Strój sandomierski /Atlas Polskich Strojów Ludowych

Dublin Core

Tytuł

Strój sandomierski /Atlas Polskich Strojów Ludowych

Opis

Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.7 ;62 s.

Twórca

Kamocki, Janusz

Wydawca

Polskie Towarzystwo Ludoznawcze

Data

1957

Prawa

Licencja PIA

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5653

Format

application/pdf

Język

pol

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:5255

PDF Text

Text

A T L A S
POLSKICH
STROJÓW
LUDOWYCH
J A N U S Z

S

T

R

Ó

J

P O L S K I E

S

A

K A M O C K I

N

D

T O W A R Z Y S T W O

ll,,t//

l

O

M

I

E

R

S

L U D O Z N A W C Z E

K

I

A

T

L

C Z Ę Ś Ć

A

S

P

O

L

S

I

C

V

T

H

S

R

Ó

A

J

N

U

S

S

Z

R

O

K

A

W

R
1

N A K Ł A D E M

T

J

Ó

W

L

U

D

O

M A Ł O P O L S K A

J

S

K

P O L S K I E G O

N

A

M

D

O

O

C

M

K

I

C

9

T O W A R Z Y S T W A

Ł

5

A

Y

C

H

Z E S Z Y T

7

I

E

PIL
O

W

R

S

K

Zakład

I

Kuituroznawsrwa

B ib 1¡o t
Nr I n w e n t a r z o w y

W

7
L U D O Z N A W C Z E G O

WE

W R O C Ł A W I U

f

u

c

,

....^.aPP.J.Kfif

c

A T L A S
W Y D A W

P O L S K I C H
r

A N Y

S T R O J Ó W

P R Z E Z

P O L S K I E

L U D O W Y C H
T O W A R Z Y S T W O

L U D O Z N A W C Z E
K O M I T E T
A

D

A

A D A M

M

R E D A K C Y J N Y :

G

L

A

P

A,

A

M Ł O D Z I A N O W S K I ,

R O M A N

R E I N F U S S ,

N

N

J Ó Z E F

A

K A Z I M I E R Z

PIETKIEWICZ,

T A D E U S Z

S E W E R Y N ,

K A Z I M I E R A

Z A W I S T O W I C Z

R E D A K T O R

N A C Z E L N Y :

R E D A K T O R
O K Ł A D K A
P L A N S Z E
U K Ł A D

I M .

M .

A D A M S K A

J Ó Z E E
J Ó Z E F

J E R Z E G O

G R A F I C Z N Y
D R U K A R N I A

J E D N O B A R W N E
K A S P R Z A K A

-

G A J E K
G A J E K

M Ł O D Z I A N O W S K I E G O

B A R W N E

P O Z N A Ń S K A
K L I S Z E

Z E S Z Y T U :
A D A M A

G A J E K ,

K U T R Z E B A ,

W

K A R O L A K A

A D A M A

G L A P Y

N A U K O W A

P O Z N A Ń

Z A K Ł A D Y
P O Z N A N I U

G R A F I C Z N E


K L I S Z E

W I E L O B A R W N E
D R U K A R N I A

N a k ł a d 6 2 0 0 egz.

N A R O D O W A

A r k . w y d . 6,

d r z e w n y 100 g 6 1 x 8 6 / 8 .
d o d r u k u 30. V I I I . 1957.

ark.

W

\ K R A K O W I E

d r u k . 8,5. P a p i e r i l u s t r a c y j n y

O d d a n o d o s k ł a d a n i a 29. V I . 1957.
Druk

bez-

Podpisano

u k o ń c z o n o w e w r z e ś n i u 1957. Z a m . 211/231

C e n a z ł 26 — .

K-20

W S T Ę P
P o ł o ż e n i e
już

nie

nocną

i

istnieje;
i

c h a r a k t e r y s t y k a

obszar

środkową

na

część

powiatu

wsch. część stopnickiego
w

skład

części

rdzennej

Ziemi

którym

W

X I X

w.

sandomierskiego p o k r y w a ł
dnia

granica

Pqd

względem

mierskiej,
wo



z

jego

się

terenem,

kiego

w

noszono

Ludność

oddawna

ziemi p o w o d o w a ł a
mniejsze,
nad

już
na

niż

uprawą

tomiast
w

w

lnu

świadczą

Wielka

żyzność

najwyżej

obszar'ten

się

lasami.

się

leżał

szej w ł a s n o ś c i
się

znacznej

między
lub

sobą

ilości

jak

przede

i

wszystkim

a

a

dodatkowymi

domierzanie

rozwój

ziemia

pochodzi.

Niestety

co

za

dawna

w

tym

Większe

idzie

wsi

zbóż.

północnej

a

buraków

Poza

stopnic­

wielka
były

żyzność

tu na

k a ż d y m

ogół
pracy

cukrowych.

Na­

gospodarstwie, dziś

jest

owiec; tak

więc

np.

stroju
haftu

Liczba

nietylko,
nie

kto

dóbr

własnej

7°/

gęstość

z

a

Ten

wełny

do

szamerunku,

była

tak

parafii,
naszych

duża,
ale

dogodną
2

się ,

o

dobra
stan

zaludnienia
do

i

stare

szlachty

jedno

tworzyły

się

kościelne

Zdobienia

składały

ich

więk­

wytworzenia
te

czasem b a r w ą
że na

na

pokry­

rozdrobnienia

przyczyn

czasem

ar­

czym

Sandomierzem.

nieurodzajnymi,

głównych

sandomierskim.

tak

pod

prywatnych

wsi,

0

3

czy

jakiej

przetrwał

nad

osiedlania

Złotej

terenami

wiosek .

jedną

odmian
z

do

w

znaczna

tylko

niewątpliwie
w

położona

sandomierskich należała

kompleksy

obejmowały

zdobin

ten

w

gospodarstwa

zachęcała

neolityczne,

motywami

ozdobami.

oraz

gleby skłaniała ludność do

hodowli

porozrzucanych

był

odmian

strój

sando­
częścio­

sandomierskiej,

uprawę

rolnictwem,

że

sandomierska,

od

większość

pojedynczo

rozróżniali

Galicji.

diecezji

wyżynie
pod

zwłaszcza

nieodzowna

wykopaliska

że

lub

Wscho­

i

krakowski.

zamożność, mimo

jest Wisła,

ziemi,

kolorem

Królestwa
skład

san­
stroju

mieli.

Żyzna

jaką

ziemskiej,

w

na

sandomierskiego

przemysłowych,

nie

Królewszczyzny
z

powiatu
zasięg

zawichojskiego i —

wykorzystanymi

pow.

dawniej

parowioskowej.

przeważnie

część

sandomierskiego.

wchodził

pograniczu Sandomierszczyzny lessowej z sąsiednimi
tymi

wchodził

lewobrzeżnej

zwarty

granicę

sandomierskiego,

uniemożliwiał

osadnictwo, powodowało,
lub

stanowiącej

sandomierski,

i roślin

bogate

granicach

lewobrzeżną

1

r e g i o n u .

komunikacyjną,

on

regionach . Duża urodzajność

Sandomierz acy

H i s t o r i a

najlepiej

ubiór

łąk

płn.-

Kongresowego,

sandomierskiego

części

i konopi,

Brak

pół­

opatowskiego, oraz

w

z granicami obwodu

lessami

zajmowała

innych

uprawa
zaniku.

stroju

stosunkowo dużą

pszenicy

ubrania

terią

zasięgu

urodzajnymi

równi

sandomierski

obejmował

krakowskiej.

południowej

na

stanowił

Wiśle,

archidiakonatów:

diecezji

zwartego

odznaczającej
tym

na

administracji kościelnej,

dawnych

strój

występował,

położony

Królestwa

częściowo
się

Tradycyjny

zwarcie

w. był

X V I w.

czasów

się

w.

okresie wczesnohistorycznym region ten

XII-XIII

W

urywała

kieleckiego,

Obszar

w

za

o b s z aru.

X I X

sandomierskiego, większość

( m a p a 1). W

Małopolski;

Sandomierskiej.

domierskiego.

w

różniły

się

materiału,

podstawie

nawet i z jakiej

Sanwsi

czasów.

3

Ryc.

1. K r a j o b r a z s a n d o m i e r s k i (z n a d W i s ł y k o ł o S a n d o m i e r z a ) — f o t . ' J. K w i a t k o w s k i

Sandomierzanie
ograniczało

byli

grupą

ruchliwą

się t y l k o do t e r e n ó w

i

sprężystą.

najbliższych

t. j . d o

Osadnictwo

podnóża

1956 r .

sandomierskie

nie

G ó r Świętokrzyskich

czy

w i d e ł W i s ł y i Sanu, ale w d z i e r a ł o się w g ł ą b L u b e l s z c z y z n y , S ą d e c c z y z n y a ż p o K a r p a t y .
O d
skąd

X V w . t. j . o d
spławiano

hutnictwo.

chwili

słynną

Zamożność

odzyskania

pszenicę
tej

ziemi

podnosił się p o z i o m gospodarczy.
Koprzywnicy,

Rakowie, a

darkę Sandomierszczyzny
steczka
zresztą

granicznego.
głównie

Niezależnie
wołało
gach

w

do
od

chwilowego

Wracając

swych oddziałów. Rozwiązujące
miejscowej
te

nie

pozostały

rozwoju
w

związku

stały

pewna
dzała

z

bez

do

czym

latach

w p ł y w u

podnosi

daje

manufaktury wytwarzające

w

ludności

tradycyjnej
jej rozkładu.

degradujące

1831 r.

odżywa

Sandomierskiej
szczególnie

szwedzkie, po których

Staszowie.

zabory,

ożywienia
żywy
po

powoli

sukno w

Bogorii,

rujnują

gospo­

Całkowicie

zarazem jej stolicę do roli

chwilowo

przemysł,

mia­

dostosowany

gospodarczego,

oddźwięk.
klęsce

do

domów,

4

odzieżowych .
na

ubiór

Należy

ludowy

1863 r. R z ą d

oraz

kultury
Między

listopadowe

licznie brali udział w

przynosili

ze

sobą

przypuszczać,

i znalazły

swe

że

Odbija

w

rozdrobnienie

wsi nowe

gospodarstw.

pracy

po

elementy,

Ten

miastach,
które

i n n y m i z a z n a c z y ł o się to w

stały

a

stan

W

jedną

na­

Powodem

spowodował,

powracając
się

dalszym
włościan,

stroju.

znaczne zbiednienie wsi sandomierskiej.

sezonowej

ludności

wydarzenia

odbicie

się to m . inn. i w

wy­
szere­

mundury

Narodowy ogłasza uwłaszczenie

się i c h z a m o ż n o ś ć .

szukała

powstanie

Wieśniacy

się na t y m terenie jednostki w o j s k o w e r o z d a ł y

się z a u w a ż y ć

się z a d ł u ż e n i a

część

przyczyn

4

materiałów

stroju regionalnego. W

stępnych
tego

zapasy

Ziemi

przemysł,

Powstały

wszystkim w

wojny

się

wojennych.

Sandomierszczyźnie

powstańczych.

rola

jednak

przede

potrzeb

wzrosła

Rozwinął

podcięły

dopiero

Dopiero

Pomorza,

„sandomierkę".

że

wprowa­

z

głównych

zarzuceniu stroju

ludowego.

C e c h y

s t r o j u

s a n d o m i e r s k i e g o .

odrębny

ubiór,

pewnymi

elementami

W

ubiorze

„fartuch",

należący

męskim

rakterystycznym

Okrycia

w

w

była

granatowa

użyciu

W

stroju

i

„kotką".

W

sukmaną,

wścieklice,

rogatywka, z

tak

swym

lniane

ze

s ą s i a d ó w .

obszarze

dawnej

zapinane

na

od

grup

sąsiednich,

z

m a z o w i e c k i e j (tab. I I . ryc.
czasach także

i

zwieszającym

suto

1 1 , 17).

maciejówki

Wyłącznie sandomierską

„kucotkiem",

był

Ponadto

p ł ó t n i a n k i , z w a n e j t u kamizielą,

do

się

X I X w.

czapką

s i ę ze

środka

bądź

sobne

gdyż

Ubiór

sięgał

kroju

wypustkami.

grup

gładko,

i

sąsiednich,

bez
w

Nie

mężczyźni

posiadały

a

odznaczające
rogatywki,

odznaczał

z fałdami

się

w

się

po

bokach,

wielkim

klapki.

o

suto

Głowę
W

plecach

trójkątnym

kaftanów

były

z

t. j . d r e w n i a n ą
ornamencie

się w i ę k s z ą

je

„oberkami"

tabaczkową

takimż

z

rogach

oraz

lub brązowe
formie

zapaski

szamerowane,

przed-

jedną

brązowe

wyłożoną,
szwów

naramiennymi i

ozdobną

czerwonymi
przedsobnymi,

o

sukmana

bez

kobiecym

układzie
nosili

gładkich,

lub

zapaski

pionowym.
brązowe

sukmany

kroju

ma­

nieprzecinanych. Sukmany

zwanym

„suką".

stanowiły

Ponadto

czerwone

barwnością

i

te,

używano
rogatywki.

bogactwem

pogranicza sandomiersko-krakow-

uważany
kroju

brązowej,

niesłusznie

za

małopolskiego,
sukiennej

przodu. Kobiety

5

sandomierski ,
oraz

furażerki,

nosiły

na

czapką

zwaną

obszytej

głowach

od­

czer­

chamełki
haftem

Sandomierzankom.

Lubelskiego cechowały

kiście.

ozdób
rzadziej

występowały

siatkowym czepeczkiem. Koszule w y s z y w a ł y

stanowiły

wełniane

zapaski

z

nieznanym

głowy

„wściek­

naramienne.

sukmaną

frędzlem

Powiśla

suk­

stebnowań

strój ten b y ł stosunkowo

wzdłuż

niż u Sandomierzanek

rodzaj

obręcz, obciągniętą

Okrycie
po

B y ł to

wolutowym,

mężczyzn

łopolskiego.
Zdobiły

lub

z

2).

okrywano „wścieklicą"

Okrycie głowy

Tarnobrzeskiego

kukurudzą".

po szwach,

w

sfałdowana

stroju

kołnierzem,

bez r ę k a w ó w .

niekiedy zapaski

Powiśla

się c z a r n ą

szare

Puszczy

krakowskim,

paski.

brązowa,

„kucotków".

tylko

zapaskami

czarne, l u b pasiaste,

kobiecy odznaczał

męski

(mapa

ozdób

czerwono

zdobione

pionowe, czarne

z tyłu
bez

i przedsobne

noszone

nosili

one

z

Kobiety nosiły wełniane

zdobin, z w ł a s z c z a na gorsecie i kaftanie. N a obszarze

Ubiór

się

Sandomierzanek

południu

białe prążki. Ponadto

charakteryzowały

cechowała

zaopatrzona

ozdabiano

znaczał

„na

zwieszającą

kolan.

męski

kobiecy

„kucotków".

poziome

niżej

kielecki

powszechnie

„magiera

i

głowy

noszone

ubiór

Tarnobrzeskiego

regionie w s c h o d n i o - k r a k o w s k i m m ę ż c z y ź n i

łopolskiego,

Strój

łokłuszki,

rogiem

i kieleckim, na

i Powiśla

Radomskiej

granatowe

rogatywką

naramienne

ale

czarne,

czerwonymi w

ubiór

granatową

skiego

to jest okrycie

lniane

haftowanym

kobiet

haftki.

małopolskiego,

Strój

lub

Męski

często

oraz

zdobiły sukmany sandomierskie. O k r y c i e m głowy były

nieco

,,siekacem"

czarnymi

z

świętokrzyskim

lub

świętokrzyski

sukmany
klapą

głowę

strojami

Puszczy

też rogatywki,

i naramienne,

krótki,

na

mitrę,

U b i ó r s a n d o m i e r s k i g r a n i c z y ł n a p ó ł n o c y ze s t r o j e m

pętle

szamerowań, jakie

lice",

o

go

połowie

i świątecznego.

c h a r a k t e r y s t y c z n y m b y ł kap,

z ubiorem lubelskim

Na

wono

swój

barwny.

wschodzie

Ubiór

zwanym

posiadała

charakteryzujący

n a ń w

późniejszych

kształtem

chusty

porównaniu

many,

tu

magiery a w

kobiecym najbardziej

U b i o r y

W

krojem

a

się

odróżniającym

stroju weselnego

zbliżoną

Radomskiej, na zachodzie —ze

lub

do

małopolskich,
nawarstwiły

również i u niektórych grup sąsiednich.

duże,

mniej

lub

typowym,

młodzież

przypominające

odziew"

a na

które

sandomierska

( r y c . 28 B 29).

mężatek,

jest

strojów

było współistnienie małopolskiej

jak

były

denka

przez

pasie

głowy,

grupy

mazowieckimi,

najbardziej

używany

fałdowaną

do

Ludność

sukienne
Kobiety

niebieskie

rogatywki,

nie

nosiły pasiaste

sukmany

obszywane

kroju

ma­

barankiem.

spódnice, czepki

zwane

naramienne.

5

R o z d z i a ł

O B E C N Y

Proces
i

trwał

wały

S T A N

zanikania



do

się po

STROJU

L U D O W E G O

sandomierskiego

pierwszej

nim tylko

wojny

I

W

S A N D O M I E R S K I E M

stroju ludowego rozpoczął

światowej.

nieliczne relikty,

Obecnie

ubiór

ten

takie j a k sukmana,

się p o d koniec X I X w .
j u ż nie

gorset,

istnieje,

zacho­

haftowana

koszula

kobieca i kilka kapot. Obecnie ludność wiejska u ż y w a już całkowicie ubioru miejskiego.
W

T

stroju

dziennych

męskim

współczesnym

wpuszczanych

na

do b u t ó w

uwagę

zasługuje

i opadających

na

sposób

noszenia

cholewy. Starsi

też jeszcze czasem czapki baranie, rzadziej spotyka się granatowe
ostatnie
wojny

w

swej

obecnej

światowej

poprzednio

noszone

„polskimi"
Na

formie rozpowszechniły

i dotrwały

były

sztywne

podobne

obszarze

troskliwie

tylko

je

chłopów

idąc

okaz

pomniejszony
Druga

kaszkiety

do

W

model

wojna

Muzeum

znajduje

do

k a s z k i e t y ( r y c . 27). T e

dopiero w

czasie

drugiej wojny.

„moskiewskimi".

się

jeszcze

Właściciele

Należy

tutaj

w

pierwszej

Wyparły

Nowsze

się do

obecnie
ogół

czapki

one

zwane

kilka

że kapota

chłopa

znajduje

całkowitego

spod

prze­

czasem

stanowiła

Etnograficznym w

przez

kapot,

ich nie używają,

Sandomierzu

Muzeum

wykonany

przyczyniła

na

podkreślić,

Regionalnym w

( r y c . 17), a

stroju męskiego,

światowa

zwane

starców.

kościoła.

sukmany

się zresztą

użyciu

co­

noszą

maciejówek.

przez

do

bogatszych.

zachowany

powszechnym

Sandomierszczyzny

chowywanych
ubierają

w

spodni

wieśniacy

się

strój

jedyny

Krakowie

jest

Sandomierza.

prawie

zniszczenia

prze­

c h o w y w a n y c h przez w i e ś n i a k ó w resztek stroju; n a s t ą p i ł o to n a skutek d z i a ł a ń w o j e n n y c h ,
większość
inne

bowiem

Sandomierski
nie

wykazuje

niały

od

cym

w,

a

ludność

Na

we

wsi Ruda

zanik

z

gospodarcze.

kolei

skich

panów.

Rozwijający

duży

uprawy

zbyt

lnu

przesiedlona

6

konopi.

Przy

Sandomierszczyźnie

Około
wego
zresztą
bluzki

zapaskę,
1950

stroju
od
z

spódnicę.

się p r z e m y s ł

ludność

na

jedwabiu

Należy

Spódnice

tak

całkowitym

po

kraciastą.
z

oraz

zaniku

oraz

się w

inspirowane

szereg

przyczyn;
bogatszych

przy

naj­

chłopów
czysto

i materiałów; z drugiej
uprawy

braku

ziemi,

co

sandomier­

własnych

p o g a r d l i w y stosunek

owiec

stroju

do

ludowego,

trady­
kobiety

sąsiadek

czarną,

noszą.

Koła

próby

Gospodyń

stroju sandomierskiego

białego

płótna,

wyszywane

kwiatki,

sięgały

do

pół

do

kupować.

własnego

Sandomierskiem
przez

połowy

haftowana

i dążenie

intensywnej

że

san­

53).

od swych świętokrzyskich

dzisiejszy

okry­

na ten stan m i a ł y w z g l ę d y

do

była

nieco

Z dawnego

pierwszej

Warszawie

tanich ubrań

podkreślić,

przejęły

dzień

tradycyjnego

w

tu

zmuszona

wyodręb­

przykrywają­

niezbyt opłacalnej na urodzajnych glebach

zachodniej

lub

dostarczył

często

gorset

się

stroju miejskiego, p o w o d o w a ł a

którą

kobiecego,

złożyło

w p ł y w

miejskiego,

go

barchanowe,

ryc.

sezonową

rolnych zachęcał

wiejska

r. r o z p o c z ę ł y

dawnego

jeden

L u d o w y c h w

również

by

czasie c h ł o d u i niepogody,

najczęściej

tylko

stroju

które

fartuchem,

Sandomierszczyzna

Niemały

produktów

nabywania

ubioru .

naramienną

się

się o d

cech,

kaftany

nie

też w

stroju ludowego

zarzucanie

i

materiały

Łatwość
cyjnego

bądź

chustą,

zachował

(południowa

na

nich należy zaliczyć emigrację

powodowało

wełniane

miasta,

Muzeum Kultur

sandomierskiego

naśladownictwa

strony

w

ubierają

nałożonym

wełnianą

odróżnia

specyficznych

kobiety
z

do

dużą,

stroju kobiecego,

ważniejszych

w

spalona,

niż męski

jakichś

Starsze

„półkę". Idąc

przechowywany

koszula

z

została

bardziej

obecnie

spódnice,

i ramiona

domierskiego
XIX

mieście

zwaną

głowę

kobiecy

jednak

sąsiednich.

niż w

tak

wają

zaś

sandomierskich

ubiór

on

grup

dłuższe

do

wsi

tereny.

tworzenia nowego
Wiejskich.

Zaczęły

krzyżykami

łydki;

szyto

je

więc
i
z

ludo­

Odbiegał
kobiety

wypuszczane
czterech

on

nosić
na

brytów,

w dolnej części posiadały ozdobne dwie pliski. Strój ten uzupełniał krótki fartuch i chustka

6

wiązana
w

z

tyłu

czerwone

głowy.

i zielone

Niekiedy

pionowe

Sandomierzanki

pasy,

wyrabiane

w

narzucały

na

Częstochowie

ramiona

lub w

zapaskę

Sandomierzu.

W D w i k o z a c h w p r o w a d z i ł y kobiety m o d ę noszenia chust tureckich z „ ł o w i c k i m "
Obecnie
jest

strój

reprezentacyjnym

kobiecym

strojem

ZARYS

HISTORYCZNY

Wiadomości
początków

mością

o

7

Polski'' ,

jakie

mamy

o

jednakże

czapek

rysunku

z

w

obszytą
cięcia
nym

dane

w

szyi

Głowę

on

garncarza

i

wypust",

wzdłuż

roz­

szerokim,

tka­

okrywa

czapka

Ubiór

gdyż jakkolwiek

wprawdzie

noszono

go

lub

wiadomości

o stroju

pochodzą

z

wzmianki

I

tylko

dotrwał

wyłącznie

kożuchach.

R y c . 2. G a r n c a r z z Ł a g o w a w k o s z u l i „ n a w y p u s t " p r z e ­

na

w i ą z a n e j pasem d z i a n y m . R y s u n e k na pucharze cecho­

Dalsze

w y m z 1644 r o k u

sandomierskim

połowy

o

A . Patkowski, Sandomierskie

Poznań

1938 r . s t r . 46.

X I Xw . s ą to

ludzie

„Obrazkach

sandomierskim

Wiejskich"

pisanych

przez

Jana

Kantego

G r e g o r o w i c z a

z

Bilczy

8

w

pow. sandomierskim .
Roboczy

był

a

często

wykonany
ze spodni

conej

w

Noszono

i świąteczny

z płótna
zwanych

na wierzch

ozdobami

z

końcu

d o I I poł. X I Xw . —

sukmanach

on

taki

anachronizmem byłby

niemniej

wiado­

na

1644 r o k u

„wścieklicy".

tkany,

on

najdawniejszą

na

z

nie z d z i w i ł b y n a t y m terenie i w

pas

do X I X

dowolną

„ n a

przepasaną

XIX w.—

historyków

się głównie

umieszczonym

koszulę

pasem.

rodzaju

odnoszą

czer­

znajdujemy

cechowym

dokoła
a

niektórych

S A N D O M I E R S K I E G O

„Dziejach

dość

2). P r z e d s t a w i a

ubranego

w

jest

STROJU

jest

przypisywanie

Łagowa,

pucharze

(ryc.

terenie

tekstu.

Najstarsze

na

szlakiem.

omawianym

I I

sandomierskim

według

sandomierskim

Długosza

interpretacją

w

stroju

podstawie Sandomierzanom

wonych

R O Z W O J U

X X w . Wprawdzie,

stroju

wzmianka

tej

na

krakowski.

R o z d z i a ł

i

ludowym

sukmany
nymi

W

były

zimie

Okryciem

parciakami,
oraz

z

posiadających
kamizieli,

bure

kołnierzem

9

noszono
głowy

krojem

rozporek,

X I Xw .

Składał

z koszuli

nabitymi

i czerwonymi

się

wyrzu­

nieco w y ż e j

mankietami

czarnych

małopolskich

pasami,

kółkami

sięgające

i

1 0

.

(tabl.

lub białych,

one r o z m a i t o ś ć z d o b i n stroju.

do sukman

wełnianymi

sukmany,

o sukmanach

sznurkami . Podkreślają

zdobione

z boku

z początku
stroju".

parafiach.

wspominają

zbliżone

„białego

różniącej się przypuszczalnie w t y m okresie

lub rzadziej

stojącym

źródła

sukman

były

nazwę

modre,

lub granatowymi

ostatnie

sandomierskiego

i nosił

poszczególnych
również

ówczesne

szywaniu

chłopa

spodni

charakterystycznym

które

ubiór

samodziałowego

pasami

II).

oraz

Nie­

o w y ­

Sandomierskie

Przewiązywano

lub brązowymi

kolan,

je

czerwo­

skórzanymi.

T e

sprzączkami.

kożuchy.
były

„zawściekłe"

czapki,

granatowe

lub czerwone

rogatywki,

7

czasem

z pawimi

piórami,

rozpowszechnienia

a

w

okresie

się czerwonych

lata

słomiane

rogatywek

kapelusze.

miało

Według

się przyczynić

tradycji

do

powstanie

koś­

ciuszkowskie.
Sandomierzanie
zazwyczaj

wkładali

do pracy

Sandomierski

strój

ludowy

R a d z i k o w s k i e g o
wia

chłopa

woną

w

czerwonym,
okrywa

jego

czątkach
na

Wprawdzie
w

W ó j c i c k i e j

którego

jednakże

ż e jest

w

lecie

chodzono

X I Xstulecia.

Niestety,

nazwa

ryciny

ilustracja

W . E.

przedsta­
oraz

jest w pasie

czer­

przewiązana

s i ę l u ź n o p o l e w e j stronie.

barankiem.

Spodnie

w

Głowę

biało-czerwone

paski

fabryczny.

weselnego męskiego

„fartucha'"

z tego

stroju

okresu

również

weselny"

danych,



tylko

sandomierskiego b y ł

— jednakże

reliktu pozwala w n i o s k o w a ć

brak

„fartuch

barwne

i mankietami

przodu. Sukmana

to materiał

opisu

kołnierzem

końce zwieszają

uzupełnieniem
brak

dwie

( r y c . 3,5). T a o s t a t n i a

z

z białym

I I poł. X I Xw . j u ż jako

to wskazywała

z cholewami,

z czerwonym

na rozcięciu

pasem,

Charakterystycznym

nie

J.

„wścieklica"

wnioskować,

„fartuch".

buty

z I poł. X I Xw . ilustrują

sukmanie

widoczną

tkanym

czerwona

pozwalają

i

brązowej

podszewką

na nogi

boso.

czy b y ł on używany —
podczas

wesela,

dość

prawdopodobne

inne

uroczystości.

Biały
i

strój

wśród

lnianej,

występowa­

o istnieniu jego w po­
jakby

c z y też, co jest

wkładano

go, na

przeważał w X I X w . także

kobiet. Składał
t. j . z koszuli,

się on z

odzieży

spódnicy,

kaftana,

łoktuszki

i

Niekiedy

wkładały

kobiety

chustki

zapaski,

na

głowę.

kamizielę,

nie

różniącą sięniczem o d męskiej. Biały
ubiór

ożywiał

krajka,
a

haft,

u panien

barwny

sznury



gorset,

korali

kwiaty

ten

kolorowa

na

szyi,

kap,

za

chu­

zatknięte

steczkę.
Oprócz

samodziałów

płóciennych

siły t e ż kobiety odzież szytą z
kupnych,

czyli

z

tak

zwanego

J. G r e g o r o w i c z w s p o m i n a

o

w

swoim

a Z . G 1 o-

opisie

ubiorów

ludowych

grubej,

czarnej

spódnicy

informuje

o

wełnianej,

zwanej

przepasywały

towaru.

