftan wdziewano

wonym

zawadiackości,



porze

lub n a

bitki w

Podkówki

pełniły

do

kaf­

koniec

k o l a n (ryc. 35).

tańcu

posługiwano

chotki

barwnej

aż do

były w

1 0 8

opinano

aby

te, n i e g d y ś k o n i o m z d a r t e z

wiaka

i

brzękadłami

zwisał

podręczną.

Obok

krzesiwko

nakazywała,

rytmu,

Rycin Bibl. Jag.

i

przyodziewko...

weselu

Gabinet

włożony

fajka

cudne

tan,

przydatne

nackości

kaletę

nim

T y m

mienia

R y c . 35. S k a l m i e r z a k , m a i . M i c h a ł S t a c h o w i c z ,

wyostrzony,

cudną

Przy

kadła

sprzążeczkami...

koziczek

W

skóry

wyszywany,

u

o

r.

1824

.

Kolor

zauważyła,
ten

opadającymi

odnosi
na

ra­

plecy.
świąteczny

cechowały

jeszcze

rogatki, białą j a k śnieg koszulę,

inne

kolory.

perkalikowe

Wszakże

mężczyźni

spodnie p r ą ż k o w a n e ,

nosili

a zimą

czerwone
żółte jak

jak
wosk

1 1 1

spodnie skórzane
kaftana,
lub

który

modry

strojem

i czarne buty.

przepasywał

kaftan wdziewał

ludowym

była

Kogo

białym
k a w o w ą

również

stać było

pasem

n a to,

skórzanym

z

kierezję, wtedy pas

liberia

masztalerzów,

dodawał

do

tych barw jeszcze

brzękadłami.
dawał

Jeśli

zaś na

na wierzch.

forysiów

i

Reprezentacyjnym

furmanów

dworskich,

służba uważana była za ozdobę pana. Dlatego woźnica

pański zakasować musiał chłopa

puszem

u

piór

pawich

kadłami u pasa,
czerwonych
Strój

u

rogatywki,

a nade

wszystko

majestatyczną
bujnością

suką

ozdób

brązowej

mosiężnych

obrzędowy,

dawnymi

stko,

co

akumulując

elementami

reprezentować

dawne

stroju.

m o ż e

pierwiastki

Dlatego

zamożność,

do

tradycyjne,

stroju p a n a

skórzane,

buty

pawich

u

jednego

r.

1900

po

z cholewami,
lub

w

ślubnym.

pierwszej

po w.

wojnie

do

czarne

której

dzonemu
w

bukiety

po

biały pas

dwóch

młodość

i elegancję

już

światowej,
od miast

co

czerwonej
strój

brzę­
zwykle

tradycja ta uległa
odziewał

buty

z cholewami

lewej

stronie

przypinał

towarzyszyli

mirtu oraz długie

przed

aż do

100

a

dla

laty.

mirtu

drużbowie

kolan wstęgi.

koszula

żółte

spodnie

bez r ę k a w ó w ,

w

Pan

młodego
X X

piór

krótką

odziani jednak
Wreszcie i oni

R y c . 36. R o g a t y w k a z w i e c h ą p i ó r p a w i c h i k w i a t ó w

obowiązującym

wieku,

młody

z czarnym obszyciem
z

wszy­

biała

a nadto rzęsista wiecha

pana

Ale

rozkładowi.

i marynarka

innymi

zostało

więc

pod

się czarno, a w jego pojęciu ideałem

bukiecik

między

rogatej.

krakowski był

najmniej

spodnie,

młodzieńcowi

czapki

się

włączone

wiejską,

z wielką ilością brzękadeł,

b o k ó w

pinczowskim

T a k było

stępującej m o d y idącej
były

błyszczącymi
i barwistych,

wyraża

młodego

z w i ą z a n a u szyi i r ę k a w ó w c z e r w o n ą wstążeczką, kaftan granatowy

strojem

bo

pióro­

haftów.

także

D o

kierezji,

szelążków

granat

granatowy

wstążeczką

u

a

elegancji
klap i

białą.

«po krakowsku»,
«przekabacili

szczególnie

wpływem

rękawów,

T a k

wymo-

strojni

się» po

po­

stroju

nadto

miejsku,

sztucznych.

45

R y c . 37. M a r s z a ł e k

pozostawiając
wstążką

sobie

o b r z ę d o w y

R o g a t y w k a
obszyta

ze

czarnym

denka

tylko

kolorowe

bukiety

z

różyczkowatą

wiązanką

z

z ł o t ą

głowy

brzeskiego

l a m ą .

części

D r u ż b ó w

zdobna

lamą

czapki,

a

weselnych

złotą

nadto

naszytą

wyróżniała
na

przystrojona

krzyż

rogatywka

po

przekątni

świecidłami

i

czerwona,
o b i e c a j

czterema

z

w i e c h ą

mężczyzn
zdobna

jest

z lewej

p i ó r

p a w i c h .

rogatywka

Najefektowniejszym

drużbów

u

w

Polsce

Skalbmierzan, a w

strony lub z przodu nad c z o ł e m w

ludowym

szczególności

z

oględy,

bo

funkcję

tę spełniali

starsi gospodarze.

się musieli w

rogatki z taką majestatyczną

kłaniali

śmigając

tu

się

nasi do

wasi,

ciwa,

a nie

saną

kolorową

starszy

dacie,

duży wachlarz piór pawich

Z a p a s k a

w

r.

o

zakręcima»

wstążeczką.

d r u ż b ó w .

niej

1791

dookoła,

46

po

1

1

2

podłodze,

wasą


sikulę

niby

Rogatywkę

1 1 3

Była

to

z

inwentarze

i późniejsze

a związany

W

sprawiano

Ziemi



poczym
za

naszego

graniastą

wachlarzem

swacia

do

obowiązkowo

domu

rodziców

wygłaszali

dacie,

zieloną

pawich

z

nosił

ustroić

dziewczyny

orację:

chlastawca,

flaszkę

piór

K r a k o w s k i e j nosili

archaiczna forma
z poł. X V I I I
źródła

im

w.,

mężczyźni

krótkie

o d z i e ż y gdzie indziej j u ż d a w n o
cudzoziemiec

J. J. Kausch

archiwalne. F a r t u s z e k ten b y ł obficie

był troczkami. W

fartuszkach wychodzili chłopi
zagrody


dali

Natomiast

a wszedłszy

prze­

opatry

«Przysłali
to

szyjką

odkręprzepa­

podczas

wesela

drużba.

zdobione haftem.
minają

to

piórami
żebyście

wiechą,

nakry­
powiatu

p l a t a n y c h b u k i e t a m i k w i a t ó w s z t u c z n y c h (ryc. 36). N i e w d z i e w a l i t a k i c h c z a p e k j a d ą c y w

nas

k i

bukietami

kwiatów.

R o g a t y w k a

lub

krótką

d r u ż b ó w

barankiem,

czyli górnej

sztucznych

ciem

kapeluszy

różową.

S t r ó j

tj.

u

weselny z b e r ł e m w r ę c e — m a i . J . S u c h o d o l s k i .

do

oblewankę

celem

orki

lub pierwszego

magicznego

siewu

fałdowany,

wzmożenia

1 1 4

płócienne,

zaginiona.

podróżujący

Krakowskiem był zwyczaj, że w

pierwszej

zapaski

Przed

wegetacji.

Polsce

otaczał

takich właśnie
.

Wspo­

po

ciało

białych

opuszczeniem

Fartuszek

ten,

R y c . 38. W y j ś c i e do ś l u b u — m a i . W ł a d . Szerner, ryt. A . Z a j k o w s k i .
w

używany
nych.

nieraz

zamiast

Opasywał

C z e r w o n a
zwana

koło

pasa

się nim

skórzanego,

niekiedy

c h u s t k a .

pan

G o d ł e m

chorągiew,

Krakowa

Gabinet rycin w M u z e u m

Narodowym

Krakowie.

najdłużej

młody,

starszych

zachował

osobliwie
drużbów

występująca

w

oraz

tym

się jako

mniej

strój

drużbów

swatów

charakterze

była

na

czerwona

całej

chustka,

Słowiańszczyźnie

i krajach sąsiednich. N a d Dniestrem przypinali ją drużbowie do pasa, w Wielkopolsce
jak

na Wołyniu

i Polesiu,

kaftana

lub przywiązywali

chustki

spełniał

B e r ł o .
którego
tylko
o

często
szałek

do

była

lub

1 1 5

przez

biały

mająca

wychylając

przed

swą

kształt

któremu
siebie —

i gesty jego

naśladujący

szczytu przedstawione

na

dawał

laski

laską

i

lekkiej,
służyć

były

których
ryc. 37

przez

symbolem

to j u ż nie

łubu

lipowego,

R ó z g a

weselną,

(ryc.

38).

berło

strojne w

obciągniętego

weselna.

rózgę

to

uwitą

Orszak

złotą

wysokiej

rozkazy

gestami

podczas

miała.

zaś zaczepiali

laski

służbie

wszystkich

u

zwykle

dziurki

jedwabnej

rózga

była

weselna,
ręce —

pęk wstążek,

i tańców

marszałków


do

rozumiane.

ale

koronnych,
uderzając

obywając

Szlachecki

nadwornych,

był znowu

rózga

marszałek,

góry,

i weselnikom,

wielkich,

naśladowany

władzy

uczty

Podnosząc

marszałków

laski marszałkowskiej. Z takim g o d ł e m w ł a d z y w
weselne. B y ł o

Krakowskim

Funkcję czerwonej,

porządkiem

trybunalskich i prymasowskich,

«marszałków»,

w

spinki u koszuli.

podobnie

ręcznik.

celem,

Ruchy

do

szlacheckich kierował

z

słów.

weselny,

zaściżką

laska,

zgodnie

sejmowych,

pojazdy
z

godłem

bez

nych,

u

dawniej
weselach

strojnej,

podłogę

cych

N a

przerzucali ją przez ramię,

wesel­

zamożny.

koron­

na weselach

weselna.

przedmiot

Berło

z

kmie­
koroną

istotnie

zbliżony

drużba weselny wyprzedzał

a u góry

w

głowicę

buławy

się

mar­

lub

konne
koronę

lamą.

weselny wyprowadził

z barwinku i kwiatów

z chaty

sztucznych,

starszy

spiętych

u

drużba,
dołu

trzymając

barwistymi

w

ręce

wstęgami

47

Baty.

G o d ł e m

bliwie należących
h a r u p y

tj.

rzemyków
strojne
wane

wstążki,

u

nogi

jący

na

młodej

która

pro

1 1 6

quo

dla

z

czyli

Zamiast

butów

czykowi

skarpetki

7

nigdy

.

niej

i

żano

marszczonej

w magierze, p ł ó t n i a n c e i k o s z u l i

w o k ó ł szyi ( A . Patkowski,

S Z C Z E G Ó Ł O W Y

szyta

wątku

lub

osnowy,

stępnie

z

dwóch

ćwikli,

ciętych

była

48

przyszycie

domowego

płótna

odzieży

odzież

w

przy czym jeden

prostokątnych

z jednego

z

płatów

kwadratu,

a

w.

wyobra­

jako

blade,

białą

misterium

nie

w

S T R O J U

bielonego.

rękawy,

wszywanych

miejscach

pła­

wielkanoc­

Wilkowiecka

czy­

bowiem:

Pójdźcież

za

m n ą
się w

miłe

dusze,

łoktusze.

M Ę S K I E G O

Krój

n a ciało

dwóch
w

jej, który

nazywamy

tj. plecy,

przyramków

pachy

c e c h ą t y p u tego k r o j u k o s z u l z a r ó w n o

przyramków

jak

ludowy.

V

nich przypadał
na

skład

podobnie
ubiór

okryte

z

na

zmar­

kobieca,

ona

przyram-

składał się z d w ó c h płatów prostokątnych, które m o ż n a było drzeć

Charakterystyczną
jest

z

O P I S

D o

X V I I

Mikołaja

podob­

kładziono

dusze

Zawinąwszy

R o z d z i a ł

K o s z u l a

W

albo

przy-

Sandomierskie,

Góry świętokrzyskie).

kowo-marszczonym,

w

trupki

chetką.

na

czapkę

szlafmy­

biały

już

płótna,

dziadko­

też

sobie

chude

C h ł o p spod B u s k a

niebosz­

z

żałobnego,

Zresztą

tamy

dawano

Przeszła

dawny

nym

perkalu.

Kawalerom

należała

ubioru

płótna

z

pannom

łoktusza.

cały

zaś

obłóczyli

trumnie wieniec.
łych

Koszulę

płócienną

Zwłoki

jak

qui

śmiertelnicę

wdziewano

wie proszalni.
nie

sytuacją

samodziałowego

zamiast

wepani

dzieży i wpro­

z m a r ł y c h .



U

asystu­

nimi

.

lnianego

głowę

ramkowej,

ale

błąd

zmarłego

szyto

nóżki.

trzymali

strojniku

na

w

O d z i e ż

R y c . 39.

sarniej

w

zasiadła
ich

końca,

wesele

obyczajnie,

wadziła



u

przymoco­

p r z y o c z e p i n a c h bili

selniczkę,

były

skręconych

a

biczyska z

Zapraszający
je

ze

dzwonkiem

we

oso­

banderii,

batogi

z

do

drużbów,

do

(ryb.

wzdłuż

drugi n a przód,
i dwóch

na­

trójkątnych

39).

m ę s k i c h j a k i k o b i e c y c h (ryc. 60),

wyznaczonych

literami

(co jest

cechą

koszul

przyramkowych),

lecz n a o d c i n k u E . D o

przyramków

tych

przyszywano

zmarszczony

rękaw

w części D , przyczym do p ł a t ó w g ł ó w n y c h , przyszyty b y ło n tylko n a m a ł y m odcinku B . P o w s t a ł a
tym sposobem koszula byłaby nazbyt
zarówno

Następnie

zmarszczki

stojącego.

Potem

zmarszczonych
tendencji
żenie

przyramków

i górnych

zaś przyramki

zw.

wzmocnieniem

jego

części

gdyby się jej nie z m a r s z c z y ł o i to

wąską

dołu

partii

i

oszewką,

wszywano

płatów

głównych

przeto

która

pełniła

oszewkę

czyli

sprawiało,

tzw. ćwikle,

rolę

kołnierzyka

mankiet.

Zszycie

że rękawy

które

nabierały

likwidowały

zwę­

śtryfle

narażone

niszczeniu —

ewentualnie

podwijanego.

tego w a ż n e g o

dawano
płata

działanie

sił n a p i n a j ą c y c h

wzmacniano

je

A b y jednak podwójny

tylko

koszuli

n a

przeto

do

było

połowy
potrójne

długości

przez

podczas

zastosowanie

materiał po

przyramka.

przestębnowanie

go

zmarsz­

Dodatko­
wpoprzek

dolnej.

Świąteczne

koszule

faworek

tego

typu

związywano

zaś związywano

ósemkę, r o ­
jakim okrow-

Ciernie

jędrzejowskim

w

u

Wszywano

też

szyi, p o d w i n i ę c i e

w y m

żeczką

w ramionach,

zmarszczenia.

rychłemu

podwójnego,

nie uciskał

kończono

rękawy

skutkiem

rąk, ulegałyby

przyramka

szyi

się k u górze.

powstałe

Ponieważ
ruchów

bocze

wokół

marszczono

podnoszenia

pachy

czeniu

szeroka

n a całej linii p ł a t ó w g ł ó w n y c h j a k o t e ż w p r z y r a m k a c h s t a n o w i ą c y c h i c h p r z e d ł u ż e n i e .

lub

u

kołnierzyka

czerwoną

szlarecką

tj.

wstą­

kiem.
W
jeszcze
szule

w

w

pow.

r. 1952 w s p o m i n a n o

ze s t o j ą c y m

nane

na ramionach,

gorsie

i

r.

żołnierzy

one

haftowanych
przez

wojska

wysłu­

carskiego

1910.
Koszule

krakowiaków

były

białą

nicią

dzie

i

kołnierzyku,

n a

także

o

czym

Topoli

szowie

w

w

pow.

ozedlu

do

połowy

koszulę

w

bez

się

pamięć

i

Grębo­

po­

na wypust,

je

K t o wdziewał

wał

ramiącz-

mężczyźnie

Noszono

krótko,

kaftana

dawniej

tj.

dąbrowskim.

w

lecie.

tj. przo-

ale

buskim

sięgały

kolan.

haftowane

zachowała

pow.

Koszule
wyżej

na

przyrębkach

na

kach,
w

na

Powstały

przywożonych

żonych

zapi­

a haftowane

kołnierzu.

zdaje się, p o d w p ł y w e m
koszul

ko­

kołnierzem

ud,

szczególnie

kaftan,

spodnie.

rękawów

wsu­

Noszenie

na

koszuli

wypuszczonej

n a spodnie u w a ż a n o

nieestetyczne,

nieobyczajne

ne.

N a

szulę

wyronioną

wdziewano

na

i

spodnie

kamizelę

za

śmiesz­
ko­

lub

suk­

szyto z

płót­

manę.
S p o d n i e
na

portasy,
ski,

a

partu —

na święto

bogatsi

Spodnie
Się

n a codzień

zgrzebnego

z

Strój krakowiaków

drelichu

z sukna

płótna

parciaki,

z

stąd

portki,
w

pa­

granatowego.

parcianego

Z konopnego

zwały

konopiaki,

R

y

c

. 40. K r a k o w i a k

od Skalbmierza. F o t . I . Krieger.

49

a

ze

skóry

leniej

buskim
z

baraniej

lub

skórzaki.



W

robiono

spodnie

samodziałowego

z

ostrym

je­

pow.

sukna

długim

włosem,

jakby plewami obsypał. N a
święto noszono spodnie

per-

kalowe

nie­

w

paski

białe i

bieskie, t a k ż e czerwone i
letowe.
i

Z a

najparadniejsze

najlepiej

karazji

nadające

uznano

kienne.

Z

. cajgowe

na

z

do
su­

spodni

boku.

orczyk

przez

części

otwór

rozporka.

sznurkiem,

rzemieniem.
pod

drugiej
Opinano

zimę

spód
lub

pary

się

prze­

chustką

N a

barchanowe
dwie

przy­

Zapinał

drewniany

wano

spodnie

ciemno-szare.

tykany

je

stroju

noszono

Rozporek
padał

się

spodnie

zanikiem

ludowego

fio­

lub

wdzie­
spodnie

po

prostu

zgrzebniaków.

Wpuszczone do b u t ó w z cho­
lewami

nie

zackie

lub

obciskały
skie —

zwisały

jak

ko­

tureckie,

ud

jak

nie

węgier­

były jednak

w

miarę

buchasłe t j . o b s z e r n e .
P ł ó t n i a n k a , płócien ica,
kamizela, kikla b y ł a o d z i e ­
niem zwierzchnim, stąd zwa­
no



górnicą

także

w przeciwieństwie do
i spódnicy, które były
ciem
klę
R y c . 41.

Krakowiak

okry­

spodnim. R o b o t n ą
szyto

płótna,

w płótniance z Ziemi Proszowskiej.



spodni

ze

ki-

zgrzebnego

płócienicę

hasu

do

tj. d o p a r a d y r o b i o n o z p ł ó t ­
n a lepszego i lepiej bielonego.
Krojem
zaś

z

podobna

otworem

żadnego

szwu

połowę,

a

wycina

na
na

potem

do

żupana

szyję

i

składa

rozcięty

się z płata,

na

dwoje

ramionach.

Krój

na

wpoprzek,

się podpasze,

połowę

a powstałe



tworzy

jej powstaje

stąd

ale

kątem

na

siebie.

Rękawy

Płótnianka

płótnianki

posiada

powstają

z

więc

dwóch

dwoje

i pikowania

płatka podłużnego.

płata,

a

u

50-

dwa

fałdy

dołu —

krój

wszyciem

o

płata

klinów.

płótna

nie

pasie

archaicznym

płatów,

uzyskuje

a

(ryc.

na

Następnie

i kliny dolne u

kołnierz

nieco

więc

wzdłuż

prostym.

pół

przednich

43).
ze

się odpowiednim

D ł u g o ś ć jej sięgała

drugi

posiada

złożonego

nie

się na kołnierz

charakterze

w

o k r y w a plecy,

krój umożliwiający zachodzenie

prostokątnych

Wcięcie

koniec

Płótnianka

skośnym —

zużytkowuje

tylnich. D z i ę k i s k o ś n e m u złożeniu p o ł ó w e k powstaje
pół

przód.

z jednego

pod

skrawki

którego jeden

poniżej

złożenia

we

przycięciem
kolan.

Koł-

R y c . 42. P o lewej K r a k o w i a k

nierz płótnianki
lub

nierzyki
ostry

czarno

od

kołnierz
był

i

wone.

na

rękawów

Zapinała

i

ledwie

pół

były

pasie

roboczy

miała
pod

rękawy

niebieskie,

w

brązowy,

lub

czerwone

na

trzy
do

ona

kołnierz

pow.

lub

styku z

ale

sobą,

czerwonego

zwierzchnich.
dawano

lub

bielą

Obszernie

swą

szyte

ściągano

rękawów

jędrzejowskim
w

pow.
a

nigdy

jedyną

brzeskim

w

zwykle

pow.

noszono

się nie

ozdobą

tylko

czer­

przy

czym

rozpiętą,

W

aplikację

z

ale

kontrastowała
jako

poły

świąteczne

(ryc. 40 i 41). P ł ó t n i a n k a j a k o strój
(ryc. 42).

nawet

lamowania

nakrywając jak ubrania

dni chłodne noszono ją pod
z

na

kamizeli do hasu

zapi­
i

uro­

codzienny

Kazimierzy Wielkiej
drobnych

sukmaną

ciemnymi

pokrowce

kąt

buskim

płócienicy

buskim

szyku m ę ż c z y ź n i e , j a k o odzienie

doskonałe

pow.



zdobniczą

sukna,

i

W

koł­

w

pińczowskim

lamowany

W

granatowym

wykrojone

tasiemkami.

brzegiem

noszono

zgrzebnego

długich

niebieskim,

naddunajskich były

obojczyków

granatowego.

wtedy

ze

i tylko

wzdłuż

płócienic

u

niebieskie,

haftki,

specjalnego

biały

te

Brzeska.

czerwonym,

tj. o b ł o ż k i

czarny

dochodziły

kołnierzem

przepasanym —

cienic

klapki

potrzeby

były

suknem

charakterystyczną

Czasem opinano ją pasem z brzękadłami

posiadała
sukna

razie

kołnierzu

się w

z naszytym

Cechą

i czarne

W

n a guziki. N a d a w a ł a

czyste.

stojący
ząbki.

kamizelki

haft

brzegi p ł ó t n a
nane

łokcia.

łapki

skromny

w

bramowane

strony

kołnierzy,

i

był zawsze

czarnym, wyciętym

o d P r o s z o w i c , po prawej o d

barwami

kożuchach.
podbijano

skrawków

lub n a

kaftanie

tych

okryć

Podszewkę
suknem

płó­

czerwo­

nym.
Nawet
dwojono

biedni

posiadali

lub trojono

wdziewano

spencery

tyczki

rozmieszczone

nania,

jak

w

na

dwie

płócienne
w

ubraniach

płótnianki:

sobie płótnianki,

dwóch

watowane
rzędach,

do

komu
lub
z

roboty

i do

kożucha

podbite

których

parady.

nie

kożuchem,

jeden

W

czasie

dostawało.

służył

zapinane
do

tęgich

m r o z ó w

Albo też pod
na

ozdoby,

guziory
drugi

do

kikle
tj.

pa­

zapi­

dwurzędowych.'

51

R y c . 46. K r ó j dawnej s u k m a n y szarej, rys. Z d z i s ł a w

K a f t a n
Sięgał

on

się

c d

do

pasa.

granatowy

nie b y ł odzieniem

powszechnie

kolan, z przodu był zwykle rozpięty,

sukmany

haftki w

52

do

przede

Posiadał
pasie,

wszystkim

czerwone

pionowym

podbicie

a guziki cynkowe,

zwane

w

z powodu

używanym u Krakowiaków

a kołnierz posiadał

szwem

i wypustki

Szewczyk.

w

środku

szwach

pleców

kształtu

kroju

i rozcięciem

oraz ząbkach.

kulistego

wschodnich.

stojący. W

Zapinał

baniakami,

różnił

od

się n a

naszyte

dołu
trzy
suto

w

dwóch

dynie
się

rzędach

funkcję

w

tym

z

przodu,

zdobniczą.

celu

także

miały

guzikami

mosięż­

nymi lub białymi z masy perłowej,

kułkamitj.

jedwabnymi

przede

kołnierzyk,

wszystkim

kroju z przodu,
wet

a

także

wisiorami i strzęp­

k a m i . O z d a b i a ł y one kieszenie,
wykładany

tył

wzdłuż

stojący

w

brzeski

ale

pionowego

tworząc jeden,

z

Zaborowa

dwa

różni

względem kroju od innych
kowskich,
jone

ponieważ

z jednego

roz­

a

na­

kontur

płatów

staje nie

zmieniony

rakterystyczną

pod

kaftanów

kra­

plecy

przy

kro­

czym

głównych

(ryc. 44).

kroju

Kaf­

się

posiada

kawałka,

sadniczy

lub

pasie,

trzy ż e b e r k a tj. p i o n o w e szeregi.

tan

je­

Posługiwano

tego

za­

Ryc.

47.

Cechą

kaftana

kołnierza.

Trójkątne
czemu
Krój

wycięcie

uzyskuje

Kaftan

u

W
nym
z

widać,

wycięcie

i

zaś

tego

umożliwia

składa

położonym
kolor

opierzanka

w

plecach

trójkąta



nałożenie

się więc
między

z

k u

dołowi

obydwu

nadto

pow.

w

rogu

suknem

dwóch

od

połówek

połówek
owego

wszystkich

przednich

pół duże

motywy

o

podstawie

noszono
sukna

i

granatowe

jako

odzienie

również

był kaftanem

skrzele składało
nych
od

kalitami.

kaftana

I

się 4—5

Było

łub czarne
galowe —

zdobiono

rękawami.

je

pleców

jest

na

trójkąta,

ze

a

siebie,

dzięki

na

sobą

siebie.
wąskim

kołnierzem.

innych krakowskich,

oraz

c m

rozcięcie.

zachodzących

połączonych

kwiatowe

kaftany,

na

wcięte

weselach.

baniakami

Spośród

reprezentuje

że

dwie,
był

i

sukman,

część

a z tyłu dwie
dłuższy

odmian

cztery

jego

zachodzących

odeń

różnych

należy

kroju

Dolna

p ó l czyli p ł a t ó w

ich z przodu

wyróżnić

najstarszy typ

chowskiego,

z

bezrękawowego,

S u k m a n y .
wschodnich,

5—10

położonym

na połach
wyszycie

czerwone
przednich

daty

w

pasie,

Zimowe

a

obszyte

wyko­

zaś kaftany

kroju

i

czyli spódnica
z a siebie,

zwała

obszytych

szyto

ustrojony

sukman,

w

się

tam

sukmaną.

skrzele.

lamówką,

lub trzy. P o z a t y m ż u p a n
nie

czerwo­

kutkami.

B e z r ę k a w o w e kaftany były okryciem letnim. N o s z o n o je także pod p ł ó t n i a n k ą lub
Ż u p a n

Dąbrowa

właściciela.

jędrzejowskim

brązowego

pow.

trójkąta

wykonane

z dwóch płatów

wierzchołkiem

błękitny, jaśniejszy

wysokiego

wierzchołek w punkcie

strzępki z nici zielonych, żółtych i karminowych rozmieszczone

nazwiska

z

Szewczyk.

cha­
jest

tyłu kaftana kaletę, utworzoną

brzeski m a

kieszeni,

nania

jak

podstawy
plecach

przesmykiem

lamowania,
i

w

się z

kaftana,

niejako

O d

sukmany zw.

T a r n o w s k a , rys. Z d z i s ł a w

sięgającej pasa i w y d ł u ż o n y c h bokach tworzących
poniżej

Krój

pozo­

tym

a

N a

zwa­

różnił

się

chwasty.

noszonych

przez

Krakowiaków

typy:
występujących

granatowa

sukmana

na

(ryc.

obszarze
45),

powiatu

posiadająca:

R y c . 48. K r ó j kierezji z Z a b o r o w a , pow. B r z e s k o , rys. Z d z i s ł a w

pińczowskiego
a)

plecy

o

i

mie­

kształcie

Szewczyk.

53

R y c . 49. K r ó j s u k m a n y p i ń c z o w s k i e j , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k .

wielobocznym,
w

przedniej
Odmianą

trójkąta

zbliżonym

pole
tego

typu

sferycznego,

przypadający
Krój

do

także

jest

na

b)

łukowaty

biodra,

sukmana

połę

typu I, posiadała

samodziałowego

na

zwróconego

mierzan i Krakowiaków

Burocha

trójkąta,

przypadający

z

a

wykrój

służący

szarego

wierzchołkiem

do

rękawów

uzyskania

samodziału,
k u dołowi

posiadająca

oraz wykrój

t e ż b u r o c h a tj. s u k m a n a n o s z o n a

gonią

lnianego.

sukna burego

wonym
z

Jedne

lub

nie

Typ
ogół

w

czerwonym

tylko

lub

tj. z i e l o n k a w o - b r ą z o w e g o
posiadała

ani kłap

(brak go

zachodzą

Opierzanka
szystym

cyzna.

białym

siebie

kieszeni

w

(ryc.

występująca

w

kształcie

uzyskania

przez ludność

inne

w

fałdziste

połowy

fałdów,

U

Sandogrubego
szarego.

rękawów.

Miała

p o d s z e w k ę z a ś l a n ą tj. z

płótna

pasa
Z

i przepasywane

biegiem

Rudkach,

u

rzemieniem

czasu zdobiono

pow.

je

czer­

Chmielnik,

sukmany

też n a z y w a n o b u r o c h a m i , jeśli tylko b y ł y

skromnie

okrasy.

której

od

łydek.
W

ubogą.

Burochy noszono

krój

cechują

oraz nacięcie

w

plecy

płacie

o

jeszcze

do

kształcie

przednim,

r.

1914.

występującym

służące

do

płacie tylnym). Poza tym poły przednie opierzanki

na

kształtowa­
nieznacznie

47).
pow.

wykonanym
i na

a

lub białego

polskich

natomiast

za

wykrój

gunią ( r y c . 4 6 ) . S z y t o j ą z
l u b sadego t j . s z a d e g o c z y l i

na piersiach ani kłapci

sznureczkiem.

żadnej

opierzanka,

sukman

kołnierzem,
K o ł o

i

się bez

I I reprezentuje

«chude»,

j a k sukmany, do

granatowego

obywały

większości

nia fałdu

były

podobnie

sukna czarnego,

zdobione

54

burochy

50). Sięgały,

plecy

do

lub

k o ł n i e r z stojący j a k u płócienicy, a nigdy w i s z ą c y j a k u kierezji,

(ryc.

wąziutki

przednią.

wschodnich zwano ją też

«za pańszczyzny))

oraz

fałdów.

ze

dąbrowskim
szczoteczki

przedsobkach

zdobiły

była

sukmaną

brązową

nakostrzewionego


strzępki

bez suki,

jedwabiu,

jedwabne.

ale

zwanego

z

pu­

turec-

Typ
zowe

I I I obejmuje

z powiatu

skiego, stopnickiego
których
krój

cechą

jest

służący do formowania
zarówno

nim,

tylnym.

jak i

many

te

nam

z

w

I

na

częściej

więc

rękaw

była

i

pachę

(ryc.