świątecznych

koszulach szytych z „kartonu",
ger

sorcem,

czerwoną

kobiety używały

którą

kobiety

zapaską.

Starsze

różnobarwnych

spódnic

płócienkowych obszytych niekiedy u
galonkami.

Wymienia

gorsety

noszone

mężatki

i

na

były

na

również
święta

dołu

kolorowe

przez

młode

dziewczęta".

Najdawniejszym

w

no­

materiałów

łapcie

z kory,

obuwiem
rzadko

p o ł . X I Xw . ( r y c . 14).
onuce

i

rzemieniem.

1 2

j u ż używane
Wkładano

przymocowywano
W

I

połowie

kobiecym

do

X I X

je
nogi

wieku

R y c . 3. U b i o r y S a n d o m i e r s k i e z p o ł . X I X w . w e ­
dług E. Radzikowskiego

8

weszły

w

powszechne

wiki,

które

XVIII

w .

1

3

. W

w y w a n y m
Na
z

I

połowie

wonymi

trzewiki

i

przedstawione

nosiły

niebieskimi

białe

i pantofle.

„okrężne''

kryzy

u

oraz

rowane

kap.

Około

1 3

i

wycięte

kobiety

wyglądają

podczas

wały

palonej

przetrwał

końca

1 6

w

.

N a gło­
rutą

w wigilię

ubierały

się

(ryc. 51).



1 7

Wolnego

Zwyczaj

Sandomierskiem

do

R y c . 4. C h ł o p s a n d o m i e r s k i z X I X w . u b r a n y w „ k a i n i ziele", z d o b i o n ą

zowsza

co

Około
W

Wpłynęło

małopolskiego,

z kolei

doprowadziło

okresie

się znacznie

ten zszedł

do roli

d z i a ł y ( r y c . 12, 25). D a w n ą k r ó t k ą
szara

sukmana

sukmany
ubożsi

z

wyłożonym

krojem

zwane

sukmany

burochami,

chłopi. Natomiast

do

poddało

wzdłuż

je pod

rozbicia

sobą

znaczne

typem

zmiany

dominował
ubioru

kołnierzem,

Teka

Grabowskiego

przyłączenie

i oderwanie

silniejsze

do Austrii

Sandomierskiego

w p ł y w y

idące

jednolitego

z M a ­

obszaru

na

stroju.

w

ludowym

ubiór

biały,

stroju

lub granatową
przecięta

codzień.

w

sandomierskim..

płócienny.

Po

kupne

uwłaszczeniu

wyparły

sukmanę wyparła
pasie,

suto

niej

pojawiają

O d

święta

długa

sfałdowana,
się także

wkładali

i

samo­
białoprzy­

brązowe

burochy

tylko

nie zmieniły się.

lecie

mężczyźni

nosili

konopnego,

świąteczne

z płótna lnianego. Najubożsi, k t ó r y c h

lub

kożuch

chodzili

kamizielach

lub

trzy.

w

w

na

głowy

i

roboczego, a materiały

brązową

używane

Wisły

się dawnego,

mazowieckie. O b o k

okrycia

szamerowaniem.

A k t D a w n y c h w K r a k o w i e E-"54 n r 1161

to na rozluźnienie
a

między

pańszczyźnianym

ubiór

w Archiwum

austriacko-rosyjskiej

1863 r. n a s t ą p i ł y

pominająca

,
w lu­
było

obszaru

różniące

chłopów

granicy

Miasta Krakowa.

centrum

W

cza­

opasy­

•»•1.
i
i
JNie b e z w p ł y w u n a z m i a n y
d o w y m
stroju
sandomierskim

dwa

ś w

całko­

X I Xw .

przeprowadzenie

czer­

Wyjątkowo

Kochanowskiego

się bylicą

i przyramkach

„ma­

biało i podobnie j a k za

Jana

na kołnierzu

ludowy

wskazują,

różno­

ozdobione

wstążkami.

sobótki

na

gorsety"

chustki

dziewczęta

haftowane

sandomierski strój

kobiece. I l u s t r a c j e te

sznu­

sukmanki z

łymi pelerynkami, spod których

nosiły

postacie

wkładały

z białych

wkładały

kolorowymi

ofiaro­

takież

baranów.

wach

podarunkiem

N a ry­

podszyte k o ż u c h e m

barwne

trze­

połowie

.

1850 r.

Dziewczęta

w

wią­

sukmany

od

nieodzownym

oraz

Polsce

marszczone

kobiecych

głęboko

gorsety

palce,

całej

ciem­

ua święta niebieskie sukienne

ten

w

przedstawia­

widać

koszul

mankiety

sów

tylko

j a k i

niebieskie

N a głowie

J. L e w i c k i e g o ,

jącym

wicie

były

również

koszule

nićmi,

chustki lub wkładały

sunku

Jana

okrywające

.

spódnice, jasne fartuchy,

pończochy

i

pantofle

wspomnianych ilustracjach barwnych, obrazujących

Sandomierzanki

zały

płytkie

się w Sandomierskiem,

X I Xwieku
1 4

narzeczonej

poł. X I X w. są

że

ne

użycie

rozpowszechniły

dalszym

także

ciągu

i w

kamiziełe,

zimie,

zwykle

robocze

nie stać było

nakładając

dla

na

ciepła

z

płótna

sukmanę
po

dwie

9

Wełniane
żuchach;

w

a

u

wąskie
W

stych

to

ubiorze

też ubiór

W

a

chustki

strój

na

zimie ubierały

ogóle

u

biedniejszych

także

w

ubiorze

Około
Proces
nej

1880

a

strój

dzono

granatowe

zaznaczyły
Przykładem

cienkiego
pod

lub

wyłącznie

skórzane,

noszone

szerokie

u

na

ko­

bogatych,

zaszły

t y m

sztuczne

nie

do

roli

okresie

czarne

Wola

z

lat

ubiorze

czterdzie­

częściej wełnianą

żałobnego.

chustą

Zanika

również

stroiły

ludowego

białe

zaznacza

się do

stroju

ślubu

się

i

da­

w

ru­

sandomierskiego.

sukmany

Nastąpiła

i zmiana

miejskiej.

Zarzucono

wysokhn,

pod

zwana

chusty.

rutą.

i bardziej uprzemysłowionej

Małkowska,

i

ślubu w „strojniku"

uboższe

zanikania

z

do

tylko

tam, gdzie l u d n o ś ć w y j e ż d ż a ł a

w s i jest

stroju

konserwatyzm;

szły

kwiatki —

mody

kamizelki

coraz

większy

dziewczęta

fabrycznego.

w p ł y w e m

zmiany, j a k w

się od

ubioru

gospodarze zastępowali
sukna

wielkie

i tołuby, a biedniejsze — kamiziele

czapki drużbów
proces

tak
różnił

fabrycznym.

szybciej w bogatszej

się, z w ł a s z c z a
takiej

w

się

Bogatsi

„surdutowy"

i to

pasy

zastępowano

zszedł

Bogatsze

zdobiły

rozpoczął

ten przebiegał

szytymi z

widać

kawalerom

druhny

r.

łoktuszkę

ustępują

weselnym.

Sandomierskiego.

potami
się

druhny

wianek,

to

Sandomierzanki futra

W

jako

nie

I I poł. X I X w.

kobiecy

głowę

to

ciany

gdzieniegdzie
weszły

kobiecym

kobiecy

biały

użycie

chłopów.

X I X w . ( r y c . 59). M i m o

Lniane

wały

się tylko

zaś

biedniejszych

„odziew",

kap-

utrzymały

powszechne

sandomierskim

męskim,

na

pasy

t

szyję

na

części

północ­

granatowymi
kroju

pojawia

spancery, a

wprowa­

zapięciem.

Zmiany

sezonowe roboty do

przez

ka­



sąsiadów

te

miasta.

„przedmieściem

Warszawy."
Wprawdzie
ności

zdarzały

sandomierskiego

się w
stroju

t y m

okresie,

ludowego,

sporadyczne

jednakże

próby

akcja

ta

rezultatów,
zanika
strój

na

.

magiery

lub

i

1900

dłużej

młodzieży

w

zamienione

tylko

zarzucono
noszono

przerabiane

zarzuca

koszuli

na

ostrego

sprzeciwu

w

woj­

starców

Czajkowa.
się

„wypust",

ka­

utrzy­

ubiór

okolicach

częściej

z

Kamizele

jako

za­

szerokie

czym

płaszczy.

r.

pełny

zostały

wścieklice
Po

szynele,

się

Coraz

około

Najpierw

czasem

skowych
mały

że

„fartuchy" weselne,

sukmany,

i

1 S

kaszkiety.

poty

żywot­

poważniejszych

Sandomierskiem

ludowy

pasy,

dała

tak

w

rzucone

przywrócenia

nie

noszenie

mimo

dość

społeczeństwie

wiejskim.
Na

przełomie

mierski
mal
nalne.
zki,

ubiór

całkowicie

swoje

Wyszły

z użycia

haftowane

Pierwsza
ostatecznie
stroju

X I X i X X w.

kobiecy

koszule

wojna
kres

czepce,
i

światowa

nie­
regio­
kry-

kamiziele.
położyła
odrębnego

sandomierskiego.

poglądowa

J. W ó j c i c k a

K r ó l e s t w a Polskiego,

s z a w a 1885 r .

10

cechy

istnieniu

R y c . 5. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e .
Mapa

sando­

zatracił



War­

R o z d z i a ł

ZASIĘG

Mimo,

że

w

latach

1947—1954 r.

sandomierskim,

zdobyte

rzenie

zasięgu

granicy

STROJU



drogą

I I I

S A N D O M I E R S K I E G O

były

prowadzone

materiały

poszczególnych

badania

terenowe

nie zawsze p o z w a l a j ą

elementów

stroju

ubiór

zaginął

X X

w .

1

sięgać

o d linii ciągnącej
Ożarów,

tów, R a k ó w

i Staszów

(mapa

2.). W

obejmował

stroju

północną

w

się o d

Ostrowiec,

ostatnich

zasięg

na

po­

O . K o l b e r g a

miał

chostu przez

zwarty

odtwo­

ponieważ

całkowicie

sandomierski

XIX w.

ubiorem

9

Na podstawie opisów
strój

nad

dokładne

sandomierskiego,

ten

czątku

na



do

poł.
Zawi­
Opa­

Połańca

latach

X I X w.

sandomierskiego
i środkową

część

powiatu sandomierskiego, pow. opatow­
ski

z

wyjątkiem

jego części

północno-

zachodniej, tudzież skrawka na
oraz

północno-wschodnią

stopnickiego
Niektóre

elementy tego

ru miały

niejednokrotnie

sięg

nieco

stroju

za­

męskiego

sandomierskiego

suto marszczona

z tyłu

Sukmany

w Puszczy

Szydłowa.

ubio­

charaktery­

częścią

mana.

okolicach

pow.

inny.

Najbardziej
styczną

w

północy

część

była
suk­

noszone

Radomskiej

były

podobne krojem, ale nie zdo­
biono

ich szamerunkiem

stebnowaniem.
tych

dwóch

ani

Pogranicze

odmian —

mię­

dzy O ż a r o w e m a TarRyc.

6.

Strój

Gerson.

sandomierski. Mai. W.

„Lud

Polski"

Ł.

Gołębio­

łowem,

gdzie

w s k i e g o , W a r s z a w a 1850 r . f i g . 20. Z d o ­

obszar

biona ,-kamiziela" przepasana

sów — było

dzianym.

Archiwum

pasem

Muzeum

Lud. w Warszawie.

Kult.

N r . i n w . 2544.

wane

leżał

dawnych

równocześnie

z północy

i

południa,

to też na terenie
znalazła
zatarcia
many,

się l u d n o ś ć
wyraźnej
ale

i

części

Przyczyniło

zasięgu
stroju

nie

tylko

o

do
suk­

sandomierskiego.

którą występowały

biodrach,

t y m

się to

s u k m a n y nie p r z e k r a c z a ł y na

dzie linii Wisły, poza
na

granicy

innych

Suto marszczone

fałdowane

mieszana.

la­

kolonizo­

charakterze

już

wscho­

sukmany

małopolskim.

R y c . 7. S t r ó j s a n d o m i e r s k i — p r z y p u s z c z a l n i e z p ó ł n . p o g r a n i c z a .
Mai.

W . G e r s o n o k . 1850 r . A r c h i w u m

M u z e u m K u l t u r y i Sztuki

L u d o w e j w W a r s z a w i e . N r . i n w . 2541.

11

Na

zachodzie

sięgu sukmany
ta

biegła

granica

zasięgu

świętokrzyskiej,

od Ostrowca

sukmany

Świętokrzyskiego

R y c - 8. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e i l u b e l s k i e
prawdopodobnie

na podstawie
Archiwum

ludność

robotnicza,

łudniowy-zachód,
święte,
żącą

Rożków,

dziś

sukmany
między

do

nie

w

krojem

którego

stykała

się z obszarem

sukmanę

okolicach

małopolską.

mieszkała

(stroje sandomierskie p o l e w e j strome).

r y c . W . E. Radzikowskiego.

Pocztówka

zachowująca

stroju

zostawiając

p o stronie

całą

d a w n ą

p o w . kieleckiego
można

oraz

Bardem a Ociesękami

sandomierskiej
parafię

większą

było spotkać

odrębnego

część

granica

— na po­

Bodzechów,

wraz

z wsią

parafii

t a k ż e i w parafii

przebiegała

ludowego

parafie:

łagowską

przeważnie

przez F r . K a r p o w i c z a .

N r . i n w . 2539.

tradycji

Wszech-

Lechów

Waśniów.

Pawłów.

za­

Granica

M a i . St. W y c z ó ł k o w s k i .

wydana

Muzeum Kultury i Sztuki w Warszawie

Mominę,

tego t y p u

sandomierskiej

przypominającej

nale­

Pojedyncze

Nieco k u

południowi

sukmany sandomierskiej i

kieleckiej.

S u k m a n a k i e l e c k a o k r o j u z b l i ż o n y m d o s a n d o m i e r s k i e j r ó ż n i ł a s i ęo d n i e j b r ą z o w y m

kolo­

rem i typem ozdób, inny typ sukman kieleckich posiadał tyłgładki, z naszytymi klapkami.
Na
teren

południe

o d pasa

przejściowy,

nio-krakowskie,
noszone

można

Płótnianki

nek,

12

a

w miarę

spotykało
od

Sukmany

posuwania

się także

się brązowe

miasteczka

w

zaczynał się

sukmany

którym

sandomierskie

sięk u południowi

je

wschod-

kupowano,

noszono

raczej

zwiększały

się

sukman

zasięg granatowej rogatywki

sukmany, a ponadto
zwane

t u kamizielami

„fartucha

sporadycznie,
zwane

częściej

po Łoniów,

w

za­

w p ł y w y

sandomierskich j u ż

spotkać.

także i na terenach

Zasięgu

coraz

się od Szydłowa

„pacanowskimi"

sandomierskimi.

zaznacza

on z zasięgiem

tylko

tu

ciągnących

to t e ż n a linii R ą c z y c e — C z y ż ó w — K o m o r ó w
było

Wyraźnie

lecz

z

wsiach,

krakowskie,
nie

na którym

zwane

na równi

możniejszych

lasów

kapem.

weselnego"

Według

pokrywa się

obejmuje parafie C i s ó w i Ociesęki z pow. kieleckiego.
noszono

sąsiednich. Jedynie

podobnie

z kucotkiem;

nie udało

j a k i

powszechnie

nietylko

w

Sandomierskiem,

b r a k i c hn a obszarze

Puszczy

się wyznaczyć,

ślady

charakterystyczne

O. Kolberga zasięg

kapu

gdyż

nakrycie

urywał

Radomskiej.

jego

głowy

występują

Sandomierza-

się n a zachodzie

w oko-

licy
w

Opatowa

i Ostrowca.

środkowej

grup

Obecnie

tradycja

jego

istnienia p r z e c h o w a ł a

i wschodniej części obszaru w y s t ę p o w a n i a stroju

sąsiednich

poza

terenem

Powiśla

R y c . 9. U b i o r y z p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e g o
z poł. X I X w. Na

podstawie rys.

Tarnobrzeskiego

nakrycia

pogranicza regionu sandomierskiego.

W . Gersona — reprodukowanego

się

wyłącznie

sandomierskiego.

przez

tego

nie

Wśród

noszono.

D z i k ó w pow. Tarnobrzeg

O. Kolberga

(Lud -

Sando­

m i e r s k i e , 1865 r . str. 20 (21).

Cechą

różniącą

zachodu

wyraźnie

i południa,

zapasek

naramiennych.

chodzie

stykała

ona

przez

wszechnie
ki

w

w

Na

i Staszowem.
części

wschodzie
brzegu

„chamełki"

lub

stroju

występowania

zasięgu

na

sandomierskim

skręcała

obszarze

Sporadycznie

stroju

ubioru

świętokrzyskiego.

sandomierskiego

„oberki",

nieznane

oraz

hafty

o

stroju kobiecego

ornamencie

O G Ó L N Y

spodni
wonym
dano

7

w . letni

ściągniętych
skrawkiem.

słomiany

OPIS

roboczy

ubiór

Przepasywano

kapelusz.

Ten

prosty

ją wąskim
ubiór

przy

np.

zapas­

leżących

Wisła;

głowy,

po­

między

Brzeziu; jest

wyznaczała
nakrycia

się

wsiach

w

biegła

czym

na

takie

to

jej
jak

wolutowym.

STROJU

Sandomierzaka
na

północnym-za-

zachodzie

I \

S A N D O M I E R S K I E G O

trokiem i wypuszczonej

i

Na

i we

sandomierskiego,

Sandomierzankom

północy,

Niekiedy używano

zapaski

zasięgu

granicę

ATA

spotkać

zwartego

występowały

północy

od lasów ciągnących

elementów

R o z d z i a ł

Z koncern

łagowskiej.

z

samodziałowych

południowy-zachód,

południe

można

na

sandomierskiej.
na

parafii

sąsiednich

wełnianych,

zapaski

sukmany

i w e wsiach leżących na

przenikania

prawym

Granica

granicą

zapaski

Osiek

zachodniej

w p ł y w

w

Modliborzyce skąd

noszono

parafii

Rakowem

się z

parafię

kobiecy strój sandomierski od strojów

był brak

nie

koszuli

pasem

uzupełniała

M Ę S K I E G O

składał

się

związanej

rzemiennym.
zgrzebna

ze
pod

N a

zgrzebnych
szyją
głowę

kamiziela i

czer­
wkła­

buty.

13

Rozpowszechniające
zepchnęły"

białe

się

gacie

ciemne

do roli

spodnie

kalisonów,

do niedawna służyły one j a k o spodnie
a

i

W

obecnie

jeszcze

niedzielę

jest

i święta

zielę często z d o b i o n ą
nano

przeważnie

W
lub

ubiór

o r a z spancer.

bursztynową

zimie zamiast

domowy.

lnianą

kami-

Koszulę

spi­

spinką.

kamizieli

noszono

burochę

kożuch. Biedniejsi chłopi, których nie stać

było
w
i

to

wkładano

choć

robocze,

na

kożuch,

lecie, lecz

ubierali

wkładali

się

podobnie

j a k

po 2 lub 3 pary

spodni

Sandomierzacy

wdzie­

kamiziele.
W

dni świąteczne

wali
i

sukmany;

wyglądały

czyny

były

dostojnie

sąsiadujący

uważali,

one długie,

i bogato. Z tej to

na

południu

że „Sandomierzaki

checku".

Najbogatsi

sfałdowane,

nosili

zamiast

przy­

krakowiacy
się po śla-

sukman

ubierali

kapoty. Należy dodać, ż ebezwzględu na rodzaj
okrycia wierzchniego było

ono nawet w

silnych

na

mrozów

przysłowie
a

Żyda

rozpięte

„pana

grzeje

ucho,

chłopa

ściekłe,

głowach

noszono

baranice,

magiery

l u b rogatóioki.

czasem

oznaką

godności

Kawalerowie
czyźni

starsi

zaw-

Posiadanie

od­

nosili

kuski,

przypuszczalnie

przed

ślubem.

W a r s z a w a . N r . i n w . 2543.

wolno
pan

było

młody

występować
odziany

został zarzucony.
nie

stać

„lepsza
woną
nym

było

bukietem
ze

U

noszono

Ślub

w

brał

a

po

mieli

mieć

przy

tylko

zamiast

j u ż u

okolicach

w

sukmanie,

kapoty, pożyczali

kaszkietach
starszy

bukietów

pawie

j a k

weszły

b y ł bardziej

Świątnik

a

później
ozdobny

potem

pióra.

w

swaty,
I

Pan młody


od

którym

nie

poł. X I Xw .

jednak

ten

Ci, których

sąsiadów,

kaszkiet

szedł

zwyczaj

kapocie.

wkładał

błyskotkami

się nieco

to też

na głowę

czer­

z

kup­

dużym,

i barwnymi

baniecz-

czapki.

mniejsze
Przy

w

Później

się kaszkietów

strony

różniły
w

je od zamożniejszych

ozdobionych

drużba.

podobnie

które

idących

i białą.

obleciała".

lewej

piórami,

w e s e l n e

osób

pan młody

z

kra­

ułożonych.

modrą

rozpowszechnieniu

przypiętymi

lub

dużą

w

kwiatów

czarnych
czerwone

„har-

W

wesel

Zamiast

pawimi

strój m ę ż c z y z n

sukmany

dwadzieścia

męż­

przeważ­

żonatych, szczególnie

się to

kożuchu.

dwie

sprawienie

i ze

szkła,

mógł

w

ze sztucznych

Drużbowie
bukiet
tach

na

kapota

rogatywkę,

kami

zaznaczało

j a k

wkładali

kaszkiety,

S t r o j e
świątecznych:

że

wagę przywiązywano do butów pięknie w
monije"

ubiorów

różnicą,

modę, Strój kawalera

niż

w y d . D a z i a r o . A r c h i w u m M u z e u m K . i Sz. L u d .

zdobione

granatowe

w

.

się podobnie

z tą tylko

g r a n a t o w y c h rogaiówek

R y c . 10. — S t r ó j s a n d o m i e r s k i

2 0

bywało

nie posiadali sukman, które k u p o w a n o do­

piero

z p ó ł n . p o g r a n i c z a . M a i . W . G e r s o n o k . 1850 r .

pierś,

czapki

miennej czapki o d reszty m i e s z k a ń c ó w

i

stąd

pięta".

Na

nie

czasie

piersiach,

bukiety lub pojedyncze
rogatywkach

Jeśli

ślub

brał

kwiaty,

a niekiedy i przy
wdowiec



duży

kaszkie­

bukietów

do

czapki nie przypinał.

Biedniejsi zamiast

tów używali małych wianeczków
pinanych

do

biały

charakterystycznym

strojem

drużbów był

płócienny

fartuch,

C z ę s t o ubierał go t a k ż e
O z n a k ą

a

nawet

do

niektórych

bowie

trzymali

w

nóżce

(tab.

Inni

dzili

w

zwykłych

Mężczyźni
czas,

gdy

w

izbie w
za

selnych

Ubierali
pasywali

a

to

dokoła

kańczug

na

ręki.
druż­

sarniej

przycho­

odświętnych

strojach.

starszy
z

dalszym

ciągu

dopiero

drużba

tańców.
w

Zwykle

tej

oni k o ż u c h y w e ł n ą na
się s ł o m i a n y m i

po

prze­

odzieży

wśród

„targujących"

wów­

Przebywanie

lub trzej m ę ż c z y ź n i

kupców

lub
szał

weselni

jednego

dwaj

wstążka
niekiedy

owinięta

goście

lub

kolan.

miejscowościach

rękach

uchybienie.

dowskich

była

zdejmowali sukmanę
uczynił

tańczeniu

żano

I).

do

młody.

ubrania

druga sukmana
w

obowiąz­

nakrochmalony

sięgający

i pan

starszego d r u ż b y

chusta p r z y p i ę t a

Ponadto

przy­

czapek.

Najbardziej
k o w y m

bukie­

z ruty,

uwa­

gości

we­

udawali ży­

pannę

młodą.

wierzch i prze­

powrósłami.

Ryc, 11. T y p c h ł o p a z okolic Sandomierza. „ O p i s
ziem

zamieszkałych

przez P o l a k ó w " (Z. Gloger

— u b i o r y l u d u ) . W a r s z a w a 1904 r . T . I I str. 233.

Do
w

trumny

ubranie

choć

zazwyczaj

odzienia
kę,

ubierano

świąteczne,

na

2 1

nie

mężczyzn

nieraz

wkładano

podeszwie

buty
a

w

strój
chrztu

zrobionych
W

okresie

się

zwyczaj

szek

Mali

kapotę,
drogiego

lub

czap­

trzewiki


na

rodzaj

Kawalerów

ubie­

drużby.
niesiono
ze

dziecko

starych

obszywania

chłopcy

w

pieluchach

k a w a ł k ó w

międzywojennym

niebieskimi

rzadziej

zbyt

biednym

białych p ł ó c i e n n y c h skarpet.

Do

w

. Przy boku zmarłego kładziono

nogi wkładano

papierowej

rano

żonatych

nawet

dla

płótna.

rozpowszechnił
chłopców

pielu­

wstążkami.
chodzili

konopnych

w

długich,

koszulach

lnianych

przepasanych

R y c . 12. U b i ó r c h ł o p c a s a n d o m i e r s k i e g o .

M a i . W . Gerson

o k o ł o 1850 r.

Muzeum

w y d . Daziaro.

Archiwum

Kult.

i S z t u k i L u d . w W a r s z a w i e . N r . i n w . 2540.

15

krajką

( r y c . 25).

ich ubiór
nie.

Na
W

aż do

Starsi

osiągnięcia

początku

dziecka

lecz b y ł o

też trochę

z tyłu na

tyczniejszy.
w

wieku

dzieci w

na

odzież

po

bosaka biegające

do

kostek

3 guziki.

Odzież

zaś przyjęły

samą

zszyte

Rozpowszechniły

południowej

ponadto

kamizielę.



się

koszulą

OPIS

choć

w

one

z

tylko

świąt.

1938 r. w e

urągały

światu"

burego barchanu.

głównie

latach

spod­

z okazji
wsi

Łukawice

poniektóre miało sukienkę lub

w

2 2

Kolor

północnej

.

lub bez

majtki,

Majtki

były

rękawów,

ten

części

cały

pierwsze

najczęściej

ze s t a n i k i e m z r ę k a w a m i
szyto

się w

spodnie

starszych,

po śniegu,

był

to

zapi­

najprak-

Sandomierskiego,

1900—1910.

R o z d z i a ł

S Z C Z E G Ó Ł O W Y

Pierwotnie b y ł to

kawalerskiego, k i e d y to o t r z y m y w a l i

takich,które

spodenki sięgające
nane

wdziewali

X X w. rodzice sprawiali chłopcom

zimie ubierano

„zastano

chłopcy

V

S A N D O M I E R S K I E G O

STROJU

M Ę S K I E G O

K o s z u l a
Koszulę
a

na

męską

święta

„kartonu",

szyto

cienkiego

później

Koszule
więciu

z

miały

z

używała
krój

prostokątów.

W

lnianego

płótna

płótna

białego.

ich również

samodziałowego,

Bogatsi
prawie

nosili
cała

do

na

roboty

święta

( r y c . 1311). N a j s t a r s z e

miarę

pojawiły

się p r z y

/

/
' /

przez

\

z

składały

rękawach

oszewki,
przy

\

zgrzebnego,
kupnego

młodzież.

p r z y r a m k o w y
ich rozwoju

ze

koszule

dzie­
dłoni

zastąpione

koszulach

później

odświętnych

szerokie mankiety.

k i e t y te
w ó w

się z

naokoło

przyszywano

prostych

lub

ręka­

marszczo­

nych. Szyto też koszule
A

Man­

do

o

kroju

p o n c h o

p o d ł u ż n e g o ,

łatwiejsze

do

wykonania.

podszywano

drugą

stwą

materiału,

naśladującą

na

D a w n y m

koszule

noszono

wypust,

spodnie

war­

( r y c . 131).

zwyczajem

wyrzucano

i

je

przepasywano

do

\

\\\
\ \\ \

na
pa­

s k i e m ( r y c . 12, 25). S i ę g a ł y

/ /

Ra­

miona

przyramki

'ii

naj­

one

kolan.

1

y

Ryc.

13. K r o j e k o s z u l m ę s k i c h .

I . Koszula kroju p o n c h o
Gołębice
szono

pow.
do

podłużne.

Sandomierz.

okresu

1939

No­
roku

A. — w i d o k z przodu. B. — z t y ł u .
A

C. — k r ó j : d. — p r z ó d , d l . — t y ł ,
e. — r ę k a w ,
ćwikieł, h. —

f. — m a n k i e t ,

g. —

kołnierz.

I I . Koszula k r o j u p r z y r a m k o w e g o ,
Mściów, pow. Sandomierz.

Noszona

sporadycznie do dzisiaj. A . — w i ­
dok z przodu, B. — z tyłu,

C. —

k r ó j ; d . — p r z ó d , d l . — t y ł , e. —
r ę k a w , f. — m a n k i e t , g. —
h. — kołnierz.

16

S k a l a 1 : 30.

ćwikieł,

Tablica
STRÓJ

I

SANDOMIERSKI

mai. J. Karolak

Z

chwilą

sięgają

zaprzestania

zaledwie

stępowaną
kości.

ogół

przez

używali

sem

przeważnie

je

dotąd

Koszule

otwarte

świąteczne

ujęte

Obecnie

koszula

czerwonego,

k a w a l e r o w i e z a ś— s p i n e k
zapinano
Około

ożydle

czyli
haft

guziki

początkowo

przód

i

tak, źe

oszewkę,

rzadziej

i

dziś

powoli

należy

tasiemką

do

za­

rzad­

zawiązywane.

modre. Starcy

na

bursztynowych lub krwaw­

lub też zostawiano

1900 r. koszule

niebieskie,

zdobił

na

się one
w

z oszewką

przeważnie koloru

białych,

niekiedy

były

przeciągane

tasiemkami.

białe,

skróciły

p o d szyją

obdziergane,

Oszewki u r ę k a w ó w

wiązano

spinający

były

wstążek

„ n a wypust",

kołnierzyk.

na końcach

c z y l i skrawki,

nikowych.

koszul

uda. Koszule

w y k ł a d a n y

Oszewki były

Tasiemki,

noszenia

połowy

świąteczne
tylko

na

wolne;

zapinano

jeden,

cza­

na

guziki

i

drugi

potem

koszuli.

zakładki.

S p o d n i e
Najdawniejsze
prawie

zupełnie.

rozporkami,
dości

spodnie
Niektórzy

większym

spodni,

posiadały rozporek
ze starych

informatorów

wiedzą

o

spodniach

zaginęła

z

dwoma

z przodu i mniejszym z boku. Informatorzy ci używali

składających
ten

z boku, jednak tradycja o nich

sposób,

się z dwóch
że

szew

płatów

zszywano

w

W

krocze

wstawiano

kwadratowy kawałek

spodni

wszywano

d w a kliny

(ryc.

biegł

płótna
po

płótna.

(szer.

60—64

wewnętrznej

Czasem

zamiast

w

mło­

cm). Płaty

stronie

te

nogawek.

jednego

kawałka

14).

R y c . 14. Z r e k o n s t r u o w a n e s p o d n i e z S a n d o m i e r s z c z y z n y .

I . S p o d n i e starego t y p u , z p o l .

XIX w . A . — widok z przodu, B. — z tylu, C. — k r ó j :

d . — n o g a w k i , e. — ć w i k i e ł .

I I . Spodnie z k l i n a m i z k o ń c a X I X w . A . — w i d o k z przodu, B. — z t y l u . C. — k r ó j :
d. — n o g a w k i , d l . — k l i n y .

Górny
oszewka,
kiem,

brzeg
przez

służącym

przewleczoną
W
do
XX

końcu

oszewki.

spodni
którą

zaszywano

przeciągano

do zapinania.

krajkę.

Zapięcie

do środka,
trok,

Często

Rozporek

w . zaprzestano

2 Strój Sandomierski

zakrywała

nosić

t e ż spodnie

wypadało

X I X w . rozpowszechniły

koszule

na

skutek

zakończony

zawsze

siękupne

pętlą

czego

zawiązywano
pośrodku

powstawała

i werblikiem,

z

to jest

wprost na trok

szeroka
kołecz­
lub na

przodu,

guziki, które przyszywano po 2 w

wypuszczona
„ n a wypust", w

na

wierzch

związku

koszula.

W

pasie

początkach

z czym dokładniej

zaczęto

i :

wykańczać
a

górna,

Spodnie
z

kupnych,
wych.

płótna

na

a więc

łomie

psiej

mówi

skóry.

Materiał

n a spodnie

przeważnie

spodni

przez

były

Kalesony

z płótna

pasie

były

używane

one

guziki,

parciakami,

świąteczne

b y ł biały,

rzadziej

szyto r ó w n i e ż

z

drelichowych

lub

początkach

w

perkalojednak,

X I X w.

zimie i na

far­

materiałów

święta,

Począt­

na

prze­

samodziałowe.

owczarzy

tradycja

je

ściśle ustalić, w i a d o m o

j u ż w

tylko

spodni

i zapinano

barwione

ludności,

Sandomierskiem

w

przez

Spodnie

trudno

używano

one całkowicie

pasku

zwano

sukiennych,

kupne

były

kupnych

je na

grupy

szyto

cajgowych,

materiały

o noszeniu

świąteczne

inne

wiązano

lub zielony kolor.

i perkalowe

Noszono

Spodnie

albo

i

użycie

na

pasek.

zgrzebnego

X I X i X X w. wyparły

szenie.

w

w

na

płótna

z „wigowych",

z materiałów

Tradycja
z

z

granatowy

sukienne

spodni

wprowadzono przy rozporku kryte zapięcie

„szlufkami"

lnianego.

weszły

materiały

kowo

szyto

czarny,

Kiedy

spodni,

zastąpiono

robocze

cienkiego

bowany

że

część

oszewki i troki

skórzanych,

na guziki.

w y k o n y w a n y c h

Posiadały

na kolor czerwony.
nie wspomina,

O

po bokach

noszeniu

mimo,

że

kie­

podobnych

prawdopodobnie

używane.
lnianego

l u b k o n o p n e g o . Z a p i n a n o j e n a icerbliki l u b g u z i k i ,

sznurkiem.
S p a n c e r

Spancerami
rzadziej
z



„towaru"

czarne,

2 3

a

nazywano

Szyto j e na

zimowe

czerwone,

ciemnych.
W

l u b spancyrami
bioder.

najczęściej

bure

Czerwone

i

wyjątkowych

nosili

wypadkach

N a

szyto

kawalerów

z

Starsi

gospodarze

zapinali spancery

Spancery

podobnym
pominały
Zapinały

męską

kamizelkę,

się z przodu

zazwyczaj

guziki

i

pętelki.

małą

miały

gładkie,

guzików
Guziki

spancery

czarną

różnicą,

młodzi

były

rogowe

na tasiemki.

w

w

w

były

kolorach

kratę,

np.

ozdobne

2 4

koł­

wąskim

kołnierzykiem,

oszewkę.

Krojem

doszyte r ę k a w y

czasem

zaś, j a k w

lub skórzane.

Niektóre

albo

Spancery

nosili j e z w y w i j a n y m

wszywane
że miały

lub też

„lanego"

dni świąteczne.

kratę.

się m a ł y m ,

l u b haftek,

pasa

płótna

spancerów

w

z materiałów

w

kończyły

z

watowane.

używano

p o d szyją,

z tą jednak

na rząd

zawiązywali

stronie

czerwone

sięgające

letnie

kawalerowie

spancery

p o d szyją

do oszewki. R ę k a w y

niowa — na

prawej

zapinane

były

kurtki,

niekiedy

codzień

głównie

spancery

nierzem.

Sobótki

wolue

l u b bez niej,

z barchanu,

zielone.

spancery

krótkie,

podszewce

spancery

z

przy­

ćwikłami.

parafii

Starsi

Wiś­

gospodarze

miały

na

dole

po

kieszonkę.
Spancery

odświętne

r ó ż n i ł y sięo d c o d z i e n n y c h
zdobinami

oraz

oszewkami
wach,

szerszymi

przy

ręka­

przypominającymi

mankiety. Jedynie w Świąt­
nikach spancerów
nych

odświęt­

nie noszono.

Span­

cery wyszły z użycia
czas

I

wojny

pod­

światowej.

R y c . 15. Z r e k o n s t r u o w a n y

krój

..kamizieli". A . — w i d o k z przo­
du.

B. — z tylu,

C. —

krój:

d.—przód, d l . tył, e—kliny bo­
c z n e , f , — k l i n i k i , g, g l . — r ę k a w y ,
h.—kołnierz.

18

Skala 1 :30.

K a m i z e l a
Najstarszym
rzadko zwana
do

k o l a n , bez

miennym"
różnią

2

5

.

się

szyją

bez

„Kamiziele",

o

opisanej.

kryto

wierzchnich

Sandomierzaków

żadnego
których

Pojawiły

podszytej

zapinania,
jeszcze

się

w

haftki

Starsi

białym

w

zachowała

nich

listwie.

tylko

pasie
się

lnianego.

była

Wyjątkowo

spiętego

żywa

zwane

gospodarze

kamiziela,
długiego

pasem

tradycja

afłkami,

rze­

niewiele

rzadziej

zawiązywali

guziki

kamizele

pod

skrawkiem.

codzienny użytek szyto kamizele z płótna zgrzebnego

z płótna

teriałów

można

było

spotkać

t. j . k o n o p n e g o ,

kamizele

„świętalne"

„kartonowe"

z

ma­

kupnych.

Przeważnie
podstawie
spotkałem
na

na

okryć

G r e g o r o w i c z podaje, ż e jest to „ r o d z a j surduta,

czerwonym, niebieskim lub

Na
zaś

znanych

kołnierza,

od

umieszczane

spośród

t e ż płóciennicą.

gospodarz

informatorów

już jednak

podłodze,

p o n c h o

każdy

relacji

bo

miał

nikogo, kto

cała

sztuka

p o d ł u ż n e g o ,

dwie

zgrzebne

odtworzony
umiałby

płótna

nie

zszywanego

z

krój



skroić,

mieściła
boków,

i

jedną

kamizeli

wiedziano

się
z

lnianą

podano

na

tylko,

stole.

kamizelę.

na

ryc.
że

Nie

krajano

Kamizela miała

doszytymi rękawami

Na

15.

i m a ł y m



krój
sto-

R y c . 16. I . K a p o t a z W y s z m o n t o w a p o w . O p a t ó w z p o c z . X X w . „ K r ó j s u r d u t o w y " . A . — w i d o k z p r z o d u
B. —z t y ł u , C . — k r ó j : d . — s p ó d n i c y , e . — k l i n s p ó d n i c y , r . — p r z ó d , g.—pacha, h . . i . — p l e c y z p o ł a m i , j . — r ę k a w ,
k . — k o ł n i e r z . I I . S u k m a n a z M u z e u m Regionalnego P. T . T . K . w S a n d o m i e r z u p o c h o d z ą c a p r a w d o p o ­
d o b n i e z o k o l i c y w s i Z ł o t e j p o w . Sandomierz, z d r u g i e j p o ł . X I X w . A . — w i d o k z p r z o d u , B,—z t y ł u ,
C. — k r ó j :

jącym
Czasem

d.—przód

„ s p ó d n i c y " , e.—klin. (zszycie na r y s . B. jest nie w i d o c z n e ) , i.—tył, h.—plecy, j . — r ę k a w .
1 — p r z ó d . S k a l a 1 : 30.

kołnierzykiem
z tyłu

wpuszczano
gospodarze
Drugą,

z

doszywano

dwie
nosili

rzadko

proste

widywaną

sobą

były

zdobiny

wyszły

z

użycia

jeszcze

w

początkach

w

boków
Górną

ukośne

odmianą,

końcu
X X w.

X I X

w

w.

nosili

były

przykryte
na

a

pod

wzór

kamizele

nieraz

pachami

poszczególnych
w

„ćwikle".

płótnem. Z

klapami.

boków

Niektórzy

sukman.

spotykane

kolorowego. Główną

wyjątkowo
je

kliny,

część do pasa podszywano

szyte

z płótna

odrębne

dodawano

kieszenie

fałdziste,

wykonane

między

Z

klapki.

lub

też kamizele

Sandomierszczyźnie,



oszewką.

tylko

w

południowej

cechą różniącą

parafiach

( r y c . 20).

Sandomierszczyźnie

kamizele
Kamizele

południowej,

kawalerowie.

1<)

S u k m a n y
Najbardziej
biała,

lekko

sowanego
Część

z

się

czyli

Czasem

kawałki

miał

nowo

do

bokach
od

stronę.

Znaczne
sukman,

Ryc.

zakładek

dla

trzech

Część

k a w a ł k ó w

dolną

jest

ze

większej

ongiś zróżnicowanie

się

dwie

spódnicą.
na

guziki,

ozdoby

materiałów

sukmany

i

(ryc.

(około

bywały

też na

zaopatrywano

śladu.

Różniły

sukmany
ciągnących

zbiorach

21

cm)

w

one

Muzeum

rozcięte

zakończone

afłki

i kunie,

dwa

rzędy

się one

między

pio­

guzikiem.

zawsze

na

lewą

guzików.
dużą
sobą

ilość

odmian

głównie

1 7 . — S u k m a n a z o k o l i c y ' Z ł o t e j , p c w . S a n d o m i e r z . Z e z b i o r ó w M u z e u m R e g . P. T . T . K . w
1954 r .

dwóch

tworzyły

brzeg

w

stroju sandomierskiego p o w o d o w a ł o

zaginionych bez

i

17).

kieszenie

bądź

dopa­
klapki.

jednoczęściowe

spódnicą,

dolny

się

i

pleców

dwa

zwaną

klinami,

z

była

płaszcza,

kołnierz

u pasa b y ł szereg z a k ł a d e k ,

Czasami

fot. M . M a ś l i ń s k i

20

wełnianego

znajdującym

pięćdziesiąt

znajdowały

się b ą d ź

okazie

sandomierskiego

wykładany

kołnierz

sukiennymi

obwodu. Z tyłu
Na

ona

doszywano

dwoma

tych

stan

pasa. M i a ł a

których

ćwikle.

i pół metra

zapinała

niestety

się z

do

drugiej kieszeni.

sukmany

Sukmanę

poniżej

poszerzone

szwu łączącego

Sukmana

( r y c . 16 I I ) ,r o d z a j d ł u g i e g o

składał

sukna,

dodawano

trzy

jednej

Sandomierskiego
Po

stan,

sukna,

przeszło

od

sukmana

odzieniem wierzchnim chłopa

piersiach, a luźnego

podwójnego

rękawy.
trzy

szarawa

na

górna,

ozydli

reprezentacyjnym

zdo-

Sandomierzu

binarni, c h o ć w
zamiast
1900

r.

zarzucono

Sukmana

była

zadawalali
sobie

południowej

wykładanego,

burochą.

tak

do

jak

był

pierwszej

sukmany,
i na
nie

wojny

jeszcze

chłopów

„od

do



zamożniejszych,

wielkiego

także

nie

deszczu
stać

zdobiono.
sztywniał.

było

na

mające

stojący.

wojny

którzy

i biedniejsi

zwano

Sukno

z

Około

światowej.
na

codzień

sprawiali

burochami

którego

Zamożniejsi

sukmanę

sukmany,

je

dzwonu".

też i brązow ych, które

lecz

także

kołnierz

pierwszej

T

używano

których

je

użyciu

się j e d n a k niekiedy, że

informatorzy

twardy

Biedniejsi,

dotrwały

Ryc.

je

materiał

codzień.

odzieniem

sukman

występowały

powszechnym

donaszano

Zdarzało

twierdzą

białych

Wykonywano

w

s u k m a n y , lecz

i nosili, j a k

tańsze,

był

uroczystym

się

Oprócz

Sandomierszczyźnie

który

nosili je

je

nosili

do

(ryc.

szyto
burochy

kościoła.

33).
było
na

Burochy

światowej.

18. K o ż u c h ć m i e l o w s k i z k o ń c a X I X l u b p o c z . X X w . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k z p r z o d u ,

B.—z t y ł u , C — K r ó j : d . e. i . i i — s p ó d n i c a , f . — p r z ó d , g.—pacha, h — p l e c y , j , j l — r ę k a w , k . — k o ł n i e r z , 1 — k l a p a .
Skala

Zwolnieni
durowych,
bego

szarego

tańsze,

z

wojska

zwanych

gdyż

lub

żołnierze

szinełami-

często

Biedniejsi chłopi

brązowego

wymagały

chodzili

1:30.

sukna.

mniej

Szynele

w

swych

szyli
te

sobie

dawnych
na

zastępowały

ich

płaszczach

wzór

burochę.

okrycia
Były

mun­
z

gru­

od

niej

materiału.

K a p o t y
Z

końcem

bogatych
tak

jak

XIX

w.

gospodarzy

sukmany.

czarnego

sukna

sprawiali

sobie

rozpowszechniły
kapoty,

szyte

Wykonywano

fabrycznego.
zamożni

się

je

z

cienkiego,

Kapoty

zazwyczaj

kawalerowie

do

ślubu.

Przypuszczalnie pierwsze kapoty były
ne

podobnie,

po

1900

r.

jak

były

i

sukmany.

krótsze

ozdób, mniej fałdziste
u

dołu

posiadały

starców

do

nego

niewiele

Późniejsze,

i sięgały

za

Z
je

16 I ) . J e s z c z e o b e c n i e

kościoła

już

szyte

kolana,

rozcięcie. W y k o n y w a n o
(ryc.

pocie,

zdobio­

i czasem watowane.

botą surdutową"
chodzi

wśród

początkowo

w

różniącej

od

„ro­
paru

starodawnej
się

bez
tyłu

ka­

współczes­

płaszcza.
K o ż u c h y

kożuchy

noszono długie

przypominającym

kapotę

i fałdowane,

(ryc.

18).

: sandomiersko-świętokrzyskim

Dawniejsze

kożuchy

były

o w y p r a w i o n e j s k ó r y . Po

Na

były

k o ż u c h y krótkie, noszone pod odzież

o

kroju

pograniw

użyciu

wierzchnią

robione

z

z m o k n i ę c i u na

2 6

.

białej,

Ryc.

desz-

pow.

19. — W i d o k k o ż u c h a z t y ł u , G o ł ę b i c e
Sandomierz — fot.

J. K a m o c k i

1952.

21

czu,

sztywniały

wrócenia

one tak, że dla przy­

i m dawnego

nacierać je mąką.
były

powszechnie,

rub.;

w wielu

wiał
z

sobie

stanu,

musiano

Kożuchy

używane
2—5

kosztowały

wsiach parobek

za w y s ł u g ę

wyma­

kożuch

wraz

butami.
Na

w

przełomie

modę

kożuchy

z żółtej

one o d 15—20

sztowały
czego

X I X i X X w. weszły

nosili j e t y l k o

skóry. K o ­

rub., wobec

zamożniejsi

go­

spodarze. W y t w a r z a n o je w Ć m i e l o w i e ,
s k ą d przyjęła się n a z w a
kożuchów"
R y c . 20. — W z o r y z d o b i e n i a s u k m a n ( u g ó r y ) i k a m i ziel ( u d o ł u ) s a n d o m i e r s k i c h z X I X w . R e k o n s t r u k c j a
J. K a m o c k i e g o , 1956 r .

mocy

wkładano w szwy „kant",

wąski

pasek

znajdował
pasa.
były

skóry.

Z tyłu

się rozpór,

Płaty

skóry

nany

płat

aż do

szerokości,

zakrywał

połowa

krywała

kożucha

sięgający

nie jednakowej

pasie

czyli

doszyte do rozporu

ż e jeden, szerszy,
W

„ćmielowskich

( r y c .19, 26). D l a w i ę k s z e j

płatu

szerszego

węższy.

Rozpór

te robiono ze

nych baranów.

Były

na­

zapi­

b y ł n a g u z i k i z r o b i o n e ze

Kożuchy

tak

rozcięcie

skóry

skór

czar­

one nie pokryte.

Zapinano je na haftki i koniki l u b na
„sznurowane"
t e ż łebkami,

pętlice

w

posiadały

przód

i dolny

rankiem.

zwane

obszytymi skórą.

wykonywane
wie

i kołecki

i

kołnierz,

kieszenie,

brzeg

Szyte

Kożuchy

Staszowie

Ćmielo­

wykładany

z a ś przez

kuśnierzy

z Bogorii i z innych miasteczek,
nie

miały

nierza.
skórę
sie

nawet

deszcze

kożucha, kładziono

słoty

często

wykładanego

Ponieważ

ba­

koł­

niszczyły
n a ń w

cza­

burochę.

Kawalerowie

dla większej

elegan­

cji nosili k o ż u c h y w y s z y w a n e . O p r ó c z
nich

używano

cych

też kożuchów.,

zaledwie do połowy

pinanych
jeszcze

na pętelki.

d w a inne

sięgają­

uda, a za­

Znane

rodzaje

też

21

a m i a n o w i c i e : koprzyWnickie ,
Pierwsze
nierzu
lub

czarnego

zów

Ryc. 21. — M ę ż c z y z n a w kapocie o k r o j u

tradycyjnym,

z pocz. X X w i e k u . P r z y b y s ł a w i c e p o w . O p a t ó w — fot.
S. D e p t u s z e w s k i 1951 r .

22

były

kołnierz

kryte

towym,
Górna

białe,

wykładanym

zapinały

ozdobiona.

W

osłaniał

i

bondy.

dużym

futrem

barana.

suknem,

część

o

z

czasie

głowę.

s i ę n a aftki
u

koł­

białego
mro­

Drugie

przeważnie

rękawów

były

kożuchów,

grana­
i

kunie.

bond

była

Przy

„bondach"

materiału,

co

Oprócz
szono

nosili

chłopi

kożuchów

Bidzin,

w

północnej

z byłej

części

pamiętają kożuchy przywożone z

Galicji.

oszewka

weselny

była

Fartuch

szyto

krótsza

u

— Zrekonstruowany

fartuch

Sandomierszczyzny

o g ó l n y , B . — p i a t p ł ó t n a , C. — oszewka:

Sądecczyzny

m.

R y c . 22

drużby z X I X w. i X X w. A. — widok

z płótna

(1,20—2

obszywano

no­

Miesz­

F a r t u c h
Fartuch

samego

w y k o n y w a n y c h na miejscu,

też k o ż u c h y przemycane

kańcy

pasy z tego

okrycie.

8

i

d. — m e a n d r o w e

.

obszycie

tasiemką.

w e s e l n y

(szer. 6 0 — 6 4

dł.), przeto

dołu'tiulem

2

cały

kolorowymi

cm
płat

a

długości

4 - 5

m).

przed szyciem był

wstążkami,

czasem

Ponieważ

marszczony.
wyszywano

nazwisko właściciela. Stanowił on o b o w i ą z k o w y strój drużbów, toteż zwracano n a ń do
stopnia

uwagę

siadający

że

fartucha

proszony

w

go

młody.

i pan

dwu

nie

drużby.

Fartuchem
a nawet

wiązano

kawaler

go

troczki.

zaginął

Opowiadają,

na

zarzucono

przez

pewien

pasie
przodu

Archaiczny

przełomie
że

w

czas

X I X
czasie

noszenie

„na wypust", młodzież

w

być
nosił

się w

i trzykrotnie; z
na

i

kiedy

mógł

okręcano

tego

po­

Czasem

ten ubiór
X X w.

nie

koszul

przychodziła
do

kościoła

pasa

zwanego

fartuchu.
P a s y
Typ

trzosem

szerokiego
wyszedł

formatorzy
tylko
niaki"

starzy
2 n

.

w

tylko

z opisów

początkach

nimi

znajdujemy

o

tym

wzmiankę

kółeczkami

wielkości

kabzli

w.

zna­
Już

musiały

Zdobiono

R y c . 23. — M ę ż c z y z n a

go

być

Gregorowicza

od

w

3

0

.

mosiężny­

buta.

gały one w d w ó c h lub trzech

XX

te

i opowiadań.

u

In­

sukmanę,

Pasy

X I X w.

skoro

nosili

„pańszczyź-

lub koszulę.

zdobione,

mi

z użycia.
że

ludzie,

Opasywali

kamizielę
my

dawno

twierdzą,

kapocie

Obie­
rzędach

z

pocz.

P r z y b y s ł a w i c e , p o w . O p a t ó w — fot.
S. D e p t u s z e w s k i 1951 r .
23

cały

pas

Pasy
z

dookoła

te

były

dwoma

lub

mosiężnymi
się

rzędów

pinano.

Po

służące

kierowano,

a

końcu

pasy

rodzaju,
t.j.

Fot.

T. Mańkowicz,

1954

opasać

wszyscy,

Wąskie

czarne,

lub

dwukrotnie,
one

Były

towe,

na

dwukrotnie
i

tyłu

to

(ryc.

obcięte

do

33).

czy

toteż

(ryc.

łowie

X I X w.

garnka

włożonego

dzielę, aby

włosy

mgliło".

zacze­

zazwyczaj
uszy.

włosy
na
po­

na

zachowały
przy

głowę,

że

włosy
w

miało

Na

błyszczały i leżały
?

w

ze

koś­

spadające
toteż

jednokrotnie przewiązywano je cienką
paską

nie­

gładko,

„aż

pracy,

się

pomo­

co

włosów.

„sperką ", tak,

przeszkadzały

„na

powszechnie w

obcięcie

Długie

Ucze­

lub

mieli

przystrzyganiu

równe

je

g ł o w y

spadające

Gdzieniegdzie

zapewnić

smarowano

lub

się

5).

włosy

równo,

ucha,

tych

można

kacapkę",

M o d a ta p a n o w a ł a

o

zielone.

Długość

Kawalerowie

połowy

wspomnienia

grana­

n a k r y c i e

„na

weł­

lub

okręcić

kark.

oczy,

łukiem.

pasach

chłopi nosili

zwano

kędry"

ciele

szerokim
o

i przycięte

było

drugim

sposób, że p r z y k r y w a ł y

sanie

lakie­
się

za

frędzlami.

Sandomierscy
do

Pasy

można

buraczkowe,

U c z e s a n i e

lakiero­
mosiężny­

czym

2 m.,

no­

dwoja­

też

czerwone

przekraczała

ten

że

m a m y

pasów

nimi

były

bądź

biodra

ozdabiano

cy

więc

biedniejsi

nabijane

przy

one

rzadziej

sane

naj­

a

zaczęli

pasy

tak,

Końce

w

obijano

i

gwoździami.

wiadomości

było

la­

je

kapotach,

później

dłuższe,

spadały

nianych.

suto

Używano

nieozdobne,

były

Mniej

znaczy

paradne,

lub

się

pieniędzy.

to

młodzież

śklane,

blaszkami

razem

T

i w s p ó ł c z e s n y m u b i o r z e . S z c z y t n i k i , pow .
Sandomierz.

a

wane

nimi

za­

znajdowały

w.

węższe.

rowane

Ryc. 24.—Chłop w tradycyjnej rogatywce

X I X

kiego

mi

je

reprezentacyjnym.

gospodarze,
sić

równała

które

chowania

sukmanach

cm)

czterema

ich

na

pasa

bardziej

stroju

W

kabzli,

do

połowy.

rzadziej
Ilość

gwoździkami.

przy

do

18 — 2 0

„pośkliwiano",

błyszczącymi

przy

a

bokach

często

tylko

(około

trzema

kaletki,

dłużej

też

przłączkami.

ilości

Trzosy

lub

szerokie

na
nie

prze­

słomy..

W ą s y b y ł y rozpowszechnione aż do pierw­
szej

wojny

światowej.

Najbardziej
R y c . 25. — M ę ż c z y z n a z d z i e c k i e m w s t r o j u
d z i e n n y m 'z

I I [pół. X I X w.

(około

co­

1860—1870)

z pogranicza krakowsko-sandomierskiego. A . Pat­
k o w s k i S a n d o m i e r s k i e , P o z n a ń 1958~r. str.

24

41

u ż y w a n y m
tych,

Brody

typowym

głównie

nie

noszono.

okryciem

przez

mężczyzn

były „siwe" t . j . granatowe lub

..rogatówki",

zwane

też

„czapką

na

głowy,
żona­
czarne
cztery

_

ernije",

Szyto

je

tylko

z

z

cztery

sukna.

sobą

w

ten

je

sposób,

na

że



wyjątkowo

zwieszał

wony

a

w

czapek
dl.

i

inne

drużbów,

15

cm.

W

T

Rogatywki

świętnego.

Gęsie

z

Ozdoby

je

choć

7

Były

szyte

one

takie

nosiła

jak

podobne

do

otokiem. Na środku denka

na

na

czerwone

siwym

denku

sznurki.

szych gospodarzy,

skiem
W
na

3 2

także

w

, Sądecczyźnie
zimie

głowę

to

obszytym
futrzany

wścieklice,

lała

się

wysokie
dookoła
był
ku

3

3

czyli

czapy

górze.

tak,

Czapki
3

1

jeśli

otok

od

ciosów,

to

1925

r.

czerwone,
używała

otok

lub na

barankowy
zabawę

się p a m i ę ć

lub

i na

w
o

do

stroju

od­

niższy

(2—6

czerwonym

latach

je

cm.)
pawimi

1885—1890.

czerwonych

tych

czasie

zbliżone
do

przystrajano

stosowany

używane

bardziej

ich raczej

W

Sandomierzu.

rogatyw­

terenach.
denkiem

sukiennym.

do

takie

m a ł y m

denkiem,

czapa

Otok

rozchy­

związywano

wykonany z

też

do

wstążek

barankiem.