O d

czyli

sukman

kiem

zwanego

cholew.
w

ramionach

szerzeniu jej u
bocznych

szyta

była

dodat­

większą

do

połowy

mężczyznę

nadawał

m u

szyku

pasie i sutemu

roz­

dołu, skutkiem

klinów.
gładką

oblamówką

kikle.

kołnierza

nieco

miała

i

długie

lub

K r ó j jej p o s z e r z a ł

dzięki wcięciu w

cia

użyciu

się tylko

oraz

Sięgać

suk­

zimowym,

trójkątnego

suką

długością.

naj­

48).

kamizele

różniła

dużego

oraz

tak j a k każda

lecie b y ł y b o w i e m w

płócienice

znane

łukowate

mana ubiorem przeważnie
w

suk­

o.kształcie

spotykanym

Kierezja

przed­

tym

cechy

a

t y p u I I tj. plecy

wy­

fałdów,

płacie

Poza

zachowują

typu

wycięcie

brą­
brze­

ipińczowskiego,

zasadniczą

wykonany

z

kierezje

dąbrowskiego,

wszy­

Brzegiem

lub

ob­

ząbkowaną

z niebieskiego

lub

czer­

wonego sukna, która u p ó ł przednich
przechodziła

w

podszewkę.

rowe sukno pokrywało

ki

lub

119

klapcie ,

przyszyte

wnętrznej

strony

rozciętych

i

Z

Kolo­

również

końca

klap­

do

ze­

rękawów

zapinanych na

haftki.

przodu rozchylała się na boki

zapinała

na

4

haftki,

lub

przyszyte

piersiach, nie p o d szyją. Z r o g ó w

kutki,

zwisały

a

całą

powierzchnię
Ryc.

trójkątnego kołnierza pokrywał
Typ

I V

sadniczo

na

suki

obejmuje

sukmany,

jednakowego

kroju

50.

Krakowiak

w

burosze.

haft.
których

pleców,

a

cechą

charakterystyczną

wprowadzenie

w

kroju

przodach

jest

bardzo

zachowanie

kroju k l i n ó w bocznych, łączących część r ę k a w a z g ó r n ą częścią poły przedniej w okolicy
W

związku

wykroje
w

z

tymi

potrzebne

połach

przednich,

marszczenia jest
sunek

(ryc. 49)

..Narzuca
g ó w
Kliny

te

a

nie

Sposób

zszywania

i nie

swobodę

charakteru

da

punkty

tu

decydującą

Znajdują

się pytanie: jaki cel m i a ł o
Czy wchodziły

cechą

fałdów.

tylnych.

skomplikowany

umożliwiały
jej

uformowania

uwzględniający

wykrojów?

użyczały

klinami znamienną
do

w

się opisać

o

typie

się one

sukman

zawsze

klinów

tych

przejrzyście.

połą,

Wyjaśnia

pachy.

pinczowskich

na wysokości
z

za­

skomplikowanego

jako
to

pasa i

też


to

sposób

natomiast

ry­

łączenia.
tak mozolne wszywanie

grę względy

ruchów,

dawały

użytkowe

możność

klinów

czy

oraz marszczenie

estetyczne?

pracowania

w

Jedne

sukmanie,

i

brze­

drugie.
a

fałdy

paradnego.

Krój ten cechował dawniej sukmany brązowe, ale w II połowie XIX w. przejęły go również
sukmany

białe

1 2 0

.

55

R y c . 51. S w a t y w k r a k o w s k i m — W ł a d . Szerner, K ł o s y 1878 1. S. 180.

Typ

V

reprezentuje

tzw.

nierz stojący, oblamowany

kucoty

żółto-amarantowe,

kulistych

guziczków

rantowe

rabaty u

lorowej

szarfy

sukmany,

spornie

jeśli

się w

w

do

uwzględni

zapalające

z
i

się, ż e jej

Królestwa

nieliczne

główny

przystrój,

się na

jako

podczas

w

nie

wcięte

pętle.

w

K o ł o

1920

w

do

.

i

mody

piersiach.

kutasy,

Sukmana

znamy,

ponieważ
w

rzędzie

posiadały

ta

Sukmany

wywodzą

ko­
tej

zasięg

się

nie­

napoleońskich,

sporadycznie

ż a d e n jej okaz

pożarach,

ama-

noszenie

Z a g a d k o w y jest zwarty

szarfa

noszona

nie

wznieconych

zacho­

przez

po­

32).

jędrzejowskim.

pasie,
r.

1 2 1

przepadły

(ryc.

pow.

na

typu

koł­

niedbawne

tyle

wyszły

suto
z

Były

one

fałdowane,

na

wzór

mieszczańskich

posiadały

krój

dwurzę-

użycia.

prandypurą, brandyburą, mantel, ormentel, burka szczekocka ( o d
kopieniak, czuja l u b czujka, b y ł a s t r o j e m z w i e r z c h n i m , u ż y w a n y m n a c a ł y m
dawniej

khnami. D o

wschodnich.

jakie

B y ł to p ł a s z c z z ciemno-szarego,

a

dołem
zwany

na

sukna, długi,

głowę,

obszerny,

sterczał, j a k czub

czasem

lekko

dudka.

dni słotne, c h ł o d n e i wietrzne. P o d sukmany,
lub

ciemno-brązowego,

okrągłego i nieco stojącego kołnierza przyszyty był z tyłu kaptur

że naciągnięty

podróży w

barchanowe

wojny

chłopi

posiadająca

znanych n a m z okresu wojen

Kongresowego

jej k r o j u

tego

należało

dzyndzyków

żółtych

zaś egzemplarze

ostatniej

bogatsi

przez k r a k o w i a k ó w

poszerzony

56

Inne zaś sukmany

ślubu, na dożynki i inną paradę.

ciemno-zielonego lub czarnego

dudek,

oraz

koloru,

obu stronach n a piersiach

n a piersiach, a wtedy

koszuli,

Dokładnego

czasie

zwana

Szczekocin),

i

granatowego,

zapinały

B u n d a

obszarze

w

nosili

sukna

dówki

1942.

muzeach,

B e k i e s z e
szyte

r.

marynarskiego

wzdłuż rozpięcia na przodzie po jednym

mosiężnych.

sukmany

gorsie

Warszawskiego

była jeszcze

ciski

na

z jasno

obustronnie

lub

rozchylenia

wskos

sukmana

z dystynkcji na mundurach wojskowych,

Księstwa

wał

a nadto

cynowych

na wielki dzwon —

używano
tej

dzika

amarantowym sukienkiem, po

spencery.

,

wcięty

Bunda była

w

pasie,

odzieżą

kamizele i kapoty

używaną

wdziewano

S p e n c e r y w pow.
z

sukna

skiego
tanki

tj.

brązowego.

Były

lub
wcięte

kołnierzyk
zbliżone

szono

w

W

pas

i

lecie

to

ka­

posiadające

do

a

albo

więc

bez

spencera

no­

tenckami.

z

z

cienkiego

jesienią

gospodarze

miały

szyto
niebie­

rękawy

fabrycznego

sukman
i

i

kamizelek,

K a p o t y
sukna

pasie

stojący

do

rękawów.

buskim

lakmusowego

i

czarnego

nosili

zamiast

wiosną

parobcy

zamożniejsi.

krój

sukman,

Kapoty
podszewkę

grubą, kołnierz stojący, rękawy
ste

bez

mankietów,

odcinane

i nie zdobione,

wcinane

i

lekko

K a b a t
kmany
z

a

wdziewano

lub pod

do

zamiast

skórki

łym

szyto

od

żej

z

nich,

że

W

jak

go

czasem

zakrywający
opadający

Podczas
mrozów

silnych
kołnierz
do

dwoma

irchowych

skórki.

kołnierza

pełniły przeważnie

Z
a

skórki
i

u

w

na

ponacinanej

zielonego

m o ż n a
pow.

po

na

safianu.

rękawy

pętle

i

3

tym

kożuchy

upstrzeniu

pińczowskim

biało
m o ż n a

zaopatrzone

lub

4

kościane

z b o k ó w

drabinkę,

Poza

R y c . 52. C h ł o p w k o ż u c h u

wiślickim.

zdobni­

rozkroju,

w

te

plecy,

szwach i u kieszeni w

Najpiękniejsze

w

k o ń c ó w

się k o ż u c h

lub

chwa­

Wisiory

funkcję

przodu wzdłuż

nadto

zwią­

zakończonych

spod

Zwężone

i

karczku

sznurkami

opadające

zapinał

ra­
poni­

lub

stami z naciętej

czą.

poni­

baranka, a

pask<'w
a

był

dołem

pelerynka.

kołnierzem
z

bia­

wykła­

leżący

safianowych

a

sięgający

przyszytymi

kręconymi

z

pasie

kołnierz



śnieżnej

zywano

i

nawet

podnoszono

pod

spodu.

czarnego

lub

zawiei

wypraw -

i zwykle

Posiadał

duży,

miona

z biało

fałdzisty

żej kolan.

tak

gu­

brzegów

drobno fałdowany,

obszerny

dany

go

na

obszycie

baraniej

runem

obcisły,

go

Cechował

oblamką.

K o ż u c h
nej

i

su­

Szyto

zapinanie

pasa

czerwoną

tyłu

sukmanę.

kołnierza,

ziczki

nie

tylko z

fałdowane.

sukna granatowego.

brak

pro­

przody

w

albo

skórzane

kożuch

zdobny

jeszcze

był z

noszono

skórki

spotkać

łebki
był w

po

tyłu

dwa

lewym

centkami

leciwych

w

z

były

lub

oraz w

Z

przodu

skórki,

plecionkę

pasemkami

z

białej

czerwonego

guziczki.

brzegu

Wisły.

czerwonego

gospodarzy

obłogi.

pągwice.

aplikacje z koziej

i czerwonej włóczki

szczebelki przeplatane

wiślickie

wyprawnej

czarne barankowe

oraz z tylu zdobiony

k r a t k ę z zielonej
której

tzw.

były

Poznać

sukna

1

2

pamiętających

2

.

W

je

było

Kijach

pinczowskie

57

R y c . 53. P a s k r a k o w s k i z c z a s ó w

kościuszkowskich.

R y c . 54. 4 - c z l o n o w y pas k r a k o w s k i z p o ł . X I X w.

R y c . 55. B i a ł y p a s k r a k o w s k i w y s z y w a n y z i e l o n y m

kożuchy

białe,

(ryc. 51,

52).

D o
Były

czerwonym

safianem

i

wyszywane

z

ogromnym

k o ż u c h a takiego nosiło się magierę w ł ó c z k o w ą lub baranicę, a nadto

też kożuchy

kożucha

58

aplikowane

safianem.

a

także

nie
białej

zdobione,
sukmany

które

wdziewane? w

zacierano

kredą.

mrozy

pod

pas z

sukmanę.

przepychem

brzękadłami.

Zbrukane

części

R y c . 56. K r a k o w i a k

Pasy.
pasem

Kierezję

brązową

<<przeworskim>>.

płaskimi

Inni

opasywali
zaś

2—3

razy w

bogatsi

pasikiem

bakfonowymi lub m o s i ę ż n y m i

się s m y c k ą

p ó ł k o l e k o ń c o w i n a d a ć linię zdobniczą.
mosiężnymi

U

tj.

powiecie
figurę,

wzorem
pasem

szlachty,

rzemiennym

pozłacanym
z

naszytymi

dąbrowskim i brzeskim

dragi raz luźniej, aby

okręcali

zwisającemu

k o ń c a pasika wisiał na łańcuszku nożyk

składany

okładzinkami.
w

czasie

m r o z ó w

wdziewał

spencera lub kaftana granatowego
kowanym,

gospodarze,

smycką

guzikami. W

w

kto

czyli

pasie, raz ciaśniej, aby o p i ą ć

z

G d y

w magierze tynieckiej.

zprzyklapą

nabijaną

noszono

dwie

sukmany,

trzos d o

20 c m

to

przepasywał

szeroki z trzema

tylko

spodnią.

prztęckamy,

kabslami, powszechnie u ż y w a n y z a r ó w n o n a południu

w

D o

zwany
Radło­

wie, j a k i w K o m o r o w i e n a wschodzie, a w pow. j ę d r z e j o w s k i m n a zachodzie. Biedniejsi nosiH p a ­
ski wąskie bez brzękadeł,

nie ozdobione czyli g ł a d k i e i zapinane

na charakterystyczną

sprzączkę.

59

Dla Krakowiaków
dnich

znamienne

wszystkim pasy
prawionego

wscho­



z

przede

biało

wy­

rzemienia,

no­

szone n a spodniach,

sukma­

nach

kożuchach,

począt­

pojedyncze,

potem

i

kowo

podwójne
z

dwóch

tj.

nałożonych

bie rzemieni,
dni

składające

jest

z

których

węższy

i

się

n a

sie­
spo­

d w a

razy

dłuższy od wierzchniego
bionego.

Koniec

zwolna zwężający
mentowany
pelkiem,
pół

zdo­

tego

pasa,

się i orna­

u brzegów

zwisa

na

stem­

długość

łokcia w lewą stronę, « p o

stronie

1 2 3

pałasza»

, które

wyrażenie

nawiązuje

do

chłopskiego

tradycji

ska

za

to

m o ż e
woj­

Kościuszki.

Pas taki uzupełniały

brzę-

k a d ł a tj. u m o c o w a n e n a czer­
wonym

rzemyku krążki

siężne
lub

zwane

tenckami.
I.

śnie

N a j s t a r s z y m z tej
grupy

skich jest
się

w

w

dzący

czteroczłonowy,

sprzączkę

długi

o jednym

tencką.

kładką
a

Z

rzemyka

nych
II.

K o ł o

lonego
N a

połowy

półkolistych

nawlekanych,
kiem

III.

środkiem
trzech

i krzesiwko,
Z

kolei

4

czasów

przez

nastały

pasy

Pas ten różni

cztery

koła

połączony

nadto

z e ń

w

z drugiego

z

jedną

tencek

3

cm,

drugim

kolistą

nanizanych

środku

torebka

zaś hak

n a

pasy

białe

tenckami,

na

metalowymi

blaszką

o

skórzana

końcu

rzędami

czteroczłonowe,

natomiast
ćwieków

posiadają

d w a otwory,

ruchem łatwiej

do

one

się z

gęsto

brzękadła

brzęczały.

U

z

obok
z

ale przez jeden,

dwóch

szerokie

zdobione

średnicy

3

rzemyk
n a

to

jedną

witkami,
c m

z na­

krzesiwko,

przytroczenia

tencek

a poza

warstw

do

róż­

rzemieni,

także

i zdobnictwem.

kół.współśrodkowych,

średnicy

z

5

c m

tym łączonych

wierzchniego
n a sprzączkę

ćwiekami

nie

rzemy­
na

rzeczy.

Wierzchni pas

wybitych

zie­

(ryc. 54).

tych nie m a j u ż torebek

się od poprzednich
trzech

o

jedno-

wyplatanką

przytroczenia

n a 7,7 c m i z a p i n a n e g o

p l e c i o n k ą z zielonego safianu ś c i e g o w a n e g o

n a 3—5 cm,

brzegu

siebie n a b i j a n y c h

pasów

n a n ó ż , ani też wieszadła

składające

z

(ryc. 53). Jest

zapinany

n a czerwony

128 c m , szerokiego

utworzone

d w ó c h k ó ł zdobionych

a

n a

pocho­
kościusz­

.

trzema

ani pochewki

64 c m i spodniego —

duże

2

przypaskach

j a k dawniej,

trzpieniach.

60

dużymi

po dwa, aby za każdym

hubkę

na

a

1

zaledwie

człon,

zwisa

nóż,

X I Xw. nastały

nie wybijane

safianu,

na

przedmiotów

jego

trzy półkola

Ponadto

pochewka

szeroki

mosiężnymi,

zwisają

białego.

podręcznych

trzpieniowe

tego

cm,

Każdy

ćwiekami

pasa

z jednego boku

112

trzpieniu.

zdobiony jest jedynie
czyli

n a

znajdujący
Etnograficz­

Krakowie,
z

wła­

krakow­

okaz,

kowskich
pas

pasów

Muzeum

n y m
R y c . 57. C h ł o p w magierze z P r z y b e n i c , p o w . P i ń c z ó w . B o t . I . K r i e g e r .

mo­

kotulami

też

długiego
o

trzech

pokrywają

mosiężnymi,

skośnie na okrętkę i jednego

T a b l i c a
M Ę Ż A T K A
I

Z

P A R O B C Z A K

P O W I A T U
Z

II
D Ą B R O W S K I E G O

P O W I A T U

B R Z E S K I E G O

Wyk. Jerzy Karolak

koła

wyszytego

dzy

tymi

safianem

kołami

utworzonych

z

czerwonym.

wypełnia

ćwieków

oraz

u ż y t y jest j a k o pojedynczy
zaś

występuje

w

mię­
Unii

safianu,

rzędach

takiegoż

i

sprzączki

zaś występuje

cionka

zielonego i czerwonego

z

Przestrzeń

równoległych

ścieg na

czterech

tworzy

pięć

szlaki

o

zewnątrz

okrętkę,

wewnątrz

podwójnego

dużej

inny

który

ściegu

wypukłości.

ornament:

K o ł o

zewnątrz

safianu,

a

w

ple­

środku

gwiazda.
I V

typ

132 c m ,
u

reprezentuje pas

szeroki n a

9,5

dwurzemieniowy,

długi

a zapinany na

trzpienie

cm,

4

s p r z ą c z k i r z e m i e n i a spodniego. Z d o b i go

pukłych

wałków

p o d w ó j n y m
składające

z

safianu

ściegiem

zielonego,

okrętkowym

się aż z czterech

aż pięć

oraz trzy d u ż e

ściegowanych

safianem.

się efektowna

gwiazdka wyszyta rzemykiem

po

dwie

ozdoby

O b u w i e .
ciem
w

N a

owijano

zimie

od

X V

stroną

w

kształcie
codzień

nogi

wyścielano
do

I

posiadały
na

buciki

Buty

polskie

obcasów,

potem

cholewę

z



tyłu

w

za

jałowiczej.
tylko
wraz


poloki

przegubie

z przyszwą,

nabrała

cholewiaków

kach

na Powiślu

waniu butów,
kimi

skóry
o

oraz

uważano

podobanie

spalonej

M a g i e r k a

5

robotnica

wać,

aby

otrzymywano

u

Sew.
drugie

dobierała

do

na

z

czapki

magierki

mazak

była

oczko,
aż do
na

wyższe
kształtu

50



tj.

twarde

wszytym

w

wykonywano

zaś z

cholewy

«smalić
z

w kierezji — p i e r n i k
w

Krakowie.

jednego
potem

tak jako
a

stożkowatego

futrowką
Buty

o

w

w

buty

tj.

wyso­

skórzaną

oznaczało

mleku

zezu-

z

naturalnym

cholewki»

roztartego

na

drutach dług.

się od

decymetry
znowu
go

zależnie
lub

z

pomocne

sobie

słodkim

po­

kolorze
zabiegać

węgla

ze

krowiego.

rozpoczynała

do

skórzane,

szerokość.

pończoszniczą

oczek,

niższe,

włosia

sęczki

Parobcy upodobali

czarnych. Stąd

czapkę,

lub

ćwieki.

nadto

techniką

Rotowskiego

polo-

huncwoty

mosiężne

butów

R y c . 58. K r a k o w i a k

daw­

w

czerwonego

napiętka

od

lecz
była

prawidle,

jest

Udzieli «robota

worek

skóry

karbów,

skórzanym

piękne

wykonana

szew

wycinana

obrzeże

bokach w

mniej

zakończyć

suszenia —

po

był

węgierskich

z juchtu —

posiadały

się

podkówki,

M o ż l i w e iż reliktem

jęczmiennej,

co

lewą

obywały

ich

niskimi podkówkami,

za

buty

góry

śpiewano:

butów

i formowana

paseczkiem

Wedle

razy, znowu

Cechą

cholewy

posiadały

się. Czernidło

słomy

wełnianych.
rała

nie

dąbrowskim

a

łydek,

zwanych wywrotkami

zdobne

obcasami

dszewką

Dawne
od

wysokie

do

część

moczona

Cholewiaki

obu­

kuczbaji,

58)

robiono

kształt pożądany.

nych

safianu.

połowy

podwyższono.

Przednia

boku

Przed

1820

(ryc.

posiadały

przeciwieństwie

W

garby.

do

to

z szwem z boku. Buty

r.

z

nitowane.

sięgały

ale

W

znajduje
a

lub

cholewy,

wywracane

Podkóweczki

bez

boso.

płótna

wierzch.

koła

czterech

55).

buty kłocią słomianą.

X I X w.

wywracane

(ryc.

chodzono
z

i

sprzączki

rombu

onuczami

wy­

przewlekanego

kół ćwiekowych

P o n a d to u

na

1 2 5

32

oczek,

szerokości,

gładko,

zaczęła»
od

dwóch

c m
do

.

robiła

gładko

potem

Zależnie

od

Następnie

nici

dobie­

wreszcie zaczęła

kierunku rozciągania

kopulastego.

z białych
których

oczka

długości
czapki

worek

ten

ujmo­
worka

podczas
długi

na

51

70

cm

nym

folowano
cebrzyku

wełny
w

tj.

wtłaczano

drugi,

a

powstałą

wywijano

wijano

podwójnie

na

tego

tworząc

many

denka

gwiazdką

wiązania
od

różne

w

do

Dzierążni

w

na

zdobiona

dolnej

wymi

niebieskimi,

opasce i krawędzi

pcołami,

tam

krótkimi,

wysokie

a

w

denka

okolicach

magierki

o

zwała

Krymkami

Magierka z Tyńca

prostokątnymi

(ryc. 57). W

się

zwano

o

czerwonymi

walcowatym,

i

u

magierek
toteż

b y ł o wiele.

przechodziła

ciągali

na

uszy

i

w

M a g i e r k a nie ulegała zniszczeniu w
spadku z

szyję,

na

ojca na

ogół

syna. Nosili je

z a ś ludzie

starsi —

sypiali

w

nich,

niepotrzebnie

R o g a t y w k a
zwie

się także k r a k u s k ą

każdy

składa

trójkąty

U

2

8

.

na

całym

Powstaje

prostokąta

denko

niekiedy

1

wydelikacając

była

przetaki»,

pow.

licach

u

a

rzadko

Dzida

Skadlu

między

magierka

ułożona
wypu­

R u d k a c h magierki
(pszczołami)
układzie

były magierki z

Obok

nich

płaskim,

talerzowatym
Odmian
odzieży,

i woźnice,
bowiem

a w

czasie

podobały

zimna

na­

się więcej

ro­

Starsi «nie wychodzili z m a g i e r e k » ,
i

narażając

się n a

zamieszkałym

do

si­

noszono

niego
U

przeziębienie.

przez K r a k o w i a k ó w

prostokątnego
dołu

nawet

trójkąta.

obszywana

była

i

z

stąd

których

Zszywane

czarnym

ba­

białym.

u

czerwonej

w

Powiślu

r.

cynobrowe
powiecie

1830

dąbrowskim

charakter regionalny,

każdego

naroża

rogatki piórkami

srebrnej p o n a d
czonym

N a

W

kwadrówki
rogatki na cztery kanty

koło

buskim zdobiono

nadawano

zachodnich

k w i a t y i pęJc w s t ą ż e k .

noszono

Krakowa.

cotkamy

zwała

p a w i m i bez

i wyższe.

W

Ratajach

na

wygląd zuchowaty.
rogatywki

W ś r ó d

oraz w

do

nich kutasek
W

oczka czyli

kosami.

bo

na

a spośród

w

pióra

pawie,

wschodniej
Śladkowie

części
D u ż y m

z ł o t ą t a ś m ą , p o d o b n i e j a k k o ł o r. 1870 w

trzmielami.

prawo,

je

a także

krakuskom przywożonym

pow.

lewym

żonatych

u

przez

Bogatsi

wiejskich

szczytu

miechowskim

czarnym barankiem. Rogatywki noszono zawsze

dół, przekrzywione

Strojono

jędrzejowskim,

siwe.

doszywając

się z

pawich. T a k czynili zwykle parobcy,

62

Żarnowów.

o n a ze zszycia czterech p ł a t ó w p i ę c i o b o c z n y c h ,

i przystawionego

Krakowiaków

sztuczne

buskiego

w pow.

nosili

głowy

obszarze

kształt

S z e r n e r (ryc. 16).

flisacy

czapki, a p r o s t o k ą t y jej o b w ó d .

szarym,

w

tar­

posiadała

K r a k o w i a k ó w wschodnich rogatywki były karmazynowe, przysadziste w kształcie i płaskie

kogucie,

rzy

się z

tworzą

rankiem,

«jak

noszona

suk­

pow.

t y m stopniu, j a k inne części

m ł o d y m

gatywki, czapki barankowe, później zaś maciejówki.

niska

do

różańcowatym

góry

denkiem z naszytą skrzyżowaną taśmą k o l o r o w ą , którą podaje W ł a d .

ma-

się

W

z pcołamy

zielonymi.

zakończone

supłami.

nie c z e r w o n y m i

zwana

elementami

powstały

zwała

w

Topoli np. i Szczaworyżu

Skalbmierza z

kształcie

siebie

3 karby z wszytymi w

stkami.

była

na

wypeł­

nadawano

Pińczów.

ż a r n ó w k a

roz­

niebieską

noszona

Chmielnikiem a Szydłowcem

wełny.

lub

oczek

Sadełko

grzyba,

za­

drewnianej.

główki

ozdób

pow.

nałożonych

dzirlanda

lub

i

nazwy.

podobna

dwóch

z czerwonej

czyli

czerwoną

ostatnich

kształtu

nowskim i buskim

otoku

formie

ko­
i

opaskę.

otoku z y g z a k ó w tegoż koloru lub guz

czapka

denku a

formę

zewnątrz

wałkowatą

specjalnej

tzw.

zwykle

gierkom

płaskim

na

formy

go

Zależnie

1836 i , s. 164.

jajowatej

sposób

brzegu

podłuż­

zaś magierki wtłaczano k u dołowi,

w

o

ten

w

podeschnieciu

ciągając

z techniki

Ludu, Leszno

biegun

w

u

po

Wierzch

Środek

c z a p k a c h « w y w i j a n y c h » . Przyjaciel

mydłem

folusie,

jeden

pulastą

niała

R y c . 59. C h ł o p i w

prano

czyli

1 2 7

.

Czapka

strojono

na bakier z wierzchem
przypinano

tylko

młodsi

do

niej

lub chcący

z

ku-

cały

dawali też opaskę

boku

oko­

handla­

5—6
sobie

z

bok
lamy

spusz­
piór
nadać

starszych trafiali się sporadycznie tacy, k t ó r z y jeszcze z pocz. X X

kościuszkowskie

z

niebieskim

sukienkiem

a

czarnym

barankiem.

w.

C z a p k i
z

sukna,

w y w i j a n e .

które

rodzaju

miały

nakrycia

filcowa

głowy

z

W

letniej

czapeczka

z

K a p e l u s z .
ciono je ze
spiralnie.

W

k u

miała

dołowi.

raz

wstążkę

nieco

W

piór

pawich.

nieco

opuscki

czyli krezy tych kapeluszy

na

I n n e
nosili
tymi

strzyżonej

wieś

bure

z

boku

do

wełny

piórami

pawimi

Inne czapki występowały
żółta lub czarna z i m o w a
dwie

taśmy,

które

Dąbrowskim
z
i

w

krzyżowano

sukna

z

i

a
we

kształt,

do

we

tylko

Szerokość
porównuje

główki

opasywano

kopalń

przy­

wstążką.

części

denkiem

dołu,

zdobne

1830

szeroką

wschodniej

czerwonym

r.

roboty

przepasane

raz u

Krakowa.
w

nieco

popielatą,

i

podobny

część

na

ząbkowe.

była

niskie

Ple­

układane

lub

wstążką

okolicy

pionową

zgrabna

się

dłoni

to
tyłu

pow.

buskiego

sukiennym

i

zatknię­

innymi.
i w

kształcie

pod

Zalipiu

czyli

uszu i
się

zwały

czarną

Gołębiowski

tego

Była

skrzydłami.

lub

były

miały

w

59).

warkoczyki

główkę

Wyjeżdżający

muzykanci

okrągłym,

sporadycznie

czapka w

Podlipiu,

czerwonego

lub

taśmą.

jeśli

wielgą okapą,

z

z

żeleźniaki

lub

wywijane

Wygląd

(ryc.

szerokość

płótnianek,

.

tworzyła

ząbki

wstążką

pilśniowe

Krajnie,

.

lub

na

w

1 2 S

dla, ochrony

obiecajką

opasywano
do

czapki

1836

zszywając

Plecione

okapa

kapelusze

r.

i tyłu

kapelusza

wahaniom,

Drużbowie

barankiem,

szeroką

buskim

celendry

filcowe

z

noszone

ulegała

kolorowej

g ł o w y .

wysokim

a

1 2 9

tyłu.

6.

główkę

z

i wtedy z szłyka

i z

czerwcu,

ściętego,

pow.

góralskich

góry

w

Czarne

typu

kapelusze

n a k r y c i a

czapki
z

tegoż

skalbmierskie

wałeczkiem
wozili

niż

w

do

b o k ó w

mieli

zapamiętałem»

się z b o k ó w

słomiane

kapelusze

«dawniej

Przyjacielu L u d u

a czasem

stożka

główkę

kapelusze

niższą,

z

przepasywali

Letnie

chłopi

tych j u ż nie

ścinanej w

dudki,

4

Tuczępach

wyżej.

z przyczepką

górze

kapelusze

kształt

Starsi

w

tę czapkę

k u

w

że

ale

i przedłużająca

pszenicznej

je zwykle

zaś czerwoną.

drugi

lub

Bojko,

rycina

podnoszono

podwiniętą

żytniej

kapelusza

spuszczona

J .

i kutasy,

głowę

lecie n o s z o n o

słomy

Robiono

Główka

młodsi

porze

opaską

tyłu

przedstawia

czapka nakrywająca

głowy.

a

Zanotował

taśmy

brodą,
i

małym

a

okrągłą,

Posiadała

zawiązywano

Bolesławiu
watowaną

noszono
u

Baśnik

zasięgu.

piramidy.

góry

z

ona

tyłu

niskie

była

to

duży

okap,

na

a

sukienna,

a po

okapie.

czapki,

obiecajką,

gruba,

N a

Powiślu

wykonane
bez

bokach

w

całości

opaski

baraniej

daszku.

Kaszkiety z radlicą,
wojskowych.

Po

D o d a t k i
lub

eleganta

koniec

z

wieszanej

tyczka

przyszły

s t r o j u

wiejskiego,

wiszący
łubu,

nich

do

tj. d a s z k i e m r o z p r z e s t r z e n i a ł y

druciana do

podobnie

oraz

noszono kapciuch z pęcherza
rzemykiem,

zakończonym

Laska

jak

kaletka

z

N a

codzień

do

roboty

chodziły

w koszuli, spódnicy i zapasce
służył

im

na

codzień

Okryciem

m a ł y m

kabat

na tytoń
ciętego

O P I S

kobiety

lnianej oraz w
lub

tzw.

Żywność
U

pasa

czapek

lub

lub

zdaje

się, o z n a k ą

rogatywki,

podróży

poniżej

zabierano

pochewka

na

krzesiwa i żagiewki.

wójta
kolan

do

torby

nóż,

prze­

W

zanadrzu

z moszen baranich,

ściąganą

safianu.

V I

chustce,

algierka

do

u

zwisała

oraz sakiewkę

czerwonego

S T R O J U

boso

była,

baranek

przechowywania

R o z d z i a ł

O G Ó L N Y

na końcu

biały

ramienia.

do

świńskiego

lub

metalowe.

wpoprzek

kucotkamy

z gałką

szary

podkówki

rzemieniu
lulki,

rosyjskich

maciejówki.

m ę s k i e g o .

pasa i wysokie
na

się na wsi jako w p ł y w

K O B I E C E G O

w

trepach

z drewna

i białego

rzemienia,

gorsecie lub katance perkalowej. W

melsonka

tj. sukienna

dłuższa

katana

zimie
wa­

towana.
dziewczynek

była

latem

sama

koszulina.

W

chłodne

dni

spódniczkę lub sukienkę. Matki więcej dbałe o wygląd swych córek wyszywały swym
krezki zdobione nićmi czarnymi i czerwonymi
zaś

przepasywały

fartuszkiem

z

barwistego

dostawały
kanaczkom

a nadto czasem jeszcze żółtą k o r o n k ą .

Koszulkę

tybetu.

63

Okrasą

kibici

wypuszczonymi

dziewczęcej

n a plecy,

byty

wite w

małe

kółka

warkocze

kwiatki wplecione we włosy,

koszula

z czerwonymi
haftowana,

wstążeczkami,

przerzucony

b a r k i b i a ł y r a ń t u c h p ł ó c i e n n y oraz gorset. D z i e w c z ę t a i m ę ż a t k i o d z i e w a ł y s i ę w k o s z u l ę
w

haft

skim

biały,

biały

Koszule
lub

ale w

i

te

niebieski

miały

krezami

Gorset bywał

samego

opięty
gorsetu.

przepychu.

W

stkach.

I

W

sycowe

zaś

lorach.