61

czapy,
chętnie

czer­
a

w y ­

baranka

watowane

na

nad

zwane

białego, szyto je z sukna

głowę

przystrój

kładli

popielatego lub
duże

przy

terenach.

nego.

Te

czer­

też noszono

, Limanow­

lub niebieskiego,

był

sznurek

środka

dwa

c z e r w o n ą w s t ą ż k ą . D e n k o szyto z sukna

jątkowo,

która

siwym

Ze

czarny,

przypominający

sporadycznie

ten był

papuzami .

Rozcięcie

wonego, granatowego

a

rogatywki

lub

że

cm).

ob­

podobne

czarnym barankiem.

rozcięty,

12

Kutos, był

baran­

star­

zawściekłe,

z

z

się

gospodarze,

jałowicami

(6 d o

czarnym

okolicach

i na innych

zamożniejsi

t e ż c z a s e m jałówkami,
Były

mniejsze.

r.,

również

informacji

Olkuskiem

wyższe

umieszczony

c z a p k i te b y ł y

kozackich, tylko były
występują

W y k o ­

znacznie

brązowym

krzyżowały

Według

czerwony

wesele

r y c . 4.,

lub

miały

„kwiatek",

zachowała

one

czarny „kutos" j a k na rogatywce. W
Bogorii

na

okrągłe

czapki

czarnym

(ryc. 39).

były

najczęściej

łułasek.

zszytych

uroczystości, p ę k kolorowych

i granatowe,

nie

były

też czapki

barankowym

też

przystrój

północnej

przypuszczalnie

krzyż

szerzej

lub

podczas

młodzież,

się, ż e

Łagowa

lub

je

odtworzyć

materiału,

zielonym paciorku. Często

1900

noszono

zdarzało

okolicach

Młodzież

do

czapki

„Rogatówki"

( r y c . 29).

dziś

b y ł o jeszcze d o s t a ć je na j a r m a r k a c h w

przeważnie

miały

kucoł

stanowił

pospolicie

Sandomierszczyźnie

kach,

ozdobę

siwymi

Nosiła

dłoni

Gnieszowicach

światowej, można

Niejednokrotnie
W

w

Przybysławicach

noszono

Równocześnie
krakowskich.

w

wierzchu

kutos,

„rogatką"

k a w a ł k ó w

Obszywano

szerokość

zielony na

ozdoby:

a

okolicy

pierwszej wojny

piórami.

na

rogi.

wełniany

okolicach Łagowa

rogatywkach

na

watując.

albo

że krój ich m o ż n a

tworzyły

większe

ucho

tak

się one z 4-ch

zwykle grubo

białym,

się na

„konfederatką"

zupełnie,

Składały

szwy

podszewce,

czapy

lub rzadziej

i opowiadań.

krakowskich i posiadały

kiem

W

światy"

Rogatywki zaginęły

ilustracji

nywano
od

„na

z

czar­

chroniły
brano

je

zabawy.

R y c . 26. — G o s p o d a r z w k o ż u c h u i w c z a p c e b a r a n i e j —
G o ł ę b i c e , p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i

1952

25

R y c . 27. —
polskiej

Gospodarz

ze S t o b i c

w

B. B a z i e l i c h ó w n a

„A\ ś c i e k l i c a "
spolita
na

w

— fot.

1951 r .

ongiś

po­

Sandomierskiem,

była

j a k

to wskazują

(ryc.

maciejówce

pow.Opatów

liczne

ilustracje

28 a).

D o o k r y ć g ł o w y , o k t ó r y c h na­
wet

tradycja nie wszędzie

chowałarowki

należą

l u b magiery

chami.

Były

sięza

magierki,
zwane

one

magie

też

częścią

sadłostroju

paradnego. Zazwyczaj białe,

z oz­

dobnymi centkami, nie różniły się
niczym
i

od magierek

prawdopodobnie

krakowskich
były

też w y ­

rabiane p o d Krakowem.

Kupowa­

no

j e na jarmarkach. Magiery za­

przestano
okrągła,
dnem
w

nosić

około

wywijana,

czapa

północy

dzie

raczej

Sandomierskiego;

nie udało

stwierdzić

się j e j nig­

— należy

przypuszczać,
tam

szerokim

występowała

połud. części

na

1890r. T a
z

że

używana.

nie

Jeżeli

raczej

była

powała, to prawdopodobnie
nad

Wisłą,

gdzie

D a w n y m
stępnie

lekko

okryciem

filcowe

którzy
nich

zdobili

pawie

kapelusza
u

lerowie
Siwe

wykonywano
Kania

ze s ł o m y pszenicznej

otaczano

kawalerów.

Przy

przypinali
czyli

czarne,

tylko

flisacy.
pierwotnie

Gregorowicz.

kwiatów

ozdabiano

( r y c . 2 8 ef).

w

kapelusze

się

jako

wełniane,

o ubiorze

a na­

parobków,

l u b ,j a k w J a k u b o w i c a c h p r z y p i n a l i

wstążką

czarną

lub czerwoną.

Kanię

do

noszono

górze.

słomiane

robiono

przyczynili

o nich

pęczkami

Kapelusz
k u

— z płaską

wyrabiano

są również

je na święta

wzniesioną

koczami,

głowy

( r y c . 21). W s p o m i n a

pióra.

Kapelusze
inne

do j e j rozpowszechnienia

ona

zaś wystę­

cztery
szeroką

pawie

dwóch

rzadziej

czarną

odmianach:

szerokości

l u b żytniej.

„dudki",

wstążce

w

była

dłoni

Zazwyczaj
w

sześć,

lub granatową

umieszczano

„fontaź", a

plecionki
czy

wstążką
w

jedne

z

l u b nieco

osiem

główką

szersza.

d o nich, zwane

war­

(ryc.28g). G ł ó w k ę

u starszych,

okolicach

okrągłą,
Kapelusze

a

czerwoną

Sandomierza

kawa­

pióra.

ciemno-niebieskie

kaszkiety

widywało

siępospolicie jeszcze d o

ostatniej

w o j n y , a i o b e c n i e m o ż n a j e s p o t k a ć . D a w n i e j s z y t y pk a s z k i e t u , w z o r o w a n y n a w o j s k o w e j
czapce rosyjskiej,

stąd t e żz w a n y „ruskim'' l u b„moskiewskim", miał szeroki

denko, a p r z ó d w y s o k i (ryc.
W

czasie

kaszkietowi,
względów

pierwszej

patriotycznych

dzali, ż e te b y ł y

2b

wojny

o węższym

otok

i

duże

10).W s t a w i a n o d o n i e g o d l a u s z t y w n i e n i a d r u t l u b s p r ę ż y n ę .
światowej

otoku


czapka

i mniejszym

podobne

ta

denku.

kaszkiety

ustąpiła
Zmiana

nosili

znanemu
ta nastąpiła

legioniści.

„polskie". T e n ostatni t y p czapek n a z y w a n o

j u ż

wcześniej

częściowo

Informatorzy

„maciejówkami"

ze

stwier­

( r y c , 27).

R y c . 28. —

O k r y c i a -głowy

mężczyzn,

wścieklica zrekonstruowana

[a. —

na podstawie r y ­

s u n k ó w St. L a t a n o w i c z a , J. Z i e n k o w i c z a , J. W ó j ­
cickiej,

oraz

z Łagowa,

pucharu

cechowego

Zrekonstruowana w oparciu
kiewicza,
szechnie

garncarzy

b. — r o g a t y w k a n o s z o n a d o 1914 r .
c. —

czapka

używana,

o fot. F . M a ń k i e -

barania

dotąd

d. — m a g i e r k a ,

pow­

noszona

w p o ł u d n i o w e j S a n d o m i e r s z c z y ź n i e d o 1890 r .
Zrekonstruowana

na

p o d s t a w i e fot. A . F a ł k o ­

w s k i e g o „ S a n d o m i e r s k i e " , ej. — k a p e l u s z e
miane. Sporadycznie
raszowice

pow.

sło­

spotykane i obecnie. Gie-

Sandomierz,

„w cztery dudki.

g. — p l e c i o n k a

^

Stobice pow. O p a t ó w .

R y c . 29. — K r ó j r o g a t y w k i p o w s z e c h n i e

d o 1914 r. A . — w i d o k

noszonej

o g ó l n y , B. — k r ó j : c. — d e n k o ,

d . — o t o k b a r a n k o w y , e. — „ k u c o t " .

Oba

rodzaje

kaszkietów

miały

guziczkami rzemienny pasek.

małe

lakierowane

Kaszkiet przyjął po

daszki

czerwonej

i przymocowany
rogatywce

weselnej, w y s t ę p o w a ł w n i m p a n m ł o d y i d r u ż b o w i e . N a wesele,
ubierano

kaszkiety

Rzadziej
one
je

na

zanikania

sześć

wciąż

jest

szanujący
z

odmianą

lub

osiem

ż y w y m

wypierane
brak

czaste. U c h ł o p ó w

jest

piórami

lub

czapki
święta,

kwiatami wystającymi

maciejówki
zaszewek,

funkcję

a miejscami i w

a

były
nad

zielone,

ponad

aksamitne

denko.

kaszkiety.

otokiem żółty sznurek.

Miały

N a ogół

nosili

kawalerowie.

Jedynym,
baranice

pawimi

spotykaną

denku

tylko

z

dwoma

się

przodu

i do

obecnie

przez

czapników.

nie

tyłu

„w

( r y c . 11). Z a l e ż n i e o d g a t u n k u
„barankowe".
naśladujące

Ponadto

oryginalne

skóry

noszono
czapki

a

kółko

tak

na wacie

szpic

załamanie
jak

szło

donica",

rozróżniano
zwane

noszonym typem

miejskie. Jednym

o swój wygląd

czapki,

lub

czapki

powszechnie

W y k o n y w a n o je

dbających

załamywali
do

niedawna

czapki

były

z głównych

p o w o d ó w

ich

i podszewce.

B y ł y one

spi­

b y ł w i d o c z n y ( r y c . 2 8 c) b a r d z i e j ;
„bez

gdy

baranice

środek

czub

głowy"

wciskano

( r y c . 26),
do

to

wewnątrz

droższe — karakułowe i tańsze

„papużki" czyli

wełniane

czapki

fabryczne,

baranie.

O b u w i e
O.
o

Kolberg

wywiniętych

podaje,

że w

cholewach

3 3

.

lecie

chodzili

Buty

szyte

z

Sandomierzacy
boków

miały

boso,
długie

zimą

zaś w

cholewy,

butach,

sięgające

po

17

wyprostowaniu
swobodnie

wami,

kolana.

opadające

Drugim
stronie,

poza

typem

poczem

takie

można

było

nosić

wywinięte,

bądź

też

(ryc. 30II.)

obuwia

były

wywracano

nie kołkowano,

wały tak na lewą,

Cholewy

wywrotki,

na prawą.

to też łatwo

jak i na

prawą

dlatego

Cholewy

tak zwane,
miały

się rozchodziły.
nogę.

Ponieważ

gdyż

szyto

je po

lewej

szyto

drat-

proste.

Buty

takie

O b a buty

były

jednakowe,

„wywrotki"

były

słabe

kawałka

skóry.

paso­

mało

ich

używano.
Buty
ich

„przodowe"

sięgały

do kolan

usztywniający
W końcu
Miały

t. j . szyte

z

i miały

góry

kawałek

skóry

skóry.

tem wycinano
Prawidła
części

biono

rzących

z półtoracalowej

rodzaj

przodu.

Dla

on ułatwić

„pieska". D owciągania butów

ale

miały

obcas

chwalono

sobie,

przy

obcasach

kowali.

Niektórzy

z tyłu

wstawiano

nabitych

zdejmowanie

wysoki

Były

na

one niezbyt

bo „jak

kto wlazł

szerokie

mosiężne

kawalerowie

trzy

w

kilka

butów

nabijali

cale,

gnój,

to buta

podkówki

górną

wykrojone

miały

krawędź

two­

tak zwanego
cholewy.

środku,

„chód

nie uwalał".

buta

pasek

skóry

wewnątrz
w

wycięcie

wąski

kawałków

wyrabiane

pożądany

takie

szwy

przy pomocy

gdyż

po­

(ryc. 3 0 I I j).

pod kolanami, ro­

„wybierany"

wygodne,

w

z jednego

obijano

Przy niskich cholewach

i. j

Staszowie.

wałkowauiem,

na prawidła

służyły d w a„ucha", wszyte po bokach

obcas

francuski.

je

siadały

b y ł uncwot,

w

tak długo, a ż przyjęły

W cholewach

mocy,

Cholewy
naszywano

cholewy

przed

Po tej czynności

w ruchu.

większej

napiętku

pazura. Miał

buty

deski.

prosto.

twardym

pominający

częścią

moczono

cholewy

aby nie przeszkadzały

się z

Juchtowe

z przednią

je rękoma i młotkiem

krajano

pięcie

naszyciem.

i ugniatano

część

wycięcie,

N a

lub

na

białe buty juchtowe, wykonane

przeznaczony na to obuwie

wycięte

Tylną

skóry.

tyłkiem

za najlepsze

z jednego

(ryc. 301). Z tyłu

przyszwę wraz z cholewą, a następnie naciągano

były

znajdowało

krojono

wycięcie

przyszwę", wyciętą wraz

Jucht

gwoździkami

kształt.

przodu

zwany

X I Xw . uchodziły

one „jednostalną

kawałka

u

przez

drobnymi

przy­

paskudny",
Buty

te p o ­

miejscowych
metalowymi

kółeczkami.
Nowe buty były koloru
sadzą
w

i

tłuszczem,

okresie
Około

letnim

te

części

stójką,

nej

w

nosili

i z

takie

początkowo

na prawidłach.
spełniały

smołą

wykonane

z

się właściciel

(dziegciem).

cienkiej

sztylpa
układa­

gwoździkami

ozdobę. Wyszły

Kanty

„Uncwoty"

przy

mosiężnymi

nich

rolę

błyszczącymi


stanowiły

z użycia

około

r.

R y c . 50. — O b u w i e
o

buty

miękkiej,

później, nabite

1905

gdy przybrudziły

nasycając

4—8 ..kantów".

praktyczną,

tylko

zimę

górnej, zwanej

dolnej,

harmonijkę

układano

już

białego,

na

zrekonstruowane

w

oparciu

dane uzyskane o d s z e w c ó w z I w a n i s k i Staszowa
I. Buty „przodowe"

z poł. X I X w . A. — widok

z b o k u , B. — k r ó j .
II. „Babskie

b u t y " zszywane z boku z poł. X I X w

A . — widok z boku, B.— tył cholewy, C.—przód
tworzący
częściowo

zarazem

przyszwę,

obciągnięte skórą

d. — p r a w i d ł o
(zakreskowane).

I I I . B u t y „ c h l j p s k i e " z k o ń c a X I X w . i pocz. X X w .
zszywane z tyłu

A . — w i d o k z^bsku, B. — c h o ­

lewa, C.— przyszwa.

28

L

A

0

czernił

Zamożniejsi

je, smarując
gospodarze

„gimzy".

1 8 8 0 r . w e s z ł y w m o d ę u k a w a l e r ó w b u t y w harmonije.

ze s z t y w n e j
lub

a

Cholewa i c hskładała się

Kawalerowie
Te
z

ostatnie

przybijali

szczególnie

piosenek

często

podwójne

nadawały

się

hasaj

ze

starsy

Podkówecka

a

pierwszej

miastem,
W

one

choć

zimie

nogi

na

od

wieś

wykonywali

nadal

Dla

jest

iskier

większej

mosiężne

podczas

W

jednej

9 f

ze" ' '

butów

różnice w

z

luźnymi

tak

zimna
je

dawano

starymi,

wyjątkowo

tylko

między

do

zszywanych

środka

podeszwami

kupowano

wsią

cholewami.

zwane „słomiaki".

z warkoczy słomianych,

ochrony od

obuwiu

je.

plewy.

Chroniły
przy

po­

Częstokroć,

skórzanymi.

Słomiaki

Używali

przeważ­

N o g i p r z e d w ł o ż e n i e m d o b u t a o k r ę c a ł c h ł o p w i e c h c i e m , c z y l i kłocią

zimy w

ich

wano

tylko

mocno
(ryc.

onucek.

drugą

okręcano

nią

nogę

Słomę

kładli

na

a

je

na

wiecheć

„przybierając
łydkę,

za

k a ż d y m

pozostałe

zimie

do

pracy

źdźbła

na

wsi

na

wsadzał

z

kory

rzemyku

zwyczaju

chłopi

materiału,
ręce

uzupełnieniem

zazwyczaj

wieszone

wkładali

kawałka

rękawic,

Koniecznym
biona

owiniętą

onucą,

a następnie

w

rękach

i łamano

razem

wąskie

pasma

starannie

rozkładali

na

uży­

owijali

wpół,

poczem

słomy",

którymi

wszystkie

strony

32).

z jakiegokolwiek
miał

nogę

ścierano

R ę k a w i c e
W

onucą
okresie

„klocie", nawet w tych wsiach, gdzie p r z e w a ż n i e

Najczęściej

onucką.

sznurowali

31,

ze s ł o m y l u b

p ł a c h t y lnianej. Zamożniejsi nosili w zimie ciepłe onuce „ b a j o w e " . W

powszechnym użyciu były

wiecheć

się

tańca.

stalowe.

furmani.

z gałgana czy

nie

i

ze,

ksesaj

Sandomierzacy

podbijano

sami, a

hasaj

zasadnicze

częściej

czasem

Robiono je

słomiaków,

włościanie

zniknęły

używała

i śniegu.

drużba

w podkówecke

światowej

zakładali

mrozu

wzmocnienia

nie

wojny

buty

m o c y szpagatu.
dla

krzesania

to

śpiewano:

„A

O d

do

podkówki,

w

d o d a t k i

rękawice

wyjątkowo

z

jednym

i z

palcem,

uszyte

Jeśli

powożący

kożucha.

w

domu
końmi

rękawy.

stroju

brzozowej.

u

i

męskiego
Oba

te

pasa. T a b a k i e r k a

palenia papierosów.

był

n ó ż , t. j . k o z i k

przedmioty

wyszła

z mody

Dzisiaj u ż y w a n a

nosili
wraz
jest

oraz tabakierka

chłopi
z

w

kieszeni,

zro­
za­

rozpowszechnieniem

tylko

przez

nielicznych

starców.
Częstokroć
,,krzesany

Ryc

z

starzy
jedlaka",

gospodarze
z

otworem

chodzili
przez

z

laską.

który

Był

nią

przewlekano

najczęściej
rzemień.

prosty

Parobcy,

kij,
idąc

j 1 - 3 2 — O w i j a n i e n o g i w i e c h c i e m . S z n u r o w a n i e ł y d k i — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z f o t . J. K a r n o e k i 1952.

29

na

zabawę

tyki

Na
lub

do

stawały

karczmy,

się

palcu

u

wnikową

na

lub

miasteczek,
Na

granatowy
bractw

one

noszono
lub

nosili

na

do

lub

oprócz

Spinki

„kłónnice",

jaką

na

takie

X X

medaliki,

które

kogo

było

jarmarkach
wstążką,

w

roznosili

po

stać:

najczęściej
w

duży

końcu

koszuli,

zwykle

przykrytej
z

przodu

boso,

X I X w.

1958 r. str.

a

podłużonej

zapaską,
półkę

bogatsze

W
oraz

wyszywany

zimie

nadołkiem,

z

widoczny

wdziewały

lekkie

okrywały

Kobiety

buty

z

pole

Na

tylko

w

chustkach

m ę ż c z y ź n i w suk­

O p a t ó w , A. Patkowski,

60.

STROJU

kobiecy

kaftana

był

do

i

składał
szerokiej

wąski

pas

głowie wiązano

u

K O B I E C E G O

się

z

krótkiej

płóciennej

jednobarwnej
dołu.

chustki.

spódnicy,

Spódnice

posiadały

Biedniejsze

chodziły

cholewami.

chodziły

w

w

kaftany

zastępowały

dużymi

wełnianymi

koszulach

i spódnicach

3 7

,

mężatki

okrywały

a

się

biedniejsze

po

dwie

lub

trzy

cieplejszymi,

czasem

chustami.

Zamożniejsze

kamizele,

jedna

na

obszytymi

barankiem

niewiasty

drugą.

Na

nogi

wkładały
wciąga­

buty.
Strój

30

że

ubiór

sukienny,

Wpisani

chustką.

kożuchy,
no

tak

z gorszego materiału.

Sandomierzanki
głowę

codzienny

krwa­
małych

V I

S A N D O M I E R S K I E G O

letni

z

różaniec.

R o z d z i a ł

W

bija­

srebrna

spinano

Żydzi

odpustowych.

sandomiersko - świętokrzyskiego.

Sandomierskie, P o z n a ń

OPIS

złota,

zaś

wsiach

duży,

miejscach

sandomierskich, trzeci (prawy) w burosze, Szumsko, pow.

O G Ó L N Y

czasie

pierścionki.

święta

w i ą z a n y c h w czepiec i w ś w i ę t o k r z y s k i c h zapaskach n a r a m i e n n y c h . D w a j
manach

w

w.
a

kupowany

szkaplerza,

R y c . 33. — C h ł o p i z p o g r a n i c z a

na

czerwoną

początków

szkaplerz,

szyi

rzemyku

zakupione

zwykle

spinką.

krzyżyki

czarny

na

obrączka,

nosili

wiązano

bursztynową

dotrwały

szyi

błyszczała

kawalerowie

codzień

niekiedy

bronią.

żonatych

tombakowa;
Koszulę

nosili

groźną

odświętny

stanowiły

haftowane

koszule z kryzkami,

spódnice

zdobione

aksa-

mimymi

plisami

i

kobiet.

Ponadto

częta,

wdziewały

stycznym
był

tami

obcisłe

którego

chusteczki,

zatkniętymi

strojnością

gorsety,

Kobiety

szły

ciemne

były

bądź

też chodziły

za upięty

kolorowymi

mężatek,

widoczne na

z tyłu

11 s t a r s z y c h ,

kaftany, a młodsze

sznurowane

młodszych

ząbki

i jaśniejszymi

Niezbędnym

zapaski,

niewiasty wkładały

przystrojeni głowy

czepek,

głowach

jednobarwne

starsze

a także

czole

u

wstążkami.

młodszych

dziewcząt

dziew­

Charaktery­

wiekiem

chusteczki.

nie zakrytymi,

Ubiór

jasne

starszych

spod

z włosami

warkocz.

a

podobnie j a k i

gospodyń

Panny

miały

ozdobionymi

odznaczał

się

na

kwia­

większą

barwami.

do kościoła

boso,

uzupełnieniem

oczyszczone

świątecznego

H y c . 34 — S a n d o m i e r z a n i e w u b i o r a c h o d ś w i ę t n y c h

trzewiki

ubioru

wkładały

były

korale,

przed

kościołem.

niekiedy

okuwane

z p o c z . X X w . R e p r o d u k c j a z p r a c y : J. K a r ł o w i c z , L u d .

R y s l u d o z n a w s t w a p o l s k i e g o . W a r s z a w a 1003 str. 1 3 1 .

srebrnymi
z

matki

zadowolić
sze

obrockami.

na

córkę.

Stanowiły

Ilość

one część

sznurów

korali

się drobnymi koralami bądź

kolorowymi

paciorkami. Świadczy

Bardziej
kap

charakterystyczne

noszony

tylko

przez

dziewczyny i przechodziły

też nawet

o zamożności.
sztucznymi

o t y m również

„Korale,
obrocki,
a my sierotecki,

czy

posagu

świadczyła

miały
siwe

części

zaginęły

stroju

zdejmowano

czepkiem.
Około
okresu
nie

U

podczas

biedniejszych

1890 r. z a c z ę ł y

„strojnikiem"

często

w

po obcięciu
miejsce

rozpowszechniać

międzywojennego.

okrytą

oczepin,

W d o w y

do

włosów

„strojnika"

się welony, które
ślubu

a

najbiedniej­

Goźlic:

sandomierskiego,

z końcem

P a n n ę m ł o d ą ubierano do ślubu biało, a na rozpuszczone
który

z

spadku
musiały

bogocki,
paciorecki''.

kobiecego

mężatki,

.Jakami",

piosenka

w

Biedniejsze

szły

w

j a k

łoktuska,

X I X w .
warkocze kładziono

strojnik,

uroczyście

zastępowano

nakładano

wianek

zapanowały

ubraniu

w

z

go

ruty.

początkach

świątecznym,

z

głową

ani welonem.

31

Druhny
jaki
i

stroiły

mieli

dziewcząt
W

dożynek

trumny

nakładano

okrywano

zmarłe

uczestniczące

Małe

ze

niewiasty

ślubny,

kobietę

Przez

zasłaniając

w

W

zwykle

z

sukienkę

Reszta

3

wieniec
w

8

taki

kobiet

( r y c . 59).

„kościelne

po zarzuceniu

młodsze

smaty".

„łoktusek",

kobiety chustką.

ubrania.

D o

niekiedy nawet
pieluszkach,

i

Kobiety

połowy

X I Xw .

twarze.

przeważnie

uszytych

pieluszki, ozdobione r ó ż o w ą

ze

wstążką,

w

samych

koszulkach, nieco d ł u ż s z y c h n i ż

krajką,

czasem

haftowano,

dni nakładały

do niej staniczka
resztek

„kwiatek",

ruty.

międzywojennym.

do niedawna

chłodniejsze

czas

ciemne

zwykłych

okresie

a

pewien

płachtami,

tak

zwaną

zapinanego

materiałów

dziewczynki chodziły w sukienkach

dziewczynki

pszenny

nakładały

się w

z

na głowę

prześcieradłem,

przepasywano

i doszytego

wykonywano

strój

wianuszki

świątecznych.

żałobnym

się dopiero

Koszulki

spódniczki

w

czepek.

chrztu nosiło

bogatszych.

Starsze

głowę

dziewczynki biegały

chłopców.

strojach

wkładała

na piersi sztuczny

to

Specjalnie szyte n a t ę u r o c z y s t o ś ć

rozpowszechniły

u

na

przypinały

zwykłych

dziewczynę

orszaku

do

i

Niekiedy były

przodownica

się one białymi

Niemowlę

się

w

starsze

w

starych płócien.

u

wiankiem

czapek.

ubierano

Mężatkom

okrywały

u

występowała

czasie

Do

głowę

drużbowie

z tyłu

codzieó.

ze

spotykało

składającą

n a guziki.

l u b przerabiano
na

co raczej

sukienkę,

zniszczonej

D o pierwszej

się

S u k i e n k i te
odzieży.

Komunii

kładły

białą.

R o z d z i a ł

S Z C Z E G Ó Ł O W Y

OPIS

V I I

S A N D O M I E R S K I E G O

STROJU

K O B I E C E G O

K o s z u l e
Koszule kobiece składały
doszywanej,

sięgającej

wykonywano
bego

płótna

z cienkiego
zgrzebnego.

czasem letnie robocze
XX w . zaczęto

lekko

marszczone

zachowała
posiadało
i

koszul

W

siętradycja wiązania

ostatnich

latach

wykonywane

dość

wycięcie

duże

w

okresie
Do

zaś

na

majtki
tylko

zimowym,

okresu

kobiety.

kobiece.
oszewka

wzdłuż

płótna

Nosiły

zwana

Dopiero
Koszule

dolnej,
koszuli

szyto z

w

gru­

początkach

szyto

oszewkami

zapiętymi

koszule

starsze

na

guziki.
wsiach

się koszule

bez

się w

z przodu

jak i

oszewkę

( r y s . 5 3 , 54).

r ę k a w ó w

o

kroju

(ryc. 361). M i a ł y

one

dziewczęta.

uszyta

były

się one z d w ó c h

podobnie

haftem l u b stebnowaniem

z

barchanu

nie posiadała
jedyną

kobiety nosiły

gładkie,

tylko w niektórych

rozcięcia,

je głównie
halka

krojem

(ryc. 35). R ę k a w y

lnianego l u b kartonu

bioder,

X I Xi X X w . pojawiły
Składały

w

były

zdobiono

sięgająca

międzywojennego
tylko

na zimę.

w o k ó ł szyi, w y j ą t k o w o

Zakłady

szyi.
tak

i

część

k r e t o n u . Nadołek

p o d ł u ż n e

zakończone

z cienkiego

krótka,

Wyjątkowo
przełomie

p o n c h o

świątecznych

była

d o pasa

Górną

j e j na białe lub czerwone tasiemki. Rozcięcie

guziki.

dookoła

koszuli

nadołek

X I Xw . r o z p o w s z e c h n i a ł y

p o n c h o

Rodzajem

lub z kupnego

doszywano

ramionach,

przyramki w koszulach

sięgającej

l u b nadolkiem.

długich pozbawionych „nadołka".

oszewkę biegnącą

trzy

z górnej,

świąteczne b y ł y krótkie, bez ..nadołka", podobnie j a k

l u b rzadziej

d w a lub

części,
nadstawkę

lnianego,

do których

na

zapinano

płótna
Koszule

używać

p r z y r a m k o w y m

Podobnie

się z d w ó c h

do kolan, zwanej

częścią

w

okresie

i używana

bielizny
zimowym

noszoną

przez

męskie

gacie.

północnej Sandomierszczyźnie
długich

głównie

„nadołka".

nie zszytych

nogawic,

specjalne
łączyła

je

pasie.
C i a s n o c h y

Ciasnochą
dano

nazywano

ją pod cienką,

rodzaj

muślinową

białej,

lnianej spódnicy,

spódniczkę,

która

w

spełniającej

ten sposób

rolę

lepiej

halki.
się

Zakła­

układała.

Tablica
STRÓJ

II

SANDOMIERSKI

m

a

L

j

K

i

r

o

U

k

Ponieważ
obcisłej
czać,

na

niektórych

koszuli

że

dawniej w

podobne

terenach

kobiecej —

Polski,

a nazwa

Sandomierszczyźnie

do używanych

po dziś

dzień

Śląsku — a po ich zaniknięciu nazwa
nochy"

przeszła

na inny

rodzaj

pod nazwą

ta m a

swoje

kobiety

„ciasnochy*

uzasadnienie
nosiły

jest



znany

należy

prawdopodobnie

rodzaj

przypusz­
ciasnochy,

na

„cias­

bielizny.

S p ó d n i c e
Najstarsze

spódnice,

o których

zacho­

w a ł a s i ęt r a d y c j a , b y ł y w y k o n y w a n e z czte­
rech

l u b pięciu

półek,

samodziałowego
one

w

półn.

czyli

płótna

w

białego

( r y c . 37).

Zanikły

Sandomierszczyźnie

1880 r., a w p o ł u d n i o w e j
cze

brytów,

pocz.

X X w .

używano

około

Szyto też

spódnice-

szorce z w e ł n i a n y c h

s a m o d z i a ł ó w oraz z t a k

zwanego

czyli

„towaru"

brycznych.
a

w

Najczęściej

zimie flanela,

szone przez
spódnice
dy

z

młode

siedmiu

w y k o n y w a n o

było

na ogół

czasem

brytów

„rozpór"

saniu

gdyż

z przodu

się dookoła.

węzeł

Po

na

letnie
niekie­

;

c

No­

R y c . 35. —

wąskie,

d

0

Koszula kroju

poncho

podłużne.

G r y z i k a m i e ń pow. O p a t ó w . A. — widok z przodu,
rękaw,

f.

C. — krój:
g. —

d. — przód,

dl. — tył,

mankiet, i . — ćwikieł, j . —

o s z e w k a , k . n a d o ł e k . S k a l a 1 : 30.

spódnicę

obwód

j e j w y ­

b y ł a w pasie silnie

l u b rzadziej z boku,

sfałdowana

wiązano

i ujęta

j ą n a trocki,

w oszewkę,

posia­

po uprzednim

opa­

zawiąza­

zazwyczaj

wypadał

n a p r z o d z i e . Z c z a s e m trocki
stały

;//

'/'

B. — z tyłu,
były

( o k o ł o 3,5 m . ) S p ó d n i c a

dała

niu

lub barchan.

kobiety i panny

kupne

t e ż trzeba

nosił

\v.

:;

fa­

muślinu.

stąd

Iz

l a t e m b y łt o k a r t o n ,

baja

świąteczne

Materiały

do

materiałów

d.

jh

i c h jesz­

w y p a r t e przez

ajtki,

zo­

a

na

nowo zostały wprowadzone do­
piero
XX

w

latach

trzydziestych

w., kiedy

podjęto

próby

z m i e r z a j ą c e d o odrodzenia stro­
ju

ludowego. Z przodu „ n apo-

dołku"
płat

w s t a w i a n o półką,

tańszego,

riału.

W

gorszego

latach

krojone w kliny.

i

były

spódnice
Na

teriałów

fałdowane
Panny

choć

używano

ma­

jedno­

czasem

rzały sięi w kwiaty.

zda­

Te

ostatnie

zwano

„krakowskimi".

Świą­

teczne

szyto

łów

często

z „przybiorem",

3 Strój Sandomierski

E 3

rn
l!
u

no­

krótsze.

przeważnie

barwnych,

E3h

spódnice

Podobnie, j a k
one

nieco

spódnice

mate­

światową

się

sięgały do kostek.

siły

jest

poprzedzają­

cych pierwszą wojnę
rozpowszechniły

uprzednie,

to

z

materia­
czyli tka-

Dl

Ryc. 36. — K r o j e k o s z u l k o b i e c y c h z k o ń c a X I X w .
I . Zrekonstruowana koszula d z i e w c z ę c a . A B . — p r z ó d i t y ł jedna­
kowy

C. — krój:

I I . Ś w i ą t e c z n a koszula o k r o j u p r z y r a m k o w y m . Ruda p o w :
Sandomierz. A . — w i d o k

z przodu, B. — z tyłu,

C. — krój^

d. — p r z ó d , e. — t y ł , f. — r ę k a w y , g- — m a n k i e t y g \ szycie m a n k i e t ó w ,

h. — przyramki,

k . — ż a b k a , 1. — z s z y c i e

pod­

i . — ćwikle, j . — kreza,

rękawa.

33

nych

we

wzory

część

spódnicy

ząbków
cm.),

lub

a

w

t y m

zdobiono

falbanki.

także

Pamięć

jednak

W

okresie

zimy

niekiedy

nawet

pomocy

spodu

o

o

nich

podbite

w

parę

niż tło spódnicy.
t. z w .

spódnic.

c

1

ozdabiano

kupną

spódnicach

szczoteczki,

listwą

falbanką

Dolną

(szer. 25

lub

ząbkami.

wyszywanych

białymi

zaginęła.

bogate

k o b i e t y starsze nosiły

Było też w

— podołek,

Nieraz

plisek,

nakrochmaloną

spódnice

zwyczaju, że na

d. — oszewka.

wieśniaczki

w

Skala

czasie

watowane

uroczystości

spódnica z X I X w. z pięciu pólek A, — widok

c, — p ó ł k a ,

po

wstążek

płóciennych

terenie

się, że

odcieniu

spódnicę

świąteczne

kożuchem.

R y c . 57, — Z r e k o n s t r u o w a n a

wkładały

innym

kolorowych

białych

zdarzało

ale

podszywano

Spódnice

wspomina

nićmi.

kolorze,

przy

O d

szczotką.

Gregorowicz

a

samym

kobiety

z p r z o d u . B. —

krój.

1 :30.

procesji, miały na

sobie

sześć

spódnic.
Z a p a s k i
Zapaski
wały

czyli

fartuchy

były

Szyto

z

całkowicie.

wszywano

w

szeroką

je

nieco krótsze
półtorej

oszewkę.

lub

Z tyłu

i węższe

dwóch

zapaskę

od

spódnic, których

„półek"

wiązano

materiału.
na

nie
ich

brzeg

R y c , 38. — Z a p a s k a

świąte­

troki

Górny

zakry­

(ryc.

38).

c z n a z pocz,

X X w.

Szcze-

glice pow. Sandomierz. A . —
widok

B. —

ogólny,

krój.

C . — oszewka; d' — p o ł ó w k i .
ó-



półka,
część

Około
jeszcze

1880

do

r.

szyto

zapaski

lniane

zapaski

farbowano

się p e r k a l o w e
starsze

Pod
nicy,

oraz



nazwą

fartucha

gospodynie

dole

amarantowe,

U

obszywano

no

dołu

ząbki

czym
np.

34

lub

była
w

koronkę.

ona

lub

obszyte

znano

też

po

W

świąt.

W

dwoma

lub

brzegach

Koronkę

Tego

eważnie

fartuchy

używały

codziennym

z

perkalu.

X X w.

alpakowe

rodzaju

użyciu
kolor

„pliskami",

stosowano

•— d o l n a

zapaski

ich

użyciu

Płócienne

rozpowszechniły

pionowe paski. N a

białej, sfałdowanej,

jasno-granatowego

obszywano

lub

kobiety
w

3

a

panny

święta

i

młode

ziemi

spód­

koronką.

powszechnym

trzema

najczęściej

one jasne w

satynowe

rodzaj

starsze

początkach

Były

czerwonymi tasiemkami.

zazwyczaj

Nieskurzowie,

kupnych,

zapaski

a

koniec X I X w. były

czarny.

siwe lub czarne; prz
je

zgrzebnego,

Pod

kieszenią.

czarne

podczas

zwykle

siwy

z naszytą

batystowe,

na

płótna

z materiałów

kolor

wdziewały

białe

obszytej

które

na

z

światowej.

robione

fartuchy

kobiety

mężatki

zapaski

pierwszej w o j n y

d

głównie

a
do

koloru.
sznurkami.

\\

sięgającej
„fartuch"

były

nie­

zapaski

wełniane,

dobierano do koloru

spódnicy.

wzdłuż
zapasek

też

wkładały

dolnego

brzegu

amarantowych,

niektórych

dawa­
przy

miejscowościach

R y c . 39, — O k r ę ż n e w S a n d o m i e r s k i e m . P r z o d o w n i c a w

sznurowanym

T

gorsecie i w k o s z u l i z o z d o b n ą k r y z ą . M ę ż c z y ź n i w k a m i z i e l a c h . W g . r y c .
J. L e w i c k i e g o . , L u d P o l s k i " J. Z i e ń k o w i c z a

Ze

względów

oszczędnościowych,

z w a n e dwunitkami,
wzmianka

lub zapaskami

z Truskolasów

z

na codzień

błokitnymi.

zamiast

1847 r .

wełnianych,

O zapasce sukiennej

noszono

białej

jest

zapaski

tylko

jedna

1 8 2 4 r.

G o r s e t y
Gorsety zwane
Składały
przody,
Całość
duży,

d w a boki
łączyły

czyli

pinane

na

były w powszechnym

zszywanego

części

ramiączka,

wstążkę,

pleców

częstokroć

sześciu
z

zszywane

z

użyciu.

Krajano je z

kawałków,

luźnej

baskinki,

drobnych

klinów.

stanowiących
złożonej

skrawków.

aksamitu.

Z przodu zawiązywano

przeciągano

przez

z

d w a

kaletek.

Dekolt b y ł

druciane

staniki składały

się z pięciu

kawałków,

„aftki".

Były

go n a

„skraw­

t e ż gorsety

za­

guziczki.

skrojonych z jednego

p o d koniec

i „tackami"

aksamitny

3"

oraz

brzeg fartucha i spódnicy.

X I Xw . , z a c z ę t o

W
gorset

kawałka

to jest

z dwóch

przodów,

(ryc. 40 II). Starsze gorsety

je haftować

w

kwiaty

dwóch

nie

lub wyszywać

były

„siuta-

t. j . c e k i n a m i .

Gorsety w y k o n y w a n o z różnych
z

z

którą

oraz p l e c ó w

ozdabiane;
żem"

i dwie

przykrywał
na

Nowsze
boków

stanikami
stanu,

k w a d r a t o w y ( r y c . 40 I , 41).

Gorset
ki"

czasem

się z obcisłego

dobie

upadku

materiałów,

stroju

najczęściej

regionalnego

miejsce

z wełny.

Najbogatsze

sandomierskiego

szyto

zajmuje

krakowski.

55

K a f t a n
Na

koszulę

klinów".

D w a

„pachy".
proste,
lub

wkładano
z

Dość

nich

guziczek.

R y c . 40. -

stanowiły

często

zwężające

zazwyczaj kaftan
przody,

wykonywano

się

ku

dołowi,

Wyjątkowo

zapinany

dwa

plecy,

też plecy
ujęte

wszywano

w

a

oszewkę
w

pozostałe

sposób,

resztek. A. — w i d o k

p r z o d u . B. — z t y ł u ,

z

pow.

Sandomierz.

bufy,

jącą

wtedy

część

bufy

kołnierzyk.
czano

sztukowano
nazywano

Kaftan

na

zapinał

doszytej.

krytej

noszono

luźne,

górną

część

zwane

doszywano

tworzyły

na

haftkę

przy

ramie-

Lu­

kaletki.
na

podstawie

7

p r z o d y , e. p a c h y ,

zachowanych

f. — p l e c y , g. —

ramią­

kaletki.

rękawa

kawałkiem

„grzebieniem".

Wokół

szyi

jeden

rząd

w

by

sześć

tak

R ę k a w y

przeważnie

Zrekonstruowany

się z p r z o d u na
listwie;

tworzyły

„w

Sandomierz. W ł a s n o ś ć M u z e u m K u l t u r

C. — k r ó j : d.

czka, h. —

niu

go

z p r z o d u , B . — z t y ł u , C. k r ó j : d. — p r z ó d , e. — p a ­

c h y , f. — p l e c y , g. — r a m i ą c z k a , h . —
w. Wilczyce

Krojono

zapinaną

ten

I Gorset w pierwszej poł. X I X w. M a ł a W i e ś p o w .

I I . Gorset z k o ń c a X I X

szyją.

z jednego kawałka,

rękawy

d o w y c h w W a r s z a w ę , n r . i n w . 4416. A . — w i d o k

pod

tym

wypadku

materiału.

Wysoką,

sto­

biegła oszewka lub m a ł y

okrągły

guzików.

umiesz­

Naogół

guziki

po

dziurki

zapięciu

nie

były

widoczne.
Kaftany
z

reguły

dłuższe,
z

wpuszczano
mające

Tradycja

wspomina

wyłącznie

kreton, perkal
t o w a n o je

Tak

białej

(ryc.

wcięte

po

dwie

a

Po

w

I

pasie.

wojnie

rzadziej

po

Sięgały

one

światowej

trzy

fałdy.

bioder,

noszono

przy

kaftany

Nazywano

je

czym
trochę

„kaftanem

alpaki,

o

istnieniu

Zimowe
bajową

kaftanów
robionych

kaftany

płóciennych.
już

z

Ż y w a

materiałów

wykonywano

z

pamięć

kupnych,

barchanu

lub

zachowała
jak

flaneli

p o d s z e w k ę . Bogatsze gospodynie o b s z y w a ł y

alpaka,
oraz

nadto

wa­

kaftany

43).

kwiatki.

sposób

codzienne.

36

też

zapaskę.

o kaftanach

świąteczne, jak

drobne

sam

i t. p.

i dawano

barankiem

z

tyłu

bądź

pod

Jadwigą".

się j e d n a k

w

z

je

i robocze kaftany

Młodsze

świąteczne

kobiety nosiły
zdobiono

charakterystyczne

dla

tej

szyto z k o l o r o w y c h
kaftany

obszywkami.
okolicy

materiałów

barwniejsze,
W

okolicy

„lachmusowe"

ślubne

Goźlic
czyli

wzorzystych
wykonywano

zdobiono

niebieskie

w

ten

kaftany

Ł o k t u s z k a
Najstarszym
zwana

znanym

Tańtuchem

„Łoktuszka"
materiału
ramiona,

okryciem wierzchnim Sandomierzanek

l u b podwiką.

Dotrwała

ona do końca

b y ł to lniany rzadziej

(długości

3 m t r . szer.

albo złożoną

Ryc. 4 1 . — Gorset

w

zielony

łoktuszka,

kretonowy lub barchanowy

1,20) z s z y t y

ukośnie

była

z dwóch

sztuk.

„róg"

spadający

tak zwany

rzadziej

X I Xw .

z p o l o w y X I X w . Ze z b i o r ó w

prostokątny

Zarzucały

j ą

na plecy,

Muzeum

płat

kobiety
albo

na

wzdłuż

Kultur Ludowych

w W a r s z a w i e , n r . i n w . 4416, f o t . M . M a ś l i ń s k i 1953 r .

zszycia

i okrywały

tuszka

również

Zazwyczaj
rogach

łoktuszka

i wzdłuż

Pamięć
Nazwy

się n i ą , j a k szalem.

b y ł

brzegów

o łoktuszce

te p o c h o d z ą

chowywane,

W

a

biała,

W

przechowała

z okresu

łoktuszki

d w u dziesięcioleciach

kwadratowe

chłodów

odziewano

noszono

cienkie

jednobarwne
Przed
wzdłuż

o bokach

okryciem

przekątnej,
Podczas

widać

spod

się składano

niej

łok­

chustę

wzdłuż

lub niepogody

podobnie

kobiety

okrywały

tylko

brzeg chusteczki.
Chusta

była

w

okresie

prze­

chusty

po brzegach

wełniane.

Były

frędzle.

"W c i e p l e j s z y c h

najczęściej

Podczas
okresach

bywały

ciemne

lekko


na

róg, to

krzyżowano

chustą

i

znaczy
na

głowę,

W obu wypadkach nie związaną

pier­

tak

że

chustę

nieodzownym okryciem.

a m i z i e l a

n o s i ł y S a n d o m i e r z a n k i kamiziele

użyciu

jeszcze

celów.

j a k łoktuszkę

po czym

ręką.

„prześcieradle".

kiedy

„tureckie".

długości,

było

one w

kupne

Chusty
lub

lub

stroju,

c h u s t a m i , jesionkami.

lewą

X I X w . powszechnie

ją na

w

m , posiadające

w kwiaty

K
W

o płachcie

do innych

o d z i e

l u b szalinówki.

rzadziej

jako

zanikania

X I Xw . noszono

1,5 — 2

każmirówki

względnie

zimna

podtrzymywano

(ryc. 15). B y ł y

okrywały

bogatsze k o b i e t y w y s z y w a ł y

używano

n a

się grubymi ciepłymi

lekkie

l u b kraciaste,

siach.

kobiety

nićmi.
się po dziś.

przypuszczalnie

ale j u ż nie noszone

ostatnich

chusty

zimowym

czasem jednak

kolorowymi

C h u s t a

to

okresie

głowę.

letnim.

nie różniące

W zimie nosiły

j e raczej

sięo d męskich
kobiety,k t ó -

37

rycli

nie

nieraz
zielę

stać

po

było

na

dwie lub

kożuch.

trzy.

na kożuch, dla

Zdarzało

biety,

były

były

kostek,

one
w

do

pasie,

brzegi

W

i rozcięcie

rzadko

spotykany

bawiony

wcięcia

Kożuchy

w
w

swej

glądem

Było

swoim

kożuch
ono

czarnymi lub

jasnym.

Do

oraz

ozdabiane

od

przypuszczalnie

z póln.

granicza. Zapaska
na

prążkowana

jednolity

po­

stąd

naramienpoprzecznie

żą.

— podobna do n o s z o n y c h dziś
na obszarze Puszczy

Radom­

Archiwum

Muzeum

i Sztuki L u d . w

dała

Kultury

w

z

n r i n w . 2542.

do

a

Nie

on

był

sznurkami.
na

je

na

haftki

rzadziej

lub

zdobiony,
Wyjątkowo

np.

i

tylko
w

z

od

drugim

z

odzie­

stanika

i

zaś

w

X X w.

Długość
kolan,a

miały

mały

kołnierz
się k r y t e

pokrywano
podszewkę

obszywano
wyszywano

taśmą
go

luź­

gładkiej,

spódnica

niżej

brzegi

upodobań,

obcisłego

fałdy.

Wiśniowej,

był

rodzaju

lub

Pod

nie

tego

trzy

suknem.

przyja­

prawdopodobnie
„Tołub"'

wypadku,

znajdowały

kobiet.

okryciem

lokalnych

związanych

one

kieszeni

angierą,

przejęty

miasteczkach.

werblikami;

burym

polką,

kolana,

bokach

pętelki

czasem

nad

co p o k r y c i e ; b y ł y

bogatych

wciętego

oraz

szerokimi

kobiety zamożne

zależnie

je fu­

guziki

okrycie

ten

ręka­
Jeżeli

wykładano
lub

w y ­
pod­

kołnierzu,

i koło

Strój

czar­
i

Futra

rękawach

fałdowanej,

tym

Tołuby

Po

albo

przez

się z

Na

haftki

zwany

się

W

to

lub

przepasywano

tołub,

dwie, rzadziej

kostek.

zielonym

Futra

po

dawniej

sięgały

7

Zapinano

służyły

Było

nazw

składał

kliny.

kładany .

czarnym

ilość

tyłu

różna,

Warszawie

był

zmieniał

spódnicy,

szytej

szubą.

szyty

„Tołub"

jak

nowo­

lisa l u b z a j ą c a .

czarnego,

piersiach,

sukienny
lub

znaczna

nej

s k i e j . M a i . W . G e r s o n , o k . 1850.

i

na

noszonym

był

szlachty,

one,

fałdowane

sukmanę.

skórką

sukna

galonami.

Powszechuie

gurmaną

poz­

bioder.

bogatego

pasie

sukiennymi, z tegoż materiału

zimowym

Ryc.42.— Strój sandomierski

do

dawniej

ten był

Stanowiły

baranami.
je

tasiemek.

wyszywane

ciółką,

z

w

męską

białymi

zapinania

pętelki z czarnych

nieraz

obszyte

kożucha,

Kożuch

pokryty granatowym

długie,

wykładano

pokrycie było zrobione

pasami

typ

jarmarkach.

przypominało

i klapach

trem

do

żony.

suknem.

bijano

na

długie

haftki.

się n o w y

pasie i sięgał zaledwie

Futrem nazywano

wach

na

ko­

..spódnicą".

barankiem, którym

informatorzy , pierwszy sprawunek

dla

nym

męskich,

Sandomierskiem,

kupowano

one
kami-

bogatsze

się szeroką

7

twierdzą
żeńca

nakładano

przez

kożuchów

zapinane

7

t o ł u b

odznaczały

X X w. rozpowszechnił

wkładały

zmoknięciem.

przeważnie

Kołnierz miały długi, w y k ł a d a n y
były

się, że

f u t r a ,

noszone

podobne

wcięte

ciepła

ochrony tegoż przed

K o ż u c h y ,
Kożuchy

Dla

posia­

łołubów

była

jeszcze

inne

isiojący

lub

w y ­

kieszenie.
granatowym
wkładano
lub

lub
watę.

kolorowymi

siwymi

„kttcotkami"

piersiach.
W

tecznie

niektórych
zostały

wsiach

zarzucone,

noszono
a

tołuby

ich miejsce

do I wojny

światowej,

zajęły płaszcze

podczas której

pochodzenia

osta­

miejskiego.

O b u w i e
Najstarsze

znane

obuwie, które

Kolberga, to łapcie plecione z kory

58

już

wyjątkowo

( r y c . 44).

można

było

spotkać

za

czasów

R y c . 43. — I . Z i m o w y
z

pocz.

XX

w.

kaftan

obszyty

kobiecy

barankiem.

N a s ł a w i c e pow. Sandomierz. A. — w i ­
dok

z p r z o d u , B. — z t y ł u , C . — k r ó j :

d . d ' . — p r z o d y , e. — p a c h y , f. — p l e ­
cy, g . — r ę k a w , h. — kołnierz. x, — m i e j ­
sca
I I . Kaftan
sławice

przyszycia

haftek

k o b i e c y z pocz. X X . w . N a ­

pow.

Sandomierz.

Ze

zbioru

M u z e u m Etnograficznego w

Krakowie

n r . i n w . 13463. A . — w i d o k

z przodu,

B. — z i y ł u , C. — k r ó j ' : d . d ' . — p r z o ­
dy,

1

g .



klapka,
Skala

Około

na

rodzaj

jących
w y

palce.

Na

jak

nosiły

one

niż

nazwa

obcasy,

wybitnie

W

Do

lub

lub

połowie

pończochy

butów,

buty

pantofli.
XIX

w.

słomiane

wiechcie.

trzewiki

boków

dawna;

Wspomina
modne
brązowe

jak

o

były
lub

nogi

łapcie

Reprodukcja

tyłu.

wysokich

Wysokie

guziki.

W

cienkich

cholewki,
zimie

dla

obcasach,
sięgające

większego

pod­

do

pół

ciepła

nich

ich

tylko

Gregorowicz

pończochy
czarne,

w
nie

błękitne

wiązano

stroju

je

3 8

.
pod

podaje
W

świątecznym
jednak

końcu
kolanami

X I X

ich
w.

skraw­

mężczyźni,

R y c . 44. — O b u w i e k o b i e c e z p o ł . X I X w . :
pantofle.

na

z

tasiemkę.

lub

i

na

kowalskiej.

szyte

używano

onuce

łykowe

na

i buty

podkówkami.

z

od

kupne

podobnie

kobiety

roboty

słomiaki.

były

zastępującym

zakładały

były

stalowymi
zapinano

na

podkówki

wywrotkami

kobiecym

znane

materiału,

wy­
mosiężne

zwane

lub

nakładały

noszono
kiem

buty

sznurowano

trzewików

zaci­

oraz

mosiężnymi

koloru.

buty

czasem

nosiły

Pończochy
do

tego

„babskich

30, U ) . T a k i e

Obuwiem

kobiety

szyte

dla

ćwieczkami

kutych

Po­

mężczyźni

się

środku,

Kobiety

uży­
takich

cholewy

wysokie
w

bijane

łydki

kobiety

utarła

obuwia

nane

podesz­

mężczyźni.

dłużej

miały

z

zupełnie

nieważ

b u t ó w " (ryc.

ko­

składa­

ochraniających

ogół

boków,

jak
roz­

wśród

jedynie

butów;

samych,

typu

był

nosków

wały

w.,

ryciny,

pantofli,

się

i

kołnierz

X I X

to

powszechniony
biet

h. —

1 : 30

połowy

wskazują

z

jj

e. — p a c h y , f. — p l e c y , g. — r ę ­

kawy,

z

O.

( L u d — S a n d o m i e r s k i e 1865 r. s.

Kolberga
19)

39

R y c . 45. — „ K a p " n a k r y ­
cie g ł o w y k o b i e t
nych.

zamęż­

Reprodukcja

z O.

Kolberga ( L u d — Sando­
m i e r s k i e 1865

U c z e s a n i e
Panny

do

spuszczane
Również

częstym

Dziewczyny
kocze.

też

jeszcze

w

na

święta

nosiły

włosy

śpiewano

w

czesały

się w jeden

włosy

też

z

obecnym
kobiet

Nieodzowną
noszono
były

rzadkości.
Chustki

te

z

wiązania

kobiety

warkocze

ńa

zwyczaj

strojnisie.

u p i ę t e w t y l e ,,na k u p k ę " l u b w

„ósemkę".

z

„polkę" lub „na

lub

w

war­

39).

kędry"

(ryc. 43).

włosów

został

lub

pod

rogiem
używane
zimą

zarzucony,

a

większość

tyłu.

była

różniły

wiązano

wiązały

chustkę
(ryc.

kędry".

obcinania

upięte

szalinówkami,

były

pod

główkami

chustka

okrywająca

chustki kretonowe lub wełniane.

jednym

najczęściej

Węgły,

obcinali

świąteczne

najczęściej

nosiły

dziewczyna

się trzęsły

gdy jej

warkocze

zwane

warkocze,
tylko

ucięte na tak z w a n ą

częścią ubioru mężatki

Chusty

„kuper"

sposoby

starsze

nosi

kupne barwne

wykonane,

zwany

stuleciu

dwa

codzień

oczepin:



W

łub

na

błyszczącymi

„Płakała

starszych

którą

g ł o w y

kwiatami, wsuwanymi

szpilki

krótko

czasie

wstążką,

były warkocze

zdobiły

były

n a k r y c i e

święta

uczesaniem

Przystrojem

Mężatki
Stąd

niedawna

i zawiązane

i

r. str. 19).

każmirówkami.
się od

W

okresie

swobodnie
tak

panny,

chustki

plecy

brodę,

szyję.

W

by

je

(ryc.

i.przez

w

tak

49).

Oba

mężatki,

jak

t y m

tylko

najszczelnie j

celu

krzyżowały

z przodu jej końce, następnie owijały

dooko­

ła szyi i p r z e w i ą z y w a ł y pod b r o d ą (ryc.
W

czasie

„wywiązane
w

tyle głowy

a

następnie

i

związanie

chowano,

świąt
w

mężatki

czapę"

nosiły

przez

R y c . 46. -

Szkic

czepka

z początku

Rys- J. K a m o c k i , 1956.

40

X X w.

skrzyżowanie

rogów złożonej na pół chustki,
przeciągnięcie
na

(ryc.

chustki

Gregorowicz
wie

48).

chusty

ich

przodzie;

po

bokach

sterczące

rożki

50).

Należy przypuszczać, że dawniej i
nosiły

do

frędzle.

wiązano

na

którego

należały

tym, że miały

jak

pod

ochraniać

Najczęściej

„tureckie"

letnim

spadającym

przez

wełniane

Chusty

codziennych

brodą.

głowę.

Zależnie od materiału z

wiązane w
podaje,

X I X w. chustka

że

podobny
w

panny
sposób.

pierwszej

panieńska

była

poło„zwią-

zana sztucznym w ę z ł e m
warkocz

dziewiczy

Czepek
mężatki,

kładły

gdzieniegdzie

w

i

był

spotkać

nie

do

i z innych

czołeni,

a

się

w

on

materiałów,
46).

i

w

spadającym

mężatki

końcu

czepku

przed

na

obszywały

I

wojną

na

plecy,

końcu

je

one

z

były

białej

kryzką

kobiet

krył

w.

się

Według

robione

co

młode

było

nicianej

lub,

były

XIX

można

światową.

Czepce

tiulową

starszych

W

Wyjątkowo

głowie.