Wreszcie

zapaskach,

Utrzymywały
hafty

n a

odziewały

szlaku

albo

tradycyjne

w

oszewki

z

przypinanymi

w kaletki lub organki tj. har­

kontrastującym

z

żółtej

a

gorsetu

to

dzięki

główny

kałamajki,
w

tanim

fartuszki

spódnicach

ż e zasobne
zdobniczy

i

i

chustki.

tego

stroju

W
W

N a

tle

rozkwieconych

zyskiwała

połowie

na

X I X w.

jabłoni

pliskami.
w

efektowne

stroju.

Dlatego

Szewczyk.

i

i d o b i e r a ć do nich kolor barwistej

białych

ścian

malowanych

chaty

dekoratywność

koło

w

obuwiu

kobiecym

1905 r. nie p o d o b a ł y

buty

nad trzewikami

się n a wsi trzewiki.

na

Kobiety

korkach.

namawiane

przez handlarza jarmarcznego

do k u p n a tego r o d z a j u o b u w i a o b u r z a ł y s i ę : « C ó z to j o

(mieszczanka)

żebym

K o b i e c y

lub Żydówka,
strój

ś l u b n y .

N a

przez

Powiślu

drużki

K o ł o r. 1870 d z i e w c z ę t a stroiły n a święto g ł o w ę w wianek z ruty,

cistego
gęsto

wieńca,
X I X

64

szychu.

Drużki

i

żółta

świecideł.

korony

i

w

piwnicy,

z w i a n k a weselnego

a n a jego

zmarszczona

tuszków

i przechowywanym

Dąbrowskim

twarz zasłaniały,

szczycie,

zaś miały
wstążka,

Dziewczyna

wstążek.

W

gulonka

trzewiki k u p o w a ł a ?».

którego chustką nie przykrywały. P a n n a m ł o d a szła jednak d o ślubu w efektowniejszym
uwitym

czarne
katanki

sile.
przeważały

pow. b u s k i m jeszcze

kolorowym

ko­

białych

strojnisie n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m z a c z ę ł y w i e s z a ć p r z e d białą s p ó d n i c ą z b i a ł y m haftem
z bogatym haftem

chu­

różnych

aksamitnymi

temu,

akord

o

zapaskach i

kwieciste

haftowanych
z

funkcją

świecidełkami

i zielonej

kwieciste

wzbogacając

użytkową

spódniczkach,

przyszły kretony
białych

z

R y c . 60. K r ó j k o s z u l i z p r z y r a m k i e m m a r s z c z o n y m p i o n o w o . D w o r y k . O ś w i ę c i m i a r. 1850, r y s . Z d z i s ł a w

zapaski lub czerwone

i bu­

karmazynowy.

to strojowi wiele efektu,

tybetowe,

zapaski,

obok

pińczowskim

gorsety upstrzone

spódniczki

jeszcze

zdobną

pow. miechowskim

nich

zaopatrzony

Nadawało

się j u ż w

stanowiły

zamiast

barwy jaskrawe w

często

i

w

fałdowanymi.

aksamitne

przeważały

chodziły

brzeskim

dekoracyjnym,

czarne

noszono

się jeszcze

dolnym

lub

kwiatki lub paski. Potem

niewiasty

młodsze

w

lub leżące
płasko

na zewnątrz.

nastały

pół. X I X w.

to

czarny i czerwony,

niebieski,

elementem

stroju kobiecym

G d y starsze

w

niebieski lub granatowy

nowym

(z perkalu) w

i

stojące

sterczącymi

stan

także

czerwony

leżącymi

sukienny

z fałdkami

szczelnie

lub

kołnierzyki

doszywanymi

monijkę

pow. dąbrowskim

przez

spływały wokół

podobnie j a k w

wianki

ze

z z a której

aby nie zwiądł,

okolicach

sztucznych
wychylał

skozacona, zunacona

ślubnym

stroju

w. radykalne zmiany. Wieś przyjmując

kolorowe

kobiecym

byłoby

kwiatów.

trzęsła

Koronę
z

przeskocka

od warstwy mieszczańskiej

które

nawet

się kiść

się zaczęły

zło­

tworzyła

listków,

nie miała

wzorce

wianku,
widziane.

weselną

drobnych

uwidoczniać

źle

wstążki,

Krakowa,

się wianek
czyli

co

kwia­

prawa
z

piękna i

do

k o ń c e m
mody,

R y c . 61.

K r ó j koszuli z przyramkiem marszczonym

p o z i o m o , rys. Z d z i s ł a w

Szewczyk.

O.
o.

R y c . 62. K r ó j k o s z u l i kobiecej « z k a r c z k i e m » , rys, Z d z i s ł a w

odrzuciła

płótno

paski.

różnych

wsiach,

się zaczęły

kobiety

W

jawiać
w

Topoli,

tradycji
z

w

pow.

panna

oraz

w

młoda

welonie

barwnej,
skimi

i

a

się

trzewikach

ślub

kwiatowymi,

do

białym

odległych

ślubu

z

ryszką

czarnych.

z

po

miast

i większych
Koło
1

3

0

,

kremowej,
wstążką

kremowej,

niosły

linii

1900

lecz

w

stał

mirtu,

w

chustce
ślad

który

wedle

niebieską

kremowy.
lub

N a

niebieskiej

kremowej

za

po­

kremowej

obszytej

różowej

zc-

Paradowa

bluzki

a

i

kolejowych

niejaka

się kolor

w

dzieci —

spódnice

stroju,

różową,

gdzieniegdzie w

gałązkami

welonu

r.

wełnianej

i reprezentacyjnym

przypiętymi

Końce

batystowe koszule,

krakowsku

przepasanej

sukni

i

wiejską.

spódnicy

Modnym
w

od

m o d ę

nie

kloszowej

rękawów.

szła

z

drużki

naszytymi

asystowały jej nadal
podobnie

konwencjonalnymi

białej
.

i

z

muślinowe

jedno­

zwyczajami

miej­

pańskimi.

Niemniej
kach

szyi

przyjęła

bardzo

brała

się:

rzutkami

wokót

a

rewolucjonizujące

składał

drukowanymi

ogół

nawet

pińczowskim

lokalnej

koronką

stroju ślubnym,

Szewczyk.

jak

normami,

i

w

strojach k r a k o w s k i c h tzn.

zapaski

wstążeczkami

przyjmując

do

w

fałdzistych

kolorowymi,

czerwonej

przy

spódniczki



spódnicz­

czym

zapaskę

kierowały
białą,

a

do

kolorową.

Zmarłych

Chłopu

odziewano

dawano

białe chusty
lążkami

i

kładziono
kładziono

w

magierę

płótno.

na

głowę.

tzn. fartuch z szyciem,

pąsową

chustką

N a

głowie

«Kobietę —

wiązano
jak

takąż koszulę

podwiązywano

wieńce

na

trumnach,

jako

białą

Bogatym

znak

w

J. Bojko —

i białą chustkę,

brodę.

n a g ł o w ę wieniec z ż y w y c h k w i a t ó w albo
takież

szmatę

pisze

pod

wiązano

z robionych,
panieństwa.

węzełek

ubierano

którą

w

z

przodu.
kościelne

był czepiec

i korale.

a tak kawalerowi jak i
Panny

z

sze­

Dziewczętom

odziewano

w

pannie
długie

chustki, których k o ń c e j a k niemniej rozplecionych warkoczy w y s t a w a ł y z trumny na zewnątrz

m

Płachetkę

do

kościoła,

zmarłej,
gdzie

haftowaną

służyła

do

nićmi

złotymi,

karmazynowymi

przykrywania mensy

lub

białymi

ofiarowywano

.

ołtarzowej.

Strój krakowiaków — 5
65

Zachodziły
Np.

we

ciennych
zaś

jednak

różnice

Włoszczowicach
skarpetach

dawano

ubranie

i

zmarłym

na

w

zwyczajach

a

na

nie

małżonków

koszule,

drugie

pogrzebowych

pińczowskim

czapkach,
dwie

codzień,

w

po w.

dwie
1 3 2

święto

chowano

spódnice

S Z C Z E G Ó Ł O W Y

dawniej

ciasnocha

konopna

X I X

pow.

w.

w

zgło,

giezło,

lana,

lub

pińczowskim

mych

ciasnochach,

n o w ą

tzw.

barchankę

lub

z

Dolna

jej

część

w

Przód

twarz po

baji.

1 3 3

czecheł

biedne

pasie

to

miejscowości.
lecz

ślubnych.

zaziemskim

Bardzo

dawnym

w

W

życiu

płó­

Kijach

mieli

zwała

do

pracy w
zimie

jedno

polu



płachetkę,

co

z

sa­

dwóch

rzecz

na dolną część

ściśle

do

stara,

koszuli.

za ręcznik,

przylegała

w

barcha­

zgrzebnego.

parciak,

najczęściej

ston

zwana

upału

wykonana

była

połowie

ciasnochę

łydek z płótna

tyle

zaś nadołek, bo przypadał

ciasnochy,

w

podczas

zaś nosiły

do p o ł o w y

koszuli

Jeszcze

dwuczęściowa,

pruciok

się

typem

długa.

W

koszula

za ścierkę,

część

od

butach,

K O B I E C E G O

.

kobiety

Była

kobiecie

Górna

w

wieńcach
w

samodziałowego,

troczkiem.

w południowych

umyciu.

w

aby

S T R O J U

płótna

północnych

prucioka służył doraźnie

ocierała

zależnie

V I I

pasa z lepszego, a od pasa

powiatach

ordynarna, darta, pruta —

w

grubej

g a t u n k ó w p ł ó t n a : od szyi do

z

chodziły

przewiązanych

O P I S

chechło,

uszyta

itd.,



zmarłych

.

R o z d z i a ł

K o s z u l a ,

grzebano

w

który

pachwin,

R y c . 63. K r ó j k a f t a n a « k o l o w e g o » z K a r s , pow. D ą b r o w a (rys. Z . S z e w c z y k ) .

pruciok zaś był luźniejszy.
żowanych


przez
D o

jej

i zeszytych
głowę,

była

poziomo
oraz

kontrafałdy

zanadrzem,

tym,
się

pasie

obciągając

a

się

cm,

brak

należała

z

na

trójkątną

o

oszewką.

zakończone
typu

lub

rękawów

należą

dołu

ramienia

do

wokół

ramienia
szyi.

ta

z

z

powstał

otworem

Kołnierzyk

pasie

miały

i

około

na
40

z

ramiączkach
przodu.

była

skrzy­

Wdziewano

Rękawy

60).
marszczonym

nie

na

wokół

u

a

pionowym,

szyi wycięta,

na ramionach

k o ń c ó w

marszczone

Rozcięcie

na

a

pachą

wreszcie

bez

kołnie­

prostokątny
i

zapinane

przodzie,

zwane

guziczkiem.
0

około

50

cm,

charakterystyczne

k a r c z e k tj. j e d e n p ł a t p r o s t o k ą t n y ,

szyję,

niski,

Cechą

przyramka,

n a r a m i o n a c h , a nie p o d

falbankową.

lub

(ryc.

z przyramkiem

ćwikle,

były

pionowo.

przedłużeniu

piersiach
c m

szeroko

posiadała

tu tzw.

marszczonym

wszyte

karczkiem. długie

na

guzik

pionowym

przyramka,

oszewką

listewką

koszule

na

podwójne,

przy kołnierzu.

u

w

długości

pachą

zakończone

było

przyramkiem,

przedłużeniu

Pod

na

dołowi.

z

kontrafałdów

koszula

że z połączenia przyramków
od

wszycie

poziomym

ziabką

wstążeczki

i zapinanych

k u

koszula

i n a piersiach. Koszula

z wąską

czwartego

zmarszczki

66

w

czerwone

D o

szyi,

typu

70

był na ramionach na wąskich

skrzyżowanych

odnosiła

około

wszyte

a jedynie

przyrąbek
na

a

(ryc. 61). C e c h o w a ł y j ą p r z y r a m k i

rękawy

rzyka,

na

wokół

trzeciego

Ston zawieszony

tyłu,

zdejmowano
typu

długość

marszczenia
D o

a

drugiego

z

dzięki

stojący

czemu

(ryc.

62).

m o ż n a
N a

ogół

było

ciągnący

zlikwidować

koszule

robocze,

lane,

były

niskim
teczne,

haftem

w

ogóle

w.

wełną

pąsową

1 3 4

wane

. N a
były

minową
które

w

na

świą­

krótsze

i

zdo­

czerwonym
miechowskim.

lewym

były

haftu
zaś

łub

np.

na

jedwabiem

k ó w

Koszule
były

jak

zaś

poł. X I X

w ó w

pozbawione

białym

niebieskim,

W

i

kretonowe,

bione
i

długie,

kołnierzyku.

brzegu

haftowane

Wisły
u

ręka­

karmazynowym lub

u

ba­

kołnierza i naramienni­

Powiślu

Dąbrowskim

bawełnianą

wyszy­

nicią czarną

i kar­

na przodach a nadto na krezach,

przypinano

do

oblamówki

kołnie­

rzyka.
S t a n i k
Zwykle
niki

należał do ubioru

nosiły

szyto

z

kaletek
lekko
a

starsze

płótna,

tonu, także z
podobne

go

do

flaneli.

gorsetów,

wcięte,

czasem

barchanu

kolorowej

posiadały

roboczego.

kobiety.

Z

tylko

zapinały

się

przepasywano

nadto

szyi,

obdziergane

u

krajką

nieraz

w

lecie

i

u

do

bione.

roboty

W

niekiedy

dołu.

polu

ubiegłym
koszulę.

wieku

W

staników

nie

B i e l i z n a
wsiach

były

lowymi
rze

buskiego

z

haftem

w

a

niektórych

majtek
r.

zaczęto

1920.

D u ż o

się długimi

płóciennymi

lecie.

N a

wdziewano
białego

(ryc.

flane­

lub

haftowaną

nieraz

k a f t a n i k i

Wdziewano

znaczyło

czyli b r y t ó w

nej.

bez

D o

gorsetu

nadać
tzn.

po

swej

figurze

zszywano

aksamitnego

obfitość

wprost

noszono

w

dzięki

temu,

podszyta

Obręb

ten

nicę

jedno

że

od

rozszerzał
Stąd

spodu

były

spódnice

z

pasie.

o b w ó d

obręb prętami

półko

Spódnice

w

pasie,

dwie i trzy celem

marszczono ją gęsto

usztywniano

K r ó j gorsetu z M a s z k i e w i c , pow. B r z e s k o
(rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k ) .

wcięcia

stąpną

kościele.

R y s . 65.

koszulę

płócienka,

pól

w

po­

baty­

z

falbanką

u

dołu

i zdobioną

białym

66).

S p ó d n i c e .
roko»

W

lub barchanowymi halkami w

przodu

szyte

koło

posługiwano

zimowej,

stowymi
z

wschod­

noszono.

dopiero

wcześniej

zdo­

zastępowały

północno-zachod­

s p o d n i a .

pow.

używać

wokół

używane

nie

niej części o b s z a r u k r a k o w i a k ó w
nich

dartą

rozkroju,

Staniki

w

były

przodu,

ząbkowanie,

z a n a d r z y tj. p r z e d n i e g o

a

Szewczyk).

guziczki,

z materiału. Z d o b i ł je haft biały z
a

R y s . 64. K r ó j gorsetu z Z a l i p i a , p o w . D ą b r o w a (rys. Z d z i s ł a w

zamiast

pasie

na

je

kre-

kształtu

że

falbankę. W

Sta­

lub

przodu

posednie

takie

kształtu.

A b y

spódnicę

była

czerwoną

grube fałdy

tj. w

była

suta,

miejsce,

świętalne,

a

które
w

do

Niekiedy

zakryć

zależności

płócienną

n a

naśladując

miała

lub

układały

gdy

się

szyto j ą z

kwiaty. A b y

kostek

15—30

sy5—7

czar­

zaś

była

się

same

szeroką.

kobieta

dworskie

oszczędnościowych

od

«Ubrać

granatowej

że «stała jak dzwon»,

zwonowe.

zwano

lub zieloną w

sięgające

krochmaloną listwą

jak obręcz,

wiklinowymi. Ze względów

i

spódnica

figury.

szerzyzny matecii jednobarwnej,

D o ł e m

spódnicy

uwydatnienia bujności

uklękła

krynoliny

wszywano

w

spód­

zapaska.

materiałów

białe

«lane»,

«baweł-

67

nice»

i

zwane

mazelonki,

cięższe,

kiego,

wełniane,

kamlotu.

Skalbmierzaków
«bawełnicami»
wełniane
lub

z

X I X

w.

białe,

ba­

haftowane

do­

galonem

szy­

nich nastały

które

perkalu

nego

pocz.

nazywano

w

plisowano.

lub

północnych

ozdobione
Po

kwieciste,
ślicy

z

mięk­

batystu
U

spódnice,

chowym.

zielone

kretonu,

przejrzystego

ostrego

łem

z

tybetowe

okolicach

Szyto

też

prążkowanego

rzutkami kwiatów

W i ­

spódnice
lub

usia­

n a tle

bia­

łym, kremowym, bladoróżowym
błękitnym



Krakowa.

D o

skich

podobnie

spódnic

żowe,

do

ż o w o

białych

lub

wane.

białe

Były

kowe

tj.

też

z

nianej w

ogłoszenia

były

zdobnictwa, jakie znamy u
Z

k o ń c e m

siarką

tj. w i j ą c ą

perkal
rową

zadrukowany
spódnicą,

haftem

białym

lub

w

na

zdobny

sza

cm,

od

wierzchnich

różową

atłasowe

miastach

spódnicy

krepiną

kwieciście.

zwykle

«fartuch»,
25

D o

w

nowotarskich

Krakowianki

się w ę ż y k o w a t o

ziabki kupne.

ogólnie

góralek

X I X wieku

O d
w

wstążeczki.

zaś halka.

haft

dołu

biały

wierzchniej, toteż

wystawała

obdzierganych

lub

tuchy przednie

szyto z p ł ó t n a lub perkalu,

lub drelichu dając

obramienie

dołem

Wiązały

się na konopne

związać

sznurek, gdyż

go

uważane

złośliwych

było

za

68

haftów

i

lub szeroką

perkalowej

je

ta

te

odnoszą

ręcznie

kilkoma

rzędami

lub

zwała
miały

itp.

C h o ć

się do

stroju

się n a
3,30

m

wsi

stanowiąc

naszywek

z

listwę, jeśli nie

szyto z

miały

źle wróżącą

kobiecie,

a

Pod

ale

tj.

kolo­
zwykle

częściej

a

dolny

szlak

ona

nieco

dłuż­

u jej spodu

kolorowych

rozporka. Wdziewając

wybijanki

spódnik,

szerokości,

spod

jedynie

nazywano

zdobioną

Była

typu

polskich.

szutaziu.

zęby

z

dziurek

wstążeczek.

sifonu l u b

b y ć haftowane

fartuch, starano

się fartucha podobnie j a k zapaski lub co

ośmieszającą,

«far-

takimże

dołem

należały

też białą,

z cienkich nici.

niej,

kwiaty

niebieskiego

spódnice

z robótką

lub

«spód-

w

miast

czerwone

Zalipiu

wymy­

urzędowe

wzmiankujące o

wielu

obszywały

świąteczne zaś i weselne

przyszyte do

rozwiązanie
rzecz

u

brzegu.

się

dobrze

gorsza

nabawiającą



Far­

kartonu

zgubienie

na

napaść

a kolor tych

spódnic

mamun.

Białe fartuchy wdziewano
widoczny

białych

zakładki

trocki

Spódnica

i wyprągania

tym

mieszczek

zdobionych

zdobiono
zielone

Fartuchy w

o

do tego samego

oraz

nie

połowie

sposób

też innego rodzaju krepinami, które

spódnic

kwiaty

I

weł­
Spód­

istocie n a l e ż ą one

naddunajeckie
albo

5

w

w

wyszywanym»,

wzmianki
obszaru ziemi krakowskiej, w

3

koloru

szychem

południowo-zachodniego

materii

szychem wyszywanej»,

tuchu

kaftaniku.

1

białej

błę­

kałamaj-

spódnice

ślny, j a k świadczą

R y c . 66. K o b i e t a w p ł ó c i e n n y m

ró­

— zapaski

fabrycznej

zdobione

żółtym

ró­

białych

paski jasno-barwne.

w.

niczce

niebie­

niebiesko-prążko-

nice k r a k o w s k i e
X I X

koło

zapaski

lub

prążkowanych

kitne

lub

dawano

różowych

lub

jak

był przez

wyprągi

na spódniki
szytych

różowe,

zapasek

zielone lub czerwone,

szyfonowych.

Z a p a s k a .

N a

fartuch wdziewano

od zapasek kolorowych.
figury,

a nawet

wąski

pas

poziomy.

niżej. Zapaski

ozdobą

były

nich

były

cenione

były

koło

1910

r.

hafty
więcej

U

hafty
D o

używano

sięgała

biało
ich

nicią

do

celów

był z tyłu tylko wąski
ona

do

sitka tj. m e r e ż k i ,

czerwoną

haftowanych

lub

lub k a r t o n o w ą ,

zwykle

hafty

kolan,

zwane

u

pas pionowy,

starszych zaś do

na

Powiślu

białe lub czerwone

i błękitną.
szytych

Choć

uważane

z kolorowych

reprezentacyjnych

szerszą

3/4 fartucha, z a s ł a n i a j ą c p r z ó d

np.

do

figur

Dąbrowskim
i czarne.
za

do

boki

dołem
łydki,

G ł ó w n ą
wyprą-

Dawniejsze

staroświeckie

tybetów,
i

i

a

pół

częścią stroju K r a k o w i a n e k wschodnich.

X X wieku dotrwały

wykonane
od

strojniś

oraz

szyfonową

swą szerokością

były najefektowniejszą

bogate

giem lub w y p r ą g a n i e m .
od

białą zapaskę

ona

skutkiem czego z całej s p ó d n i c y widoczny

dookoła

ich

Pokrywała

dlatego

obrazów



jeszcze
podczas

procesji.

R y c . 67. N a l e w o d z i e w c z y n a w c z a r n y m s e r d a c z k u i haftowanej z a p a s c e o r a z k o s z u l i z Z a l i p i a , p o w , D ą b r o w a , n a
p r a w o k o b i e t a w stroju z M a r c i n k o w i c , pow.

Brzesko.

69

R y c . 68. K o b i e t a w b i a ł y m gorsecie z c z e r w o n y m i r ó ż a m i , M a r c i n k o w i c e , pow.

Haftowane
tiulowych
haftowane
Czasem

szyte

czyli

zwanych
zwane

zapaski,

firankowe

też

otrzymywała

lub

fartuchami
je

dziewczyna

O d

Białe

zapaski

granatowego w

70

zginęły

Wyparte

dość

zostały

w

białe kropki

ja

od

fartuch

Jasinka

i

to

kretonowe

oraz białe w

tj.

pracowicie

sita),

były

darze

wcześnie,

przez

(od

niezawsze

M a m

rzanami.

procne

jako

sitkowe

wykonane,

używanych

dziełem

do

ślubu

wykonanym

kawalera,

jak

o

tym

Brzesko.

ceniono
(ryc.

przez

ich

m ó w i

więcej

71).

od

Zapaski

właścicielkę.

pieśń

ludowa:

ząbkowany

darowany.

nawet
zapaski

na

terenach

koloru

paski różowe,

sąsiadujących

cytrynowego,

niebieskie lub

ze

Sandomie-

pomarańczonego,

fioletowe.

Kolorowych

zapasek
na

nie

noszono

do

nich był drobniejszy

białym,

wszytą

G o r s e t y .
ciane

białych
od

falbanką

N a

pleców

szyło

rebki

albo

(ryc.

też

ich na

z

trapezowatych

a

a składa

Podszywano

składał
je

kierunku

odbiega od

się łącznie

zwanych

z

się z 3 części,

drelichem,

zwiększenia

i

Nosiły

który

przy czym

zwano

klapek

różniły

je

dziewczęta

mawiano,
przody,

szklanymi

że

i

Krakowskiej.
tj.

1 3 e

,

koralików,

stowe

i

sklepy.

w

granatowego
zików

10 c z ę ś c i

tj. d w ó c h

kaletkami

od

kształtu

nad

ty­

nazywanych

przodów,

układającej

szma­
się

dwóch

się w

kontra-

kieszonki

lub

to­

plecy

wycięte

były z jednego k a w a ł k a (ryc.

64).

Rozwój

Najczęściej

kroju

wszywano

każdą
były

z

umiała»,

rękawy

każdej

a

potem

wstążeczkami,

kaletce

kilka

skalbmierskich

szło

panieńskie

się u b r a ć

«po

obszywała

obręby

lacetką,

ząbkami,

centków
inną

głównie

tworzyły wypukłą

Zwykle

chciały

szedł
nieraz

oraz
drogą,

80,

były

więcej

krakowsku*.
«ceregielami»,

obramkę
niż



opaskę.

błyszczkami
szutaziową.

zdobnictwo

za-

tutaj

odpu­
trzymał

sukiennego,
rzędami

gu­

guzikami

kaletką. Sukienne
lamówką

jak

gdy

ale

krama­

stragany

trzema

zdobnictwem.

haftowanej,

23,

pajetek)

Najdłużej

z

gorsety

gorsetów

ich

Czechach

perłowych i trzema

mione

noszono

Ziemi

(czyli

się tutaj typ d a w n e g o —

na

gorsetów

którymi

zarzucali

koszuli

na

stosowano

wyrabianych

czescy

dając

części

metalowych

ani

rze

Nie

siebie

do

wykroje

zdobnictwa

chodnio-południowej

blaszek

haftem

gorsetów

pasie falbanki

też ćwilichem.

tj. kaletek.

«każda źgała,

plecy

paciorkami,

Zróżnicowanie

nędzy

święto

innych

wzór

koronki.

kroju

się od

niż krojem

ogół

naszytymi,

obecnie u ż y w a

Więcej

zdobiła

z

aby

też atłasowe,

n a siebie p ł a t k i s u k n a w r a z z p o d s z e w k ą

N a

dobierane,

falbanką

skutkiem czego z a c h o d z ą c e

strojne.

tak

je z a k ł a d k a m i

dołu

albo

i doszytej w

płatków

u

one

lub materyi tj. p e r k a l u . N a

lub czarne

o g ó ł nie

ramiączek

Były

Zdobiono

materiału,

się z płótna

obcisły,

oraz

spódnic.

65).

D r u g i typ

w

pach

lub

na spódnicy.

samego

granatowe

Krój

S t a n ich jest

i d w ó c h

fałdziki

tegoż

przeważnie

betowych i aksamitnych.
krakowskimi.

m o t y w ó w

z

codzień

tj. sukienne,

fartuchów

obra-

sukna

czer­

wonego.
Rozmaitość

zdobnicza

wschodnio-krakowskich
na.

N a

północy

się

gorsety

rzeżuchą
a

kaźmirku,

robi

sznuruje

przewlekaną przez

wzdłuż zapięcia

tasiemki
nej.

różowej,

W

wiślu
sety

powiecie

buskim

dziurki,

W

bramuje

żuchą

zdobi

Stradowie
dwoma

w

gor­
zdobi

czarnego

aksa­

pow.

aksamitu

Z

się

Po­

i

(ryc.

pińczowskim

gorsety z czerwonego lub

ale w

na

i koralikami

Topoli w

i

i czerwo­
i

tybetu

zębami

szelążkami

naszyciem

szyje

kwiecistego

zapięcia

64).

zdobi
zielonej

Dąbrowskim
z

mitu,

ny

znacz­

Morawicy

w o k ó ł wykroju na rękawy i z przo­

du

u

z

w

gorsetów

jest

brązowego

się c z e r w o n ą

rze­

szych i paciorki,

nosi

się gorset czar­

rzędami

srebrnych

R y c . 69.

K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie, K a r s y , p o w .

Dąbrowa.

?!

i złotych g a l o n ó w i obszyciem
nej tasiemki. W
sko

gorset

czerwo­

Sladkowie pow. B u ­

czarny

z

aksamitu

lub

czarnego tybetu zdobi falbanka w p a ­
sie l u b k a l e t k i , o b r z e ż o n e
tasiemką,

pozłocisty galonek.
setu

czerwoną

u rozkrojuzaś na

przodzie

Koralikami

tego s i ę nie zdobi,

a

gor­

nosi się go

także na białych bluzkach. Zasznurowuje

się

siemką
i

go

do

dołu

czerwoną

przewleczoną

związuje

przez

u góry w kokardkę.

Gdzie

indziej z n ó w zdobi się p ł ó c i e n n e
sety

kolorową

motywy

bawełną

(ryc. 68). W

w

ta­

haftki

gor­

kwiatowe

powiecie

brze­

s k i m były gorsety p r z e w a ż n i e nie zdo­
bione (ryc. 65). Szyto je z symetrycz­
nie

rozstawionych

czerwonego
też

z

lub

brokatu

szywanego
K

płatków

sukna

niebieskiego,

lub

albo

adamaszku

krepiną

i

ob-

szychem.

a f t a n tzw. k o ł o w y ,

który prze­

szedł do stroju p i ń c z o w s k i e g o i brze­
skiego w
gorsetu,
szyją
w

(ryc. 63). W

duże

R y c . 70.

K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie i c z e r w o n e j

zapasce

Karsy,

biodra.

środkowa,
każdą
w

tylna kaletka wyodrębniała

przyszywano; guziczek

motywy

kwiatowe,

K a t a n a

jako

okresu renesansu
była

z

dziste

zakładki.

kartonu

Jako

zapięciu

Były

Topoli

to j a k b y

i z

nieco

rękawami,
innego

w

dłuższy

omal

była

w

wykładany,

dwojakiego

rękawy

co i spódnice.

całej

z

jako

spadek

Katanka

N a d
kaftan

po

stroju

świąteczna

leżący,

a

do

szyta

pasa fał-

rękawami.

opadający,

szyty

(ryc. 69
n a

tylko

haftowano

Polsce,

zdobiono

kołowego

sąsiednich.

przodu

d o ń

kaftany

siebie,

czerwonego.

się k u d ł o n i o m
wtedy

za

sukna

dodanymi
wolno

kaftana

one

dwóch

kołnierz

jego

z

i 70).

kołnierzu

5—6

Szyto

półek
go

też

oraz

końcach

X I Xwieku.

Posiadały

kupnymi.

długie

rodzaju: wcięte

pow. pińczowskim

materiału,

w

czerwone,

gorset

a

Z

nie ozdobiona.

obszerny,

zwężającymi

wełny.

aplikacje z

miała

kaftan

brzegi

zwykle

do

obszywano

Rozwój

23. Z a c h o d z i ł y

nakrywająca

występuje

materiału,

lub koronkami

do

kolorowej

podbicie

katanki jest

lub

się, jako

n a codzień

baji,

9

zdobiono

kobiecej

odzienie

z

tzw. wizytki lub kaftaniki upowszechniły

kołnierzyk

ziczki.

Jest

Odmianą

haftem

B l u z k i

mego

.

barchanu

rękawów

w

przy

typ odzieży
1 3 7

lub sukna

płótna,

one

a



oraz strzępek

czarnej l u b niebieskiej

K a f t a n .

z

klapek

był
a

takich samych gU-

ziczków, jakimi

ilości

pod

przechodził

płatki, które n a ­

sukna,

Używano

męskie.
szedł w kierunku zwiększania

wycięty

pasie

Szyty

niebieskiego

Ozdoby

pow. D ą b r o w a .

podobny był do

trapezowate

krywały
z

X V I I I w.,

ale mniej o d e ń

w

pojawiły
D o ł e m

i z tyłu
pasie
się one

się na wsi z k o ń c e m

trzy fałdki,
i wolne,

letnie

dopiero

nie wpuszczano

a zapinały

po

ich

w

się z przodu

i zimowe.

1920 r. Szyto
spódnice,

na gu­

N a wschodzie

ale

je

z

tego

wypuszczano

np.
sa­
n a

wierzch.
S w e t r y
dełkiem

72

i

swetry

s e r d a c z k i .
z

wełny

N a Powiślu

pozostawionej

dąbrowskim
przez

po I wojnie

N i e m c ó w

w

światowej

magazynach.

zaczęto

Szyto

robić

szy­

t e ż serdaczki

z

sukna,

w

które

duże

zdobiono

motywy

haftem

kwiatowe,

rowane na malowankach
w

izbach

na

Powiślu

(ryc.

67).

S u k m a n a «dzika». W e
dniej

części

kobiety

pow.

takie

granatowe
zdobne
w

kolorowe

wego

pochodzenia

mężatek,

kna

jący
u

że

poły

czy

z

0

32).
do

stroju
w

skład

Szyty z

su­

t y m różnił się

posiadał kołnierz
i

takież

Cechowała

gęsta

dej

(ryc.

przedniego

jedwabiu,

u ra­

wojsko­

wchodził

czerwony

rozcięcia

dzikie,

stronach

pani młodej.

rękawów.

nach

zw.

wisiory

granatowego

kaftana,

nosiły

mężczyźni

należał

stąd

wyprawy

jak

obydwu

mion

Ż u p a n i k ,

wscho­

buskiego

same

sukmany

po

wzo­

ściennych

kłapcie

go

po

grzywa

a

wzdłuż

obu

stro­

strzępionego

u dolnych naroży

ogromny

łukowatych

przewadze

od
sto­

motyw

każ­

zdobni­

naszyć

i

haftów

amarantowych

nici

jedwabnych.
K i k l a czyli płóciennica
nie różniła

się

kobieca

krojem od

męskiej,

była tylko więcej strojna o d
gicznej


z

analo­

mężczyzn.

Szyto

płótna lub sukna. Letnie kikle

były
z

odzieży

białe,

płócienne,

zimowe

sukna ciemno-brązowego,

Krakowa
W

zaś

zimie

nawet

wdziewano

koło

czerwonego.
je

wprost

R y c . 71. K o b i e t a w ł o k t u s z y , M a s z k i e n i c e pow. B r z e s k o .

na

koszulę. Noszono je nawet do ślubu. Były krótsze od spódnicy,
wione

miały kliny. K o ł o

ciami

oraz naszyciami z

pinały

się na

haftki

S u k i e n k a
radna

szata

białym

a

oraz
na
w
i

białe

lub

małe

48

nie

z

zasznur owy wały

przyjaciółką

też

sukna

D l a

formą

zdobione.

W

kobiety

kołnierzyk

i

z

średniego

stojący,

w

miejsce

był

rękawów

on

jasno

granatowego

rozkroju,

końca

wzrostu

niebieską

miała

była

i wyróżniający



W

kobiety

chodziły

czarnymi

wsta­
wyszy-

kłapciami.

Z a ­

po

r.

kożuszki
po

u

cm

1890
z

staropolska,

pa­

w

użycie

w

w

wyszyta

tylko

kołnierza
obwodzie

niebiesko

nastrzępioną

niżej

ko­

lamowane

była

z

przodu

grzebykowato

starsze

niewiasty

30).

kożuchy

wełną

a

Sięgała nieco

z gromady nosiły
(ryc.

«opierzona»

oraz u

wysokości,

Przeważnie

krótką

domu

dołem

rękawów

jedwabną

niedościgłym

to

lub zielonkawego,

rękawów,
112

wyłogi

wstążką

marzeniem

sukienek weszły

wcięte, od pasa
były

czerwonymi

podwiśką

żartobliwie

szmuklerskiej roboty.

pasie

ich metamorfozy
zimie

końca

pięcioboczne

Strój ten kosztowny
biednych

u

zdobione

pasa, a od pasa z tyłu suto f a ł d o w a n a .

potrzeby

tyłu

a

a w pasie

n a przodzie

rzeżówką.

lub

błękitnego,

obcisła do

niebieskie
c m

frędzelkr.

bogate.

K o ż u c h y .

i

Była

posiadała

Ostatnią

z

zwana

kobieca

m.

długość

to

8

Sukienka dla

p a s a 2,82

lan,

3

sukna czerwonego

albo

lub szarym barankiem u przedniego

1 kieszeni.
u

1

kołnierza i kieszeni oraz

kryte suknem,

pokryte

barankowych

czarnym

serdakach,

szuby.
suknem

zapinanych

tyłu.

73

U c z e s a n i e .
nając

od

kocze,

które

Dawnymi
w

laty w

święta

strojne w

barwionego

czem,
lub

włosy

krótkie.

wała

ze

tonu

lub

a

podczas

dół albo

dziewczęta
w.

X V I I

Rozkostrzewiające
i starano

słoty

cm,

ciężkiej

także

części

z

w

grzebieniem,

splatały
na

głową

jeden
okrętkę

odkrytą,

kwiaty

lub
z

Po

się k o ł o

tyłu

się, zwykle z m a ł y m

włosy

wykonane

kędry

tzw.

war­
głowy.

zaplótłszy

sztuczne

ucięciu warkocza podczas

uszu i z tyłu

zaczy­

dwa

Z w y c z a j ten zaginął z p o c z ą t k i e m

ronki

W

w

spodem

pow.

trójkąt

z

X X

per-

wieku,

oczepin

nosiły

smarowano

tłusz­

skutkiem, ukryć je pod

do

czepkiem

itp.

do

okrywali

się także

W

a

(ryc. 71),
po

I I poł. X I X w.

z

kre-

przekątni

pasterze

6 c m

letnia,
powsta­

i

pasterki

ornamento­

od-brzegu,

a

także

obrusem.
pojedynczej

szerokości

go

do

gorsetu

obwiązywały

tj. 60
od

lub

sukienki. Zdobiono

mężatki

pracy, a

i wiązane
rogu

pod

także

brodą,

opadającego

cm,

święta

a

długości

na

ramiona

katanki, nigdy

go

często

rańtuszkami

zaś

białym

do

haftem,

czepce,

tworząc

w

czasie

do

na

chłodu

kościoła

lub

niepogody

wiązały je w

karczek lub

na

chustki

tyle g ł o w y

podwiniętym

na

rogu,

co

krepoty­
zwało

na kuper.

wynosiła

Wszystkie

3 m,

sztuczny.

75

x

75

kwiatowe,
k r a k o w s k i e pasówki
na wielki widok, burdysówki z

w o k ó ł

prastara,

x

rąbkowego

tiulu. Z a r z u c a n y b y w a ł

lub

to

podwójnie—-albo

zdobione.

Noszono

żupana

złożoną

była

wymiary 2

haftu o odległości

o

lub

ciała,

dymkowego,

były

był szalem

części

posiadała

Płachtą

także

rąbkowego

wiązaniem

chustek



pińczowskim

nosiły

tylnego

buskim

nas

chustkę

świąteczne

jak i mężatki.

węzeł

Mężatki

U

prostokąt.

Zwano

zwierzchniej np.

złożone

pow.

koronki.

z płócienka

wydatny

Wielkość
tywy

okrycia górnej

świecie.

szlakiem amarantowego

dziewczęta

koronką.

pod
w

do

Łoktusze

9 c m
z

w

zwany też płachetką,

przez

C h u s t k i .

szwu —

lub chłodu.

obszyciem

czołem

tonowe

służąca
znana na

szerokości p ł ó t n a lnianego,

wzdłuż

odzieży

także

licy

dwóch

wykonany

zarówno

nad

kobieca

Radłowie

R a ń t u c h ,
200

służyły

cm.

Były

chustki

pąksówki,

lub
białym

do

to

galicjańskie

prostokątem

przykrywania

bawełniane

w

głowy.

drukowane

siwe,

środku

w

muślinowe

a

z

czerwoną

Sprowadzane

były

mo­
ko­
ramą

z

Czech

Austrii.
Drugi

rodzaj

chustek

służących

do

nakrywania górnej

jesionki, kaźmirówki, szalinówki, tybetki i
derowe. T u r e c k i e z m o t y w a m i p a l m e t
strzępkami, s ł u ż y ł y o d ś w i ę t a i n a c o d z i e ń , a l e n i e d ó

wełniane
po

prostu

typ

chustki der owej w y s t ę p u j ą c y jedynie w

zwana

oknowata, s ł u ż ą c a

się

okien

od

czeski.

czyli krat

Kraciate

noszono

je

w

W i a n e k
bukszpanu

lakiej

1 3 9

rozpuszczano
wianek

i

okrycia zarówno

zwano

uroczystym

z

w pow.

pasów

ciała

w

tureckie,

perskich,

obrzeżone

kościoła.

B y ł to

na codzień, jak i od
czerwonych,
i

dni

bawełniane

święta.

zielonych

zwały

frandzlami

to
się

czyli

francuski. Drugi

to

wełniana

N a z w a jej

i białych.

żukowskimi,

brzeskim

chłodne —

grubsze

wyrób

brzeskim i dąbrowskim,

tarnowskim

przystrojeni

sztucznych

kwiatów,

Przymocowywano

na ciemieniu głowy,
nędzy,

pow.

części

chustka
wywodzi

B y ł to

wyrób

gdyż

najczęściej

ruty,

barwinku,

Żukowicach.
był

.

do

utworzonych

chustki

lub

gwiazdki

pinano

nadto

we

pannie

go

do

młodej

a

aż do

Wito

drżały

nad czołem.

koroną

na

dziewcząt.

których

włosów

opadające

warkocze,

głowy

wśród

a uzupełniano

wstążki

go

Wianki

ślubne

ze świecideł, p a c i o r k ó w
pasa.

włosy

W

dzień

rozczesane

ślubu
u

bierzże

Wdziewaj

się, n a d o b n a
na

dziewieczko,

się ruciany wianeczek,

maszli
złoty

z

pozłociste

kłosy,

blaszki

wito z ruty,

przy­

pozłocistych i

wsze­

starożytnym

zwyczajem

wierzchu głowy

nakładano

śpiewano:

A

74

dwie

układały

chodziły

warkocze pozostało.

czyli płachta

albo

zdobiono

i

na

potem

od

barchanu. Noszono ją zawsze jako

wano je w

i

w

ku tyłowi

odziew

zeszycia

trójkąt

się

kwiaty,

w

a

chustką.
Ł o k t u s z a ,

a

i spuszczały

i uroczystości

żywe

włosy

wierzchu głowy,

pierza lub kupnych błyskotek.

zaczesywano

zwierzchnia

w

rozczesywały

środkiem

tasiemką

wplatanie jednak wstążek
mężatki

i mężatki

zrobionej

związywały

warkocze

kalu,

Dziewczęta

ścieżki,

brać
pas.

C z ó ł k o .
było

Oznaką panny

czółko

konane

zwane

przez

kolorowego
dłami,

z

włóczki
1

4

C z e p c e .

święto

0

chustką

białym,

czepiły

a

na

płócienną

na Powiślu

dą­

haftem

czerwo­
wiązany

i

z

każdorazowo

nakła­

na głowę jak czapka.

starszych

mężatek

żowych

lub

gdyż

je

się

białych
lone,

materii,

tiulem,

siatkowy. C z e p c e
tezse ( t ę ż s z e ) t j .

krochma­

cetyną

je

kolorowymi

Technika

wiązania

różna



zazwyczaj

giem

parafii.

czyli

wiązaną,

krotnie

Zazwyczaj
ż o w a n o

Zwało
W

każdej

zawój

bez

okolicy

czenie).

Woli

n a czole,
chustkę
że z

bokami

tyłu

w

mowane

z

wyrobiły

w

z tyłu

tył i tam je

sześć

kokosie,

w

kogutka.

wiązano

w

tyłu

samo

kłódkę

upinaczka

koniec
lub

albo

na

sobą

Lubiczku,

Ujściu

dół,

krzy­

wałek

opa­

Krakowiaków
występował

i Zapasterniczu

odwiocenie

Jezuickim,

nie

chustek

chustki,

obrecke

wpuszczała

Żelichowie

głowę.

wiązano

(odwień-

Woli

chustek

Żeli­
w

ko­

chustkę z frendzlami, gdy nią zastępo­

białych
rogu

U

Zdrochcu

czyli n a

i Karsach

wiązano

wiązania

krótki

za

Kłyżu,

i

kilka­

na

w

pod

czepków.

Marcinkowicach

Hubenicach

moda

kark

z

potem

spuszczano

jej w t y k a n o

praniu i wiązaniu

Pałuszycach,

tak

opaskę

a końce

Otfmowie,

językiem

Zalipiu,
a

W

krzyż,

a

czepcowych
końce

(obrączkę).

końce

G d y

opaski

bokach węzła ponad czołem, jak skrzydła. Zwało

w

polegała

opaski
były

zawój

na

przerzucano
chustki
albo

bra­

ułożyła

kurki

s i ę to u p i ę c i e m w

70).

Czepiec

dzenia

węzeł,

na

opaskę, którą nakładano

potem

w

zakrecke.

na

głowy,

na

tył głowy,

Przybysławicach,

Ostatnia

koronką,

składano

czoła

tj. d ł u ż s z y m

opuszczano

brzegu

w

Gręboszowie,

wiązaną.

na

środku

Gręboszowskiej,
lecz

wyprasowaną

się specjalistki w

czyli upinanie

je tak, że sterczały po
(ryc.

na

Biskupicach,

Natomiast

chowskiej,

wano

w

rogów

wyrzucano

czubek,

czub,

i

przekątni, tworząc wałkowatą

wiązano

chustki z klapką

wiązano

gutka

chustki

s i ę to w

naddunajeckich

ukrochmaloną

wzdłuż

i

oko­
zasię­

czepcową

upraną,

karku

szcze­

od

Chustkę



była

ale w

zależnie

trójkąt

na

sze­

czepców

zakreślanej

zawijano

haf­

tj.

paciorkami.

zasadzie jednakowa,

licy,

z chustek

t e ż szyte czyli

Zdobiono

lążkami,

gółach

czyli

płatczany

nakryto

nazywano

towane.

chustek

czepiec

lub

ró­

płatczanymi,

się

płat

Jeśli

zastąpiono
zwał

z

czerwonych

tworzył

chustka.

Czepce

wiązane

perkalowych zwały

tym,

się

Jeden i drugi czepiec

był n a stałe

ski.

pęcz­

perkalową,

sztywną

browskim także

w

świeci-

.

zaś białą

z haftem

dany

wy­

papieru

różnokolorowej

Mężatki

codzień

nym.

z

i przystrojone

wstążkami

na

strojnik,

druhny

kwiatami sztucznymi,

kami
i

młodej

zdjęty

niedziel

z

głowy

stał j a k

przeznaczano

przechowywano

czapka».

go

do

w

skrzyni.

Szpilki wyciągano

prania. Dawniej

Dobrze

z e ń tylko

czepce,

koszule

uprasowany
z

i

wtedy,

gdy

i kikle

prasowano

upięty

powodu
na

«przez

przybru­
stole

wa-

75

rzechą,

albo

Żelazka

do

Czepce

haftowanym

narożnikiem;

zdobioną

okręcano

podwijany,

często

się

szklanym,

około

r.

dodatkowe

w

Przededworzu,

wokół

skutkiem

Sladkowie

głowy,
czego

haftem,

związywano
z

na przodzie

tyłu

wałek,

K o r a l e .

N a

3

lub

u

nich wieszały

dętki.

pierś

jak

szyi

K o ł o

S a k i e w k a .

1860

noszono

krzyż

N a

kieszonkę

brzegiem

z

zielonego
z



skórka

metalem

a

wycięta

O b r ą c z k i

t o m b a k o w e

O b u w i e

kobiece

węgierski

tzn.

safianu

wody.

postaci

chustki.

Np.

w

tiulową

nakładały

czepek

kolorową

nań

kogutka,
też

chustką

przy czym

opadał

na

chustkę
zawsze

tybetową,

tylny r ó g

plecy

T u ­

chustkę

«jak

bywał

serek».

stroju

bogatsze

sznury

korali
dopiero

nosiły

było

szew

się szytymi

o

5

wiązek,

ciasno

biedniejsze

wokół

nizano

w

rozmiarach

ząbki.
w

były

w

z boku

w

szyi

dłuższe

przynajmniej

opięte,

wiązki,

pod

nawet

jeśli

że zwisały

na

10

x

z

N o g ę

Górny

w

czarnych

bucie

butów

osłaniały

z

zwane

brzeg posiadał
w

lecie

cholewami

Ponad

żuchowskimi,

buciki

na

wysokich

zwane

prunelkami,

zdobne

do
w

a

określone

jeszcze

w

w

zimie

nadto

się czerwonymi
Kieszonkę

posiadały

huncwota

wiechcie

paradnego

stroju

guziczki.

sznurowane
r.

Kra­
nabitą
wszyta

rzemykami

wieszaną

u

pasa

i trzewiki. Buty z cholewami

przegubem

mosiężne

k o r k a c h tj. o b c a s a c h ,

w

zaokrągloną,

zdobiła



karby. Obcas
serduszko z

z safianu czerwonego lub zielonkawego

onucze,

należały

dołem

przechowywania

kupowaną

użyciu.

rodzaju: cholewiaki

obłogę

cm,

Kieszonkę

naparstków.

ale w y ż s z y n i ż u b u t ó w m ę s k i c h , n a d n i m z a ś o b o k

gwoździków.

10

środku.

do

nosiły

zapaską.

częstym

cholewy.

woreczkami

gospodynie

Sakiewka ta ściągała

ozdobę

kobiety

dwojakiego

z płótna

Bogatsze

guzikiem

zakończonymi

rzemyku

lewiaki,

w

Chałupkach

w

potem

k o z i k a itp.

metalowym

czerwonym

żony,

trzy

posługiwały

półskrzynka,

krążkami

czerwona

nabijanymi

krój

korale —

metalowy

codzień

klucza od

mosiężnymi

na

r.

duży

kobiety

wrzącej

naszyjnik.

pieniędzy,
kowie

wieszały

i

albo

U z u p e ł n i e n i e

wlewano

przy c z y m tylny r ó g wyroniono

D u ż y m przykrywały

tworzył

którego

krezką nakładały kobiety

Gnojnie

na trzech rogach białym
w

do

1890.

uzupełnienie

buskim n a biały czepek z f a ł d o w a n ą

wierzch; natomiast

którą

naczyńkiem

upowszechniły

otrzymywały

pow.

z batystem
na

grzybkowatym

białe

czępach w
z

też

prasowania

1914

z

jako

ze

Drugim

przodu,
« o d

słomy

oraz

naddunajeckiego

Maryji

z

zwę­

mosiężnych
w

ząbki

onucze.

obuwia

cielęcej

1

4

1

.

Obok

czerwone

rodzajem

wykonane

miały

był

cho­
były

skórki,

Terezyji».

Z d o b n i c t w o

P l e c i o n k i .
wane

sznury

igłą.

Plecionki

taniu
skich
dzą
I

Zdaje

występowały
ze

białych,

skóry

czerwonym

i
3

Pojedynczy

wykonywany

w

historii

były

dziełem

skórzanych

się w y r ó ż n i ć

wadzanymi

się nie u l e g a ć w ą t p l i w o ś c i ,

zielonym
rodzaje

ścieg

dziurki

zdobnictwa
rymarzy, a

odzieży

i w y c i n a n k i ze s k ó r y

wcześniej,

szczególnie

niż

pasiarzy. W

ozdoby

oraz

naszy-

ściegowane

zdobniczym

wypla­

krakow­

safianem

da­

ściegów:

skośny

pasemkami
przez

pasów

że plecionki

na

skórki
cięte

okrętkę,
przepro­

nieco

sko­

śnie.
II

Ścieg płaski podkładany,

czerwonym
gach

safianem

skórką zieloną.

jako

wykonywany

ozdoby

Pasemko

na

ście­

safianu

czer­

wonego nie b y w a przeciągane przez rzemień,
lecz p o d k ł a d a n e
nem

76

zielonym,

pod
a

ściegi

następnie

wykonane

safia­

przeplatane.

R y c . 73.

T e c h n i k a zdobniczego ś c i e g o w a n i a b i a ł y c h
krakowskich. (Rys. Zdzisław Szewczyk).

pasów

R y c . 74. B i a ł a k r e z a h a f t o w a n a

III

Podwójny

lonego
nego

ścieg

safianu, k t ó r e

ściegu

przedstawić ani w
stawienia
4

faz

tego

tego

w

wypukłością

swą robią

wrażenie

krzyżują

fotografii,

rodzaju

A p l i k a c j e .

z r. o k o ł o

w

hafciarskiej

wykonany

w

4—5

równoległych
haftu

sposób

(ryc.

przez

jest

rysunek

kustosza

Zdz.

opisie.

posiadały

układzie

pionowym.

muzeach

stosowali

naszych
o

nie

analityczny,

dawni

kuśnierze

charakterze

tego

prostokątną

Sztuka aplikacyjną

okaz

zdobnictwa

czterech
Z

włóczką

czasu

składa
te

i jedwabiem.

sukman,
z

piętrach,

biegiem

jakie

czerwonego

dominują

Istniały

sukienka

naszyte

się z

wszystkie

posiadamy

czteropłatkowe,

kowym.

Resztę

m o t y w ó w
ozdoby

z

trudnych

aplikowane

zbiorach

muzealnych,

haftem.

piaskowym

bardzo

ściegi,

natomiast

długie

zaś wolnego tła w ś r ó d

a

nadto

tej

W

do

m o g ą

safianowymi
bokach

formy

liści

liści i k w i a t ó w

efekt

K r a ­

Kożuchy

o

linijnym

kożucha

w

szla­

rozmieszczony

ściegowane

najdawniejszych

okazu

sukmany

wyhaftowane

lamanina

motywy

zdobniczy

doniczki,

tego bujnego

obramia

się na

sukna. N a

zdobnictwie

szypułki

sztuki

fotografie

opisania.

przeobraziły
ze

bogate

dzieł

S z e r n e r a pt. S w a t y w

plecionkami

główny

trapezowate

gwiazdki, p o z a t y m brzegi s u k m a n y i kieszenie
skośne

kolejność

taki właśnie kożuch.

triumfy również po

też aplikacje wykonane

uzupełnione

ściegiem

kwiatki

w

się

przed­

tajemnicy

tych

dać nam

obraz Władysława

aplikację

święciła

krakowscy

się ż a d e n

k a c h szerokich do 20 c m , a c i ą g n ą c y c h się od pasa a ż do d o ł u . U k ł a d zdobniczy,
w

podwój­

ilustrujący

odkrywcy

zie­

dadzą

Jedynym sposobem

Szewczyka,

zachował

1870, j a k o t e ż d o k u m e n t a r n y

plecach

ż e nie

z

73).

kożuchów

wyobrażenie

na

paskach

Pasemka

skombinowany,

k o w s k i m , n a k t ó r y m p o s t a ć n a p i e r w s z y m planie odziana jest w
wiślickie

plecionych

podkładanego.

tak

ani w jednym rysunku ani też w

ozdoby

niemniej

się wzajemnie

techniki

plecionki
D o

Wprawdzie

kuśnierskiej,
Kriegera

występuje

ściegowania,

skomplikowanej

aplikacje.

okrętkę

skośnego

na

n a k o s z u l i kobiecej z Z a l i p i a .

dają
sprzed

sercowate


okazach
aplikacje

ściegiem

się

r.

oraz

warkoczy-

bukietu wypełniają
tj. k r z y ż u j ą c e

1830

liście

koliste

równoległe

zygzaki.

77

R y c . 75. K r e z a do

Jeszcze na
tywach

okazie

trójkątów

koszuli haftowana nicią c z a r n ą i c z e r w o n ą . Zalipie,

suki

kierezji

sferycznych,

pierzastych, wyrastających
z

białego

i

czerwonego

płaszczyznowy
lub

dwóch

o

1880

na

dużych

motywach np.

występuje

stała

z naszywanych

sukna

dużych

z r.

która

w

się

bąkach

i

ornamentacji

Podobnie działo

kołnierzach

Dąbrowa.

naszywanka z kolorowego sukna w

prototypem

aplikacji.

pow.

kierezji

ślipiach

haftowanych

się r ó w n i e ż

krakowskich.

zahaftowanych

z

aplikacjami

Zastąpił

włóczką

mo­
form

je

w

haft

jednym

kolorach.

w d a w n e j P o l s c e s z y c i e m . S t ą d białym szyciem n a z y w a n o
czarnym szyciem z w a ł s i ę w P i ń c z o w s k i m u b o g i h a f t w p o ­
s t a c i z y g z a k a , w y k o n a n y n i c i ą c z a r n ą . Czerwcem n a z y w a n o h a f t w y k o n a n y n i c i ą a m a r a n t o w ą ,
a w i ę c n i c i ą b a r w i o n ą p o c z w a r k a m i o w a d a c z e r w c a ( C o c c u s p o l o n i c u s ) . Rzezane szycie b y ł
Haft.

haft

to

nicią

haft

Haftowanie
białą.

płaski

wywodzi

W

(lub

nićmi

I poł.

zwano

X I X w.

podkładany)

się stąd, że k a ż d y

w

dwóch

kolorach:

czarną

i

rozłupany

amarantową.
(rzezany) na

Nazwa
dwie

ta

części

dziurczasty. Haftem bogatym
z w a n o w y s z y w a n i e o z d ó b s a m y m i b ł y s z c z ą c y m i b l a s z k a m i c z y l i cetkamy l u b selozkamy o r a z
z ł o t ą l u b s r e b r n ą siarką c z y t e ż łankotką.
Z d o b i e n i e n a foszmańską
modę o z n a c z a ł o s z c z e ­
(ryc.

gólnie

78

72).

Wydarte szycie

nićmi

element zdobniczy jest tu j a k b y

bogate

wyszycie

to

suki

hafciarskie

u

kierezji

dziurkowanie,

woźniców

czyli

pańskich.

haft

Pod
nich
3

względem technicznym

nie

ściegi

główne:

wykraczające
wego

w

bo

płaski,

daleko

Polsce.

jednak

hafciarstwo K r a k o w i a k ó w

przedstawia nic osobliwego.

w

nici

łańcuszkowy

poza

obręb

Technologia

nazwy

są tu

Występujące

rodzima.

zaplatane.

i

przed

regionalnych

hafciarstwa

Ścieg

Ścieg

wschod­

bowiem w

igłą

mają

typów

stroju

krakowskiego

łańcuszkowy

krzyżykowy

ludo­

obfituje

się

zaplitane,

układzie

stanowią­

zwie

w

nim

zasięgi

cyrka. N a c e r o w a n i e (cyrkę, cereckę) m ó w i s i ę
także
zawłocenie. M e r e ż k ę w y c i ą g a n ą ( n a z w a r u s k a u ż y w a n a
w Polsce powszechnie) z w ą
tu
wyprąg, wyprąganie l u b sitka
puste. I s t n i e j ą t e ż sitka zaplitane. W y p e ł n i e n i e a ż u r o w e g o m o t y w u
mereżką
lub innym a ż u r o w y m m o t y w e m
z w ą zagrodzanie. A ż u r
cym

o

kratę

z w ą

motywach

ażurowy,
76,

77).

D o d a ć

chustkach
wewnątrz
kratka

kolistych

podwójnie

lub

tutaj

należy,

że

zahaftowanego

Miejsca przecinania
krzyż, co d a w a ł o
frędzełkami

się

z

sitka patrzące

na

krezach,

z

nici

wzór

nieraz

zasady

ściegiem

74,

zapaskach

lub

liścia,

dwóch

oczek

w

hafciarstwa

użytkowym,

że

watka

powstaje
nitek.

wiązaniem

kratce.

i rańtuchy

zauważyć,

lub

lub trzech

obdziergiwano

chustki

technologią

np.

z

płatek

(ryc.

nici osnowy

motywu

pasemek

tych

misterny

zdobiono

związku

zarysu
się

kowiaków wschodnich należy
dzie

sitka

szczególnie jeden

się

zwie

p o w s t a j ą przez takie w y c i ą g a n i e

z przecinających

W

kwiatowych,

obrzeżony,

na

Strzępkami
u

czy

brzegu.

zdobniczego

u

Kra­

ż e s t e b n ó w k a jest w p r a w ­

gdy

np.

podwójnym

szere­

giem białych nici wzmacnia szew u ramiączek,

mankietów i kołnie­

rzyka,

gdy

X I X

ale b y w a ł a t a k ż e

w.

okraszała

szeregach

koszulach

na

przedsobkach

Niekiedy

ramiączka

kolorowego

na

ściegiem

haftu.

zdobionych

zaś

zdobniczym,

koszul
Nawet

haftem

wykonywano

nawet

szwy

kobiecych
jeszcze

z

stebnówka
na

początku



w

trzech

początkiem

czerwonym

koszuli

już z

i to

naszycia

z

nici

piersiach

X X

w.

zakładek

czerwonych.

robiono

nicią

czerwoną.
O

historii

szym

był

Tenże
na

haftu

niezawodnie

ścieg

bywał

chustkach
należy

dawna

należało

chy

i

na

szukać

kobiecych
nićmi

do

w

biały,

oraz

koszulach.

składanie

jako votum.

haftu

powiecie

bawełnianymi

nicią,

zwyczaju

obrusy

ściegiem

kościelnych,
okazalszych

«czerwcowe»

pińczowskim,

płaskim.
motywy

R y c . 76. M o t y w y z d o b n i c z e « w y -

haftów

prągane» na koszulach kobiecych

Najstarszych

a

występujące

się jeszcze

w

gdyż

były jako ręczniki

tuwalnie

więc

w Zalipiu,

od

pow.

Dąbrowa.

rańtuchów

używane

nakrycia mensy,

posługiwano

Najdawniej­

szczególnie

Rańtuszki

do

były

niewiele.

wykonany

podkładany

paramentów

jako

typem

wiemy

wśród

ofiarę,

bawełnice,

Drugim

haft

nieraz

czepcowych

białych

i bawełnie

krakowskiego

pod

amarantowe

tam już w

wyszycia

I połowie

I I połowie

do

mszy,

monstrancję,

X I X w.

X V I I I

w

a

rańtu­

pokrowce

na
w.

itp.

sukmankach
Tegoż

zdobieniu

koloru

bielizny

ko­

biecej.
Trzecim

typem

haftu,

rozprzestrzenionym

wśród

brzegu W i s ł y j u ż w I p o ł o w i e X V I I I w., a n a P o w i ś l u
dwukolorowe
i

chustkach.

koło

połowy

wone
z
W

czerwone
Hafty

rzadka
okresie

X I X w.,

także

i czarne wyszycia na krezach koszul

dwukolorowe:

i czarne trwały

Krakowiaków

jako

krótkotrwała

nadal. W

zielonym

czerwone

X V I I I

w.

jedwabiem —

popańszczyźnianym

kobiety

i

moda,
obok

wschodnich

D ą b r o w s k i m jeszcze z p o c z ą t k u

niebieskie
która

rańtuchy,

powstały
przed

r.

1900,

i

większą

gdy

zwane

ilością

czasu,

były

dopiero

hafty

jedwabiu

koszule

lewym

zapaskach

prawdopodobnie

i amarantowego

ręczniki

dysponując

(ryc. 75, 76), gorSach,

minęła

czarnego

na

X X w.

czer­

zdobiono

bawełnicami.
wyżywały

się

79

R y c . 77. T a b e l a n i e k t ó r y c h m o t y w ó w h a f c i a r s k i c h n a P o w i ś l u
1 — Płacące

8 — k ó ł k o , k o ł o w r ó t , 9 — d u p o c k i , 10 — j a b ł k o ,
15 — k o s y c e k ,

16 — o w s i k z w i s i e n k a m i ,

zdobnictwie

hafciarskim,

bogato zdobione koszule,
rymarzy

i

jedwabiem
i

80

krawców —
albo

stopnickim

pąsową

chustki

które

11 — w i n a ,

17 — l i ś c i a .

21 — k o g u t ,

w

Dąbrowskim.

dziurki, 2 — psenicka, 3 — pecoki, 4 — k ł ó s k a , 5 — krupki, 6 — pscoki z z ą b k a m y ,
12 —

rumianek,

18 — p i ó r k o z g w i a z d k a m y ,

naówczas

bawełną

czepcowe,

pasy

14 — p i ó r k o ,

19 — p i ł k a ,

20

—• m e c h ,

2 2 — w i n a , 23 — k o g u t .

nabierało

dużego

rozmachu.

zapaski, chustki czepcowe oraz należące

kożuchy,

7 — wisienki,

13 — m i e s i ą c e k ,

oraz

haftowano
kołnierzyki

kołnierze
w

do

kierezji. K o ł o

powiecie d ą b r o w s k i m ,

koszul,

mankiety

Powstawały

sztuki dzieła
r.

1870

karmazynowym

brzeskim,

rękawów,

a

wtedy

kuśnierzy,

miechowskim

nawet

przerembki

tj. n a r a m i e n n i k i . N a ó w c z a s
kolor czerwony w hafcie
tywach

roślinnych

kontaktować
W

latach

o

1890

nićmi

r.
o

hafty
kolorze

miechowiankom,

wspól­

jako

podwiślankom

z

browskiego

i

brzeskiego

dobnie

krezki

u

jak

koszul,

też

powiatu

dą­
po­

fałdowane

obszyte k o r o n k ą .