W y k o n y w a ł y

Czepki

i wdowy.

wywodu.

dobrze

i wsiach.

(ryc.

przez

oczepin

kobietę

trzymał

„siutażem"

samym

wyłącznie

czepek

miasteczkach

jątkowo
cym

nad

".

noszony

formatorek,
karki

3 9

jeszcze
opinii

przez
siatki,

rzadziej,

przeważnie

in-

czepa

wy­

błyszczą­

bez

kryzki

„siutażu".
Czepki

noszono

czepców typu
Zakrywały

one

Czasem

prawie

zdobiono

Najbardziej
był

kap

capka

towym;

z

szczona

ksiendza

przodu

i

zawiązka

4

z

słrojnik.
dwa

wesela

ruty
W

minał

go

biegły

z

nad

tyłu, s k ą d
nano

tami

i

a

a

miał

czoła,

od

rzadko.

głowy

sztucznymi

zamężnych

latach

X I X w.

Informatorzy

w

był

niebieską

Sandomierzanek

(ryc.

45).

podawali,

wykonany

okolicy

kwiatami.

z

tył

wyglądał

tektury,

Koprzywnicy

wypustkę,

że



którą

amaran-

ściągała

zmar­

występowały
przypo­

na

mleko.
obszy­

i w

poprzez

fałdy,

całą

zwisały.

które

głowę

Wstążki

Drugi
dość

nadto

typ

do
upi-

szpilek, zdobionych

zwykle

odróżnieniu

głowę

następnie

trefionym

galonami.

w

młoda

Jeden

łebkami, przybierano

stanowiła

półcypkami

kupnymi

„Kap"

perkalem,

panna

skopek

tektury,

pomocy

mitrę.

nizsa'".

d r u h n y k ł a d ł y na

swobodnie

przy

lorowymi

je

ostatnie noszono bardzo

.

wyglądem

wano wstążkami

ino

podstawy

„strojników".

z

jest

nakryciem

czerwonym

Sandomierskiem

swym

Robiono

to

osiemdziesiątych

biskupa

i kwiatów,

rodzaje

brodą. Te

włosy.

przypominał

dookoła
0

i nazywano
pod

„dzirlandą",

kształtem

najczęściej

Podczas
wianki

chustką

całkowicie

czepce

zarzucony w

swoim

obszywano

pod

charakterystycznym

całkowicie

„Kap"
.jak

zawsze

miejskiego, z a w i ą z y w a n y c h

ko­

kwia­

„strojnika",

wśj^oka

przepaska

t e k t u r o w a p r z y b r a n a r u t ą , g a l o n a m i i sa^ucz
nymi

kwiatami.

niej

wstążki,

Z

K
W
pod

stroju

tyłu

które

przyszywano

sięgały

rzyka

z

kiedy

nawet

„kryzki"

białego

płótna

i białej

pasa.

noszono

na

t.

j . rodzaj

lub

kartonu,

koronki

o

Z

tyłu

kryzkę

Ozdabiano
obszywano
wycinano



zapinano

białym

tiulem
w

lub

ząbki

koronką,

(ryc.

36 I ł j ,

a

nie­

szerokości

na

haftem,

szyi

kołnie­

(3 — 10 c m ) , z m a r s z c z o n e g o i u j ę t e g o w
kę.

do

k

r y z

świątecznym

koralami

niżej

oszew-

guziczek.
brzegi

zaś

względnie
R y c . 47. —

39).

Kctieta

z

dzieckiem

w

stroju

co­

d z i e n n y m z I I p o t o w y X I X w . ( o k o ł o 1860—1870 r . )
Z czasem k r y z a przekształciła się w
bny

kołnierzyk

u

koszuli

(ryc.

53).

ozdo­

z pogranicza krakowsko-sandomierskiego. A. Pat­
kowski,

Sandomierskie,

Poznań

1938 r.

str. 4 1 .

41

K l e j n o t y
Najczęściej
klejnotami
związane

i

noszonymi,

na

karku.

które

równo

ilość

rodzaj,

były

do

w

Przeważnie

na

srebrne,

na

po

nie

1

matce,

.

koral

Korale

posagu,

to

a nie

było

też
ich

jej

wielki wydatek, kupowała

były

środ­

mosiężne

otrzymywała

korale p r a w d z i w e , b ą d ź też
Laki

4

ząbki.

częścią

ich

dochodziła

l u b okówki
w

i

zamożności

największy

dziewczyna

tak

od

Za­

jak

rzędów

wycinane

niezbędną

spadku

korali,

uzależnione

k o w y n a b i j a n o obrocki

były

sznurów

kokardę.

Czasem ilość ich
grubych

skoro

w

korale

dziewczęta

końca

wiązały

kilkunastu

lub

były

Czasem

sznurków

właścicielki.
do

ulubionymi

Sandornierzanek

przymocowywały
wstążki,

d o d a t k i

stać

drobne

sztuczne„laki".

noszone czasem i do

stroju

ro­

H y c . 48.

Kobieta

boczego.
Czasami
korale

bursztynowe

wspomina

o

zwane

4 2

Kobiety
bieską

W a ż n y m

Do

też

dodatkiem

z

kramach

r.

na
z

płócienny

krajkę
do

włosy

drobnych

udekiem

pospolicie

używały

kolorowych

srebrny medalik, a

jarmarku. Posiadały
prawdziwym

one

koralem,

szklane oczka

złote

stroju
lub

opasywały

zast^ewal

często

należały

d«Łv'częcego

do

pąsową

rzemienny
były

chusreczki.

przedmiotów

wkładano

się

czarny

k w ^ t j ^ i
j f l

służyły

dużych

lub

rzadziej

szpilki

z

Rstka.

i pize^BBmo

I

na

na

specjalistki,
zapaski
wania

użytek
które

i fartuchy

była

na

Większe

Kobiety
R y c . 49. — K o b i e t a w c h u s t c e G o ł ę b i c e ,

42

r.

do
w

szeroko

którego

Płótno

się

używały

na

do

lnu

było

4 3

po

wsiach

szyły

gorsety,

umiejętność

w

wyszycia swoje
gotówce

mniejszą

gospodarstwie

skroić i uszyć

były

rozpowszechniona.

w y n a g r a d z a j ą c je

trudniły

k a ż d y m

choć

wynagrodzeniem

gatsze g o s p o d y n i e o d d a w a ł y
hafciarkom

ciężary

MATERIAŁY

weselne. T a k ż e

ogół

kolorowymi

VIII

domowy,
za

nie­

plecy.

Prawie k a ż d a Sandomierzanka umiała
bieliznę

Sandomierz

rzad­

Ł

koszyki •

płacht

W Y T W Ó R C Y

pow.

czasem
do

pasek.

R o z d z i a ł

f o t J. K a m o c k i 1952

pa-

Kolberg

rzadko.

strój

Czasem

ale

ddoo k o r a l i m o s i ę ż n y l u b

pierścionki

noszono

zdobiące

noszenia

bańki

Były

noszące

krajką.

główkami

np-

wiązanej z tyłu

.

Piercionki kupowano w

Kolczyki

• n nk ki a m i "

p r z y m o c o>ww^t Ę | K )

szkaplerzu

widoczkiem.

kości.

chustce

Sandomierzanki

ciorków. Niekiedy

z

w

f o t . M . M a ś l i ń s k i 1953

i

skalę

konopi

lub

hafto­
Bo­
stroje

naturze.

tkactwem,
uprawianych

.

podstawowym

surowcem

stroju

san-

doinieiskiego.
było

stąd

zapotrzebowanie

tak

duże,że

obok

powstała

osobna

grupa

czy

tkactwa

zawodowych

z w a n y c h płóciennikami.

dzy

dostarczanej

byli

tkacze

nie

ze

mogącej

klientów.

Świątnik,
wyżywić

mieszkańców.

wodowi

nie

wsi

z
Na

cieszyli

się

Tkactwo

przę­
Słynni

ludnej,

ale

roli

wszystkich

ogół

tkacze

za­

opinią,

nie

dobrą

dopuszczano ich np. do u r z ę d ó w

części

tka­

Tkali oni z

przez

swoich

nań

domowego

miejskich

przetrwało dłużej w

4 1

.

zachodniej

Sandomierskiego.

„Strój
wany

biały"

na

wsi.

był

całkowicie

Dodatki

wykony­

wytwarzano w

mia­

steczkach.
W

końcu

XVIII

sukiennictwo.
tury

w

Staszowie,

montowie,

a

pod

staszowscy
głównym

i

w

Bogorii,
koniec

ności

Rakowie

Staszów

Liczni

jego

Sando-

niemal wyłącznie

zajmowali

się

w

Szczególną

oni

po

rolę

wsiach

gospodarzy

tych

pierwszym

sławą

cieszyli

odegrali

krawcy

i

należało
Zdobili

był

również
też

oni

do

R y c . 50. — K o b i e t a w c h u s t c e w i ą z a n e j „ w

tam­

f o t . M , M a ś l i ń s k i 1955

każda
okucia

nie

z

się

Płótno

robocze

kobiecą

wyrabiano

rzadziej

farbowanie
miarę

aajDi,


ZydzLmieszkający

i

czapę"

r.

do

z

W

niekiedy

płótna,

lecz

o

i

uprawa

ta

w

niewielkich

wtedy

znany

krawiectwo

spośród

skończyło

ręcznie

a

potem

się

ubrania

maszynowo.

Żydzi.

traktowali

płótno

płótna

płótno

się

Mieszkali

Kowale

jako

do

wykonywali
kowali,

pracę

podkówki

szewcy

dodatkową.

rekruto­
Przeważ­

butów.

w

było

płótno

konopne

na

paski

lub
z

rozmiarach

Na

ok.

Było

spodnie

kratki

w

czarnym.

tkanin

materiałów

(szer.

zgrzebne.

koszule i świąteczne

konopnego.

wyjątkowo

drukowaniu

rozpowszechniania

je

i szewca.

materiałem

a

dni.

Najbardziej

przeciwieństwie

swój

starych

czerwonym,

5

wędrowali

Zdobienie uszytych części

stebnowali

kowala

i zawód

z

ciągu

W ę d r o w n e

szycia.

wyłącznie

pasów.

cienkie

w

miasteczkach;

sznureczkami.

swego

wykonywano

rodzinę

po

wyżywienie.

Ożarowa.

którzy

u ż y w a n y m
lniane,

z

maszyn

się

do

wiejskiej

jedną

lniane-/ane p r z e z n a c z o n e b y ł o

ubranie

łym,

miała

łataniem

płótno

się

zajmowali

i klamry

Najpowszechniej
Wyrabiano
kie.

Kogut

krawcÓAv,

wieś

biedoty

zajmowali



otrzymywali

tasiemkami

czapek

butów,
się

Mojżesz

odzież

Prawie

wali

zapłaty

rozpowszechnienia

Wyrobem

W

i szew­
się

obszywalUprzeciętuie

i oprócz

k r a w c ó w

okresie

do

lud­

szewcy .

Poważną

w

do

z

T

tejsi

u

był

rzemieśl­

rzędzie sukiennictwem, kuśnierstwem
stwem.

Kli­

się w p r z e c i w i e ń s t w i e

miasteczek,
polskiej,

i

sukiennicy

zaopatrywania

odzież.

się

manufak­

X I X w.

sandomierscy.

rekrutujący

innych

rozwinęło

dostarczały

ośrodkiem

mierzaków
nicy,

i XIX w.

.Sukna

nie

posiadamy

fabrycznych
przetrwała

w

cm.

t. j .

grube

kamiziele.
lub

kolorze

Znano

64
ono

też

części

łokieć).
szorst­

Codzienne

wierzchnią
granatowym

odzież
z

bia­

„malowanie"

dostatecznych

zarzucano

i

uprawę

zachodniej i

czyli

informacji.
lnu

i

ko-

południo-

Sandomierskiego.
Sandomierzacy

kach.

zaopatrywali

Rozwożeniem wfeiy

się

w

zajmowali

w e ł n ę na j a r m a r k a c h , gdzie
się

pp r z^ ^ ^ wwss z y s t k i m

kupowali

mieszkańcy

ją w

Rakowa

moti 3

.

43

Innym
nej

rodzajem

i wątku

,,Dwunitki" miały
i

tkaniny były

wełnianym.
lnianą

d w u wełnianych.

mian

lnianych i

Sukna

tkanin

osnowę i wątek

Materiały

burcane-

b y ł to samodział

burcanych

były

z naprzemian

..górcane"

miały

dwunitki

biegnących

osnowę

lnianą

i

o osnowie

i materiały

lnia­
górcane.

d w u nitek lnianych

wątek

z

nici

naprze­

wełnianych.

używano

przywnickich"

materiały

Odmianą

na

i na

sukmany,

czapki, czasem

Ryc. 51. — S o b ó t k a w Bilczy

burochy,
także

kapoty,

i na

tołuby,

pokrycia

kożuchów

spodnie. W y r a b i a n o d w a rodzaje

„kosukna:

p o w . Sandomierz — Reprodukcja z O. Kolberga ( L u d — Sando­
m i e r s k i e 1865 r . s t r . 123).

iańsze,

brązowe

droższe z wełny

z

wełny

białej

czarnej,

zrudziałej

z domieszką

czarnej.

w

czasie

u ż y w a n e najchętniej na sukmany. Kapoty natomiast
D u ż y m


popytem

z którego

Aksamit
kaftany
W

otoki

rogatywek

Obuwie
ty

7

z

gorsety,

zaopatrywano

najczęściej

było

lisich

i

na odświętne

fartuchy

drelich

na

weselne

spodnie,

po miastach

i

się w miasteczkach

wykonane były

ze s k ó r e k

szyto z cienkiego sukna

głównie

spodnie,

i sukno

z kożucha

jasnoszare,

uchodziło sukno

a

a

staszowskie,
fabrycznego.

koszule,

czasem

baja

i

perkal

kaftany-

i barchan



na

miasteczkach.
i na jarmarkach.

baraniego,

Kożuchy,

obszycia tołubów

a

czę­

zajęczych.

juchtowe, tylko

bogatsi

gospodarze

kupowali

na lato b u ­

giemzy.

Osobno
w

b y ł na

skórzane



zapaski,

T k a n i n y te k u p o w a n o

wyroby

i wścieklice

się karton u ż y w a n y

koszule,

przeznaczony
i spódnice.

tołuby,
sto

szyto

cieszył

przerobu

Za najlepsze

celu

należy

wspomnieć

o psiej

wyprawienia zakopywali ją w

skórze,

z

której

owczym

gnoju.

R o z d z i a ł

owczarze

szyli

sobie

spodnie;

I X

Z D O B I N Y
Pospolile
już

w

I

stosowano

44

wśród

odzieży

poł. X I Xw .
W

b.aly,

zdobią
a

warstw
koszule

późnie,

wyższych
chłopek

w e j g g n n e ,

XVIII

w. kolory

sandomierskich.
rzadsze, j a k c

z

czerwony

i

niebil

Równorzędnie
^

l u b zielony.

z

nimi

Ludowe
nym
w

hafty

jest

południowej

spotkać
się

dotąd

w

Sandomierszczyźnie

można

końcu

było

proste

białe

zdobiły

ścieg

motywy

na

(ryc. n a

przodzie

w

Dość

duże

6—12.

sukmany

i na

zachowała

nitkę

poczym

n o w y m

z

ze

nićmi

rozpowszechniły
wnioskować,

płaskiego

Hafty

koszul

badań

najczęściej

oraz

dziurkowane

kobiecych.

Znano

męskich

4

6

.

Koszule męskie

haf­

oszewce.

sobą

na

na

jednym

rogu

i

po

bokach

W

z

nicią

stebnowaniu

linie

faliste,

i obramowane

z

t. j . n a s z y t y m

granatowym

pozwalał

rozeznać

pochodził.

okolicę,

naszywano

kratkę,

w

czarną

tasiemką

nierzu

i

mankietach.
linie

łamane

parafii

od

podobnie

52. —

Międlenie.

sukmany

w niektórych

wzdłuż

rękawach.
z

wzdłuż

( r y c . 20).

obrzucano

sukmany

właści­

biegł

i na

prosto

zie­

sznurków

Kamiziele, kaftany, świąteczne
tołuby

czerwo­

z której

Szamerunek

rozcięcia od pasa k u górze
Sznurki

maszy­

szamero­

lub czarnym. Kolor i układ

Przykładem
Góry

okolicach

rozcięcia

na

mogą

koł­
b y ć

Wysokie.

Różniły

stebnowanych

sukman

Panna

w

stroju

roboczym

i m ę ż a t k a w l u ź n o n a r z u c o n y m kaftanie. O b o k
pak w rogatywce. Okolica K o r z y w n i c y

pow.

chło­
Sando­

mierz. Reprodukcja z O. Kolberga (Lud Sandomierskie
1865 r . str. 169).

a

rozcięcia

wyjątkowo

noszone

przy

i

przez

pomocy

i odzieży
oszewce.

na

i

gor­

szwów,

czarnymi.
kawalerów

haftu

k u

miało

krzyżyko­

rozcięcia

na

lewą



płótna:

zwykle

mankiet.

Prawą
pasa.

wypruwano

z

po­
było

klapach,

tylko

do

Steb-

koszule,

których

kołnierzu,

imitowało

dołowi,

stebnowanie.

Paradniejsze

zakładkach,

stebnowaniu
t y m

rzadziej

na

stebnowanie


stron l i ­

sznurkiem

(„siwym"),

j

nadto

( r y c . 55).

i kamiziele zdobiono

Kożuchy

bielizny

krzyżujące

obu

zielonymi

rozcięcia

wzdłuż

ręcznym

wzdłuż

czerwonym.

rozcięcia

których

igłę

sukmany, kamiziele, spancery,

kołnierz.

wzdłuż

rozcięcia
o

jak

granatowymi,

zdobiono

się p a m i ę ć

śladem.

wierzchnią

stebnowano

wzdłuż

przeciągano

ciągłymi

waniem,

przodu

natomiast

stosowano

Sukmany

Ryc.

świątecznych

czarnymi

zdobieniu

wzdłuż

rękawach,

dycji

się one

roślinnych.

w koszulach

niebieskim i
w

koszule

stebnowano

wyprutym

i

które

konkret­

czasie

źródeł można

krzyżykowego,

i kamiziele haftowano

przodzie

zastosowanie

Sukmany

w

haftów:

na

dekorowano

na

czarnym,

zakładki

kieszeniach

lub

roślinne,

i rzadziej

i

czerwonymi,

spancerów

ozdabiano

siadające

Sukmany

zdobione

kolorach

n ó w k ą

ciel

rozcięcia

haftem odzież

nićmi

starannie

lonym

i

w

sandomierskich

podstawie

motywach

i kołnierzyki

czerwonymi

i kożuchy.

świątecznych

nym,

w

zastosowanie

wzdłuż

również

różnobarwnymi

się

swoje

wyszywano

nawet

niami

stosowano

jedynym

okładce).

a

wego

haftach

geometryczne

używały

zarzucone,

koszula, znaleziona

W

I I poł. X I X w. N a

mankiety

również

Zdobiono

były

płaski

kryzki,

miał

Chusty

sety

w

całkowicie

łańcuszkowy.

Haft
towano

Haft

już

haftowana

( r y c . 53).

X I X w. Sandomierzanki

dziurkowanego.

też

zostały

zachowana

przypuszczalnie dopiero

że

U

sandomierskie

przykładem

przy
stronę

W

tra­

materiału

ze

w s i na

południe

biono odświętne
Aplikacje

od

Sandomierza

spancery

występowały

R y c . 53. —

posiadaniem

czerwoną

lub

przeważnie

czarną
na

brązowej

plecionką

oblamówki.
z

Podobnie

zdo­

grubych kolorowych

k a m i z i e l a c h . B y d a to o z d o b a

nici.

charakterysty-

Haftowany kołnierz koszuli z p o ł u d n i o w e j Sandomierszczyzny z X I X w . —
R u d a p o w . S a n d o m i e r z f o t . J. K a m o e k i 1952 r .

czna dla służby dworskiej, np. furmani
kawach,
ziele

czarny

miały

Kobiety
których
lorze
kami.

kolor

różnił

spódnicy —
Także

i

sznurek

się od

zapaski

a

czyli

Buty

z

i pasy

zdobiono

czasem

na

kamizielę.



Obręb

spódnice

pliskami.

a

Literatura

cenniejszych

Zapaski

weselnych

powszechnie

brzeg

etnograficzna,

G r e g o r o w i c z a,

46

obszywały

plisy

rę­

kami-

czarną

kupną

świąteczne

w okolicy



lub

falbanką

były

rzadziej

w

lub

ko­
ząb­

Nieskurzowie
środkowy

wykańczane

wstążkami

ząb­

( r y c . 22).

czerwone

Wiśniowej.

1—3),

(od

zapaska posiadała

zdobiono

granatowe,

sukmany

wybijano

przeplataniem

stroju

należą

na

rogatywki.
7

Granatow e

„kucotki"

tołuba.

obijano

sandomierskim

wyłogi

Przybysławicach

aksamitne

zdobiono

Czarna

mosiężnymi

buta,
z

k a b z l a m i t. j . k ó ł e c z k a m i

ćwieczkami

taśm.

R o z d z i a ł

X

prace
żywo

jakkolwiek

ludowym
O.

i

obrazujące

Ponadto

lub

ćwiecz­

szerokie

pasy

r

Ź R Ó D E Ł

obszerna

stosunkowo

K o l b e r g a

i wiernie

„huncwot".

rzemiennych

C H A R A K T E R Y S T Y K A

o

W

czarne

niekiedy sznurkami: w

sznurków.

czerwone.

drużbów

nimi

różnokolorowe

spódnicy.

rzędami

zdobiły

skórzane

Kabzlami

spódnice

ozdabiano

boczne

przodu

naszyty

Świąteczne

Fartuchy

kucotki

na

koloru

pot. X I Xw . zdobiono

naszywano

kami.

często

zapaski trzema

fioletowy,

pasek

nosili

klapę.

„szczotką".

lub koronką.

Frędzle,
Około

oraz

czerwoną

naszywały

np. obszywano

kami

kołnierz

jedną

w okolicach Łagowa

mało

zawiera

Z. G l o g e r a ,
życie

niestety

wartościowych

wsi

a

dla

monografii

pozycji.

także

Do

obrazki

sandomierskiej w

naj­
J.

K.

poł. X I X w.

Krótkie,

zwięzłe,

urzędowych
korzystać

w

w

rejonie

skie

jednak

zostały

kieleckie

przez

dotyczą

W.

dziennikacli

Z i e m a c k i e g o ,

często zbiegów

lub

włóczęgów.

mówiąc

sandomierskim

nie

noszony.

gdzie

był

sandomier­

mają

niej

np.

o

dokład­

zwykle

w

berg

uważał
strój

za

strój

,Powiśla

histo­

a

nawet

korzysta­

np. O.

Kol­

sandomierski

Tarnobrzeskiego

i Puszczy Radomskiej, zaś
do

te­

jej

uniemożliwione jest niekiedy
tak

dość

tego

zasięgu, utrudnione,

także

stroju

Wobec

nazwy

nie z takiego m a t e r i a ł u ;

Inne

wartość

precyzują

interpretacji

rozumianej

włącza

licznych

R e i n -

łącznie.

prace

przyczynkarską;

renu,



w

terenowe

i

omówione

opublikowane

rycznym

zebrane

ostrożnie, gdyż

R.

„Badania

rozrzucone

kielecko-sandomierskim'";

stroje

szerokiej

materiały

i gubernialnych,

należy

okres omawia

artykule

niestety

wiarogodne

wojewódzkich

z nich

Późniejszy
t u s s

lecz

a

A.Patkowski

Sandomierskiego

i

R y c . 54. — A . — H a f t

Opo­

na

przodzie

koszuli

z

X I X w . R u d a p o w . Sandomierz. B C . — haft
czyńskie.

k o s z u l z p i e r w s z e j p o l . X I X w . o d t w o r z o n y na

Wyzyskane
prace

St.

w

niniejszej

Arnolda,

J.

St.

Bystronia,

K i e n i e w i c z a , J. K i t o w i c z a ,
gera,

K. Moszyńskiego,

monografii

T.

A.

opracowaniu
Nieliczny

nosi

się

głównie

zachował
charze

do

Pawińskiego

W.

z

rzaka w

w

w

na

pasem

Atlasie

głowie
z

z
A.

1903

r.;

P a t k o w s k i

cowej

fazy

i

kołnierza,

f. K a m o c k i ,

w

haftowanej

d

b —



rękawa,

kieszeni.

Rys.

1956 r.

w

stroju

w

ilustracyjny

dają

J.

\\

Z tego okresu p o c h o d z ą

ó j c i c k i e j

koszuli,

ciemnej

brązowej
5).



spódnicy

sukmanie

Ilustracja

ta

rysunki

Z a k r z e w s k i e j ,
z

fartuchem,

przepasanej
była

czerwo­

reprodukowana

a.

sceny

1864r.

pozycję
typy

rysunki

grupowe

z

rysunkach

p.

L e w i c k i e g o

wsi

t.

W.

Gersona

ilustracja
strojach

..Sandomierskie"

(ryc.

sandomierskiej.

z

w

parę

i

S.
też

Sandomierszczyzny

Tygodniku

ludowych

59)

Należy

pogranicza

a także o rycinach z pracy O.

stanowi

Sandomierzan w

książce

J.

życia

strój roboczy z p o ł u d n i o w e j
o

G r a b o w s k i e g o ,

ona

rogatywce.

Polskiego

(ryc.

w

jedyną

daje

zanikania

poły

ka­

przedstawiającej

przedstawia

brzegu



głowie

obrazujące

w.

55. — D e t a l e z d o b i e n i a s u k m a n y :

c

i czerwonej

na

Ilustrowanym

X X

Ryc.

Sandomierzaka

materiał

mierszczyzny i rysunku
początku

w

Królestwa

oraz

w s p o m n i e ć o ilustracji

Z

ry­

sandomie-

B a z e w i c z

wierny

Tygodniku

i

wścieklicą

L a t a n o w i c z a ,

w

naj­

należy

Sandomierzankę

j . M .

Bardzo

pu­

2). D o

sukmanie

Poglądowej

chustce

nym

(ryc.

łoktuszkę

granatowej

Mapie

na

przedstawiający

sandomierzankę

przedstawiające
w

rysunek

R a d z i k o w s k i e g o ,

odzianą

na

w.

poł. X I X w.

E.

przedstawiającą
pie,

teoretycznych.
od­

Łagowa

ciekawszych

autorowi

X I X w.; z XVII

się j e d y n i e

z

St.

ilustracyjny

cechowym,

garncarza

cina

części

materiał

podsta­

w i e r y c . I . W ó j c i c k i e g o i W . E. R a d z i k o w s k i e g o

Ladenber-

i St. P o n i a t o w s k i e g o p o s ł u ż y ł y
w

końca

z ramion

(ryc.

fotografii

Sando­

K o l b e r g a .
Ilustrowanym
24).

Ponadto

z okresu

koń­

ludowego.

47

Przy

opracowywaniu

renowych
z

trwających

powiatów:

monografii
1947—1954

sandomierskiego,

tarnobrzeskiego, janowskiego
wania
i

stroju

sąsiedni

Niestety

zeum

też

P.T.T.K.

męskiego

są to

w

ze

w

opatowskiego,

wypada

zbiorów



muzeum

pojedyncze

T

zaw dzięczam

Z

około

dr

czenie
prof.

prof.

riałów,
a

wsi

Romana

z

liczbie

badanich

182

stopnickiego,
na

teren
na

te­

miejscowości
mieleckiego

zwartego
teren

występo­

przejściowy

T

informacji
panu

strojach

i

doc.

F.

w

przez

B.

model

Instytutu

Bazielichównę

i

M u z e u m N a r o d ó w Z.S.R.R w

cennych informacji

udzieliła

Regio­

Warszawie.
stroju
w

mu­

Zawdzięczam

Państwowego

sąsiednich
Kotuli

uzyskałem

i dyr.

J.

od

Świeżego.

K..

je

Sztuki
Szczapę.

Leningradzie

mi Regina

mgr.

osobom

przy

i

wszystkim

prowadzeniu

Reinfussowi

składam

w

czym

tym,

badań

i

serdeczne

którzy

podczas

Bujakowa

na

dożynkach



A.

gór)

rys.

St.

Latanowicz
1938

r.

Cieśli-Reinfussowej,
trudne
wiele

było

udzielili
pisania

(Wśród nich,

Patkowski.

ozna­

dopomógł
mi

koło

Sandomierskie,

mi

mate­

pracy,

podziękowanie.

R y c . 56. — S a n d o m i e r z a n i e w s ł r o j a c h ś w i ą t e c z n y c h ,
z

Z.

Zwłaszcza

przodownicy,

„bandos"

Muzeum

Ludowej

pośrednie.

krakowsko-sandomierskiego,

pomocy
R.