Powiślu
nęło

też

niebieskim.

kobaltu i karminu były
ne

mo­

zaczęto

z

koło

wykonane

też

Dąbrowskim

się

nadto

hafciarstwo
bawełną

koło

czarną

w

i

N a

rozwi­
r.

1885

czerwoną

zastosowaniu

do

krez (ryc. 75) p r z y p i n a n y c h
koszul,
tów

kołnierzyków,

i przodów

Koszul

takich

jeszcze

w

do

mankie­

na ozedlu.



i krez

latach

używano

1905—1914

do gorsetów sznurowanych i za­
pinanych.
K o r o n k i
w

ziemi

w X V I I I

białe

znane

w.

Z

browskim

na

Powiślu

koronki

z nici białej,

już

k o ń c e m X I X w.

wykonywano

czerwonej i żółtej.

h a f c i a r s k i c h .

m o t y w ó w

powyżej rodzaje dawnego
zaginęły

południowym

terenie

cjalne

odzieży
na

pow.

w

Dąbrowa.

haftu

omal

całkowicie na dużym

nadwiślańskim

ludowej

Powiślu

nazwy

R y c . 78. D z i e w c z y n a w k o s z u l i haftowanej n i c i ą c z a r n ą i c z e r w o n ą . Z a l i p i e

Przedstawione

krakowskiego

skich

D ą ­

szydełkowe

S y s t e m a t y k a

nictwa

były

krakowskiej

i dzięki

Dąbrowskim.
słownictwie

zachowały

temu

m o ż e m y

Liczba

jeszcze

przedstawić

ich jest

miejscowych

obszarze Z i e m i
się

wcale

hafciarek.

w

Krakowskiej.

X X

w.

systematykę

duża,

ale

nie

żywe

ornamentów

wszystkie

Tabela gałęzistych

Jedynie

tradycje

hafciar­

otrzymały

m o t y w ó w

na

zdob­

spe­

nazwanych

1 ) g o m u ł e c k i 2 ) krupki 3 ) pecoki ( p ę c a k i ) 4)pecoki z krupkamy 5 ) p o d w ó j n e
pecoki
6 ) dupocki 7 ) kłóska 8 ) psenicka 9 ) galązecka 1 0 ) kółko 1 1 ) liścia ze scebłikamy 1 2 ) serduska
1 3 ) pępki 1 4 ) j a b k o , m o t y w p o d o b n y c z a s e m d o l i ś c i a d ę b u 1 5 ) piórka 1 6 ) k o g u t ( c z ę s t o w k s z t a ł ­
c i e d u ż e g o k w i a t u t u l i p a n u ) 1 7 ) r ó z g a 1 8 ) k o s y c e k 1 9 ) k i e l i c h 2 0 ) rzyka ze scebłikamy 2 1 ) d r a ­
b i n k i 2 2 ) p i ł k a l u b zeby 2 3 ) dziesiąt 2 4 ) śłipia ( m o t y w k o l i s t y ) 2 5 ) wykrącajki 2 6 ) ese ( p a l m e t a )
2 7 ) kobyłki l u b k r o k i e w k i 2 8 ) k a c u s i a l u b k u r c o t k o ( r y c . 7 7 ) .
obejmuje:

Rejestr

tych

że imiennictwo
nazwom
nie

zawsze

czole

w

m o t y w ó w

na

wprowadzone

odpowiada

zostało

z

przynależną

do

nich

tutaj j e d y n i e ze w z g l ę d ó w

h a f t u
kłódkę.

i

naturalistyczna forma
z a s t o s o w a n i e .

Tylni

kwiatowych,

mieszczenie
dowi

skonfrontowany

formą

narożnik

obramiony

ornamentacji na

mankietach.

Przód

(np.

Najpiękniej

chustki zwany
wzdłuż

koszuli

posiada

jabłko,

zdobione

kwiatkiem

brzegu

s u k a c h kierezji.

kogut,

Układ

chustki

były

zwykle

dwie

objętym

wykazuje,

itp.).

chustki

czepcowe,

szlakiem.

zawsze
Takie

na kołnierzu

zakładki,

bowiem

tabelą n a ryc.

piórka

wypełnia

m o t y w ó w

zdobniczą

praktycznych. W b r e w

sugerującym wyobrażenia p r z e d m i o t ó w z natury, m o t y w o m

U k ł a d
na

nazw

wiązane

rombowy

również

jest

odpowiada

których

77

brzegi

układ
roz­
ukła­
czyli

Strój krakowiaków — 6
81

przedsobek

listewka obdziergane są w ząbki a
nych.

Haftowi

obrzeża,
a

listkach,

obramione

stwie

dziurkowatemu
serduszkach

dziurkami,

kobiecego

łącznie
(ryc.

do

nictwo

stroju,

to

dobór

kwiatowych
nie

samo

przemysłu

ludowego, chłonęła
twórcza

ludu —

podkreślić

strój

artystycznego

pełen
tego

krakowski

zarysu

zamieszkałego

haft

kierezji

rodzajów

na
a

plecy

że

ten

przemysłu

technicznego,

kował

podział

domo,

posługiwanie

coraz
łych
i

częściej

pracy

stroju

złocisty
W
skim,

tych

«suk»

galon

kramach,

i

wianki

potarciem
itd.

amarantowe,

I

południowej

wiele

i

żółtą

Cechą

niebieskie,

lub

się

w

u

nas

na



Dąbrowskim.
trójkątnych,

(ryc.

i

obszaru

koszulach,

79,

9,

dziarska

karierę

masom

stroju

10).

forma

wojskową

W

W

z

końca

X V I I I

Miechowie

wieku.

np.

brokatowe

granatowe

z

wia­

Chłopi
w

ma­

wykonywano

i

merynosowe,

kołnierzem

foszmańskiej

wedle

po­

skompli­

p o ł o w i e X I X w. jarmarki

wsi.

zdobną

korzystanie

a jednocześnie

k r a k o w s k i e g o jest, j a k

od

adamaszkowe,

podcieniach

paciorków

kolorowym

szkiełkiem

sklepów

kraciate
czerwone

cudowny.
małych

barchany,
sukno

naszych kramach

i Krystiana

jednak

sztuki

połaci

dużych

uroczysta

zrobił

i to j u ż

karazje

czerwoną,

sznury

przedmiot

itp.

meandrem

innych

Inwencja

dzieło

Powiślu
w

pińczowskich

umożliwiając

potrzeb

suką

o

innych.

i

przemysłu

wyszła

szycie»

na

samowystarczalnej,

wymiany.

zdobione,

Ze

czyli

i

dekoracyjny

prymitywem.

stworzyć

w.

zdob­

M A T E R I A Ł

fabrykatami

sznurkiem

złociste,

setów

dostarczały

Także

wyszywanym

mody

w

szych

centki.

krasę

carskich

w.

wy­

X V I I I

wstążek

«białe

d o m ó w

drewnianych

sprzedawano magierki, czapki rogatki, centkowane płócienka,

kwieciste

82

z

poł.

własnego

w

oraz

stanie g o t o w y m .

bardzo

mieszczących

spinki z koralem lub

W

system

swoje stroje w

gorsety

hafciarod

VIII

kapitalistycznym,

rozszerzał

czarnym

I

że

artystyczny

krakowskiego

system gospodarki

zaspokajały

amarantową,

wstążki,

lub

w

zakupywali

białe

tj.

układzie

szerokiej skali

sprzedawano

włóczką

i

W

zęby,

13).

się w

miasteczkach

sukmany

w

uderzał

duże

rozwój

materiałami

najefektowniej

skąlbmierskich

W Y T W Ó R C Y

Rozwój

należy,

się

R o z d z i a ł

stępu

w

również

tchnęło

kobiecego

poziom

kierezji

typ

w

kwiet­

trójkątach

nimi.

szkiełek,

obcymi

w

lat

X I X

ale

fabrykatów

dodać

przejawił

zdobnictwo

właśnie

(ryc.

gałązek

wyrazu.

hafciarstwa

męski

artystyczne

romantyzmu

kupnych

najwyższy

strój

kołnierzach

wysoce

z

i nad

pozbawiona

z

z

boku

150

połowy

wszystkiego, co

wschodnich

osiągnęło

z

szychu kramnego,

zmagań

i z

zębach

hafciarskiego,

ze

bowiem

regionalnego

dekorujący

sprawiły,

epoce

i

różnych

fartuchach

i

Natomiast

Zamaszyste

potrafił

dołem

pińczowskich

krakowska,

się od

motywy

wyprąganie

ostatnich

kierezji

ornamentu

należy —

przez K r a k o w i a k ó w

zapaskach

opadających

to

wycięte

ciągu

kołnierzach

wieś

chciwie, odwracając

a

L u d

Do

które

w

tj.

często

sukmanach

chustek aksamitu,

miejskiego,

zwycięsko.

w

stosowanie

zaś

się

na

na

rózgi

rozmieszczony w

dokonał

ozdób

zwykle

towarzyszy

Zapaski

występujących

kolorowych tybetów,

w y r o b ó w

i kwiatach.

krakowskiego

układów,

10) —

9,

zdobią

krezach

cechuje haft roślinny

stroju

linijnych

na

Z

Kindla w

używane

początkiem

i

fabryki

kwiatami:
Graslitz.

Korczynie

na

X X

fabryka

Chustki

w

do

przodów

do

Skfidla

ziemi

w

różowych

Mistku,

wieś

w

przeróżne

i rękawów

po

białe

Ferd.

kraciaste,
materiały,

i

prawym
kropki,

brzegu
a

w

gor­

świecidełka.

austriackich,

Mladka

w o d ą

kaftanów,

szkiełka

czeskich,

krakowskiej

granatowym

drelichy,

pierścionki,

nawet poświęcane

czeskie

firm

skalbmier-

chustki pasiaste,

na

angielskiego,

się w p ł y w y

tłem

krzyżyki,

się

rynku

cygankami,

zwane

sprzedawano

podszewki

wieku
z

koziki

rozchodziły

wojska

krzyżowały

chustek

korali,

oraz medaliki,

miasteczek

m u n d u r ó w

jarmarkowych

następujące
falistym

z

W

i

na

pasiaste perkale,

szwaj­
Wisły

obrzeżonych
Starchenbach

kolorach z drukowanymi bukietami w

na-

rożnikach
zwane

wyrabiała

u

nas

czerwonymi
oraz
także
stwa

firma

H e r m a n Tiickel

różami

w

przemysł
oraz

bordiurze,

w

fabryki
Pod

rzutkami

W

ośrodek

promieniowały

tyrolska

a

sukmany

białe

w

spódnice
pow.

Czeskiej Lipie.

firma

na

Śląsk

szyto z

Radłowie
Dopóki

ludowym,

w

przemysłu

się w

złożone

Topoli

trzosy
w

pow.

miejski
szły

parobskie

szerokie
w

Chustki

winnych,

Rosenthal

potrzeb

sukienniczego,

a

we

z

brał

chałupniczego

i północną

czarne
dużymi

Voralberg

ludności

część

udział
hafciar-

ziemi

jędrychowskiego płótna

pińczowskim

fabrycznego
formy

niektóre

produkcji, nim

i jędrzejowskim —

dziedziny

przemysłu

weszły

stadium

w

szynie w pow. j ę d r z e j o w s k i m siano jeszcze d u ż o lnu i p r z ę d z i o n o ,

sokie,

gron

kra­

tj. z

ze

fa­

sukna

Częstochowie.

wpływem

przekształcając

W

i

Braci

jednak

przemysłu

gospodarczo

w

kwiatów

zaspokojeniu

powiecie brzeskim i d ą b r o w s k i m

Andrychowie,
w

z

wyrabiała

krajowy. Żarki, jako

kapelusznictwa,

i Venzel Vedrich

szwajcarskimi

kupców

szwajcarska Tschudi-Schwanden.

kowskiej. W
bryki

przez

za

brzeskim

przemysł
Wisłę

z

K ę t

i

zaś

konfekcyjny

magierki

kapelusze

pow.

tkano

z

płótno,
nie

Tyńca,

celenderki z

białe

do

rozpoczął

głównego

Myślenic,

Wilamowic —

ale

dziewiarstwa

rogatywki
dla

własnej

cofały
W

sąsiednim

oddawano

je

walki konkurencyjnej

ośrodka

pasy

ale t k a n o w

bielenia

czerwone

zaś

ludowego

zamierania.

z

Tyńcu.

góralom.
przemysłem

ludowego,

z Krakowa,
potrzeby

się,

Węgle-

wy­

skórzane,
wytwarzano

pińczowskim.

R y c . 79. K r a k o w i a k

w b o g a t o haftowanej

kierezji z pow.

pińczowskiego.


83

Ośrodkiem
rozchodziły
po

lewym

zwane

kożusznictwa

się

na

brzegu

cały

Wisły

«wiślickimi»,

zdobnictwem.
okaz

nie

czyński,

O

się w

wyszywane
N a teren

mierskiego

szły

albo

białe

kożuchy
bogatym

tych,

muzeum,

potem

w

i

których

też przemycano

terenu

południe

od

baranie,

Tarnowa

które

jako

długie

Wisłę

Po

r.

barwione

moda

opierzanki

szył

i

płótnianki

w

kilku
i

haftował

r e

zje

dzikie

były

z

Koszyc zwane

żółtymi,
m o ż n a
kach

czerwonymi
w

w

Okazy

w

pow.

W

r.

gdyż

szył

szelążki jako
że

degeneracji

do

chłopomańskiej

Kopciowa

było

splatano
6

dawały
mody

84

1825

w

pow.

w

pow.

Piękne

się

jeśli

rubli,

kie-

Skalbmierzu,
brązowe

gdy

ale
suk­

nićmi

spotkać je

pińczowskim

40

szył

Wiślicki.

Żabca

koło

w

były

w

było

i Kobylnichmielnicka

się cekinami

oraz

jako

r.

strojów

1930
np.

sami.

w

w

ślubnych

Topoli,

a

kostium

z

w

Chałupkach,

Przygotowanie

zaznaczały

potem
szyli

w

w
i

I I poł. X I X w.

Wypożyczane

szatni
atelier

się

złotym

i

srebrnym

teatralnych, j a k

Polsce jeszcze

posługiwaniu

doprowadziło już w

mieście

wyszytymi

kostiumerów

X V I I

kierezje

krakowskie

prywatnych

Ratajach w

źdźbła

pow.

szyli zawsze

niedojrzałe,
przez

jeszcze
pasterzy

zielone;

kapelusze

z

płótna

ilości

taśmy

robiono
w

krawcy.

specjalistki, j a k

np.

Pińczowie.

odpowiedniej

Busko-Zdrój

służyły
podmiej­

lnianego.

pleciwa

ze

Kapelusze

słomy

należało do z w y c z a j o w y c h o b o w i ą z k ó w pasterzy. Pleciwo p o d względem,
W

Nie­

zerwanie

fotografów

niektóre

dawniej

wieku.

całkowite

pleciwo

Żabcu

pleciwa

« w

cztery

i Komorowie

zszywały

żytniej
technicz­

słomki»

pleciono

gospodynie w

do kapelusza w s t ą ż k ę c z e r w o n ą lub niebieską, czasami czarną a k s a m i t n ą

w

domu

pod

tzn.

4

łub

i

do­

wpływem

miejskiej.

jednej

dynie

się szeroko,

Stradowie

wymysłem

ornamentalnym.

w

i

Przygotowywane

Szewców
w

Chłoń,

brzeskim

Łojek.

cieszyły

kobiece, j a k s u k i e n k i tj. futra, s u k m a n k i i ż u p a n y

gorsetów

chłopi

różne.
cztery

słomek.

parady

krawcy jak

pletli

rozgłosem

kierezja koszycka

używane

obfitość

ludowym

względem

odzienie

czynna

nie m ł ó c o n e j
nym

pod

szyciu

Niektórzy
słomkowe

1850

i

Bo-

r.

krawiec

sukmaniarzy w

z sukami czerwonymi,

okrasa haftu

przesadna

z tradycyjnym zdobnictwem
do

w

Stanisław

K o m o r o w a
r.

w

sukmany

było już w

kierezje

koło

Oleś

C e c h o w a ł y je duże kołnierze, zdobione

w

kosztowała

kierezji proszowickich

jest,

skich. Z i m o w e

dla

rozchodziły

jędrzejowskim,

1882

oraz s z e l ą ż k a m i nie b y ł y n o w s z y m

faktem

Jedynie

koszyckimi.
K i e r e z j e te

i

się

12.

białych

galonkiem
sądzono,

buskim.
tylko

lub

zielonymi.

Motkowicach

pow.

sukmana —

mniej

żółtymi

i

1914

R a d ł o w i e w pow.

dziełem

największym
many

W

r.

na

północnych.

Otfmowie

J . Bojki

sukmany

Busko-Zdrój

pow. D ą b r o w a T a r n o w s k a .

przed

wedle

krawców.

Sukmany
R y c . 80. Z o f i a S z a b l i n a , h a f c i a r k a z G r ę b o s z o w a ,

robił

Gręboszowie

W

się

kożuchy

przyjmować

krawiec

rusowej w pow. d ą b r o w s k i m .

ko­

kożuchy

przyjęły

zaczęły także u sąsiednich krakowiaków
Sukmany

białe

Ćmielowie,

tańsze

1920

brązowo

nowa

różne

skórkowymi

robione w

przez

lasowiackiego.

M ą t

skórką w

krakowsko-sando-

I I poł. X I X w.
żółte,

żaden

pisał Józef

kutasikami

pogranicza

krótkie,

Stamtąd

krakowskiej

sąsiadom

że są « p o bokach k o l o r o w ą

serduszka

z

wspaniałe,

kożuchach

zachował

Wiślica.
ziemi

imponujące

zdobione».

żuchy,

była

obszar

wsi,

wiejskich
w

było

wielu,

Gręboszowie,

było

gdyż

buty

w

1825

r.

dratwami, a najlepszy z nich S z y m o n

dawniejsze
kilku

były

szewców,

Dzięciołowski

nietrwałe.

którzy

zaopatrywał

Wedle

szyli buty
w

obuwie

J.

Bojki

wywrotki
nawet

je­

dwór

i

plebanię.

środka,

Wywrotkami zwały

skutkiem

czego

część

s i ę te

buty

cholewy

stąd,

górą

że

szyto je n a

wywiniętej

wywrót

ukazywała

tzn.

stronę

prawą

stroną

prawą.

czyli buty ze sztylpami b y ł y de facto d ł u ż s z e o d i n n y c h . M ó w i o n o , ż e gdy je k t o ś silnie
na

nogę,

sięgały

tego b ł o t o
Buty
nie

te

rową
rała

w.

w

Kobiece

szewcy


do

harmonijkę.

w

nich

buty

z

i

nadawał

zdartej

Szczurowej

z

z

wodzie

i

na

nym

i

przysiółka

Otfinowa

niebiesko-czerwonym.

wiecie

dąbrowskim

wyprąganiem,

była

sitkami,

mylnie

po

krez

bucie

z

X .

12.

N a

S z a b l a
cielka

ur.

6.

nowej

mody.

z wyprągiem
III.

1884.

Leona.
z

W

w

W o j t y t ó w ,
w

(ryc.

(1871—1935),

Macieja, ur.

1938.

Była

7.

dla

rozłaziły.

nogę.

Obuwia
su­

i

wykonywali

końcem

okolicznych,

od

z

obcie-

sięgając
w

był

na

przegubie

unii kolejowej

z uznaniem,

«Wieslaw»

W

nowatorka

okolicy

Tar­

Zakliczyn,
że «chłop

na
mógł

czepcowych
wśród

26.

w

w

hafty

hafciarką

motywów.

Ł o ś , ur.

która

haftowaniu

nicią

11.

zdobiła

z

zdobniczych
Żelichowie

H e l e n a

poszewki

czepcowych,

i

bogatym
Żelichow­

się

Z o f i a

i

krzewi­

haft

K a s a ,

V I I . 1886

R o z a l i a

po­

zapasek i kwie­

wybiła

biały

ur.

r. o r a z

B o d u c h ,

artystek igły z a j m o w a ł a

chust

Królikowska

Pilczy

koszul,

W

1857.

czerwono-czar­

białe

W

zaś

izby,

r.

Zapasterniczu w

kwiatowymi.

i powały

czerwoną

miejscowych

I I I . 1873,

mistrzynią

hafciarek

białym,

hafciarskich form

M a r i a

petersburskiego

była Katarzyna
hafcie

Gręboszowie

wzorniki

była

w

z wyd.

uprawiającą

motywami

I I I . 1876.

znana

chustek

się

dla­

się uwierałaby

szewskiego

m ó w i o n o

celująca

dekoratorka pieców

miejsce

lewą

czyli sfałdowane

Dąbrowskim,

1860,

dużymi

jako

gorsetów

pierwsze

żona

80)

malarka,

haftowaniu

r.

ur.

Wykonywała

hafciarką

Zalipiu

nicią jeszcze

1877

uprawiała

Jako

specjalistka

X I .

i

wciągnął

ćwieków,

Kitowicz). Każdą

południe

rękodzieła

najwybitniejszych

Rcdak

Ł a t a

pisał

jarmarkach

K . Brodzińskiego

na Powiślu

dziurkami oraz

B r o n i s ł a w a

jak

bocznymi

zborkami,

skiej p r a c o w a ł a j a k o m a l a r k a - d e k o r a t o r k a izb wiejskich oraz
cistych

prawą,

szwami

staszowskich

u r . 2.

Ostatnią

Halina

z

użycia

przemokły».

Najstarszą, jaką znaliśmy hafciarką
Goruszowa,

tzn.

ośrcdków

R y c . 81. T a n i e c k r a k o w s k i — d r z e w o r y t w sielance

z

bez

skutkiem czego buty

na

(jak

szyte,

przeciwnym razie zsychając

każdym

butach
nie

padliny

karbami lub

największych

O jutowych
w

w

dratwę,

się tak

i rozwozili je

buty

tych było

jednym

z

węgierskiego

to

wyłącznie

przepiłowało

nich

skóry,

Były

Z b o r k ó w

stać

łatwo

kroju

Żabna

zaś Staszów.
tydzień

Wywrotki były

przez 7 miesięcy —

Łańcuta.

n ó w — R z e s z ó w
północy

z

szwach
i każdy

surowej

dębiono

nogę.

X I X

z

pachwiny.

w

obszerne

nigdy

skórę

wschód

do

zaschnięte

były

szyto

m u

do

Wywrotki

31.

jako
żona

J a n e c z k o w a

zapaski

zapasek i

czerwoną
fartuchów

85

(białych
biła

spódnic)

się M a r i a

nicią

białą

K a c z ó w k a ,

czerwoną, Agnieszka
żona

oraz

Wojciecha,

koszul

ur. 27.

Janas,

D y m o n o w a

A n t o n i n a

K a c z ó w k a

i

dycyjnego

zdobnictwa

regionalnego.

lest

to

już

tradycyjne
w

M a g d a l e n a

schyłkowa

wschodnich.

faza

przemian

wcześniej,

kilkanaście

niż

łoktusze,

różniała:

dziurki,
1 4 2

porzeczki
Po

r.

w

alby

listki, k o ł a ,

je

spośród

W

pojawiać

się

F e l i c j a

malarki

wielobarwne

zaczęły

nadto

J u l i a

K o s i n i a k o w a

i

które

dekorujące

malowane

haftem

białym

regionalnego

F e l i c j a

ściany

«Włościanie

przetwarzać

lub

czarnym

1871

Krakowa

okolic

zaś

bezimienny

czynnych
z

było

Proszowic

uświetniała

chustki

jej hafty

kurze rapki,

jagódki

się

u r . 8. I . 1 8 8 1 .

motywy

wy­
oraz

do

zmieniających

z Pasieki

Otńnowskiej

tom

N a z w ę

o

stroju

po

Zalipia,

znane

w

hafciarskie

(ryc.

jako

próbują

67),

zrywając

Ź R Ó D E Ł

od

zarysie»,

stronie

nadał

raczej

kwiatowymi,

J ó z e f a

K r a k ó w

M ą c z y ń s k i e g o ,
1858,

którego

a u t o r w y d a n e g o p r z e z J . B e n s d o r f a pt.

ludu polskiego,

Świątniczan

z

X

wyszła

bezkrytycznie podział

i Skalbmierską,

uwagi

K r a k ó w

1863.

Krakowiaków

Z a nimi

miano

Kopieniaków,

skalbmierskim podał

w

serii

wiele

Kopiejników

obejmującej

nie

bała­

Opowiadania

zaś O.

na: Ogrodników,

galicyjskiej, a K r a k o w i a k o m ,

autora

K o l b e r g

Prądniczan,

zamieszkującym
czy

Kopijników.

Krakowskie,

lecz

I.

Typologiczne
tury.

I) podał

Proszowską

Kieleckie

Krakowia­

czerwonym.

z

Skawiniaków,

Niektóre

pajączki,

C u r y ł o w a

na

i

krakowiaków

ubiorach, zwyczajach, obyczajach

(Krakowskie

Ziemię

1900

tra­

hafciarstwo

cechujących

izb oraz piece ornamentami

podziału

mutnych twierdzeń powtórzył

Kijaków,

W o j t y t o ,

obszarze

r.

przystosowywały

M a g i e r a

C H A R A K T E R Y S T Y K A

o

na

W i d e r s k a

zdobin

nicią

Fretka,

kontynuatorkami

haft biały, k t ó r y m

(centki),

R o z d z i a ł

książeczki

W i k t o r i a

K o ł o

K a t a r z y n a

systematyce

hafciarki,

nich należała

ludowe,

zdobiny

tradycyjnym

Próba

i

były

hafciarstwie

zarejestrować.

cycoski

gwiazdki,

te

Proszowice—Szczucin dawne

których

i czerwoną,

kościelne.

zdobione

wy­

brzeskim.

Natomiast

z

nadto

wiejskich. D o

powiecie

wybitne

a

linii

czepcowe

hafciarek

ur. 12. I . 1909,

F e l i c j a

Hafciarki

regionalnym
od

chustki

innych

.

1920

się g u s t ó w

w

Z

Kaczówka,

W o j t y t o w a ,

zdołaliśmy

hafciarek,

u p r a w i a ł a jeszcze haft nicią n i e b i e s k ą
czepcowe,

wykonująca

O b a r t u c h .

G d z i e indziej tj. n a p ó ł n o c

upadło

Słomnikach

I I I . 1895,

czerwono-czarnym.

ur. 19. I . 1902, Anna

J u s t y n a

k ó w

haftem



wydzielenie
wysunęła

znamionujących

ubiór

grupy

krakowiaków

praktyczna potrzeba

ludowy

na

wschodnich

nie

wywodzi

określenia

zespołu

terenach

obszaru

wschodnich

z

litera­

kostiumologicznych

się więc

cech,

zaludnionego

przez

Kra­

kowiaków.
W

pracy wykonywania

rzystaliśmy
zealnych
domości

oraz

4)

Królestwa

Królestwo
k ó w
prace

materiałów

informacji do

podawanych

Opis

rysopisu wielości

źródeł:

G o ł ę b i o w s k i ,

tościowych

86

czterech

odmian

1) l i t e r a t u r y , 2 )
naukowych

przyjętego

materiałów

zdobytych

drogą

typu

kostiumologicznego

ikonograficznych
badań

przez

mających

autorów

Polskiego

Polskie

z r.

ścisły

W ł a d y s ł a w a

którego

dzieło

zagadnienia

w

1859,

związek

L u d

typologii

późniejszych.

dwóch
zasobne

tomach

Z

z produkcją

wydany

sukman
połowy

r.

nie tylko

S i a r k o w s k i e g o

Polski

1850
w

cenne

ubiorów

odnoszące

w

X I X w.

wyróżnić

przyczynki do

do

dostarcza

szczegółów

W o j c i e c h a

krakowskich. W
się

stroju

Źródłowe

K i t o w i c z , a w

1830

oraz wiele

oraz

3) z a b y t k ó w

terenowych.

o stroju K r a k o w i a k ó w wschodnich p e d a ł w X V I I I w. J ę d r z e j

Ł u k a s z

nie

z

ko­
mu­
wia­

X I X w.

wiele

war­

autentycznych,

należy

dwie

prace:

S z y m a n o w s k i e g o

gospodarczych

I I poł. X I X w.

północnego

obszaru

stosun­
cenne'są
Krako-

wiaków
się

do
Z

w

tak j a k z
obszaru

początkiem

H a u r a ,

materiału

a z końcem

przez D e b u c o u r t a .

Z

J.

dzieła

L e w i c k i e g o

rysunki

do

początku

D e m o r a i n e ' a ,

z

których

gwasz

w

świetne

artystyczne

biecego

w

części

kumentów

pozycji.

Krakowie,

A

J a k u b a

wyróżnia

Preka,

się drzeworyt

akwarele M i c h a ł a
Zienkowicza

kolorowane

sztychy

a wreszcie

zdobnictwa

zaludnionego

w

przez

wreszcie

znajdują

drukowanego
wykonał

odnoszące

r.

1693

zamieszczony

z r.

już

od

r.

p r a c y niniejszej

Lipsku

Thierry,
w

później
litografie

1838—1841,

następnie

«Wesele»
odzieniu»,

1864—72 W ł a d y s ł a w a

S z e r n e r a

kożuchów
do

w

potem

zimowym

1831 r .

męskich,
stroju

Krakowiaków

się w a ż n e

z

S t a c h o w i c z a

«Skalbmierzak

materiałów

wykonywane

przygotowywaniu

wśród których

stroju

B o j k i ,

i akwarele J . P. Norblina, sztychowane

kierezji

ludowego

wschodnich

1869.

Bez

d z i s i e j s z a w i e d z a n a s z a o s t r o j u k r a k o w s k i m s p r z e d 100

p o m o c ą

w

w.

Józefa

Najobfitszych

K r i e g e r a ,

D u ż ą

rozwoju

dokumentacje

obszaru

ważnych

w

Gręboszowa

82. C h o r ą ż y k o s y n i e r ó w w w o j s k u p o w s t a ń c z y m

Skalmierskim.

I g n a c e g o

X V I I

w. rysunki

W o j n a r o w s k i e g o

kierezjach»

Ryc.

chodniej

Okruszyny z

X I X w.

Leona

akwarela

«Krakowiacy

z

X V I I I

S u c h o d o l s k i e g o ,

grafie

w.

południowego.

ikonograficznego

dziele

X X

były

nam

ikonograficznych

lat b y ł a

by uboższa

Muzeum

unikaty nieodzowne w

stroju

ko­

południowo-za-

dostarczają

tych

zbiory

oraz
z

o

foto­
do­
wiele

Etnograficznego

ustaleniu

historycznego

krakowskiego.
badania

półn.-zachodniej

terenowe.

części

zasięgu

W

określaniu

korzystałem

charakteru
z

wyników

stroju k r a k o w i a k ó w
badań

prowadzonych

wschodnich
w

r.

1952

87

pod

kierunkiem

U . J., także

z

doc.

badań

dr

adiunkta

Plastyki
w
się

mgr

Śladkowie
do

wreszcie,

że w

Muzeum

sługą jest
ściegów,

u

i

zasięgu

styku ze

prowadzonych

Krakowie, a w

okolicy,
tzw.

w

r.

a

także

sukmany

strojem

Korzystałem

1951
z

pod

w

studentów

zachodniej

dzikiej

świętokrzyskim

tajemnicy

efektownych

wykonanych

zielonymi

paskami

oraz

mgr

granicy

krojów,
mgr

fałdów

safianu

na

Z.

z

i

absolwentów

granicy

materiałów

prof.

zasięgu

dr

Z

dla działu

S z e w c z y k a ,

biodrowych

stroju

w

pasach

którego

Badania

R e i n f u s s a
odnoszących
Krakowiaków

przyjemnością

wykonanych

białych

Sekcji

R o m a n a

wschodniej

przez

S z e w c z y k a

J. K a m o c k i e g o

i sandomierskim.

K r a k o w i e przez

wyjaśnienie

również

kierunkiem

materiałów

p r a c y tej k o r z y s t a m z r y s u n k ó w

Etnograficznym

wzdłuż

przez

szczególności kustosza mgr Z d z i s ł a w a

K a m o c k i e g o .