Krakowie,

s a n d o m i e r s k i m i gorset

dane

z ramienia

w

w

Sztuki

muzeum

Reinfussa

Wiele

Wymienionym

prof.

w

i

kobiecy i pomniejszony

uzyskałem

Poznań

48

własnych

Sandomierza.

przejściowego

Sew eryn.

zwłaszcza

o

Seweryna,

terenu

T.

na

miejscowości,

Kultury

prowadzonym

p r o f . J. G a j k o w i .

danych

T.

tej
94

Kaftan

sukmana

45

terenowym

rodzina J a k u b c z y k ó w
Szereg

się

przebadałem

Etnograficznego

okazy.

krakowskim,

warszawskim.

kierownictwem

prof.

w

i Muzeum

I n f o r m a c j ę o s a n d o m i e r s k i m stroju l u d o w y m

i

tym

kieleckiego,

około

Muzeum

Sandomierzu

tylko

głównie badaniom
pod

oparłem

okresie

miejsc.

Korzystałem
nalnego

W

i iłżeckiego

sandomierskiego

88

niniejszej
r.



P R Z Y P I S Y

1

T a k n p , w 1859 r . p r z e c i ę t n a p o w i e r z c h n i a g o s p o d a r s t w a

chłopskiego w dobrach

prywatnych w y ­

n o s i ł a o d 3—9 m o r g ó w (42,3°/°)» l u b o d 9—15 m o r g ó w ( 3 4 , 9 % ) , p o d c z a s , g d y t a k i e ż g o s p o d a r s t w a
w całym Królestwie Kongresowym

2 4 , 7 % oraz

28,5%. Gospodarstw

d o m i e r s k i m b y ł o t y l k o 2 , 1 % , g d y w t y m czasie w K r ó l e s t w i e p r z e c i ę t n a
wzięto z S t .

tworzyły

p o n a d 30 m o r g ó w w p o w i e c i e s a n ­
wynosiła 6,1%. Powyższe

dane

K i e n i e w i c z a „ S p r a w a w ł o ś c i a ń s k a w p o w s t a n i u s t y c z n i o w y m " — W r o c ł a w 1953 r . s. 5 1 .

D o t y c z ą one p o w .

sandomierskiego.

Odpowiednie

cyfry dla pow. opatowskiego i stopnickiego

wynoszą:

3—9 m o r g ó w — 10,4„/° i 5 1 , 6 % ; 9—15 m o r g ó w — 4 5 , 2 % i 3 4 , 3 % p o n a d 30 m o r g ó w 5 , 7 % i 0 , 2 % .
2

T .

Ladenberger,

„ Z a l u d n i e n i e Polski na p o c z ą t k u panowania Kazimierza Wielkiego" —

Lwów

1930 r .
3

A. P a w i ń s k i ,

„ W P o l s c e X V I w . " — W a r s z a w a 1886 r . — p o d a j e l i c z b ę w s i k o ś c i e l n y c h w p o w i e c i e

s a n d o m i e r s k i m n a 125 n a o g ó l n ą i l o ś ć 609, ale p r z e w a ż n i e l e ż ą o n e p o z a o m a w i a n y m o b s z a r e m ( n p . k l u c z
biskupi Bodzentyn w dzisiejszym pow.
4

kieleckim).

O s t a t n i o d d z i a ł p a r t y z a n c k i na terenie Sandomierszczyzny, d o w o d z o n y przez gen. Samuela R ó ż y c k i e g o ,

r o z w i ą z a ł s i ę 26. I X . 1831 r . p o r o z d a n i u l u d n o ś c i z a p a s ó w s u k n a i p ł ó t n a .
5

O.

6

Ś w i a d c z ą o t y m takie wypowiedzi,

Kolberg,

dziady b y ł y ; u b r a ć

„ L u d " Sandomierskie. Warszawa

1865 r . s. 19.

j a k : „ T e r a b y się wstydzili takie chaby

się, to c h o ć w k o n o p i e

postawić.

Dzisiejszy

jeszcze przez n i e l i c z n y c h s t a r c ó w w k a p o t a c h do k o ś c i o ł a ,

ubiór

wywołuje

to

D ł u g o s z ,

„Historia

polonica

liber

sextus"

p.

179.

A

nosić" lub

niezadowolenie

ziemia Sandomierska,

wielką

z m ł o d z i e ż y za s z c z ę ś l i w ą

(po

1205

(w

przekładzie

naszemu szczygiełków), k t ó r e przyleciawszy

liczbę

p o j a d ł y . G d y t e n sen

dziś
wśród

dziadzie c h o d z i ć ? " .

D.

„ B y ł o p o d a n i e , ż e R o m a n p o p r z e d n i e j n o c y m i a ł sen w r ó ż ą c y m u n i e s z c z ę ś c i e : w i d z i a ł
ptaków z czerwonymi główkami

„wszystko

innego". Chodzenie

zazwyczaj

i c h d z i e c i . T w i e r d z ą one, ż e „ S i a ć o j c a n a l e p s z e p a l t o . P o co w t a k i m
%T.

co

przyjaciołom z rana

od

polskim):

małą
tej

gromadkę

strony,

kędy

lubo

wielu

opowiadał,

go w r ó ż b ę u w a ż a ł o , s t a r s i j e d n a k i r o z u m n i e j s i t ł u m a c z y l i go n a z ł e , w i e s z c z ą c

z niego P o l a k o m p o m y ś l n o ś ć , R u s i n o m z a ś n i e p o w o d z e n i e i k l ę s k ę " .
8

Z. G l o g e r

podaje

czych mieszczan

p o d h a s ł e m „ U b i o r y " w- E n c y k l o p e d j i S t a r o p o l s k i e j (t. I V str. 405): „ U r o l n i ­

sandomierskich wczasach

Z y g m u n t a Augusta z n a j d u j e m y : k o ż u c h y otworzyste, koszule

trojakie: lniane, konopne i zgrzebne obok s u k n i b a r w y m a k o w e j z sukna
żek, f a r t u c h ó w z r ę k a w k a m i , tuniki
dobami

lundyszowej

myślenickiego, rąbków,

podwi-

c z e r w o n e j z k i t l i k i e m b r u n a t n y m c z a m l o t o w y m i oz­

aksamitnemi złotemi, w które się u b i e r a ł a żona Wojciecha Wilgi, obok „załogi (zakładki) białego

f u t r a " , l e t n i k a p ó ł f o r s z o c h o w e g o , s u k n i m o d r e j l u ń s k i e j z k s z t a ł t e m (gorsetem) a k s a m i t n y m w a r t o ś c i
sześciu, sukni b a r w y dzikiej w a r t o ś c i marek trzech, z sukni nakrapianej z sukna morawskiego
marek trzech, z „ S z u b k i m o d r e j
wemi

bramami,

wartości

albo

błękitnej

luńskiej, k r ó l i k a m i podszytej z lisim

koszulek k o l e ń s k i c h

pierzem i bobro-

m a r e k o ś m i u , s z u b k i z szarego s u k n a s z o d z k i e g o b a r a n k a m i p o d s z y t e j " ,

tości marek trzech, czapki aksamitnej podszytej k u n a m i

marek

wartości

wartości marek dwunastu, p a s ó w

war­

aksamitnych,

(kolońskich), koszul odziennych lnianych i konopnych. . . "

F a k t , ż e u b i o r y t e p o s i a d a l i m i e s z c z a n i e — r o l n i c y , p o z w a l a w n o s i ć ż e p r z y n a j m n i e j c z ę ś ć tego r o d z a j u
o d z i e ż y m o g ł a się r ó w n i e ż z n a l e ź ć w posiadaniu c h ł o p ó w — niestety, j a k dotychczas b r a k jest na to d o w o d ó w .
s

List

goóezy,

poszukuje

chłopa

umieszczony w D z i e n n i k u U r z ę d o w y m

Województwa

z

w

Kochowa

(koło

Opatowa)

ubranego

sukmanę

K a l i s k i e g o z 1852 r . (s.
siwą,

oblamowaną

1037)

niebieskim

sznurkiem koło k o ł n i e r z a , z k l a p k ą zieloną, s u k i e n n ą w y ł o ż o n ą , na plecach w y s z y t ą sznurkiem". D z i e n n i k
Urzędowy

Gubernii

S a n d o m i e r s k i e j N r 17 z

„w sukmanę chłopską

4 Strój Sandomierski

13/2

I V . 1841

r.

donosi

o

ucieczce

aresztanta,

ubranego

czarną".

49

Dziennik U r z ę d o w y Gubernii Sandomierskiej

N r 47 z 26 X 7 X I

1841 r . s. 515,

r

w si Z d a n ó w , u b r a n e g o w „ . . . s u k m a n ę n i e b i e s k ą , s p o d n i e s u k i e n n e i c z a p k ę
Dziennik Urzędowy Województwa
na m o s i ę ż n e

guziki.

Cytuję

za

W.

1 0

— „ M a t e r i a ł y d o h i s t o r i i o d z i e ż y z l a t 1818—1865,

A. — Opis Gospodarstwa w Garbaczu.

Roczniki

s. 79 — t a k p r z e d s t a w i a u b i ó r c h ł o p s k i : „ S t r ó j j e g o
kapota,

czyli

sukmana

granatowa,

sznureczkami

przepasana". S ł o w a „ b e z stanu" w s k a z u j ą
1 1

Z.

Gloger,

ze

po­

917.
T

J.

donosi o zbiegu

barana".

M a z o w i e c k i e g o s. L . 4 7 6 z 1828 r. m ó w i o s u k m a n i e b u r e j , z a p i n a n e j

Z i e m a c k i m

z y c j a 919, o r a z p o z y c j e 269, 718, 914,

z

kolorowymi

na k r ó j

T

Gospodarstwa

powierzchowny

Krajow ego.

W a r s z a w a 1846

r.

p o d o b n y do m a z o w i e c k i e g o jest to

obszyta,

bez

stanu

pasem

skórzanym

małopolski.

„ U b i o r y l u d u " zamieszczone w „ O p i s i e Z i e m z a m i e s z k a ł y c h przez P o l a k ó w " , W a r s z a w a

1904 r . s. 252—254.
1 2

O.

1 3

K s.

1 4

Świadczy o tym

Kolberg,
J.

„ L u d " Sandomierskie. Warszawa

K i t o w i c z,

„Opis obyczajów

1865 r . s. 20.
r

i zwyczajów

za p a n o w a n i a A u g u s t a I I I " .

piosenka:
A j jesce, jesce
trzewicki w

mieście

a na m o j e wesele
s i ą d ź na

konicki

j e d ź po
nie

1 5

I p r z y ubiorach k o b i e c y c h trzeba

ż e w 1825

r. M a r i a n n a

trzewiczki

cekaj niedziele.
(O. Kolberg,
s i ę g n ą ć do D z i e n n i k ó w

Swistakowa z Iwanisk

w Truskolasie Barbara Kwietniowa

75)

U r z ę d o w y c h . D o w i a d u j e m y się z

była , . „ubrana w

miała „kaftan

o p . c i t . s.

kamizelę

po

wiejsko", a w

1 6

Z.

1 7

G.

1 8

kap

skórzane.

Cytuję

M a t e r i a ł y d o h i s t o r i i o d z i e ż y z l a t 1818—1865 — p o z . N r 711 i 717.

G l o g e r , o p . c i t . str. 252—254.
Paszkiewicz,

Niektóre

„ O b c h ó d S o b ó t k i " . W i s ł a t . X I I I . s.

dwory, wyposażając

662.

w y c h o d z ą c e za m ą ż d z i e w c z ę t a w i e j s k i e d o d a w a ł y

i ż ą d a ł y o d n i c h n o s z e n i a go p o ś l u b i e . M e r a z

z d a r z a ł o się, ż e k s i ę ż a

n o w o ż e ń c o m , nie u b r a n y m w strój l u d o w y . S t ą d też

kawalerowie

nie

odmawiali

posiadający

im

do

posagu

udzielania

sukmany, a

ślubu
chcący

się żenić, musieli ją p o ż y c z a ć od i n n y c h . C z ę s t o jedna sukmana m u s i a ł a s t a r c z y ć dla wszystkich
ż e ń c ó w z całej wsi. D o dziś w s p o m i n a j ą

nowo­

w parafii K o n i e m ł o t y proboszcza, k t ó r y panu m ł o d e m u u b r a n e m u

p o m i e j s k u u d z i e l i ł ś l u b u t y l k o w s u t a n n i e — co u c h o d z i ł o za w i e l k i w s t y d d l a n o w o ż e ń c ó w — m ó w i ą c :
m a s z p r a w o n i e u b i e r a ć s i ę d o ś l u b u w s u k m a n ę , ale i j a m a m
1 9

P o n i e w a ż „Strój sandomierski" został napisany przed
P. T . L . s ą p o d a n e w g .

p u j ą c e obecne p o w i a t y :
północną

część

cały

staszowskiego

starego p o d z i a ł u .
sandomierski,

wprowadzeniem

Zwarty zasięg

o p a t o w s k i , (z

oraz p ó ł n o c n o - w s c h o d n i ą

nowego

podziału

admini­

się w A r c h i ­

stroju sandomierskiego o b e j m o w a ł

w y j . części

nastę­

północno-zachodniej i północnej,

chmielnickiego.

M i e j s c o w o ś c i z k t ó r y c h z b i e r a n o m a t e r i a ł do n i n i e j s z e j
Pow\

„Ty

p r a w o n i e w ł o ż y ć szat k o ś c i e l n y c h " .

stracyjnego — w s z y s t k i e m i e j s c o w o ś c i w y m i e n i o n e w p r z y p i s a c h oraz w t a b e l i z n a j d u j ą e e j
wum

r.

sukienny, granatowy, z w y ł o g a m i sukiennymi, czerwo­

n y m i . C h u s t k a na g ł o w i e b i a ł a w czerwone k w i a t y . F a r t u c h s u k i e n n y , b i a ł y . T r z e w i k i
za W . Z i e m a c k i m " .

nich,

1824

monografii:

Sandomierz: — Bogoria, Bogoria Skotnicka, Chobrzany, C h w a ł k i , C z a j k ó w , D a r o m i n ,

Dmosice)

Dobrocice, D w i k o z y , Gieraszowice, G ł a z ó w , Gnieszowice, Gołębice, G o ł ę b i ó w , G ó r y Wysokie, Gorzyczany.
Goźlice, Jurkowice, K a m i e ń Nowy,
Mała Wieś, Męczennice,
Osieczko,

Konary, Koprzywnica,

Lipnik, Łoniów, Ł u k a w i c a , Malice

Mokoszyn, Mostki, Mściów, Naslawice,

Osiek, Osolin, P e c h ó w , P ę c z y n y ,

Piekary,

Kościelne,

Niekrasow, Niekurza, O b r a z ó w ,

Pielaszów,

Połaniec,

Ruda,

Ossala,

R y t w i a n y , Samborzec,

S a n d o m i e r z , S k o t n i k i , S ł a b a s z o w i c e , S n i e k o z y , S t a s z ó w , S t r ó ż k i , S u l i s ł a w i c e , Ś w i ą t n i k i , Szczeglice, Szewce,
Trzcianka, Tursko Wielkie, Wiązownica Duża, Wilczyce,

Winiary,

Włostów,

Wola

Wiśniowa,

Wiśniowa,

Zagrody, Zawichost, Zimnowoda.
P o w.

0 ; p a t ó w : — B a ć k o w i c e , Bardo, B o d z e c h ó w , Boria, B r o n i s ł a w ó w , Brzezie, Brzozowa, Ć m i e l ó w ,

Czerwona G ó r a , C z y ż ó w (k. Ł a g o w a ) , C z y ż ó w

T

(k. Zaw ichosta), D ę b n o , D u r a n ó w , G i e r c z y c e , G r o c h o c i c e ,
r

G r o c h o l i c e , G r y z i k a m i e ń , I w a n i s k a , J a k u b o w i c e , J a n i k ó w , J u l i a n ó w , Karsy , K a r w ó w , K i e ł c z y n a , K r a s z k ó w ,
K r y n k i , K u n ó w , Lasocin, L e c h ó w e k , Linów,
N o w y , N i e s k u r z ó w Stary. Nietulisko,

Łagów, Małkow-ice,

Nikisiałka

Duża,

Nikisiałka

Ostrowiec, O ż a r ó w , P i ó r k ó w , Pisary, P ł u c k i , Podole, P o r ę b a
bysławice,

Radwan,

R a k ó w , Ruda

Kościelna,

Ruszków,

Miłoszewice, Modliborzyce,
Mała,

Olszowica,

Nieskurzów

Opatów,

Orłowiny.

Kiełczyńska, Prusinowice, Przełuszyn,

Rzuchów, Sadków,

Sędek,

Przy-

Słupia

Nadbrzeżna.

S o b ó t k a Szlachecka, Strupice, Szewna, Szumsko, Teofilów, T o p o r ó w , U j a z d , W ą w o r k ó w , W o l a

Kiełczyńska,

T

Wola Łagowska, Wola M a ł k o w s k a , W ó l k a Lipowa, W ó l k a T a r ł o w s k a , W s z a c h ó w , Wygiełzów , W y s z m o n t ó w ,
Zagrody, Żerniki,
Po w.
Podłysica,
Po w.

50

Zwoła.

Kielce:

— Bieliny Kapitulne, Bieliny Poduchowne, Cisów, Huta

Nowa, Lechów,

Ociesęki,

Widełki.
Stopnica:

— C h a ń c z a , Gnojno, Grabki D u ż e , Koniemłoty.

Korytnica,

Osówka,

Piestrzec,

P o l o k , Solec, S z y d ł ó w , T u k l ę c z , W o j c z a , W o l a O s o w a ,
Pow. M i e l e c :
Po w.

Zborów.

— G a w ł u s z o w i c e , K ę b ł ó w , Padew

T a r n o b r z e g :

Narodowa.

Wielowieś.

Pow.

K r a ś n i k :

Pow.

I ł ż a : — Czekarzewice, j a b ł o n n a , K r z y ż o w a

Styków,





Annopol.
Wola.

Michałów.

Pawłów.

Radkowice,

Rzepin,

Tarłów.

Badania terenowe u z u p e ł n i o n o d a n y m i z n a s t ę p u j ą c y c h
Pow.

S a n d o m i e r z :

— Bilcza,

miejscowości:

Gałkowice, Garbów,

Kichary,

R u s z c z ą (k. Osieka), R u s z c z ą (k. P o ł a ń c a ) , U s a r z ó w , Z d a n ó w , Złota,
Pow.

O p a t ó w :

— Bidziny,

Lipniki

(k.

Garbacz, G ę s i c e , Grzegorzewice, Jankowice,

k u ł o w i c e , O b r ę c z n a , P i o t r ó w , Radostowa,

Rcmbów,

Skała,

Osieka),

Pliskowola,

Żurawica.

Stobiec.

Szeligi.

Jałowęsy,

Truskolas,

Łopatno,

Zamkowa

MiWola,

Zbielutka.
Pow,

K i e l c e

Pow.

S t o p n i c a : — Brzeziny. Drugnia, Grabki D u ż e , K o m o r ó w , Korzenno. Kotuszów,

— Słupia

Nowa.

t.ubnica. Potok, Rataje, S i c h ó w , T u c z ę p y , Zabiec, Ż e r n i k i ,
Pow.

T a r n o b r z e g :

Pow.

I ł ż a : — C h y b i e , D ł u g a W o l a , L u b i e ń , Solec, Z a m b o r z y n .

:

'° J.

cyjnie

K.



— Dzików, Grębów,

G r e g o r o w i c z,

do

trzeciego

granatowej lub
Tomasz

podaje, ż e

dziesięciolecia

w. —

modrą

w o d n i e s i e n i u do w s i N i k i s i a ł k a D u ż a

posiadania gospodarstwa b y ł a wielka

barania

„ A b y go c z a r c i p o ś m i e r c i n i e t y r a ł y " , A .

2 2

R.

2 3

We

Koseła,

nesił

powszechnie

trady­

używanej

podaje, ż e w rodzinie B o r y c k i c h

Patkowski,

„Sandomierskie". Poznań

„ S a n d o m i e r s k i e s t r o n y " . W a r s z a w a 1939 r. s.

Złota

pod

Sandomierzem,

noszono czarne

b a d a ń t e r e n o w y c h B. B a z i e l i c h ó w n y z m a t e r i a ł ó w

B a d a n i a t e r e n o w e K . S z c z a p y — z m a t e r i a ł ó w P. I . S.
J.

2 6

K s.

G r e g o r o w i c z, „ O b r a z k i W i e j s k i e " .
„Monografia

1938 r. s. 50.

214.

spancery

2 1

B a s t r z y k o w s k i,

oznaką

z

wykładanym

kołnierzem —

wg.

P. I . S.

2 5

A.

zamiast

czapa.

2 1

K.

Sierpniów w Świątnikach,

rogatywkę,

czarnej.
D ę b s k i ,

wsi

Stale.

najstarszy z r o d z i n y

XIX

Kurozwęki,

Żuków.

B i b l . W a i s z . 1850 r. t. I I I . s.

historyczna

parafii

Ruda

502.

Kościelna

nad

Kamienną".

O s t r o w i e c 1947 r. s. 8.
2 7

Nazwa k o ż u c h ó w „koprzywnickieh"' pochodzi

od

miasteczka

gdzie je w y r a b i a n o . O . K o l b e r g ( L u d . Radomskie, K r a k ó w
„ i r u d n i ą się r z e m i o s ł a m i ,
2 8

1952

R.

Reinfuss,

mianowicie szewstwem i

„Badania

1887

Koprzywnicy

w pow.

sandomierskim,

s. 35) p o d a j e , ż e m i e s z k a ń c y

Koprzywnicy

kuśnierstwem".

terenowe w rejonie

kielecko-sandomieiskim".

Polska

Sztuka

Ludowa

r. N r . 1, s. 5 3 — 4 7 .
2 9

3

Z powyższego wynika,

" j . K.

ż e o k o ł o 1900 r. s t a r c y n o s i l i j e s z c z e

„trzosy".

G r c g o r o w i c z. op. c i t . t. I I I . s. 505:
„Mam

ci ja

kółeczek

P a r ę k o p e k w pasie,
Kiedy jeden

kocha.

T o d r u g i e m u zasie'*.
3 1

O.

3 2

Z.

Kolberg,

„ L u d . " Krakowskie. Warszawa.

Szewczyk,

3 3

M.

3 1

Pod

C z.

z materiałów

C h o 1 e w a, „ S t r o j e l u d o w e z i e m i s ą d e c k i e j " . L u d . X X X V I L u b l i n 1946 r . s. 256—279.

n a z w ą jałówka

nastąpiło jako w t ó r n y
3 3

O.

Kolberg,

3 0

O.

Kolberg,

3 7

J.

K.

1871 5 r.

rękopiśmiennych.

często

rozumieją

także magierkę.

skutek zarzucenia obu

typów

P r z y p u s z c z a l n i e to p r z e s u n i ę c i e s i ę

„ L u d . " S a n d o m i e r s k i e . W a r s z a w a 1865 r. s. 18—19.
o p . c i t . s. 6 ó.

G r e g o r o w i c z, w W i e j s k i c h

Z a r y s a c h , W a r s z a w a 1864 t. I I I s. 18 p o d a j e „ . . . p r z e w i ą ­

zana w pasie p o n s o w ą k r a j k ą , k t ó r a ś l i c z n i e o d b i j a ł a od zgrabnej k i b i c i o k r y t e j t y l k o
Poza



3 8

wzmianką

O. K o l b e r g ,

Polskiego. Warszawa

brak jednak

innych

d o w o d ó w , że kobiety

c p . c i t . s. 20. J . W ó j c i c k a

z

pracowały

Z a k r z e w s k i c h

w

b i a ł ą k e s z u ł ą . . ."'

samych

tylko

koszulach.

— Mapa Poglądowa

Królestwa

1885,

3 9

J.

10

P o d o b n e o k r y c i e g ł o w y k o b i e c e j w y s t ę p o w a ł o r ó w n i e ż w E s t o n i i i na U k r a i n i e

1 1

„ C h l u b ę n i e w i a s t y s t a n o w i znaczna i l o ś ć k o r a l i zawieszona na szyi, a na w i e l k i e u r o c z y s t o ś c i o k o ­

K.

G r e g o r o w i c z,

op. c i t . t. I .

l i c z n e , j a k n a o d p u s t y d o S a n d o m i e r z a na
przywdziewają
A. J a n o w s k i
a

J.

1865 r. s.



nazwy,

czapek.

K.

na się n a j p i ę k n i e j s z e
— Wycieczki

s. 7.

Męczenników,

lub

stroje i c z ę s t o s z n u r y

do

p o k r a j u . W a r s z a w a 1900 r. t. I I . s.

G r e g o r o w i c z.

op.

cit.

I . s.

155 —

O.

Sulisławic

korali gęsto

na

spadają

Kijowskiej.

święto
na

Matki

szyi aż do

Boskiej,
stanu".

52.

Kolberg.

, Lud."

Sandomierskie.

Warszawa

19.

51

4 3

H e i l i g

H e l e n a — Sprawozdanie z b a d a ń patrz t e ż : A . P a t k o w s k i . ..Sandomierskie". P o z n a ń .

1958 r . s. 110.
H

O stosunku do t k a c z y ś w i a d c z y c h o ć b y ta

O.
4 5

u

Kolberg,
J.

piosenka:

. , O j w e ź ze t o r b ę na c h l i b

O j w l a z c e l a d n i k na

a drugi na k a s ę

da m a j s t e r p o d ł a w o ,

d a p r o ś c i e d o tego

oj ino ci majstrowa

a jaką okrasę.

udaje tę s p r a w ę .

A o b i e c u j ze p ł ó t n o

O j n i m a majstra,

na p r z y s z ł ą

N i m a majstra w domu

niedzielę

piec

nima

da j a k p r z y j d ą p o p ł ó t n o

da z r o b i ł w a ł ę

gdzie ja się p o d z i e j ę .

A l e nie w i e k o m u .

płótna

„ L u d " . S a n d o m i e r s k i e . W a r s z a w a 1865 r. s. 225.

M . B a z e w i c z,

A t l a s G e o g r a f i c z n y I l u s t r o w a n y K r ó l e s t w a P o l s k i e g o , W a r s z a w a 1907 r .

We wsi Złota pod Sandomierzem wyszywano

koszule

męskie w kwiaty

czerwone i zielone. W / g

b a d a ń t e r e n o w y c h B . B a z i e l i c h ó w n e j . Z m a t e r i a ł ó w P. I . S.

W Y K A Z

L I T E R A T L K Y

A r n o l d

S t a n i s ł a w — Geografia Historyczna Polski.

W a r s z a w a 1951 r.

A r n o l d

S t a n i s ł a w — T e r y t o r i a plemienne w ustroju a d m i n i s t r a c y j n y m Polski Piastowskiej ( w . X I I — X I I I )

P r a c e K o m i s j i d l a A t l a s u H i s t o r y c z n e g o P o l s k i . Z e s z y t I I . K r a k ó w 1927 r,
B a s t r z y k o w s k i

Aleksander — Monografia historyczna parafii G ó r y Wysokie Sandomierskie.

Sando­

m i e r z 1956 r .
B a s t r z y k o w s k i
Warszawa

Aleksander -

Monografia historyczna parafii

Jankowice

Kościelne

Sandomierskie

1927 r.

B a s t r z y k o w s k i

Aleksander — Monografia historyczna parafii Ruda K o ś c i e l n a nad K a m i e n n ą . Ostro­

w i e c 1947 r .
B a z e w i c z J. M . — A t l a s G e o g r a f i c z n y I l u s t r o w a n y K r ó l e s t w a P o l s k i e g o . W a r s z a w a .
B y st r o ń

Jan S t a n i s ł a w — E t n o g r a f i a P o l s k i . P o z n a ń 1947 r .

C h ą d z y ń s k i

Jan N e p o m u c e n — W s p o m n i e n i a

sandomierskie

i opis

miasta Sandomierza.

Warszawa

1850 r.
C h o ć iszewski
C h o l e w a
D ę b s k i

Józef — M a l o w n i c z y opis Polski czyli geografia ojczystego k r a j u . I n o w r o c ł a w

1907 r .

M . C z . — S t r o j e l u d o w e z i e m i s ą d e c k i e j — L u d 1946 r. s. 256—279.
T o m a s z — C z a p k a b a r a n i a . W i s ł a I V . 1890 r. s. 981—982.

D ł u g o s z

Jan — H i s t o r i a p o l o n i c a l i b e r s e x t u s .

D y b c z y ń s k i

T a d e u s z — K r a i n a p u s z c z y j o d ł o w e j . L w ó w 1959 r.

D z i e n n i k U r z ę d o w y W o j e w ó d z t w a K a l i s k i e g o , K a l i s z 1852 r.
D z i e n n i k U r z ę d o w y G u b e r n i i S a n d o m i e r s k i e j , R a d o m 1841 r.
Gajek

Józef — I n s t r u k c j a dla

G l o g e r

w s p ó ł p r a c o w n i k ó w „Atlasu Polskich Strojów L u d o w y c h " Poznań

Z y g m u n t — E n c y k l o p e d i a Staropolska Ilustrowana — Warszawa

1952 r.

1900-^- 1903.

Gloger

Z y g m u n t — Geografia historyczna d a w n e j Polski. K r a k ó w

Gloger

Z y g m u n t — U b i o r y l u d u : z „ O p i s u z i e m z a m i e s z k a ł y c h p r z e z P o l a k ó w " . W a r s z a w a 1904 r .