PIS, zebranych

Wielkim

określenia

wschodnich

w

J a n u s z a

Ludowej

K u t r z e b y - P o j n a r o w e j

kontrolnych

M u z e u m Etnograficzne w
i

A n n y

zaznaczam

inwentaryzacji
niesporną

kierezji, oraz
krakowskich.

za­

wypukłych

P R Z Y P I S Y

1

M a p a W ł a d y s ł a w a Semkowicza « S ł o w i a ń s z c z y z n a zachodnia i wschodnia w w.

2

Stanisław Arnold,

3

W ł a d y s ł a w Semkowicz «Polska za Kazimierza

4

K a p , kapie — podobnie j a k k a p k a ,

Geografia historyczna Polski, Warszawa
W.»

1951,

s.



64.

(mapa).

czepek, c z a p a , c z a p k a , t a k ż e k a b a t , k a p o t a , k a p e l u s z , k a p i s z o n ,

kapuza,

k a p l i c a itp. w y w o d z ą s i ę ze w s p ó l n e g o ź r ó d ł a — ł a c . c a p p a .
5

Przyjaciel

6

R o m a n R e i n f u s s w b a d a n i a c h t e r e n o w y c h w rejonie k i e l e c k o - s a n d o m i e r s k i m ( P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1952, N r

Ludu, Leszno,

1846.

s. 42) u s t a l i ł p o ł u d n i o w ą g r a n i c ę z a s i ę g u z a p a s e k n a r a m i e n n y c h n a l i n i i P i e r z c h n i c a , Ł a g ó w , N o w a
' W ł a d . Siarkowski,
8

9

1 0

Gazeta Kielecka

M a t e r i a ł y do etnografii l u d u p o l . z o k o l i c K i e l c . Z b i ó r do
1874

( Z wycieczki w

Opis K r ó l e s t w a Polskiego, W a r s z a w a
Orli Lot,

1929,

X s.

1 1

Stanisław

1 2

Frycz Modrzewski,

1 3

Łukasz

1 4

Niesłusznie

Arnold,

1,

Słupia.

a n t r o p . k r a j . T . I I , 1878,

s.

214.

Łysogóry).
1850,

T . I , s.

140.

202.

Tło społeczno-gospodarcze

O d r o d z e n i a P o l s k i e g o , N o w e D r o g i , 1953,

O Poprawie Rzeczypospolitej, przekł. Cypriana

Górnicki, Dworzanin Polski, K r a k ó w ,

1566

Bazylika

1577,

s.

N-7,

s. 57 i i .

51.

( D z i e ł a wszystkie, T . I . W a r s z a w a

1886,

s.

72).

u w a ż a s i ę M a r c h o ł t a z a p o s t a ć k o n w e n c j o n a l n ą o m a l w typie k o s m o p o l i t y c z n y m . W s z a k ż e typ sier­

m i ę g i c z y k a p o t y n o s z o n e j przez niego o d n a j d u j e m y n a w i e l u X V I - w i e c z n y c h

d r z e w o r y t a c h bezprzecznie p o l s k i c h . Jest

to l e t n i a o d z i e ż c h ł o p ó w ł o w i ą c y c h r y b y , p r a c u j ą c y c h w sadzie, w p o l u l u b ż o ł n i e r s k i e j potrzebie.
1 5

Torba

skórzana

M a r c h o ł t a — fragment d r z e w o r y t u n a k a r c i e t y t u ł o w e j

S a l o m o n m ą d r y z m a r c h e l t e m g r u b y m a s p r o s n y m » , d r u k H . V i e t o r a r.

książki « R o z m o w y ,

które myal

kroi

1521.

1 6

T a d e u s z S e w e r y n , S t a r o p o l s k a grafika l u d o w a , W a r s z a w a

"

O m n i u m fere g e n t i u m n o s t r a e aetatis h a b i t u s n u n q u a m ante h a c aediti — F e r n a n d o B e r t e l l i A e n e i s T y p i s e x c u -

debat 1563
1 8

1 8

gendą

1956,

s.

130.

Veneris.

D r z e w o r y t ten z n a j d u j e s i ę w

d r u c z k u z X V I I w . pt. C o l l o q u i u m J a n a s a K i e c h y z S z y m o n e m .

M a g i e r k a w c h o d z i ł a do s t r o j u l u d o w e g o j e s z c z e w ś r e d n i o w i e c z u . W i d z i m y j ą j u ż n a m i n i a t u r z e w K o d e k s i e z le­
o

św. Jadwidze, przepisaną w

r . 1451

z polecenia k s . R u p e r t a

L i g n i c k i e g o d l a bogatego m i e s z c z a n i n a w r o ­

c ł a w s k i e g o , A n t o n i e g o H o r n i g a . W y s t ę p o w a ł a n a Ś l ą s k u , w P o l s c e p o ł u d n i o w e j i n a W ę g r z e c h . S t ą d jej n a z w a : c z a p k a
węgierska,

a

od

j ó w n a l e ż a ł o do
2 0

M a g y a r — m a g i e r k a . Z a B a t o r e g o b y ł a c z ę s t y m n a k r y c i e m g ł o w y w c a ł e j P o l s c e . P o d c z a s turnie­
s p r a w n o ś c i rycerskiej j e c h a ć k o n n o w p e ł n e j z b r o i , a p o d n i e ś ć z z i e m i m a g i e r k ę

J e d n a z m i n i a t u r k o d e k s u O s t r o w s k i e g o z r. 1353

p ł a s z c z y l u ź n o w i e s z a n e n a p l e c a c h b u r e s u k i tj. p ł a t y s u k n a z w i s i o r a m i w ł ó c z k o w y m i u
2 1

razja»
2 4

białych

cit., s. 6 4 ) : « k i r , c z a r n e , k o s m a t e nieco s u k n o , grubej ż a ł o b y s t a w a ł s i ę

oznaką».

S z y m o n S t a r o w o l s k i n o t u j e , ż e « ż o ł n i e r z e s t a r o p o l s c y p o w i e r z c h o w n e rzeczy lekce w a ż a j ą c , w k a r a z y i i w s z a r y m

s u k n i e c h o d z i l i , z e s z ł a (ta o d z i e ż ) p o t e m n a
2 3

do

narożników.

K i r e m l u b k i e r e m n a z y w a n o t e ż s u k n o c z e r w o n e n p . j a k o a p o t r o p e u m wieszane u c h o m o n t ó w z a p r z ę g u wesel­

nego. G o ł ę b i o w s k i (op.
2 2

kopią.

dowodzi, ż e c h ł o p i d o l n o ś l ą s c y z X I V w. nosili

hajduki».

S t ą d s t a r o p o l s k i e p r z y s ł o w i e : « F r a s z k i a d a m a s z k i — kierezja to g r o n t » l u b « N i e m a s z c i , j e d n o j a k o n a s z a k a (Rysiński).
J e ż o w s k i w E k o n o m i i r. 1648

pisze:
P r z o d k o w i e o s z a r ł a t nie

dbali

Wojewodowie w szarzy chadzali
D z i w n a r z e c z , k a r a z j i j u ż teraz nie
I n a lundysz niektórzy słudzy się
Szukają barwy, coby była od
W s p o m n i a n a tu szarża,

to s i e r m i ę g o w e s z a r e s u k n o s a m o d z i a ł o w e ,

znają
gniewają

bławatu.
a l u n d y s z to

luńskie. sukno,

pakłak

(Packlaken),

s u k n o n a p ł a s z c z , grube, ziarniste, h o l e n d e r s k i e .
2 5

N a z w a g i e r m a k w y w o d z i s i ę z tatarskiego

2 7

U

armiak.

szlachty z a r o s t nie t r z y m a ł s i ę j e d n e g o p o r z ą d k u . G ó r n i c k i p i s a ł : « W i ę c j e d n i g o l ą b r o d y a z w ą s y c h o d z ą ,

d r u d z y s t r z y g ą b r o d y po c z e s k u , trzeci p r z y s t r z y g a j ą po h i s z p a ń s k u . I o k o ł o w ą s a z a ś jest r ó ż n o ś ć , bo

go d r u d z y n a

89

d ó ł g ł a s z c z ą , a d r u d z y w g ó r ę j e ż ą . J e ś l i z a ś kto n i c b r o d y nie ustrzyga i do
b a r d z o s n i ą ź l e » ( G ó r n i c k i , op. cit., s.
2 8

s.

tego n a j d u j ą w i n ę , w e z b r o i

powiedąją

73).

S k a r g a ze w s i D u p i c e w powiecie b ę d z i ń s k i m w A c t a D e c a n i et Officialis o d

1511—1559 ( W i s ł a 1892,

T. VI,

850).
2 9

3 0

M u c h a j e r l u b m u c h a i r o d tur. m u c h a y y i r z a c h w y c a j ą c y ,

wspaniały.

Jest to j e d e n z o l e j n y c h o b r a z ó w « T a n c a s m i e r c i » w k o ś c i e l e B e r n a r d y n ó w w K r a k o w i e .

Pod

nim. mieści

się

napis:
I ty K m i o t k u
W

spracowany

ś m i e r t e l n e ś s i ę w y b r a ł tany

Niepyszna D a m a z

Oraczem

Tak

bogaczem.

tańczy jako

z

3 1

J . K . H a u r , S k ł a d abo

3 2

Jędrzej Kitowicz, Opis o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w za panowania Augusta I I I , Bibl. Nar. N-88

rozdz. X I X .

3 3

Wład. Siarkowski,

s.

3 4

Crescentyn, O p o m n o ż e n i u i rozkrzewieniu wszelkich p o ż y t k ó w , K r a k ó w

3 5

Skarbiec znakomitych s e k r e t ó w oekonomiey, K r a k ó w

M a t e r i a ł y do

etnografii l u d u p o l .

1693,

s.

155.

z okolic Kielc, C z . I I I , K r a k ó w
1571,

s.

1880,

100.

216.

T a m ż e s. 217. « T w a r z c z y ś c i a w y b i e l a . P r z e c i w w i a t r u n k o m ż y w o t n y m i n i e s t r a w n o ś c i t a k ż e p r z e c i w k w a ś n e m u

r z y g a n i u p o m a g a h a n y ż w a r z o n y w winie. B o l e ś c i t e ż w n ę t r z n e , k t ó r e z z a z i ę b i e n i a p o c h o d z ą o d d a l a . T a k i e ż i p r z e ­
c i w b o l e ś c i m a c i c e n i e w i e ś c i e j p o m a g a w a r z o n y z k o n f e k t i ą , k t ó r ą w A p t e c e z o w i ą m a g n a trifera.
w ą t r o b y też pomaga warzony z innymi ziółmi o d m i ę k c z a j ą c y m i . Przeciwko siności z urazu
p o d o c z y m a . P r o c h t e ż iego b a r d z o m n o ż y m l e k o n i e w i a s t a m a m ę ż o m p l e m i ę kto
3 8

go

Przeciw zatkaniu

z w ł a s z c z a n a twarzy albo

p o ż y w a w karmiey albo piciu».

W ł a d . S i a r k o w s k i , P r z y c z y n e k do m a t e r i a ł ó w o s t r o j u c h ł o p s k i m we w s i K r z y ż a n o w i c e p o d P i ń c z o w e m w X V I I I w.

W i s ł a V I I 1893, s. 293—296 ( Z . i n w e n t a r z y s p a d k o w y c h , z n a j d u j ą c y c h s i ę w w ó j t o w s k i c h a k t a c h z X V I — X V I I I w.
d o r. 1777:

A c t a villae K r z y ż a n o w i c e , seu v a r i a e gestarum sequenti m o d o e x p e d i t o r u m , t a m l a t i o n e a r e a r u m ,

rum, quam aliarum
3 7

3 8



domo-

p o s s e s s i o r u m e t i a m i n v e n t a r i o r u m p o s t defunctos o r d i n e d e s c r i p t o r u m ) .

K i t o w i c z , op. cit., s.

306.

T a m ż e : « W d a l s z y m czasie p a n o w a n i a A u g u s t a I I I n a s t a ł y p o d k ó w k i p ł a s k i e n a k s z t a ł t k o ń s k i c h , t r z e m a ć w i e ­

k a m i do p o d e s z w y przybite. N a r e s z c i e p o d k ó w k i w s z e l a k i e z a r z u c o n o , n a miejsce k t ó r y c h n a s t a ł y o b c a s y » . N i e m n i e j
w s ą s i e d z t w i e pracowni i k r a m ó w szerokich istniały nadal w miastach budki, w k t ó r y c h k o w a l o k u w a ł plebsowi buty
podkówkami.
3 9

W o j c i e c h S z y m a n o w s k i , K r ó l e s t w o P o l s k i e c z y l i n a j d o k ł a d n i e j s z y o b r a z tego k r a j u , W a r s z a w a

4 0

Opis

Królestwa

Polskiego

pod

względem

zwyczajowym i obyczajowym, Warszawa
4 1

Jakub Bojko, Okruszyny

1850,

historycznym,

t. I I , s.

statystycznym,

rolniczym,

1859,

fabrycznym,

s.

73.

handlowym

51.

z G r ę b o s z o w a , L w ó w 1911, s. 76 pisze, i ż dzisiejszy r o l n i k w y o r a w s z y w p o l u s z c z ą t k i

d a w n y c h p o d k ó w ^ k , « n i e m o ż e n a w e t o d g a d n ą ć do -czego to m o g ł o
4 2

K i t o w i c z , op. cit., s.

4 3

D r o j e t — t k a n i n a z franc.

4 4

Z regestru u b i o r u po D z i u r o w e j z K r z y ż a n o w i c r, 1755

służyć».

8—9.
trois, g d y ż b r a n o po

3 nitki n a

wątek.

« k o s z u l e k sztuczkowych pięć z c z a r n y m szyciem, j e d n a

z bialym».
4 5

T a k i e « n o w e m o d y » p o s i a d a p o c h o d z ą c a ze wsi s z y n k a r k a m i e j s k a n a d r z e w o r y c i e « L a m e n t n a d u m a r ł y m

d y t e m » z w.

kre-

XVII.

4 6

S e w e r y n , S t a r o p o l s k a grafika l u d o w a , s. 32,

4 7

Sekret w y i a w i o n y O s o b l i w s z y R z e c z y p e w n e i d o ś w i a d z o n e n a d o b r o pospolite z a z e z w o l e n i e m S t a r s z y c h

33.

d r u k u p o d a n e w r. 1689 w P o z n a n i u , s. 38: « i e z e l i m i ę d z y k w i a t k a m i r z u c i s z a b ś l a g . to iest owe
s i ę ż n e o k r ą g ł e c u d n y y bogaty haft
4 8

centki ś w i e c ą c e

wydadza».

Czaszka kobieca nakryta czepcem tym wykopana

z o s t a ł a w 1959 r. n a c m e n t a i z u w C h r o b r z u ,

p o d c z a s p o s z u k i w a ń a r c h e o l o g i c z n y c h , p r o w a d z o n y c h przez O d d z i a ł I n s t y t u t u K u l t u r y

Materialnej w

4 9

Julian K o ł a c z k o w s k i , W i a d o m o ś c i t y c z ą c e się p r z e m y s ł u i sztuki w dawnej Polsce, K r a k ó w

5 0

Tad. Korzon,

5 1

Kołaczkowski,

5 2

Seb.

Żebrackiej

W e w n ę t r z n e dzieje P o l s k i z a S t a n . A u g u s t a (1764—1794) W a r s z a w a
t a m ż e , s.

Dembowski,

O

do
mo­

1897,

pow.

Pińczów

Krakowie.

1888,

T . I I , s.

s.

553.

305.

556.

Fabryce

Sukiennej K r a k o w s k i e j ,

na Ludwinowie-Zakrzówku,

Kraków

1791,

s.

23:

K a r o l Like, zawiadamia, że «dnia 8 maja

tak w M i e ś c i e j a k o t e ż po p r z e d m i e ś c i a c h do s z p i t a l a S. D u c h a , z g r o m a d z e n i do 270

dyrektor
1788

i

kasjer

tej

r o k u byli p o ł a p a n i

Fabryki
ubodzy

o s ó b , c i byli u c z e n i przez

May-

stra, k t ó r z y do czego byli zdatni, c i ż byli ż y w i e n i i o k r y w a n i w e d ł u g o r d y n a c j i i t y c h c o d z i e n n i e p r z y b y w a ł o i u b y ­
w a ł o c z ę ś c i ą przez u c i e c z k ę z t y c h z a ś u b o g i c h u d a ł o s i ę do r o b ó t p r z e s z ł o
5 3

dzaju
5 4

M o ż e d r u k o w a n ą w farbiarni

Jana i Salomei L i s z k ó w w Krakowie,

Wład.

Ziemacki,

W r o c ł a w 1956,

Materiały
s. 39,

100,

do

historii

odzieży

z

lat

5 5

Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , L u d Polski, Warszawa

5 6

T a b l i c e w o j s k a polskiego po r. 1700.

O p i s K r ó l . P o l . T . I I , s.

47.

1818—1863 A r c h i w u m

Etnograficzne -N10,

Pol.

Tow.

130.

Rok

1830,

1794.

s.

20.

Litografie p r z e d s t a w i a j ą c e ż o ł n i e r z y k o ś c i u s z k o w s k i c h

z r y s u n k ó w M . Stachowicza R . Zadrażil z Czarnej Wsi w

90

m o n o p o l n a tego r o ­

wyroby.

Ludozn.

5 7

81».

m a j ą c e j od r. 1783

Krakowie..

wykonał

5 8

G d y w 1776 r . s e j m stolicy z l e c i ł , a b y w o j e w ó d z t w a o b r a ł y sobie k o l o r y m u n d u r ó w i s t r o j u szlacheckiego,

sejmik

k r a k o w s k i w Proszowicach p o w z i ą ł n a s t ę p u j ą c ą u c h w a ł ę : « M y R a d a i U r z ę d n i c y Dygnitarze i całe Rycerstwo woje­
w ó d z t w a k r a k o w s k i e g o w P r o s z o w i e n a d z i e ń 15 l i p c a 1777 z j e c h a w s z y s i ę . . . z a j e d n o m y ś l n y m
s t k i c h tj. k o l o r b i a ł y n a ż u p a n i e , a a m a r a n t o w y n a k o n t u s z u » ( p o s t a n a w i a m y ) . .
przyjazd księcia warszawskiego

do

Ilrakowa,

zwrócił

się

magistrat

zezwoleniem

K i e d y z a ś « w r. 1810

krakowski

do

ministra

wszy­

zapowiedziano

spraw

wewnętrznych

K s i ę s t w a W a r s z a w s k i e g o z z a p y t a n i e m , w j a k i c h s t r o j a c h m a s i ę k s i ę c i a p o w i t a ć , n a co m i n i s t e r i u m p i s m e m z 23 k w i e t n i a
1810 1.2348, a b y s i ę s t o s o w a ć do dekretu k s i ę c i a w a r s z a w s k i e g o

z

17.

I.

1809

i

27.

I I I . 1809,

ustanawiającego

m u n d u r K s i ę s t w a Warszawskiego a mianowicie: j a k o codzienny kontusz granatowy sukienny z k o ł n i e r z e m i w y ł o g a m i
u r ę k a w ó w k a r m a z y n o w y m i » . . . (Klemens B ą k o w s k i , Dzieje K r a k o w a
5 9

G o ł ę b i o w s k i , op. c i t , s. 20.

6 0

K a z . B r o d z i ń s k i , W i e s ł a w , Petersburg 1857 (zezwolenie

1911 st. 231).

c e n z u r y w W i l n i e 1854 r . ) . D r z e w o r y t y w tej

książce

w y k o n a l i wedle r y s u n k ó w J u l i u s z a K o s s a k a graficy f r a n c u s c y : J . B . — M . F r e d r o , S o t a i n , B i s s o n - G o t t a r d , P i s a ń , T r i chon, Lavieille i Breviere.
6 1

B r a c i a N a g a j e w s c y w r. 1848 n a p a d l i n a r y n k u k r a k o w s k i m n a k o n s u l a cesarskiego, p r e z y d e n t a gubernii, b a r .

Franza

Kriega,

pobili

go,

zatańczyli

i

z n i k l i bez ś l a d u .

D o r y s u n k u ( w y m . 29,8 c m X 39 c m ) J a n a

Zielińskiego

d o ł ą c z o n y jest wiersz.:
... b r z ę k n i y w a k u l e c z k a m i
I zakrzeszwa

podkówkami

U w i ń w a się z panewkami!
T r z y m a j s z e l m ę bez l i t o ś c i ,
A ż m u b ę d ą t r z e s z c z e ć k o ś c i itd.
6 2

W e d l e tablicy k o l o r o w e j , z a m i e s z c z o n e j przez W ł a d . Ł o z i ń s k i e g o w Ż y c i u P o l s k i w d a w n y c h w i e k a c h , L w ó w 1921,

L u i g i M a y e r w gwaszu s w y m p r z e d s t a w i a j ą c y m legację p o l s k ą n a p o s ł u c h a n i u w Stambule w X V I I I w., u m i e ś c i ł n a
jej czele p o s ł a polskiego w rogatywce z s u k n a c z e r w o n e g o obszytej d o ł e m c z a r n y m b a r a n k i e m , a z dolnej
wiechę

piór

ułożonych

w palmetę.

Także

bezimienny

lewej s t r o n y

o b r a z olejny z t e g o ż w i e k u , z n a j d u j ą c y s i ę w z b i o r a c h M u ­

z e u m N a r o d o w e g o w K r a k o w i e p r z e d s t a w i a poselstwo polskie w r o g a t y w k a c h .
6 3

C z a p k a u ł a ń s k a we F r a n c j i

z polska
6 4

6 5

w

czasach

cesarstwa,

powstała

przez

dodanie

daszka

do

rogatywki,

zwała się

skapska.

K . L i s k e , Cudzoziemcy w Polsce, L w ó w
Zbiór wiadom.

do antr; k r a j .

1876, s.

314.

t. I X . 1885 ( W ł a d . S i a r k o w s k i , M a t . do etnogr. l u d u p o l . z o k o l i c

Pińczowa),

s. 35.
6 6

6 7

L i s k e , op. cit., s.

316.

A u t o r r y c i n y w P r z y j a c i e l u L u d u z L e s z n a z r. 1846 w y r a ź n i e n a r y s o w a ł trzy z a k ł a d k i n a r a m i o n a c h k o s z u l i k o ­

biecej.
6 8

Józef M ą c z y ń s k i , W ł o ś c i a n i e z okolic K r a k o w a ,

6 9

E d w . Cressy,

dzieży N r

Na

Kraków,

wielkich szlakach kolejowych,

1958.

Warszawa, Zbiór

«Polska i świat współczesny», Bibl.

Mło­

119.

7 0

O p i s k r ó l e s t w a P o l s k i e g o , T . I I , s. 88.

7 1

W r. 1843 z a ł o ż y ł Steinkeller w r a z z L i c h t e n s t e i n e m p r z ę d z a l n i ę b a w e ł n y w Ż a r k a c h , k t ó r a w r . 1857

na w ł a s n o ś ć spółki K a r o l a Ordęgi, Stan. Lesseia i K a r o l a

przeszła

Osterloffa.

7 2

W i a d o m o ś ć o tej fabryce z a w d z i ę c z a m prof. dr Z o f i i z K o z ł o w s k i c h B u d k o w e j .

7 3

L i s k e , op. cit., s.

7 4

B o j k o , O k r u s z y n y , s. 67. W u p r a w i e r o l i t r z y m a n o s i ę z a s a d y , ż e « j a k ta P a n J e z u s nie d a , to o n o sie t a m

315.

nie, r o z m a c i e r z y , bo nie r o d z i r o l a , ale B o ż o
7 5

D i a r i u s z p o d r ó ż y odbytej

K r a k ó w R k p s P. A . N . N r

wola».

1813 r o k u w K r a k o w i e ,

G a l l i c y ę y S a n d e c k i C y r k u ł przez J a n a

Rostworowskiego,

1783.

7 6

Jest to r e m i n i s c e n c j a r a b a c j i z r.

7 7

S z y m a n o w s k i , op. cit., s. 74.

1846.

7 8

M ą c z y ń s k i , op. cit., s. 2 0 : « S p o d n i e s k ó r z a n e w buty. N a s p o d n i a c h fartuch b i a ł y p o

7 9

J a k u b B o j k o , P i s m a i m o w y , K r a k ó w 1904, s. 18: « P y t a l e m s i ę l u d z i ( w K a z i m i e r z y W i e l k i e j ) ,

kolana».
c z y tu

jeszcze

c h o d z ą c h ł o p i w f a r t u s z k a c h , j a k z a c z a s ó w m e g o ojca, k i e d y p a r o b e k nie m ó g ł i ś ć w c z y m i n n y m n a wesele, n i ż
w f a r t u c h u . F a r t u c h ten n a l e ż a ł do g ł ó w n e g o u b i o r u k a w a l e r ó w . N a pole p i e r w s z y r a z gdy p a r o b e k w y j e ż d ż a ł ,
być w

b i a ł y m f a r t u c h u , do

ś l u b u tak samo.

W

Gręboszowie

musiał

t e ż w t a k i c h f a r t u c h a c h s i ę k o c h a n o , ale j a j u ż

ich

nie p a m i ę t a m . S t a r u s z k a , k t ó r a m i n a j w i ę c e j o p o w i a d a ł a , o d r z e k ł a , ż e j u ż ta m o d a z a g i n ę ł a , ale o n a m a jeszcze w d o m u
t a k i f a r t u c h . P r o s i ł e m c o b y m i go p o k a z a ł a . B y ł z lnianego
może

na łokieć,

s i ę g a ł m i do

białego

płótna, z naszyciem też b i a ł y m u d o ł u ,

k o l a n , a b y ł t a k s z e r o k i , ż e b y m s i ę n i m o p a s a ł , w k o ł o m i ę o t o c z y ł , gdyby

długi
kryza.

C h c i a ł e m go k u p i ć n a p a m i ą t k ę , ale s t a r e ń k a w y p r o s i ł a s i ę , ż e to ś l u b n y , w i ę c c h c e swego m ę ż a u b r a ć w niego n a
śmierć: « n i e c h się wszytko z nami styra».
8 0

K u s t o s z M g r Z d z i s ł a w Szewczyk podczas swych b a d a ń

etnograficznych

w Kozłowie

w powiecie

miechowskim

w r. 1951: z a n o t o w a ł « M ł o d y p a n s z e d ł do ś l u b u w zapasce z p ł ó t n a cienkiego, m a r s z c z o n e j w pasie. U d o ł u m i a ł a k o r o n k ę
n a s z e r o k o ś ć 2 c m . D o o s z y w k i przyszyte b y ł y d ł u g i e t r o k i , k t ó r y m i m ę ż c z y z n a o k r ę c a ł s i ę w o k ó ł , a w i ą z a ł j e z p r z o d u .
Fartuszek taki n o s i ł o

s i ę do

portek

płóciennych,

nigdy z a ś do s u k i e n n y c h , g r a n a t o w y c h . S t r ó j w i ę c p a r a d n y

skła-

91

d a ł s i ę z czerwonej r o g a t k i z p i ó r a m i , k o s z u l i , b i a ł y c h s p o d n i

płóciennych, b u t ó w z cholewami, fartuszka oraz brą­

zowej kierezji».
8 1

S z y m a n o w s k i , opis cit.,

8 2

O p i s K r ó l e s t w a , op. cit., s.

8 3

Kłosy,

t. X L V , s.

47.

40.

8 4

W e d l e s p i s u r z e c z y z ł o ż o n y c h w depozycie p o l i c y j n y m w K r a k o w i e

8 5

Archiwum

Muzeum Nar. w Krakowie,

Oddz. Czartoryskich

8 6

W i e r z o n o , ż e m a m u n y n a p a d a j ą k o b i e t ę , k t ó r a bez

8 7

M ą c z y ń s k i , op. cit., s.

8 8

Bojko,

8 9

Stanisław Ciszewski,

9 0

Siarkowski,

Okruszyny,

op

s.

Wł. Siarkowski,

9 2

Opis Królestwa Pol.

Nr

w r. 1843

(Dziennik

Rządowy).

9511.

fartucha i chustki w i ą z a n e j o d w a ż y się w y j ś ć poza

77.
op. cit.,

s.

9.

69.

W e s e l e w ł o ś c i a n z o k o l i c od S o b k o w a do
1850,

T . I I , s.

Chmielnika,

Kielce

1871,

s.

32.

48.

N i e s ł u s z n i e w i ę c u w a ż a się zapaski z poziomo u d o ł u naszytymi w s t ą ż e c z k a m i k o l o r o w y m i z a w y m y s ł

p o w s t a ł y pod
9 4

9 5

Bojko,

w p ł y w e m m o d y miejskiej lub
s.

Mat.

do etn.

l u d u p o l . z o k o l i c K i e l c , I I I cz. K r a k ó w

1880,

s.

76.

S t a n . A r n o l d , T e r y t o r i a plemienne w u s t r o j u a d m i n i s t r a c y j n y m P o l s k i P i a s t o w s k i e j w X I I — X I I I . P r a c e K o m i s j i

d l a A t l a s u hist. P o l s k i , zesz. 2, K r a k ó w
9 7

nowy,

cygańskiej.

76.

Siarkowski,

9 6

dom.

28.

cit., s.

9 1

9 3



1887,

s.'79.

1927.

Z j a w i s k o p o k r y w a n i a s i ę n i e k t ó r y c h z a s i ę g ó w stroju ludowego z z a s i ę g i e m p r a s t a r y c h o b s z a r ó w

plemiennych

d a s i ę z a o b s e r w o w a ć t a k ż e n a p o ł u d n i u , gdzie — j a k w i a d o m o — p o w i a t s z c z y r z y c k i w X I I I w. n a l e ż a ł do z i e m i k r a ­
k o w s k i e j , a d z i ś jeszcze s t r ó j s z c z y r z y c k i w y k a z u j e ś c i s ł ą ł ą c z n o ś ć z t y p e m l u d o w e g o u b i o r u k r a k o w i a k ó w

południo­

wych.
9 8

M . K a r a ś , B a d a n i a g w a r o w e n a terenie p o w i a t u w i ś l i c k i e g o , S p r a w o z d a n i a P A U T o m

9 9

« K o ł o Kielc w i d a ć d u ż o k r a k o w i a k ó w w czerwonych czapkach c z w o r o k ą t n y c n z czarnym w ą z i u t k i m barankiem,

k a r a z j a ( c h y b a p ł ó t n i a n k a — p r z y p i s e k T . S.) b i a ł a , p ł ó c i e n n a , z k o ł n i e r z e m s i w y m ,
s p o d n i e i k a m i z e l k a s i n e » ( M a n u s k r y p t a n o n i m o w e g o h u t n i k a z r. 1841,
k i e j , pow.
1 0 0

nika,

53 r. 1952

stojącym, biało

N-6.

wyszywanym,

własność M u z e u m Techniki w Sielpi

Wiel­

Końskie).

Kronika, Warszawa

1858 N - 1 6 3 , s. 170 ( W y c i e c z k a w o k o l i c e K i e l c , P i ń c z o w a i C h m i e l n i k a ) :

Chęcin i Kielc w i d a ć tę rozmaitość

u b i o r ó w ludowych, j a k a panuje w

«Około

Chmiel­

b a r w a c h i k r o j u s t y k a j ą c y c h s i ę tutaj

K r a k o w i a k ó w z S a n d o m i e r z a n a m i , i l e ż tu p r z e r ó ż n e j w z o r z y s t o ś c i i k o l o r ó w k ł ó c ą c y c h s i ę n a w z a j e m , z a n i m z l e j ą s i ę
w szary u b i ó r l e ś n i a k a z S z c z e c i ń s k i c h
1 0 1

borów».

Z b i ó r do a n t r o p . k r a j . T . I I , 1878,

s. 2 1 3 :

« G r a n i c a stroju w ł o ś c i a n o k o l i c k i e l e c k i c h r o z p o c z y n a s i ę o d

M o r a w i c y i c i ą g n i e s i ę po p ó ł n o c w d w ó c h k i e r u n k a c h : k u P i o t r k o w o w i i R a d o m i u . N a
gór Świętokrzyskich, a na z a c h ó d sięga aż za
1 0 2

Łopuszno».

R o g a t y w k a z n a n a jest w K a r y n t i i , gdzie j u ż w X V w. p o s i a d a ł a , n a p o d o b i e ń s t w o b i ł g o r a j s k i e j k u c z m y , w n a ­

r o ż a c h g a l k o w a t e p o m p o n y , we W ł o s z e c h w X V i X V I w .
jawia

się w

bransi
s.

wsi

w s c h ó d prawie dotyka pasma

Finlandii

obrzędów

i Laponii,

publicznych

w

noszą ją Kałmucy,
Chinach.

(Kaz.

wchodziła w skład

a na Sachalinie Ajnowie,
Moszyński,

Kultura

stroju p a t r y c j u s z o w s k i e g o , n a d t o

po­

r o b o t n i c y h i n d u s c y w B u c h a r z e i cele­

ludowa

Słowian

Cz.

I

Kraków

1929

409),
1 0 3

A.

W(iślicki)

w

Tyg.

Ilustr.

1862,

s.

110:

« m ł o d z i zachwytują c o ś od

K r a k o w i a k ó w sąsiednich, stroją się

w c z e r w o n e c z a p e c z k i o z d o b n e szeregiem s p i ę t y c h p a w i c h p i ó r e k » .
1 0 4

Już Kolberg (Krakowskie

I s. 123) z a n o t o w a ł w r. 1876,

ż e « s u k m a n a k i e r e z j ą , inaczej k a r a z j ą z w a n a , z d ł u ­

g i m k o ł n i e r z e m w i s z ą c y m z t y ł u nie z p o d m i e j s k i c h K r a k o w a p o c h o d z i
Siarkowski,

1 0 6

W s ą s i e d z t w i e k o p a l ń , hut i f a b r y k u b i ó r c h ł o p a p a ń s z c z y ź n i a n e g o r y c h ł o p r z e k s z t a ł c a ł s i ę w o d z i e ż

W e s e l a , op. cit., s.

W e d l e r ę k o p i s u h u t n i k a w r. 1841
Na

okolic».

1 0 5

3.

g ł o w i e m i e w a ( c h ł o p ) najczęściej kapelusz o b w i s ł y , a na nogach trepki drewniane. R o b i ą j e zazwyczaj olchowe.

B a r d z o to d o b r e o b u w i e , p o w s z e c h n i e w S a n d o m i e r s k i e m i K r a k o w s k i e m
kach.

U b o ż s i , gdy

u ż y w a n e , a z w ł a s z c z a po h u t a c h i fabry­

do codziennego u b i o r u p r z y w d z i e j ą b u t y i surdut, s ą j u ż p r z y z w o i c i e u b r a n i » .

1 0 7

S z y m a n o w s k i , op. cit., s.

1 0 8

Jest to' fragment znanej p i e ś n i p o c h o d z e n i a nie l u d o w e g o , z a c z y n a j ą c e j s i ę od

74.

a d r u k o w a n e j po r a z p i e r w s z y przez Ł . G o ł ę b i o w s k i e g o , L u d P o l s k i , W a r s z a w a
a u t o r ó w . Jej t r e ś c i o p i s o w a o d n o s i s i ę do s t r o j u k r a k o w i a k ó w
1 0 9

s.

sto,

92

roboczą.

s k ł a d a ł a s i ę o n a « z e s p o d n i i k a m i z e l k i sinej n a w i e r z c h , r z e m y k i e m p r z e p a s a n e j .

1830,

s ł ó w « A l b o ś m y to j a c y

tacy»,

s. 22 i 23, p o t e m przez i n n y c h

wschodnich.

O p o w i a d a n i e o u b i o r a c h , z w y c z a j a c h , o b y c z a j a c h l u d u polskiego, K r a k ó w , N a k ł . i d r u k J . B e n s d o r f a

1863,

17.
1 1 0

K l e m e n t y n a z T a ń s k i c h H o f f m a n o w a , L i s t y z p o d r ó ż y , r.

1 1 1

Siarkowski,

1 1 2

Bojko,

1 1 3

L i s k e , op. cit.,

że

W e s e l a , op. cit., s.

Okruszyny,
s.

s.
314

1824.

3.

42.
Relacja

J. J. Kauscha:

l u d z i e wiejscy n o s z ą jeszcze n a

spadającej

«Bliżej K r a k o w a i w Krakowie
koszuli

feldowany

samym w i d z i a ł e m bardzo c z ę ­

f a r t u c h p ł ó c i e n n y , s i ę g a j ą c y t a k ż e do

kolan.

Fartuch

ten

otacza

całe

ciało

naokół.

W

takim

stroju w i d z i a ł e m w niedzielę c h ł o p c a s i e d z ą c e g o na k o n i u i po­

p r z e d z a j ą c e g o przed s o b ą z a p r z ę g s w ó j z w o z e m » .
1 1 4

B o j k o , O k r u s z y n y , s. 6 6 — 6 7 : « K o b i e t y . . . p r z y n o s i ł y ś n i a d a n i e o r a c z o m , k t ó r z y n i e g d y ś w p i e r w s z y d z i e ń o r k i

wyjeżdżali

w

pole u b r a n i j a k n a

wesele, a m i ę d z y i n n y m i z a p a s y w a l i sobie b i a ł e f a r t u s z k i , j a k s i ę d z i ś jeszcze z a

g r a n i c ą w K r ó l e s t w i e w i d z i » (r. 1911).
1 1 5

Z . G l o g e r , E n c y k l o p e d i a s t a r o p o l s k a i l u s t r o w a n a , W a r s z a w a 1902 I I I , s.

1 1 6

S i a r k o w s k i , W e s e l a , s.

136.

12.

1 1 7

S i a r k o w s k i , M a t . do

1 1 8

B o j k o , O k r u s z y n y , s.

1 1 9

I g n . K r a s i c k i , P a n P o d s t o l i , W a r s z a w a 1803, s. 6 5 : « P i k o w y ż u p a n i k ł a p c i e u r ę k a w ó w o z n a c z a ł y

etn.
106.

który się dawnych o b y c z a j ó w
1 2 0

koło

człowieka,

trzymał».

S t w i e r d z i ł to m g r Z d z i s ł a w S z e w c z y k n a s u k m a n a c h o j c o w s k i c h z S ą s p o w a o r a z « m i e c h o w s k i c h » z P r z y s i e k i
Kozłowa.

1 2 1

W

armii napoleońskiej

s z a r f ę s r e b r n ą , szer. 10 c m z a m a r a n t o w y m i j e d w a b n y m i p a s a m i i d w o m a

w i s z ą c y m i z p r a w e j strony nosili g e n e r a ł o w i e i w y ż s i oficerowie.
Napoleona.

I n s p e k t o r naczelny n o s i ł n i e b i e s k ą , a p o d i n s p e k t o r

j e g e n e r a ł o w i e , a o d r . 1831
1 2 2

intendenci

kutasami

O d r. 1809 o z n a c z a ł a o n a p u ł k lekkiej j a z d y g w a r d i i
z i e l o n ą . W czasach K r ó l e s t w a Kongresowego

( G l o g e r , E n c y k l . starop. I V , s.

nosli

305).

S i a r k o w s k i , W e s e l a , s. 3 : po k o ż u c h a c h w i ś l i c k i c h « p o r o z r z u c a n e s ą centki z c z e r w o n e g o s u k n a n a plecach,

kieszeniach i szyi».
1 2 3

K o l b e r g , K r a k o w s k i e I 1871, s.

1 2 4

Seweryn Udziela, Pasy w i e ś n i a k ó w

skim, L w ó w

1926, s.

125.
polskich u ż y w a n e w p o ł u d n i o w e j części M a ł o p o l s k i i n a Ś l ą s k u

1 2 6

S. U d z i e l a , L u d o w e stroje k r a k o w s k i e i i c h k r ó j , K r a k ó w

1 2 6

Że

zaś

nosili

Cieszyń­

8—9.



konfederaci

barscy

(1761—1771),

1930, s. 31.

zwano



również

konfederatką.

I

może

jeszcze

od

Konfederacji Warszawskiej?
1 2 7

C h ł o p Szabla z G r ę b o s z o w a przywoził krakuski z K r a k o w a ,

1 2 8

B o j k o , O k r u s z y n y , s. 78.

a nabywcy nadawali i m naddunajecki charakter.

1 2 9

T a k i e kapelusze przedstawione

1 3 0

K s i ą d z w T o p o l i , k t ó r y d a w a ł ś l u b y t y l k o n o w o ż e ń c o m o d z i a n y m po k r a k o w s k u , z t r u d n o ś c i ą d a ł s i ę u b ł a g a ć

są w ł a ś n i e w albumie Zienkowicza.

d o o d s t ę p s t w a o d tej zasady. T y t u ł e m e k s p i a c j i z a w y ł a m a n i e s i ę z tradycyjnego z w y c z a j u P a r a d o w a z r e z y g n o w a ć m u ­
siała z wyprawienia p r z e d ś l u b n e j zabawy zwanej dobronocka.

T ę n o w ą paradę Paradowej r y c h ł o n a ś l a d o w a ć

c i , c o « c h c i e l i s i ę o b r ó c i ć n a n o w ą m o d ę » , t z n , k a s o w a l i d o b r o n o c k ę w o b r z ę d z i e w e s e l n y m i szli do ś l u b u

zaczęli
odziani

«nowomodnie».
1 3 1

B o j k o , O k r u s z y n y , s.

1 3 2

S i a r k o w s k i , P r z y c z y n e k do m a t e r i a ł ó w , op. c i t . , s. 32.

106.

133 N a z w y staropolskie. U l u d u z g ł o — t y l k o j a k o k o s z u l a ś m i e r t e l n a ( P r z e g l ą d K a t o l i c k i
z a c h o w a ł o s i ę s ł o w o ź g a ć n p . w pow.
1 3 4

S z y m a n o w s k i , op. cit., s. 79.

1 3 5

Ogłoszenie w Dzienniku R z ą d o w y m miasta K r a k o w a

1 3 6

Pajetki m o s i ę ż n e

używane

1892 N r 42). P o z a t y m

p i ń c z o w s k i m « u ź g a ć k o s z u l ę » , ( S i a r k o w s k i , op. cit.).

i okręgu —

t e ż b y ł y przez bogatsze w i e ś n i a c z k i

1843.

do p r z y s t r o j u c z e p c ó w

oraz

ślubnych

trze­

wików.
1 3 7

N a z w a katana pochodzi z w ę g . katona — żołnierz, tak j a k rajtarka od

1 3 8

N a z w a s u k i e n k a i s u k n i a w y w o d z i s i ę od s u k n a , ta z a ś n a z w a o d s u k a ć tj. n a w i j a ć , o b r a c a ć . P ł ó t n o b o w i e m

rajtara.

w e ł n i a n e , f o l o w a n e tj. bite, o b r a c a n e c z y l i s u k a n e w s t ę p a c h folusza, z w a ł o s i ę s u k n e m . S t ą d t a k ż e s u k a s u k m a n y ,
a w e f r a n c . souqueville
1 3 9

o r a z s o u s ą u a n i e , n a z w a specjalnego r o d z a j u p ł a s z c z a .

O p i s K r ó l e s t w a , s. 48.

1 4 0

S i a r k o w s k i , W e s e l a , s. 48.

1 4 1

Buty kobiece n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m

m i a ł y b y ć p r z e d r . 1900 z d o b i o n e haftem k o l o r o w y m , p o d o b n i e j a k

k r a k o w s k i e buty w y k o n y w a n e w M n i k o w i e : B u t ó w t a k i c h nie z a c h o w a ł s i ę j e d n a k ż a d e n o k a z , , a n i t e ż ż a d e n z szew­
c ó w n a d d u n a j e c k i c h k o ł o r. 1920 nie u m i a ł d o k ł a d n i e o b j a ś n i ć tego haftu w s z c z e g ó ł a c h . P r a w d o p o d o b n i e
r a d n e buty z a k u p y w a n o w
1 4 2

takie p a ­

Krakowie.

M a r i a S t a t t l e r ó w n a , H a f c i a r s t w o ludowe.

W i s ł a 1902, t. X V I .

93

L I T E R A T U R A

1. S t a n i s ł a w A r n o l d ,

Terytoria

K o m i s j i dla Atlasu
2. S t a n i s ł a w A r n o l d ,
3.



5. J a k u b B o j k o ,


Geografia historyczna Polski, W a r s z a w a

i umowy, K r a k ó w

z Gręboszowa, Lwów

N-7.
1563.

1904.
1911.

7. J . C h o c i s z e w s k i , M a l o w n i c z y opis P o l s k i ,
8. Ł u k a s z G ó r n i c k i , D w o r z a n i n P o l s k i ,

Poznań

Kraków

1891.

1566

( D z i e ł a wszystkie, T . I . W a r s z a w a

1886).

9. E d w . C r e s s y , N a w i e l k i c h s z l a k a c h k o l e j o w y c h ( « P o l s k a i ś w i a t w s p ó ł c z e s n y » , B i b l . M ł o d z i e ż y N - 1 1 9 ,
10. Seb. D e m b o w s k i , O F a b r y c e

Sukiennej K r a k o w s k i e j ,

11. D z i e n n i k R z ą d o w y w m i a s t a K r a k o w a o k r ę g u
12. Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , L u d P o l s k i ,
13.



U b i o r y w Polsce, K r a k ó w

Warszawa

Kraków

1843.

1861.
1902,

t. I I I .

Opis o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w za panowania Augusta I I I Bibl. Nar.

N-88.

16. J u l i a n K o ł a c z k o w s k i , W i a d o m o ś c i t y c z ą c e s i ę p r z e m y s ł u i s z t u k i w d a w n e j P o l s c e , K r a k ó w
17. O s k a r K o l b e r g ,
18.

Kieleckie

—* K r a k o w s k i e

( L u d — j e g o z w y c z a j e itd. S e r y a X V I I I ,

I Kraków

19. T a d . K o r z o n , W e w n ę t r z n e d z i e j e . P o l s k i z a S t a n i s ł a w a A u g u s t a , T . I I , W - w a
1958

21.

Ehrenkleid

des

L i s k e , Cudzoziemcy w Polsce, L w ó w
Aleksander

Maciejowski,

tomy, Petersburg—Warszawa

Chmielnika).

Soldaten, B e r l i n 1936..

23. W a c ł a w

Polska aż

1876.
do

I

poł.

XVII

wieku pod

względem obyczajów i zwyczajów I V

1812.

24. J ó z e f M ą c z y ń s k i , W ł o ś c i a n i e z o k o l i c K r a k o w a ,
25. O p i s K r ó l e s t w a Polskiego pod

Kraków

1958.

w z g l ę d e m h i s t o r y c z n y m , statystycznym, r o l n i c z y m , f a b r y c z n y m , h a n d l o w y m , z w y ­

czajowym i obyczajowym, T . I i I I , Warszawa

1850.

O p o w i a d a n i e o u b i o r a c h , z w y c z a j a c h , o b y c z a j a c h l u d u polskiego, K r a k ó w , N a k ł . i d r u k J . Bensdorffa

27. K a z i m i e r z
28. Pr z yj ac ie l
29.

2.

1898.

N-163—170 (Wycieczka w okolice K i e l c , P i ń c z o w a i

22. K s a w e r y

26.

1888.

X I X ) , K r a k ó w 1885—6, t o m ó w

1876.

20. K r o n i k a , W a r s z a w a
Martin Lezius, D a s

Warszawa).

1791.

1830.

14. Z . G l o g e r , E n c y k l o p e d i a s t a r o p o l s k a ilustr. W a r s z a w a
15. J ę d r z e j K i t o w i c z ,

(Prace

1951.

O m n i u m fere gentium nostrae aetatis habitus n u n q u a m ante h a c aediti, V e n e t i s

Pisma

Okruszyny

P i a s t o w s k i e j w X I I — X I I I w.

1927).

T ł o s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e O d r o d z e n i a P o l s k i e g o , N o w e D r o g i 1953

4. F e r n a n d o Bertelli,

6.

plemienne w u s t r o j u a d m i n i s t r a c y j n y m P o l s k i

P o l s k i , zesz. 2, K r a k ó w

1863.

P i w a r s k i , K r a j m a l o w n i c z y 1855—1859.
L u d u , Leszno

1846.

M i k o ł a j R e y , W i z e r u n e k w ł a s n y ż y w o t a c z ł o w i e k a poczciwego, K r a k ó w

30. J a n R o s t w o r o w s k i , D i a r i u s z
R k p s P. A . N .

p o d r ó ż y odbytej 1813

roku w Krakowskie,

1558.
Gallicyę

y

Sandecki Cyrkuł,

Kraków,

N-1783.

31. R ę k o p i s a n o n i m o w e g o h u t n i k a z r. 1842 ( w ł a s n o ś ć nie i s t n i e j ą c e g o d z i ś M u z e u m T e c h n i k i w Sielpi W i e l k i e j ,
K o ń s k i e , w depozycie u i n ż . M .
32. W ł . S i a r ( k o w s k i ) ,
33. W ł a d . S i a r k o w s k i ,

pow.

Radwana).

W e s e l e w ł o ś c i a n z o k o l i c S o b k o w a do C h m i e l n i k a ,

Kielce

1871.

M a t e r i a ł y do etnografii l u d u pol. z o k o l i c K i e l c , cz. I I I , K r a k ó w

1880.

34. W ł a d . S e m k o w i c z , S ł o w i a ń s z c z y z n a z a c h o d n i a i w s c h o d n i a w X w., P o l s k a z a K a z . W i e l k i e g o ( m a p y ) .
35. S ł o w n i k geograficzny p o d

red.

Chlebowskiego.

36. W o j c i e c h S z y m a n o w s k i , K r ó l e s t w o P o l s k i e c z y l i n a j d o k ł a d n i e j s z y o b r a z tego k r a j u , W a r s z a w a
37. S e w e r y n U d z i e l a , L u d o w e stroje k r a k o w s k i e i i c h k r ó j , W y d . M . E . N r 3, K r a k ó w

1859.

1930.

38. S e w e r y n U d z i e l a , P a s y w i e ś n i a k ó w p o l s k i c h w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i M a ł o p o l s k i i n a Ś l ą s k u C i e s z y ń s k i m , L w ó w
39. T y g . I l u s t r .

1862.

1926.

SPIS

Ryc.

1. N a r z e c z e n i — o n a w l u d o w y m stroju k r a k o w s k i m ,
sem

Ryc.

ILUSTRACJI

b ł y s z c z ą c y c h g a l o n ó w . F o t . r. 1904

2. C h ł o p w ż u p a n i e — d r z e w o r y t z r. 1512

o n w kierezji teatralnej, p r z e ł a d o w a n e j f a ł s z y w y m

luksu­

St. Stadler, K r a k ó w .

S t a n i s ł a w a Z a b o r o w s k i e g o « C o n t r a m a l o s diyites et u s u r a r i o s

trac-

tatus».
Ryc.

3. T y p o w y s z l a c h c i c p o l s k i z X V I w. w g r y c . F e r n a n d a

Ryc.

4. C h ł o p i w s u k m a n a c h z d u ż y m i s u k i e n n y m i k o ł n i e r z a m i — d r z e w o r y t w k s i ą ż c e E w a n g e l i a et epistolae, C r a -

Ryc.

5. C h ł o p i w s u k m a n a c h — d r z e w o r y t w k s i ą ż c e E w a n g e l i a et epistolae, C r a c o v i a e

Ryc.

6. C h ł o p k r a k o w s k i

Ryc.

7. M u z y k a n c i

coviae

w

Bertellego.

1598.
1598.

w t a ń c u ze ś m i e r c i ą — fragment z o b r a z u o l . z I I p o ł . X V I I w. w k o ś c i e l e B e r n a r d y n ó w

Krakowie.

Kraków

krakowscy — drzeworyt w J . K . H a u r a , S k ł a d albo Skarbiec znakomitych s e k r e t ó w oekonomiey,

1693.

Ryc.

8. K r a k o w i a k k o s y n i e r — a k w . J . P .

Ryc.

9. O b s z y c i e k o ł n i e r z a a m a r a n t o w y m j e d w a b i e m u b ł ę k i t n e g o ż u p a n a p i ń c z o w s k i e g o .

Norblina.

Ryc.

10. H a f t dolnego k ą t a p o ł y ż u p a n a p i ń c z o w s k i e g o .

Ryc.

11. C z e p i e c « z b l a s z k a m i » c z y l i c e k i n a m i , w y k o p a n y n a c m e n t a r z u z n a j d u j ą c y m s i ę n a g r o d z i s k u w
pow.

Pińczów. N a

Ryc.

12. W o j s k o p o l s k i e r. 1794 — r y s . M i c h a ł S t a c h o w i c z , k o p .

Ryc.

13. Oficer

Ryc.

14. B i a ł a k i e r e z j a p r o s z o w i c k a z K a l i n y W i e l k i e j pow.

Ryc.

15. G r a n a t o w a

Ryc.

16. Ś w i ą t e c z n e u b i o r y l u d o w e z o k o l i c y S k a l b m i e r z a — r y s . W ł a d y s ł a w

I I pułku krakusów w

wojsku p o w s t a ń c z y m

K . W a w r o s z , litogr. R . Z a d r a z i l a n a C z a r n e j

1831

Ryc.

s.

des

Soldaten, B e r l i n , 1936,

M i e c h ó w . Fot. I . Krieger w

s.

312.

Krakowie.

sukmana miechowska z doszywanym k o ł n i e r z e m kierezjowym. F o t . I . Krieger.
Szerner, T y g o d n i k I l u s t r o w a n y

1864

404.

17. S u k m a n a s k a l b m i e r s k a . F o t o - R e p .

Boulogne

R y c . 18. K r a k o w i a k w kierezji z Z a b o r o w a , pow.
Ryc.

Wsi.

o d z i a n y p o d o b n i e j a k i u ł a n i w k i e i e z j e z hafto­

wanymi sukami. Z książki Martin Lesius « D a s Ehrenhleid

X

Chrobrzu,

o k a z i e z a c h o w a ł y s i ę resztki r a ń t u c h a tiulowego p o k r y w a j ą c e g o czepiec m e t a l o w y .

1925.

Brzesko.

19. K r a k o w i a k w kierezji s k a l b m i e r s k i e j — fot.

I . Krieger.

R y c . 20. N a p a d b r a c i N a g a j e w s k i c h n a r z ą d z ą c e g o K r a k o w e m

austriackiego k o n s u l a K r i e g a w r. 1948 — k o l o r o w y

rysunek Jana Zielińskiego.
R y c . 21. W i e s ł a w — d r z e w o r y t w sielance K a z i m i e r z a B r o d z i ń s k i e g o « W i e s ł a w » P e t e r s b u r g
R y c . 22. K r a k o w i a n k a

« o d Skalbmierza*,

r y s . M i c h a ł S t a c h o w i c z , ryt.

R y c . 23. P r o s z o w i a n k a , r y s . M i c h a ł S t a c h o w i c z , ryt.

Langer.

R y c . 24. C h ł o p i w stroju r o b o c z y m z o k o l i c S k a l b m i e r z a .
R y c . 25. L i b e r i a s ł u ż b y dworskiej z o k o l i c y P r o s z o w i c , fot.

Fot. I . Krieger.
I . Krieger.

R y c . 26. K a f t a n d l a c h ł o p c a — liberia s ł u ż b y dworskiej c a ł k o w i c i e z r y w a j ą c a z t r a d y c j a m i
R y c . 27. S u k a c h ł o p i ę c e j kierezji

1857.

Langer.

zdobnictwa ludowego.

skalbmierskiej.

R y c . 28. Z n i s z c z e n i e k o l e i w a r s z a w s k o - w i e d .
garni Grzybowskiej w K r a k o w i e

przez p o w s t a ń c ó w

M u z e u m Czartoryskich

1863

r. D r u k

I. J . Weber w Lipsku, nakład księ­

r y c . 7392.

R y c . 29. S t r ó j b i a ł y z o k o l i c P r o s z o w i c . F o t . I . K r i e g e r .
R y c . 30. « S u k i e n k a » p o d s z y t a b a r a n k i e m . F o t . I . K r i e g e r .
R y c . 31. S u k m a n a z d o b i o n a b ł ę k i t n ą « t u r e c c z y z n ą » ' z o k o l i c y S z c z u c i n a .
R y c . 32. G o s p o d a r z J a n S z y b o w s k i z M a g i e r o w a , po w .
Ryc.

S t o p n i c a , w tzw.

Fot. I . Krieger.
« s u k m a n i e dzikiej».

33. Z a s i ę g i t e r y t o r i ó w p l e m i e n n y c h , a r c h i d i a k o n a t ó w i p o w i a t ó w n a obszarze K r a k o w i a k ó w w s c h o d n i c h w e d ł u g
Stan.

Arnolda.

R y c . 34. Z a s i ę g s t r o j ó w k r a k o w s k i c h
R y c . 35. S k a l m i e r z a k ,

wschodnich.

mai. M i c h a ł Stachowicz, Gabinet R y c i n Bibl. Jag.

R y c . 36. R o g a t y w k a z. w i e c h ą p i ó r p a w i c h i k w i a t ó w s z t u c z n y c h .
Ryc.'37.

M a r s z a ł e k weselny z b e r ł e m w r ę c e — m a i . J . S u c h o d o l s k i .

95

R y c . 38. W y j ś c i e do ś l u b u — m a i . W l a d . Szerner, ryt. A . Z a j k o w s k i .

Gabinet rycin w M u z e u m N a r o d o w y m w

Kra­

kowie.
R y c . 39. C h ł o p s p o d B u s k a w magierze, p ł ó t n i a n c e i k o s z u l i p r z y r a m k o w ę j , m a r s z c z o n e j w o k ó ł szyi ( A .

Patkowski,

Sandomierskie, G ó r y Świętokrzyskie).
R y c . 40. K r a k o w i a k

od Skalbmierza.

Fot.

I . Krieger.

R y c . 41. K r a k o w i a k w p ł ó t n i a n c e z Z i e m i

Proszowskiej.

R y c . 4 2 . P o lewej K r a k o w i a k o d P r o s z o w i c , p o

prawej o d

Brzeska.

R y c . 43. K r ó j p ł ó t n i a n k i z Z i e m i P r o s z o w s k i e j , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k .
R y c . 44. K r ó j k a f t a n a z Z a b o r o w a , po w .
R y c . 45. K r ó j kierezji z p o w .

B r z e s k o , rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k .

M i e c h ó w , rys. Z d z i s ł a w

Szewczyk.

R y c . 46. K r ó j d a w n e j s u k m a n y szarej, r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k .
R y c . 47. K r ó j s u k m a n y z w . o p i e r z a n k a z po w .
R y c . 48. K r ó j kierezji z Z a b o r o w a , po w .

D ą b r o w a Tarnowska,

rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k .

B r z e s k o , rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k .

R y c . 49. K r ó j s u k m a n y p i ń c z o w s k i e j , rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k .
R y c . 50. K r a k o w i a k w

burosze.

R y c . 51. S w a t y w k r a k o w s k i m — W ł a d . Szerner, K ł o s y 1878

I S.

180.

R y c . 52. C h ł o p w k o ż u c h u w i ś l i c k i m .
R y c . 53. P a s k r a k o w s k i

z czasów kościuszkowskich.

R y c . 54. 4 - c z ł o n o w y pas k r a k o w s k i
R y c . 55. B i a ł y pas k r a k o w s k i

z p o ł . X I X w.

:

w y s z y w a n y z i e l o n y m safianem.

R y c . 56. K r a k o w i a k w magierze tynieckiej.
R y c . 57.

C h ł o p w magierze z P r z y b e n i c , po w .

P i ń c z ó w . Fot. I . Krieger.

R y c . 58. K r a k o w i a k w kierezji — p i e r n i k R o t o w s k i e g o w

Krakowie.

R y c . 59. C h ł o p i w' c z a p k a c h « w y w i j a n y c h » . P r z y j a c i e l L u d u , L e s z n o 1836
R y c . 60. K r ó j k o s z u z p r z y r a m k i e m m a r s z c z o n y m

I , s.

164.

p i o n o w o . D w o r y k. O ś w i ę c i m i a r. 1850,

rys. Z d z i s ł a w

Szewczyk.

R y c . 61. K r ó j k o s z u l i z p r z y r a m k i e m m a r s z c z o n y m p o z i o m o , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k .
R y c . 62. K r ó j k o s z u l i k o b i e c e j « z k a r c z k i e m » , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k .
R y c . 63. K r ó j k a f t a n a « k o ł o w e g o » z K a r s , po w .
R y s . 64.

Krój

gorsetu z Z a l i p i a , p o w .

R y s . 65. K r ó j gorsetu z M a s z k i e w i c , po w .
R y c . 66. K o b i e t a w p ł ó c i e n n y m

D ą b r o w a (rys. Z . S z e w c z y k ) .

D ą b r o w a (rys. Z d z i s ł a w

Szewczyk).

B r z e s k o (rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k ) .

kaftaniku.

R y c . 67. N a l e w o d z i e w c z y n a w c z a r n y m

s e r d a c z k u i haftowanej zapasce o r a z k o s z u l i z Z a l i p i a , po w .

prawo kobieta w stroju z Marcinkowic,

pow.

R y c . 68. K o b i e t a w b i a ł y m gorsecie z c z e r w o n y m i r ó ż a m i , M a r c i n k o w i c e , po w .
R y c . 69. K o b i e t a w c z a r n y m

kaftanie, K a r s y , po w .

na

Brzesko.

Dąbrowa.

R y c . 70. K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie i c z e r w o n e j z a p a s c e K a r s y , pow.
R y c . 71. K o b i e t a w ł o k t u s z y , M a s z k i e n i c e po w .

Dąbrowa,

Brzesko.

Dąbrowa.

Brzesko.

R y c . 72. W i ą z a n i e c z e p c a « w k o k o s i ę » .
R y c . 73. T e c h n i k a z d o b n i c z e g o ś c i e g o w a n i a b i a ł y c h p a s ó w k r a k o w s k i c h .

(Rys. Z d z i s ł a w Szewczyk).

R y c . 74. B i a ł a k r e z a h a f t o w a n a n a k o s z u l i k o b i e c e j z Z a l i p i a .
R y c . 75. K r e z a do k o s z u l i h a f t o w a n a n i c i ą c z a r n ą i c z e r w o n ą . Z a l i p i e ,
R y c . 76.

pow.

Dąbrowa.

M o t y w y zdobnicze « w y p r ą g a n e » na koszulach kobiecych w Zalipiu, pow.

R y c . 77. T a b e l a n i e k t ó r y c h m o t y w ó w h a f c i a r s k i c h

R y c . 78. D z i e w c z y n a w k o s z u l i haftowanej n i c i ą c z a r n ą i c z e r w o n ą . Z a l i p i e po w .
R y c . 79. K r a k o w i a k w bogato h a f t o w a n e j kierezji z po w .
R y c . 80. Z o f i a

Szablina,

hafciarka

Dąbrowa.

na Powiślu Dąbrowskim.

z G r ę b o s z o w a , pow

Dąbrowa.

pińczowskiego.

Dąbrowa

Tarnowska.

R y c . 81. T a n i e c k r a k o w s k i — d r z e w o r y t w sielance K . B r o d z i ń s k i e g o « W i e s ł a w » z w y d .
R y c . 82. C h o r ą ż y k o s y n i e r ó w w w o j s k u p o w s t a ń c z y m 1831

Fotografie n r 9,

10,

11, 12,

wykonał M i c h a ł

96

13, 16,

18, 26, 27,

Myśliński.

41,

4 2 , 50,

petersburskiego r .

1857.

r.

53,

54,

55,

56,

58,

66,

67,

68,

69, 70, 71, 72, 78,

79

KPATKOE
Ha

TeppHiopHH

H3JIC0KEHHE

K p a K O B C K o r o BoeBOflCTBa B

Hacroamee

COflEPJKAHHfl

BpeMH

y>Ke He

BCTpenaeTCH cainoro

adpdpeKTHoro

B r i o n t m e rana HapHAa BOCTOtmbDC KpaKOBHKOB (jKHTejieii KpaKOBCKOń 3eMjin) HH B KawecTBe 6yflHHqHoń
HH B KanecTBe npa3HHH^H0H.

EAHHCTBeHHO B K)JKHBIX ye3Aax BoesoflTBa 3THM Hapaii;oM nojr63yK>TCH

ojiejKflM,

flepeBeHCKHe

OpKeCTpBI, KOHHbie CBHTbl BO BpeMH CejIBCKHX TOp>KeCTB, CBafleSHblC flpy5KKH H yąaCTHHKH 06lIien0JIbCKHX «fl05KHHOK» (npa3flHHKOB

ypo>KaH).

ycTaHaBJiHBafl ccbepy pacnpocTpaHeHHH 3Toro HapHAa B
BajICH CJieflyWIITłlMH COOÓpałKeHHHMH: i )

4) caMoonpeAeJieimeM HacejiemiH B OTHOmeroiH ero
o6ocHOBbiBaiomHMH

tiRm^ecaihit

dj>H3H0rpac|)HiieCKHMH,
snnroecKOH

2)

roAbi X I X crojieTHH, a B i o p pyKOBOflCTBO-

HCT0pHKO-3THH<reCKHMH, 3) SKOHOMHHeCKHMH,

npHHajnejKHOCTH, 5) THnoBbiMH ocoSemiocTHMH,

ero o6oco6jieHne B onpeflejieHHOM n p o c T p a H d B e H BpeMeHH, 6) npaKTHHecKHMH coo6pa>KeHHHMH,

peKOMeHflyiomHMH o6&eAHHemie He3HaHHTejiBHbix pa3H0BHAH0CTeii

Hapnfla

B

6ojiee KpyrrHbie

TpaflHiiHOHHbie

rpynnbi.
HCTOPHH HapHAa B0CT0tiHbix KpaKOBHKOB B cooiBeTCTBHH c 3K0H0AiHqecKHMH ycnoBHHMH pacnaAaeTCH Ha qeTbipe
nepHOfla: nepBbiń — c 1500 no 1650 r o f l , BTopoii —

1650—1760 rorna, TpeTHń —

1760—1830 r o A b i , MeTBepTbiń —

1830—1914 r o ^ y . I I p n H3yqeHHH 3Toro rana HapOflHOH Oflewyrbi 6onbuiyK) y c i r y r y 0Ka3ajm MaTepnajibi HKOHorpariHMecKHe, HCTopHorpadpn^ecKHe
(3aBemaHHHx),

HCKonaeMbix

H dpojiŁKJiopiiCTmecKHe, a paBKO H MaTepnajibi, o6Hapy*eHHbie B K>pH^H^ecKHX aKTax
npeAMeTax, My3eHHbix 3KcnoHaTax

H HaxoflKax

Ha Mecrax. E j i a r o A a p H sTOiuy MO>KHO

SMJIO ycTaHOBHTb, ^TO HeKOTopbie sjiemeHibi 3Toro HapHAa BOCXOAHT K Hamany X V I BeKa H MTO B 3 n o x y Bo3po>KAeHHH, KOTopaa B r i o n i u i e npoAOJi»cajiac& AO 1650 r o ^ a , ccbopMHpoBajrncB He TOJIBKO imrHxeTCKHH Hapna, HO H H a noAH3H ofle>Kfla H npirroM y « e

B HeKOTopbix p e r n o H a j i Ł H b K pa3H0BHAH0CTHX. H a 3TOT Hapnfl 0Ka3ajia CBoe

AencTBHe H HaaHOHajibHO-ocBoSoAHTeuŁHas 6opb6a ITOJIHKOB Ha npoTHH<eHHH

XVIII H XIX

croneTHH.

B03-

y^acrae

KpeCTBHH B BOCCTaHHH, pyKOBOAHMOM KOCTWHIKO, CnOCo6cTBOBajIO TOMy, *ITO KpaKOBCKHił HapHA CTaH BOeHHbIM
MyHflHpoM; euie B 183 I r o s y pa3jra^Hbie noABcraie nojrKH HOCHJTH KopH^nieBbie « K e p e 3 H M » , TO ecTŁ c e p n i n n i c 6OJIŁHIHM TpeyroJibHbiM BOPOTHHKOM, H e K O T o p w e >Ke yKpaiueHiiH Ha OAHOM H3 THIIOB «cyKwaHOB» ((bur. 32),
KpecTbHHe HOCHJTH eme

AO 1940

poAocnoBHyio OT 3HaK0B OTJIHMHH Ha BoeHHbix MyHAHpax BpeiweH HanoneoHOBCKHx BOHH, T e p i i o r c T B a
H KopojieBCTBa

KOTopbie

roAa, BpoAe rrmpoKHX JTCHT nepeBH3aHbix r e p e 3 nne^o H XBOCTHKOB, BeAyT CBOIO
BapuiaBCKoro

nojiBCKoro.

OcoSeHHOCTH SToro HapHAa noKa3aHbi

B HacroHmeH

n y 6 j n i K a L u a i Ha dpoTOCHHMKax H KpacoMHbix

Ta6jiHuax.

0 6 p a m a e T Ha ce6n BHHMaHHe i p x a H ^ e c K i r i i xapaKTep XOACTHHKH, TO ecTB 6ejioro jieTHero xoncTHHHoro n n a m a ((bHr. 43
H 40—42} H MeTbipe rana «Kapa3Hił», TO ecTB cepMar H3 AOMOTKaHHoro rpySoro cyraja, 6OKOBOH Bbipe3 KOTopbix

3

npeAHa3HaqeHHbift AJIH o6pa30BaHHfl CKJiaAOK, BbLKpoeH B nepeAHefr H 3aAHefi nojiocax. BjiaroAapn yAajibCKoft dpopine
3TOH «KapH3HM» c n y i H J i o c Ł T a K , ITO KpaKOBCKHH HapHA CAeJiaji B IIoAbHie B s n o x y poMaHTH3Ma BoeHHyw K a p b e p y .
PaBHbiM o6pa30M H noAbi KacpTaHa, p a 3 B e B a w m H e c H BO BpeMH KOHHOH e3Abi H T a a i i e B , npHAaBajin My>KMHHaM MHoro
MOJiOAiieBaTOCTH. BocTOTHbie KpaKOBHKH HOCHjrn « K a p a 3 H » Meibipex UBeTOB: 6ejryw c SOJIBIHHM KpacHbiM BOPOTHH­
KOM (coqeTaHHe Sejioro c KpacHbiM SWJIO MaHHfhecTairHeH HanHOHajn.Hbrx ABCTOB) , CHHKDKD c a j i b m JIH6O wejiTbiM
BOpOTHHKOM, KOpHTHeByK) C 6oraTO BbllllHTbLM KOpHHHeBbLM BOpOTHHKOM II CepyK) C BOpOTHHKOM, oSuiHTHM
AeHbiM cyKHOM. OcoSeHHOCTHMH s T o r o HapHAa, cpa3y » e

3e-

6poc^Bim»BiCH B r j i a 3 a , 6 b i j m KpacHan inanKa-KOHdpeAe-

pa-TKa, onyuieHHaH BHU3y BapauiKOM, KOTopan y CBaAe6Horo

c r a p o c r b i HJTH y CBaTOB SbiJia yKpauieHa euie HcynTa-

HOM H3 naBjmHBHX nepBeB, H 6enbra KOjKaHbffi n o a c c MeTaAJrsraecKHMH yKpaineHHH2vui, oÓMeTaHHbiii KOCMMH CTOKKaMH no

3ejieH0My cadpbHHy. 3 T H n o n c a , cnyiiajiocB, Aono.THHjmcb HaHH3aHHbiMH Ha peMemoK noSpHKyniKaMH,

KOTOpble BO BpeMH TaHHeB n03BHKHBajTH B pHTM ABH5KCHHH TSHIIOpa.
iaCeHCKHH HapnA euie B nepBOH nojioBHHe X I X BeKa ó b i j i no npeHMyniecTBy 6e.TbiM, HO y » c e B KOHii,e STOTO BeKa
c r a j i rr,BeTHCTbiM B TaKoił cTeneHH, vro

y ceBepHbnc coceAOK OAeTBCH n o - K p a K o I I I c K H 0 3 H a i a j i o TO >Ke, HTOH paAeTŁ

HBeTHCToe njiaTBe. OpHaMeHTHpoBKa oAe>KAbi,

comacHO AaBHHiHHHM TpauHirtiHJi, xapaKTepH30Bajiacb

annnHKauH-

HMH Ha T y n y n a x . Eenan BbnimBKa AOCTHraa CBoero a n o r e n B JIOMSPOBCKO.M ITpHBHCjniHBe Ha neperrHHKax H p y 6 a x a x ,
BbniniBKa >Ke, ykpamaioinaH ,\iy>KCKyio

ORempy,

3<Jt<t>eKTHee B c e r o npoHBiuiacb Ha 6ojTBiiarx Tpeyrojn>Hbix crrycK,a-

K>rn,HxcH Ha cromy BopoTHHKax CBHTOK ( « K a p a 3 H ń » ) .

Strój krakowiaków — 7

97

CIIHCOK

PHC.

iv )KeHHX H HeBecra — Ha HCM TeaTpautHan

HUJiroCTPAIIHlł

« K e p e 3 H H » (cBHTKa) c *rpe3MepH0ft MHiuypHOH p o c K o i n t i o c B e p -

KaiomHX rajryHOB; Ha H e n KpaKOBCKHH HapoflHbin Hapaa. <£>OTO 1904 r . C T . Graflnep, KpaKOB.
PHC.

2 . KpecTBHHHH B wcynaHe. EpaBiopa Ha flepeBe 1512 r . GraHHCJiaBa 3a6opoBCKoro «

PHC.

3. THnHHHbifi IIOJIBCKHH HIJUKTHII X V I BeKa n o p n c y w c y OepHaHflo

PHC

4 . KpecTbHHe B cyKMaHax (cepMarax) c 6ojibniHMH cyKOHHHMH BopoTHHKaiwH. T p a B i o p a Ha flepeBe H3 w i n n i

PHC.

5. KpecTbHHe B cyKMaHax. T p a B K p a H3

PHC.

6. KpaKOBCKHH KpecTBHHHH B Tamie co CMepTbio.

«

».

BepTeirnH.

»
ranni

«

».
<t>parivseHT w a c j i . KapTHHbi 2-oft nojiOBHHbi X V I I

BeKa

B K o c r e n e 6epHapflHH0B B K p a K O B e .
PHC.

7. KpaKOBCKHe My3bn<aHTbi. TpaB>Kpa Ha flepeBe H3 cOTOHeHHH H. K . Taypa «GKJia^ HJIH coKpoBHiirHHqa

PHC.

8. ^Owenb K p a k o B C K o n 3eMirH — KOCHHbep. A K s a p e j i Ł 51. TI. H o p 6 j n m a .

3H3MeHHTbrX T a f a 3K0H0MHH», KpaKOB 1693.

PHC.

9. 0 6 u i H B K a B o p o r a n K a

r o j r y 6 o r o miHMOBCKoro )KynaHa ajiMM ineiiKOM.

PHC

10. BbHHHBKa B HnworeM yrcry n o n b i r n o r r o B C K o r o

PHC

I I . M e n e l i « c 6juniiKaMH» HJIH uexnHaMH, HaHfleHHbrii n p n pacKom<ax B MornjibHHKe ropoflHma B Xpo6>Ke,

«ynaHa.

nHHwoBCKoro ye3fla. H a 3TOM SKcnoHaTe coxpaHHJincb ociarKH T i o n e B o r o

flepeBeHCKoro

njiaTKa, noKpbi-

Baroinero MeTajuHraecKHH Meneii.
PHC. 12. BOHCKO n o j i t c K o e 1794 r o f l a . PHCJTIOK M H x a j i a GraxoBHtia, rpaB. K . BaBponi., JiHTorparbHH P. 3aflpa3HJia,
•^apHa Becb.
PHC. 13. Ocpnuep 2-ro n o j m a « K p a K y c o B » (KOHHHKOB) n o B c r a m e c K o r o BOHCKa 1831 r . , OfleTMH noflofiHO yjiaHaM
B TeMHoBypyio «Kepe3HK>» (cBHTKy) c TpeyrojiBHOH nejiepHHOH, BBILLIIITOH 6eJibiMH uiHypaMH H KpacHbiM
cyKHOM. H 3
PHC

ranni

MapraHa JIe3Hca «

14. Eejian npoinoBHHKafl

»

3

BepjiHH 1936 r . , c r p . 312.

« K e p e 3 H » (CBHTKa) H3 Kamrabi BejibKOH, M e x o B C K o r o

ye3fla. <6>OTO H . K p n r e p a ,

KpaKOB.
PHC

15. CHHHH MexoBCKHft cyKMaH c npHiHHTBiM TpeyrojibHbiM

PHC

16. npa3flHH^Hbie HapoflHbie Hapnflbi H3 OKpecraocTeH CKanŁ6Mep>Ka — p n c BjiaflHCJiaB IIIepHep, «

BopoTHHKOM. <E>OTO H . K p n r e p a .
»

3a «eKa6pb 1864 r . , d p . 404.
PHC

17,. C.Kajrs6MepH<cKHH cyKMaH. cfcoToperrp. BynoHb 1925 r . j B i i e H i p e — KpaKOBCKHH 5KHTejit H3 OKpacTHOCTeił
MexoBa.

PHC. 18. JKnTejH. KpaKOBCKoił 3eMjrn B 3a6opoBCKOH « K e p e 3 H e » (cBHTKe), EpHtecKOBCKHH ye3fl.

'JKwrejihKpaKOBCKoił

PHC. 19.

3eMjm B cKam>6Mep>KCK0H « K e p e 3 H e » . <E>OTO H . K p n r e p a .

P H C 20. H a n a s e H H e 6paTbeB H a r a e B C K H X Ha ynpaBJwioiiiero KpaKOBOM aBCTpHHCKoro KOHcyna K p n r a B 1848 r .
KpacotfflbiJi pHcyHOK i ł u a 3ejrHHCKoro.
P H C 21. BecnaB.

EpaBiopa Ha flepeBe B KAHUUHH Ka3HMeM<a Epofl3HHCKoro

«BecjiaB», neTepSypr 1857 r .

P H C 2 2 . K p a K O B H H K a H3 OKpecTHOCTeH CKajib6Mep>Ka. PHC. M H x a n GraxoBHq:, rpaB. J I j m r e p .
PHC.

2 3 . ripoHioBHuaHKa. PHC. M n x a j i CTaxoBHi, r p a B .

JlHHrep.

PHC. 24. KpecTbHHe B noBceflHeBHOH ofle>Kfle H3 OKpecrHocieił CKajib6i«ep>Ka.
P H C 25. J l H B p e a

flBopoBbrx

H3 OKpecTHOCTeH IIpoiHOBHue.

PHC. 26. KatbTaH Majib^HKa — JiHBpea
Pnc

flBopoBbix,

uejiHKOM n o p B a B H i a a

c TaBniniHMn HapoflHoro opHajweHia.

27. nejiepnHa cKajib6iMep>KCKon « K e p e 3 H » (CBHTKH) fljw MajiB^HKOB.

PHC. 28. Pa3pyiiieHHe BapuiaBCKO-BeHCKOH 5Kejie3HOH
rpacnSoBCKon

B KpaKOBe, Tnnorp.

flopora

noBCTaHi^aMn B 1863 r . H3flaHHe

H . H . Beóep B JleftrruHre.

PHC. 29. EeubiH Hapjjfl H3 OKpecTHOCTeH i l p o n i O B H i i e .
Pnc.

OOTO H . K p n r e p a .

<I>OTO H . K p n r e p a .

<$>OTO

KHnroToproBun

My3eft I a p T 0 p H H C K H X , p n c 7392.
t

H . Kpnrepa.

30. IIjiaTBe, no,n;6HToe 6apaniKOM. <J>OTO H . K p n r e p a .

PHC. 3 1 . C y K M a H , wpaiiieHHBiH rojrySoS «TypeTHHHon» H3 OKpecTHOCTeH IIIyirnHa. OOTO H . K p n r e p a .
Pnc

32. KpecTBHHHH — 3aMjieBjiaflejieii

Ha IIIHBOBCKHH H3 MarepoBa, CTomumKoro ye3fla, B T a n Ha3MBaeMOM

«AHKOM cyKMaHe».
PHC. 33. n j i o m a j m njieMeHHbrx TeppirropHH, apxnflHaKOHaTOB H ye3flOB B ctpepe pacnpocipaHeHHH BOCTOMHbix K p a KOBHH no CiaHHCjiaBy ApHOJiBfly.

98

P u c . 34.

Q p e p a pacnpoeraHeHHH BOCTOwoKpaKOBCKHX HapHflOB.

PHC. 35.

CKaJibMepjKaHHH. PHC. M H x a j i a G r a x o B H q a , KaÖHHeT r p a s i o p ürejijiOHCKOH 6H6JIHOT6KH.

PHC. 36. KoHfpeflepaiKa
PHC. 37.

c cyjrraHOM H3 naBJiHHLHX nepteB H iicKycerBeHHbix irseTOB.

CBansOHŁiH p a c n o p H a i i i e j i b co cKHnerpoM B p y K e . K a p r a H a Ü .

CyxoaojibCKoro.

P H C 38. CBa«e6HbiH B b i x o / i . K a p r a H a BjiaffHCJiaBa U l e p H e p a , r p a B . A . 3aiiK0BCKHH. K a ô m i e T r p a B i o p HauHOHajiŁHoro My3ea B K p a K O B e .
PHC. 39. KpecTbHHHH H3 OKpecTHOCTeii E y c K a B BŁICOKOH m a n K e , B XOJICTHHHOM n j i a i b e H B p y 6 a x e c Hanjie^HbiMH
cöopKaMH B O K p y r m e n

(A.

FlaTKOBCKHH, CaHflOMupcKaa 3a.\iJiH, CBeHTOKuiHincKHe r o p b i ) .

PHC. 40. KpaKOBHHHH H3 C.Kajib6Mep>Ka. 4>OTO I I . K p u r e p a .
PHC. 4 1 . KpaKOBHHHH B XOJICTHHHOM njiacTbe H3 IIPOHIOBCKOH 3eMjiH.
PHC. 42. C n e B a KpaKOBHHHH H3 ripomoBHiie, cnpaBa — H3 Ep>KecKO.
P H C 43.

O a c o H xojicTiiHHoro

PHC. 44.

<3?acoH KaqVraHa H3 3 a 6 o p o B a , Bpa<ecKOBCKoro ye3,n,a. PHC. 3.

PHC. 45.

OacoH

njiaTbH H3 npOHioBCKOH 3eMJHi. PHC. 3 .

«Kepe3H» H3 M e x o B C K o r o

ye3fla. PHC. 3.

PHC. 46. <t>acoH flaBHero c e p o r o cyKMaHa. PHC. 3.
PHC. 47.

IIIeB^HKa.
IIIeBiHKa.

HleBmoca.

UleB^aïKa.

<J>acoH cyKMaHa, Ha3biBaeMoro «one»caHKa» H3 JIoMÖpoBO-TapHOBCKOro ye3aa. PHC. 3. IIIeB^HKa.

PHC. 48. <E>acoH «Kepe3HH» H3 3a6opoBa, Bp>KecKOBCKoro ye3fla. PHC. 3. IIIeBHHKa.
P H C 49. <£>acoH n H H i o B C K o r o cyKMaHa. P H C 3. LUeBMHKa.
P H C 50. KpaKOBHHHH B 6ypoM cyKMaHe.
P H C 51:

C ß a T b i B KpaKOBCKoft BeMJie. B n a a n c n a B I I I e p H e p ,

» B b i n . I 3a 1878

«

r., crp.

180.

P H C 52. KpecTbHHHH B BHCJIHITKOM T y j i y n e .
P H C 53. KpaKOBCKHH n o n e BpeMeH KOCTMUIKO.
PHC. 54. MeTbipeXMjieHHbiií KpaKOBCKHii none cepenHHbi X I X

Bena.

PHC. 55. E e j i b i H KpaKOBCKHii none, BbmiHTbiH 30ieHbiM carpŁHHOM.
PHC. 56. KpaKOBHHHH B TbiHeirKoñ BBICOKOH i i i a n K e .
PHC. 57.

KpecTbHHHH B BMCOKOH inariKe H3 IIpHCHÖeHHua, ü i o r a o B C K o r o ye3fla. OOTO H .

Kpnrepa.

P H C 58. Ä H T e j i b KpaKOBCKoä 3eMjra B «Kepe3He» — npHHHK POTOBCKOTO B K p a K O B e .
P H C 59. KpecTŁHHe B « B M B e p H y T b i x » uiariKax. «

» , JleuiHO 1836

PHC. 60. <t>acoH p y ô a x n c KOKCTKOH B BepTHKajibHbie CKirajTKH.

flßopbi

r . , Bbin. I , CTp.

n o j i OCBCHHHMOM, 1850

164.

r., pne

3.

EüeB-

*mKa.
PHC. 62. <[>acoH JKCHCKOH p y 6 a x n c «KOMTKOH». PHC. 3.
PHC. 63. <t>acoH « O K p y r j i o r o » KadwaHa H3 K a p c o B ,

HleBiuiKa.

floMßpoBCKoro

y e 3 ^ a . PHC. 3. IIIes^HKa.

P H C 64. O a c o K KOpceTKH H3 3ajDirn>H, JIoMÔpoBCKoro ye3fla. PHC. 3.
PHC. 65.

O a c o H K o p c e i K H H3 M a i i i K e m i H e ,

IIIeBHHKa,

Ep>KecKOBCKoro ye3fla. P H C 3. IIIeBHHKa.

PHC. 66. JKeHiHHHa B XOJICTHHHOM KacpTaH-qHKe.
P u c 67.

CneBa

fleByiiiKa

B l e p H o i i 6e3pyKaBKe, BHIHHTOM nepe/rHHKe

y e 3 n a , c n p a B a weHiuHHa

H p y S a x e — H3 3 a j i H n b H , ,JJ,oM6poBCKoro

B Hapnne — H3 MaprrHHKOBHue, Bp>KecKOBCKoro ye3fla.

PHC. 68. Ä e H i x u i H a B 6 e j i o i í KopceTKe c KpacHbiMH po3a.MH, MapqHHKOBHii.e, E p j K e c K O B C K o r o ye3fla.
P H C 69. /KeHiHHHa B lepHOM KarpTaHe, K a p c w ,

JTpMÖpoBCKoro y e 3 a a .

P H C 70. >KeHin,HHa B nepHOM KarpTaHe, c KpacHbiM nepeflHHKOM, K a p c w , JIoMÓpOBCKoro ye3fla.
PHC. 7 1 .

^CeHuniHa B HaKHHHOM HOJIOTHHHOM i u i a T K e , MaiHKeHHjje, Bp»cecKOBCKoro y e 3 a a .

PHC. 72.

3aBH3biBaHHe l e m H K a « n o f l KOKOHIHHK».

PHC. 73.

T e x H H K a opHaMeHTajibHoo CTpowH 6ejiBrx KpaKOBcrarx noHCOB. PHC. 3fl3HCJiaBa DleB^HKa.

PHC. 74.

B e j i b i ñ BbiuinTbiii rodppHpoBaHHbiíí BopoTHHK jKeHCKoft p y ô a x n H3 3anHnbH.

PHC. 75.

rodppHpoBaHHbiîi BOPOTHHK py6axH c wepHO-KpacHoił BbrniHBKOH. 3aJoinbe, ,H,OM6poBCKOro ye3fla.

PHC. 76.

OpHaMeHTajibHbie

PHC. 77.

Ta6jTHH,a HeKOTopbix BbiniHBajibHbrx MOTHBOB B ,U,OM6POBCKOM npHBHCJiHHbe.

MOTHBM «B pyÔMHK» Ha » e H C K i r x p y 6 a x a x . 3 a j n i n b e , JIoMÔpoBCKoro ye3fla.

PHC. 78. j^eByiiiKa B p y 6 a x e c HepHO-KpacHOü BMIHHBKOH. 3 a j i n n b e , jJoMöpoBCKoro ye3aa.
PHC. 79.

Ä H T e u b KpaKOBCKoä BeMjra B 6oraTO BbiHiHToii «Kepe3He» (cBHTKe) H3 nirHHOBCKOro y e 3 3 a .

PHC. 80. 3O(J)HH IQaôJiHHa, BbiiiiHBajibHiHua H3 r p e M O o u i o B a ,

floMÖpoBOTapHOBCKoro

PHC. 8 1 . KpaKOBCKHii TaHen — rpaBiopa Ha flepeBe B HÄTHJUTHH K .

Bpofl3HHCKoro

ye3aa.
«BecuaB», IIeTep6ypr

1857

r.


99

SUMMARY

T h e m o s t spectacular type of folk- dresses i n P o l a n d w o r n by eastern C r a c o v i e n s does not exist today i n the c o u n t r y
a s a n e v e r y d a y a n d h o l i d a y garment. O n l y i n the s o u t h e r n districts it is u s e d by village m u s i c b a n d s , e q u e s t r i a n escorts
o n festivities, best m e n a n d participants o f n a t i o n w i d e harvest celebration.
I n d e l i m i t a t i n g the a r e a o n w h i c h this c o s t u m e w a s w o r n i n 1850 the a u t h o r t o o k i n c o n s i d e r a t i o n the f o l l o w i n g
f a c t o r s : 1) p h y s i o g r a p h i c factors 2) historical-ethnic factors 3) e c o n o m i c factors 4) selfdetermination o f the p o p u l a t i o n
a s to its e t h n i c affiliation. 5) t y p i c a l features being the base for differentiation o f a b o v e c o s t u m e i n a given space a n d
t i m e 6) p r a c t i c a l motives c a l l i n g for j o i n i n g m i n u t e varieties o f the dress i n bigger sets justifiable by the t r a d i t i o n .
T h e h i s t o r y o f the c o s t u m e o f the eastern C r a c o v i e n s h a s been divided into 4 periods i n l i n e w i t h the e c o n o m i c c o n ­
d i t i o n s : 1) f r o m 1500 to 1650, 2) f r o m 1650 to 1760, 3) f r o m 1760 to 1830 a n d 4) f r o m 1830 to 1914. F o r the investigation
o f this type o f f o l k c o s t u m e i c o n o g r a p h i c , h i s t o r i o g r a p h i c a n d f o l k lore m a t e r i a l h a s been used as w e l l as the m a t e r i a l
f o u n d i n legal d o c u m e n t s (wills), e x c a v a t i o n s , m u s e u m relics a n d territorial findings. O n base o f these s o u r c e s w e c a n
state, that s o m e elements o f a b o v e c o s t u m e date since the beginning o f the X V I

c e n t u r y a n d that i n the p e r i o d o f the

R e n a i s s a n c e — w h i c h lasted i n P o l a n d u p to 1650 — developed n o t only the c o s t u m e
v a r i e t y w o r n b y the c o m m o n people a n d f u r t h e r m o r e w i t h s o m e regional
T h e fighting f o r independence i n the X V I I I

and X I X

w o r n by the gentry b u t a l s o the

specifities.

c e n t u r i e s led b y the P o l e s h a d also a n influence u p o n the

s a i d c o s t u m e . T h e p a r t i c i p a t i o n o f the peasants i n the K o ś c i u s z k o i n s u r r e c t i o n c a u s e d that the C r a c o w dress b e c a m e
a m i l i t a r y u n i f o r m ; v a r i o u s regiments

up

to

1831

wore

b r o w n coarse heavy coats

with

a big t r i a n g u l a r c o l l a r

c a l l e d s u k m a n a ; o n o n e o f the s u k m a n a types (fig 32) w o r n b y the people e v e n u p to 1940 — t h e scarfs a n d tassels o n
the breast h a v e their o r i g i n i n the m i l i t a r y distinctions o n the u n i f o r m s dating f r o m the n a p o l e o n i e w a r s a n d w a r s led
b y the W a r s a w D u c h y a n d the C o n g r e s s K i n g d o m .
T h e features o f this dress a r e s h o w n i n the present p u b l i c a t i o n i n the p h o t o s a n d i n the c o l o u r e d p l a t e s ; notice s h o u l d
be t a k e n o f the a r c h a i c c h a r a c t e r of the white s u m m e r coat (fig. 43 a n d 4 0 — 4 2 ) a n d o f 4 types o f the so c a l l e d K e r e z j a
i n w h i c h (fig. 4 8 , 49) the side cut s e r v i n g to m a k e folds is c u t i n the front a n d b a c k lobes. T h e d a r i n g f o r m o f this dress
c a u s e d that the C r a c o w ^ c o s t u m e m a d e i n the age o f r o m a n t i c i s m a m i l i t a r y career i n P o l a n d . T h e l a p s o f the c o a t flap­
p i n g i n the d a n c e , o r d u r i n g a drive o n h o r s e b a c k , gave also a n accent o f a u d a c i t y to the silhouette. T h e eastern C r a c o v i a n s w o r e the k e r e z j a i n f o u r c o l o u r s v i z . a white one w i t h a big r e d c o l l a r (the c o m p o s i t i o n o f r e d a n d w h i t e f o r m e d
the n a t i o n a l c o l o u r s ) , a n a v y b l u e w i t h a c r i m s o n o r a y e l l o w c o l l a r , a b r o w n o n e w i t h a b r o w n r i c h l y e m b r o i d e r e d c o l l a r
a n d a grey one, w i t h a c o l l a r lined w i t h green c l o t h . A m o s t s t r i k i n g feature o f this dress w a s the r e d c a p c a l l e d r o g a t y w k a
f r a m e d f r o m beneath w i t h l a m b s k i n f u r , the c a p o f the m a s t e r o f the wedding c e r e m o n y o r o f the best m a n w a s besides
d e c o r a t e d w i t h a p a n a c h e o f p e a c o c k feathers. A n o t h e r interesting feature w a s a w h i t e lether belt w i t h m e t a l i n c r u s t a t i o n s
a n d decorated w i t h green M o r o c c o quilted obliquely. T h e s e belts h a d additionally b r a s s rattles o f s m a l l s h a p e w h i c h a c ­
c e n t u a t e d the r h y t h m w h e n the d a n c e r m o v e d .
T h e c o s t u m e o f the w o m e n w a s u p to the first p a r t of the X I X

c e n t u r y m a i n l y white, b u t since the e n d o f the X I X

c e n t u r y b e c a m e florid to s u c h a n extent that w h e n the neighbours f r o m the N o r t h s a i d s o m e b o d y w a s dressed i n the C r a c o v i a n w a y it m e a n t the s a m e a s to be dressed i n v i v i d c o l o u r s . T h e d e c o r a t i o n o f the dress a c c o r d i n g to old traditions
consisted i n t r i m m i n g o f the fur c o a t s . T h e highest level o f the w h i t e e m b r o i d e r y w a s attained o n decorating shirts a n d
a p r o n s i n the a r e a o f the P o w i ś l e D ą b r o w s k i e whereas the e m b r o i d e r y a d o r n i n g the m e n ' s dress achieved its highest f o r m
i n the b i g t r i a n g u l a r c o l l a r s o f the k e r e z j a falling d o w n o n the b a c k .

100

Podstawą
się

w

faksymilowanej

Archiwum

we

A T L A S

edycji

Polskiego

egzemplarz

znajdujący

Ludoznawczego

Wrocławiu

P O L S K I C H

W Y D A W A N Y

był

Towarzystwa

S T R O J Ó W

P R Z E Z

P O L S K I E

L U D O W Y C H
T O W A R Z Y S T W O

L U D O Z N A W C Z E
K O M I T E T

R E D A K C Y J N Y :

A L E K S A N D R A

K O W A L S K A - L E W I C K A ,

A N T O N I

J A N U S Z
R E D A K T O R
S E K R E T A R Z
R E D A K T O R

B A R B A R A

B A Z I E L I C H ,

J A C H E R - T Y S Z K O W A ,

A N N A
K U C Z Y Ń S K I ,

K A M O C K I

N A C Z E L N Y :
K O M I T E T U :

B A R B A R A
A N T O N I

W Y D A N I A
A N T O N I

B A Z I E L I C H
K U C Z Y Ń S K I

R E P R I N T O

W E G O :

K U C Z Y Ń S K I

Opublikowało

Wydawnictwo:

P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e we W r o c ł a w i u w 1991 r o k u w n a k ł a d z i e
5000

egzemplarzy

Wydrukowała:
Wrocławska

Drukarnia

Naukowa

ATLAS POLSKICH
STROJÓW LUDOWYCH
Zasięgi ubiorów w monografiach
opublikowanych

ATLAS POLSKICH
Zasięgi u b i o r ó w w monografiach
(Pogórze),

3. Strój rzeszowski,

kolejno
4. Strój

STROJÓW

opublikowanych:
szamotulski,

LUDOWYCH

1. Strój

górali

szczawnickich,

5. Strój krzczonowski, 6. Strój

2.

Strój

dolnośląski

kurpiowski Puszczy Białej,

7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński.
13. Strój pyrzycki,
Zagórzan,

14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński,

16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój

19. Slrój sandomierski, 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki,

21. Strój

podlaski (nadbużański), 22.

Strój

kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. Strój warmiński, 25. Strój k r a k o w i a k ó w wschodnich, 26. Strój kurpiowski
Puszczy Zielonej.

Cytat

Serweryn, Tadeusz, “Strój krakowiaków wschodnich / Atlas Polskich Strojów Ludowych,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 30 czerwca 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/5871.

Formaty wyjściowe