G r e g o r o w i c z

Jan K a n t y — G a w ę d y k s i ę d z a p r c b a s z c z a p o d l i p a m i ,

dzielnej ogłosił
G r e g o r o w i c z

1905 r .
dla

czytelników Czytelni Nie­

— w y d a u i e I I . W a r s z a w a 1861 r .
Jan K a n t y — O b r a z k i W i e j s k i e . B i b l i o t e k a Warszawska

1850 r. t . I I I . s. 497—529, t . I V .

s. 189—257: 1851 r . t . I . s. 1 — 4 4 : s. 215—268.
G r e g o r o w i c z
G r y n w a s e r

Jan K a n t y — W i e j s k i e Z a r y s y t. I I I I . W a r s z a w a

1854.

H i p o l i t — P i s m a t . I M . W r o c ł a w 1951 r .

J. A . — O p i s G o s p o d a r s t w a w G a r b a c z u . R o c z n i k i G o s p o d a r s t w a K r a j o w e g o . W a r s z a w a
J a n o w s k i Aleksander — W y c i e c z k i po K r a j u t. I I . Warszawa
K i e n i e w i c z
K i t o w i c z
K o l b e r g

Stefan — Sprawa w ł o ś c i a ń s k a w p o w s t a n i u s t y c z n i o w y m . W r o c ł a w

1955 r.

J ę d r z e j — O p i s o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w za p a n o w a n i a A u g u s t a I I I .
O s k a r — K r a k o w s k i e . K r a k ó w 1871/5 r .

K o l b e r g

O s k a r — R a d o m s k i e . L u d . K r a k ó w 1887 r .

K o l b e r g

O s k a r — S a n d o m i e r s k i e . L u d . W a r s z a w a 1865 r.

K o s e ł a

Roman — Sandomierka. Legendy ziemi Sandomierskiej. Poznań

K o s e ł a

R o m a n — S a n d o m i e r s k i e s t r o n y . W a r s z a w a 1939 r.

L a d e n b e r g e r
1950 r .

52

1846 r . s. 72—122.

1900.

Tadeusz — Zaludnienie

Polski

na

początku

1957 r.

panowania Kazimierza Wielkiego.

Lwów

Latano w icz
L e w i c k i

Stanisław — Dożynki w Sandomierskim

(rycina).

J a n — O k r ę ż n e w S a n d o m i e r s k i m ( r y c . d o L u d u P o l s k i e g o . J. Z i e m k o w i c z a ) , S t r a s s b o u r g .

M o s z y ń s k i

Kazimierz — Geograficzne

zróżnicowanie

odzieży

l u d o w e j w Polsce.

Kalendarz I . K . C.

na r o k 1958 s. 68—78.
M o s z y ń s k i

Kazimierz — Kultura

L u d o w a S ł o w i a n , cz. I . K u l t u r a

materialna. K r a k ó w

Opowiadanie o ubiorach, zwyczajach i obyczajach ludu polskiego. K r a k ó w
P a s z k i e w i c z

G u s t a w — O b c h ó d S o b ó t k i w o k o l i c y S a n d o m i e r z a . W i s ł a X I I I . 1899 r. s. 662—667.

P a t k o w s k i

Aleksander — Sandomierskie. „ C u d a Polski" P o z n a ń

P a w i ń sk i

A d o l f — P o l s k a X V I w . M a ł o p o l s k a . W a r s z a w a 1886 r .

P o n i a t o w s k i

1938 r.

S t a n i s ł a w — E t n o g r a f i a P o l s k i . W i e d z a o Polsce, t . 5 / I I I . s. 101—534.

R a d z i k o w s k i

W a l e r y Eliasz — Sandomierzacy i L u b l i n i a c y .

czajach l u d u
Reinfuss

1929 r.

1863 r .

polskiego". K r a k ó w

Roman — Badania

R y c . do „ O p o w i a d a n i a o u b i o r a c h , z w y ­

1863 r.

terenowe

w

rejonie

kielecko-sandomierskim.

Polska

Sztuka

Ludowa

W a r s z a w a 1952 r. N r , 1 s. 55—47.
T y g o d n i k I l u s t r o w a n y , W a r s z a w a 1864; 1905 r.
W i e r z c h o w s k i
Kraków

Z y g m u n t — M a t e r i a ł y etnograficzne z p o w i a t u Tarnobrzeskiego i Niskiego w

Galicji

1890 r.
Z a k r z e w s k i c h

J. — M a p a p o g l ą d o w a K r ó l e s t w a P o l s k i e g o . W a r s z a w a 1885 r .

W ó j c i c k a

z

W ój cieki

Kazimierz W ł a d y s ł a w — Pieśni ludu

Biało-Chrobatów,

Mazurów

i

Rusi z n a d Buga.

War­

s z a w a 1836 r.
Z i e m a c k i W ł a d y s ł a w — M a t e r i a ł y do h i s t o r i i o d z i e ż y z lat 1818 — 1863. A r c h i w u m E t n o g r a f i c z n e N r 10.
Wrocław

1956 r.

Z i e n k o w i c z

Jan — L u d

Strassbourg

Pelski. albo

dokładne

Ź r ó d ł a
B u j a k o w a
Gerson

Regina —

obyczajów,

u b i o r ó w jego i t d .

nie

d r u k o w a n e :

Archiwum

Muzeum Kultur

L u d o w y c h w Warszawie.

— T e k a z A r c h i w u m A k t D a w n y c h w K r a k o w i e E . 34 N r 1161.

Helena — Sprawozdanie z b a d a ń

Opatowskiego. A r c h i w u m

Przemysłu

Chałupniczegi i Ludowego

na

terenie

Zdzisław — Materiały

terenowe.

terenowe.

SPIS

I L U S T R A C J I

Ryc.

1. K r a j o b r a z s a n d o m i e r s k i (z n a d W i s ł y k o ł o

Ryc.

2. G a r n c a r z z Ł a g o w a w k o s z u l i „ n a w y p u s t " p r z y w i ą z a n e j p a s e m d z i a n y m . R y s u n e k n a

Sandomierza).

c e c h o w y m z 1644 r. A . P a t k o w s k i — S a n d o m i e r s k i e P o z n a ń

3. U b i o r y s a n d o m i e r s k i e z p o ł . X I X w . w e d ł u g E . R a d z i k o w s k i e g o .

Ryc.

4. C h ł o p

sandomierski

ubrany

w

„kamizielę",

zdobiona

pucharze

1938 r . str. 46.

Ryc.

w Archiwum

powiatu

M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e N r 642.

P a ń s t w o w y Instytut Sztuki — Materiały
S z e w c z y k

zwyczajów,

Pamiętnik.

Wojciech — rysunki,

G r a b o w s k i e g o
H e i l i g

opisanie

1847 r.

szamerowaniem.

Teka

Grabowskiego

A k t D a w n y c h w K r a k o w i e E-54 n r . 1161.

Ryc.

5. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e

Ryc.

6. S t r ó j s a n d o m i e r s k i . M a i . W . G e r s o n . „ L u d P o l s k i "

I . W ó j c i c k a — M a p a p o g l ą d o w a K r ó l e s t w a P o l s k i t g o W a r s z a w a 1885 r.
Ł . G o ł ę b i o w s k i e g o , W a r s z a w a 1830 r . f i g . 20.

Z d o b i o n a „ k a m i z i e l a " przepasana pasem d z i a n y m . A r c h i w u m

M u z e u m K u l t . i Sz. L u d . w W a r ­

s z a w i e . N r i n w . 2544.
Ryc.

7. S t r ó j

sandomierski — przypuszczalnie

z p ó ł n . p o g r a n i c z a . M a i . W . G e r s o n o k . 1850 r.

Archiwum

M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e . N r i n w . 2541.
Ryc.

8. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e i l u b e l s k i e ( s t r o j e s a n d o m i e r s k i e p o l e w e j s t r o n i e ) . M a i . St. W y c z ó ł k o w s k i



p r a w d o p o d o b n i e na podstawie r y c . W . E, Radzikowskiego. P o c z t ó w k a w y d a n a przez F r . K a r p o ­
wicza, A r c h i w u m
Ryc.

9. U b i o r y

M u z e u m K u l t u r y i Szt. w W a r s z a w i e N r i n w . 2539.

z południowo-wschodniego

z poł. X I X w. Na podstawie

pogranicza regionu sandomierskiego. D z i k ó w p o w . Tarnobrzeg

rys. W . Gersona — reprodukowanego

przez O . K o l b e r g a

(Lud —

S a n d o m i e r s k i e . 1865 r. str. 20) 2 1 .
Ryc.

10. S t r ó j s a n d o m i e r s k i p r z y p u s z c z a l n i e z p ó ł n . p o g r a n i c z a . M a i . W . G e r s o n o k . 1850 r . w y d . D a z i a r o .

Ryc.

11. T y p c h ł o p a z okolic

Archiwum

M u z e u m K . i Sz. L u d . W a r s z a w a , N r i n w . 2545.
Sandomierza. „ O p i s z i e m z a m i e s z k a ł y c h przez P o l a k ó w " W a r s z a w a

T . I I str. 235) Z G l o g e r — u b i o r y
Ryc.

12. U b i ó r

chłopa

1904 r.

ludu).

sandomierskiego. Mai. W . Gerson

7

o k . 1850 r. w y d . D a z i a r o . A r c h i w u m

Muzeum

K u l t . i Szt. L u d . w W a r s z a w i e . N r i n w . 2540.
Ryc.

15. K r o j e k o s z u l m ę s k i c h .
I. Koszula kroju

p o n e h o p o d ł u ż n e . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z . N o s z o n a do o k o ł o 1939 r. A . —

widok

z

przodu. B. — z

tyłu, C. — k r ó j :

d. — przód, d l . — tył,

e. — r ę k a w . f. — m a n k i e t ,

g. — ć w i k i e ł , h . — k o ł n i e r z .
II. Koszula kroju

p r z y r a m k o w e g o. M ś c i ó w ,

pow. Sandomierz. Noszona

sporadycznie

do

d z i s i a j . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u . C . — k r ó j : d . — p r z ó d , d l . — t y ł , e. — r ę k a w f. —
m a n k i e t , g. — ć w i k i e ł , h . — k o ł n i e r z .
Ryc.

14. Z r e k o n s t r u o w a n e s p o d n i e z S a n d o m i e r s z c z y z n y .
I . Spodnie

starszego

typu, z poł, X I X w. A. — widok

z p r z o d u , B . — z t y ł u , C. — k r ó j : d. —

n o g a w k i , e. — ć w i k i e ł .
I I . Spodnie

z

klinami

z

końca

X I X w. A. — widok

z przodu, B. — z tyłu, C. — krój: d. —

nogawki, dl. — kliny.
Ryc.

15. Z r e k o n s t r u o w a n y

k r ó j „kamizieli". A. — w i d o k z przodu, B. — z tyłu

C. — k r ó j : d. —

przód,

d l . — t y ł , e. — k l i n y b o c z n e , f. — k l i n i k i , g. — r ę k a w y , h . — k o ł n i e r z .
Ryc.

16. I . K a p o t a z W y s z m o n t o w a p o w . O p a t ó w z p o c z . X X w . . , K r ó j s u r d u t o w y " . A . — w i d o k z p r z o d u .
B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . — s p ó d n i c a , e. — k l i n s p ó d n i c y , f. — p r z ó d , g . — p a c h a . h . — p l e c y
z połami, j . — rękaw, k. — kołnierz, Linia L — R — rozpór.
II. Sukmana

z Muzeum

Regionalnego

z okolicy wsi Złotej pow. Sandomierz,
C. — k r ó j : d. — p r z ó d „ s p ó d n i c y " ,

P. T . T . K . w S a n d o m i e r z u

pochodząca

prawdopodobnie

drugiej poł. X I X w . A . — w i d o k z przodu, B. — z tyłu,

e. — k l i n , ( z s z y c i e na r y s . B . j e s t

nie

widoczne), i . — t y l .

h . — p l e c y , j . — r ę k a w , f. p r z ó d .
R y c . 17. S u k m a n a

z okolicy

Z ł o t e j , p o w . S a n d o m i e r z . Ze z b i o r ó w

M u z e u m Reg. P T T K

w

Sandomierzu,

f o t . M . M a ś l i ó s k i 1954. r .
Ryc.

18. K o ż u c h ć m i e l o w s k i z k o ń c a X I X l u b p o c z . X X w . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k z p r z o d u .
B . — z t y ł u , C . — K r ó j : d . c. i . i l . -

s p ó d n i c a , f. — p r z ó d , d . — p a c h a , h . — p l e c y . j . j . —

rękaw,

k . — k o ł n i e r z , 1. — k l a p a .
Ryc.

19. W i d o k k o ż u c h a z t y ł u . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i

R y c . 20. W z o r y z d o b i e n i a

sukman

sandomierskich z X I X wieku.

1952.

R e k o n s t r u k c j a J. K a m o c k i e g o , 1956 r .

Ryc. 2 1 . M ę ż c z y z n a w kapocie o k r o j u t r a d y c y j n y m , z pocz. X X w . P r z y b y s ł a w i c e p o w . O p a t ó w — fot.
S. D e p t u s z e w s k i 1951 r .
R y c . 22. Z r e k o n s t r u o w a n y

fartuch

drużby z X I X i X X w. A. — widok

o s z e w k a : d . •— m e a n d r o w e o b s z y c i e

o g ó l n y , B. — płat

płótna, C. —

tasiemką.

R y c . 23. M ę ż c z y z n a w k a p o c i e z p o c z . X X w . P r z y b y s ł a w i c e p o w . O p a t ó w — f o t . S. D e p t u s z e w s k i 1951 r .
Ryc.

24. C h ł o p

w

tradycyjnej

Fot. T . M a ń k o w i c z ,

rogatywce

i

współczesnym

ubiorze.

Szczytniki,

pow.

Sandomierz.

1954.

R y c . 25. M ę ż c z y z n a z d z i e c k i e m w s t r o j u

codziennym z I I poł. X I X w. (około

krakowsko-sandomierskiego. A. Patkowski, Sandomierskie, P o z n a ń

1860—1870) z p o g r a n i c z a

1938 r . str. 4 1 .

R y c . 26. G o s p o d a r z w k o ż u c h u i w c z a p c e b a r a n i e j — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i 1952 —
R y c . 27. G o s p o d a r z w m a c i e j ó w c e p o l s k i e j ze S t o b i c p o w . O p a t ó w — f o t . B . B a z i e l i c h ó w n a
Ryc.

28. O k r y c i a g ł o w y m ę ż c z y z n . A . — w ś c i e k l i c a z r e k o n s t r u o w a n a
w i c z a , J. Z i e n k o w i c z a , J. W ó j c i c k i e g o , o r a z p u c h a r u
tywka

noszona

do

1914 r . Z r e k o n s t r u o w a n o

barania d o t ą d w powszechnie

w

1951. r .

na p o d s t a w i e r y s u n k ó w St. L a t a u o -

cechowego gancarzy z Ł a g o w a . B. — roga­

oparciu

u ż y w a n a . D . — magierka.

o fot. F. M a ń k i e w i c z a .

C. —

noszona w p o ł u d n i o w e j

Sandomiersz-

czapka

c z y ź n i e d o 1890 r . Z r e k o n s t r u o w a n a n a p o d s t a w i e f o t . A . P a t k o w s k i e g o „ S a n d o m i e r s k i e " . E F . —
kapelusze

słomiane.

Sporadycznie

spotykane i obecnie.

Gieraszowice

p o w . S a n d o m i e r z , g. —

pleciouka w cztery d u d k i . Stobice p o w . O p a t ó w .
R y c . 29. K r ó j

rogatywki

powszechnie

d . — o t o k b a r a n k o w y , e. —

n o s z o n e j d o 1914 r . A . — w i d o k

R y c . 30. O b u w i e z r e k o n s t r u o w a n e w o p a r c i u o d a n e u z y s k a n e

od s z e w c ó w z I w a n i s k i

I . Buty „ p r z o d o w e " z pol. X I X w. A. — widok z boku, B. —
II. „ B a b s k i e

buty"

zszywane

o g ó l n y , B . — k r ó j : c. — d e n k o ,

„kucot".

z

boku

Staszowa.

krój:

z poł. X I X w. A. — widok

z

boku.

B. — t y ł c h o l e w y

C. — p r z ó d t w o r z ą c y zarazem p r z y s z w ę . d. — p r a w i d ł o , c z ę ś c i o w o o b c i ą g n i ę t e s k ó r ą (zakreskowanie).
I I I . B u t y „ c h ł o p s k i e " z k o ń c a X I X w . i pocz. X X w . zszywane z t y ł u , A . — w i d o k z b o k u , B. —
cholewa, C. — przyszwa.
R y c . 5 1 . O w i j a n i e n o g i w i e c h c i e m . S z n u r o w a n i e ł y d k i — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z , f o t . J. K a m o c k i 1952_
R y c . 52. O w i j a n i e n o g i w i e c h c i e m . R o z p r o s t o w y w a n i e k o ń c ó w s ł o m y . G o ł ę b i c e — p o w . S a n d o m i e r z , f o t .
J. K a m o c k i 1952.
R y c . 55. C h ł o p i z p o g r a n i c z a s u n d o m i e r s k o - ś w i ę t o k r z y s k i e g o . K o b i e t y w c h u s t k a c h w i ą z a n y c h w
i w świętokrzyskich

zapaskach

naramiennych. Mężczyźni w sukmauach

czepiec

sundomierskich, trzeci

( p r a w y ) w burosze, Szumsko p o w . O p a t ó w . A . P a t k o w s k i . Sandomierskie P o z n a ń

1958 r. str. fcO.

R y c . 54. S a n d o m i e r z a n i e w u b i o r a c h o d ś w i ę t n y c h z p o c z . X X w . R e p r o d u k c j a z p r a c y : J. K a r ł o w i c z L u d .
R y s l u d o z n a w s t w a p o l s k i e g o . Warzsaw~a 1905 (?) r . str. 151.
R y c . 35. K o s z u l a k r o j u p o n c h o p o d ł u ż n e . G r y z i k a m i e ń p o w . O p a t ó w . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u .
C . — k r ó j : d . — p r z ó d , d l . t y ł , f. — r ę k a w , g. — m a n k i e t , i . — ć w i k i e ł , j . — o s z e w k a , h . — n a d o ł e k .

54

R y c . 56. K r o j e k o s z u l k o b i e c y c h z k o ń c a X I Y w .
Zrekonstruowana koszula d z i e w c z ę c a . A B . — p r z ó d i tył j e d n a k o w y , C. — k r ó j :
I I . Ś w i ą t e c z n a koszula o k r o j u p r z y r a m k o w y m . Ruda p o w . Sandomierz. A . — w i d o k z przo­
d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . p r z ó d , e. — t y ł . f. — r ę k a w y , g l . — m a n k i e t y , g2. — p o d s z y c i e
m a n k i e t ó w , h . — p r z y r a m k i , i . — ć w i k l e , j . — k r e z a , 1. — ż a b k a , k . — z s z y c i e r ę k a w a .
R y c . 37. Z r e k o n s t r u o w a n a s p ó d n i c a z X I X w . z p i ę c i u p ó ł e k . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — k r ó j : c. —
p ó ł k a , c l . — p o d o ł e k . d. — oszewka.
R y c . 38. Z a p a s k a ś w i ą t e c z n a z poez. X X w . S z c z e g l i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k o g ó l n y , B . —
k r ó j , C . — o s z e w k a ; d l . — p o ł ó w k i , d.2 — p ó ł k a , d.3 — d o l n a c z ę ś ć z a p a s k i .
R y c . 39. O k r ę ż n e w S a n d o m i e r s k i e m . P r z o d o w n i c a w s z n u r o w a n y m g o r s e c i e i w k o s z u l i z o z d o b n ą k r y z ą .
M ę ż c z y ź n i w k a m i z i e l a c h . W g . r y c . J. L e w i c k i e g o „ L u d P o l s k i " J. Z i e ń k o w i c z a 1847 r .
R y c . 40. G o r s e t w p i e r w s z e j p o ł . X X , w . M a ł a W i e ś p o w . S a n d o m i e r z . W ł a s n o ś ć M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h
w W a r s z a w i e , n r . i n w . 4416. A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . — p r z o d y , e. —
p a c h y , f. — p l e c y . g. — r a m i ą c z k a , h . — k a l e t k i .
I I . Gorset z k o ń c a X I X w . W i l c z y c e p o w . Sandomierz. Z r e k o n s t r u o w a n y nu podstawie zacho­
w a n y c h r e s z t e k . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . — p r z o d y , e. — p a c h y f. —
p l e c y . g. — r a m i ą c z k a , h . — k a l e t k i .
Ryc. 4 1 . Gorset z i e l o n y z I p o ł o w y X I X w . Ze z b i o r ó w M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h w Warszawie N r i n w .
4416, f o t . M . M a ś l i ń s k i 1953 r .
R y c . 42. S i r ó j s a n d o m i e r s k i — p r z y p u s z c z a l n i e z p ó l n . p o g r a n i c z a . Z a p a s k a n a r a m i e n n a p r ą ż k o w a n a p o ­
przecznie — podobna do n o s z o n y c h dziś n a obszarze Puszczy R a d o m s k i e j . M a i . W . G e r s o n ,
o k . 1850. A r c h i w u m M u z e u m K u l t . i S z t u k i L u d . w W a r s z a w i e N r . inw . 2542.
R y c . 45. I . Z i m o w y k a f t a n k o b i e c y z p o c z . X X w . o b s z y t y b a r a n k i e m . N a s ł a w i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . —
w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d — p r z o d y , e. — p a c h y , f. p l e c y , g. — r ę k a w , h . —
k o ł n i e r z , x . — miejsca p r z y s z y c i a haftek.
T

R y c . 44.
R y c . 45.
R y c . 46.
R y c . 47.
R y c . 48.
R y c . 49.
R y c . 50.

I I . K a f t a n k o b i e c y z p o c z . X X . w . N a s ł a w i c i e p o w . S a n d o m i e r z . Ze z b i o r u M u z e u m E t n o g r a f i ­
cznego w K r a k o w i e n r . i n w . 13463. A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y l u , C . — k r ó j : d . — p r z o d y ,
e. — p a c h y , f. — p l e c y , g. — r ę k a w y , g.l — k l a p k a , h . — k o ł n i e r z .
O b u w i e kobiece z p o ł o w y X I X w . : ł a p c i e ł y k o w e i pantofle. Reprodukcja z O. Kolberga ( L u d —
S a n d o m i e r s k i e 1865 r. s. 19)
„ K a p " n a k r y c i a g ł o w y k o b i e t z a m ę ż n y c h . R e p r o d u k c j a z. O . K o l b e r g a ( L u d — S a n d o m i e r s k i e
1865 r. s i r . 19).
S z k i c c z e p k a z p o c z ą t k u X X w . R y s . I . K a m o c k i , 1956 r.
K o b i e t a z d z i e c k i e m w s t r o j u c o d z i e n n y m z I I p o ł o w y X I X w . ( o k o ł o 1860—1870 r.) z p o g r a ­
n i c z a k r a k o w s k o - s a n d o m i e r s k i e g o . A . P a t k o w s k i , S a n d o m i e r s k i e , P o z n a ń 1<<58 r . sir. 4 1 .
K o b i e t a w c h u s t c e w i ą z a n e j z t y ł u . — f o t . M . M a ś l i ń s k i 1955 r.
K o b i e t a w c h u s t c e — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z — fot. J. K a m o c k i 1952 r.
K o b i e t a w c h u s t c e w i ą z a n e j „ w c z a p ę " — f o t . M . M a ś l i ń s k i 1955 r.

Ryc. 51. S o b ó t k a w Bilczy
1865 r . s i r . 125)

pow.

Sandomierz

— Reprodukcja

z

O. Kolberga (Lud —

Sandomierskie

R y c . 52. M i ę d l e n i e . P a n n a w s t r o j u r o b o c z y m i m ę ż a t k a w l u ź n o n a r z u c o n y m k a f t a n i e . O b o k c h ł o p a k
w rogatywce. O k o l i c a K o r z y w n i c y p o w . Sandomierz. R e p r o d u k c j a z O. Kolberga ( L u d — San­
d o m i e r s k i e 1865 r . str. 169).
R y c . 53. H a f t o w a n y k o ł n i e r z k o s z u l i k o b i e c e j z p o ł u d n i o w e j S a n d o m i e r s z c z y z n y z X I X w . — R u d a p o w .
S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i 1952 r .
R y c . 54. A B . — h a f t z r a m i o n k o s z u l i z p i e r w s z e j p o ł . X I X w . o d t w o r z o n y n a p o d s t a w i e r y c . J. W ó j c i c k i e g o
i W . E. R a d z i k o w s k i e g o . C . — H a f t n a p r z o d z i e k o s z u l i z k o ń c a X I X w . R u d a p o w . S a n d o m i e r z .
R y c . 55. D e t a l e z d o b i e n i a s u k m a n y : b — r ę k a w a , c — b r z e g u p o ł y i k o ł n i e r z a , d — k i e s z e n i . R y s .
J. K a m o c k i , 1956.
R y c . 56. S a n d o m i e r z a n i e w s t r o j a c h ś w i ą t e c z n y c h , n a d o ż y n k a c h ( W ś r ó d n i c h , k o ł o p r z o d o w n i c y , „ b a n d o s "
z g ó r ) r y s . St. L a t a n o w i c z , A . P a t k o w s k i , S a n d o m i e r s k i e , P o z n a ń 1938 r .
M a p a I . Z a s i ę g u b i o r u s a n d o m i e r s k i e g o . W y k . K r y s t y n a W o ź n i ń s k a , 1957 r .
T

M a p a IJ. Z a s i ę g u b i o r u s a n d o m i e r s k i e g o

i jego w a ż n i e j s z y c h s k ł a d n i k ó w . W y k . K r y s t y n a W o ź n i ń s k a

Analityczne rysunki k r o j u . W y k . Barbara
T a b l i c a 1. S t r ó j s a n d o m i e r s k i , m a l . J. K a r o l a k .
T a b l i c a I I . S t r ó j s a n d o m i e r s k i , m a l . J. K a r o l a k .
SPIS

1957 r.

Meissnerówna.

T R E Ś C I

W s t ę p , str. 5, — R o z d z i a ł I . — O b e c n y stan s t r o j u l u d o w e g o w S a n d o m i e r s k i e m , str. 6 — R o z d z i a ł I I . —
Z a r y s h i s t o r y c z n y r o z w o j u s t r o j u s a n d o m i e r s k i e g o , str. 7 — R o z d z i a ł I I I . — Z a s i ę g s t r o j u s a n d o m i e r s k i e g o ,
str. 11 — R o z d z i a ł I V . — O g ó l n y opis s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u m ę s k i e g o , str. 13 — R o z d z i a ł V . — S z c z e g ó ł o w y
o p i s s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u m ę s k i e g o , str. 1 6 — R o z d z i a ł V I . — O g ó l n y o p i s s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u k o b i e c e g o ,
str. 3 0 — R o z d z i a ł V I L — S z c z e g ó ł o w y opis s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u k o b i e c e g o , str. 3 2 — R o z d z i a ł V I I I . — W y t w ó r c y
i m a t e r i a ł y , str. 43 — R o z d z i a ł I X , — Z d o b i n y , str. 4 4 . — R o z d z i a ł X , — C h a r a k t e r y s t y k a ź r ó d e ł , str. 4 6 . — P r z y ­
p i s y , str. 4 9 . — W y k a z l i t e r a t u r y , str. 52.—Spis i l u s t r a c j i , s t r . 53. —Spis t r e ś c i , str. 55.

55

C ñ H A O M E P C K H f í

B

H ñ P O f l H b l H

KOCTrOM

OKpeCTHOCTH OflHOrO H3 CTapeHLLiHX rOpOflOB LieHTpaAbHOH riojlbLUM

AeccoBbix

3eMJi5ix, o6pa30Bajicsi

Hapop,Hbití

THOH o r coceflHHx TeppHTopHH. (KapTa
3anafle H rare, Sojiee H A H
pena

3ja

Bncjia.

XII—XIII B B .

1). TpaHHua n n o T H o r o

CaHflOMewa,

oTAeAsieT

npeAena

STOTO

Ha n^OAOpOflHblX

STHorpacpHnecKMH

STOT

flaHHbie

MeHee c rpaHHuaMH apxHAnaKOHCTB X 1 Y — X Y I B B . , a Ha BOCTOKe onpeAe/iaeT e ë

TeppmopHsi

U C A H K O M

B X O A H A 3

cocTaB

B

Ca

O .

H

.rio Me pe

3eMJiH,

KO H

ee

B

rpaHHuax

nosBAsnoTCs B 1644

H3BecTH3 o caHflOMepcKOM KocTiOMe

flaTHpyíOTCs

HananoM X I X Bexa

r o f l y (pac.

(TaÖJi. 1). r i o c A e paCKpenoLueHHsi

2.); nepBbie n o a p o -

KpecTbsiH B nonoBHHe X I X

Bena B KOCTKDMe n p o H 3 0 m j i H 6oJibLune

H3MeHeHHsi (ja6n. 2). H a p y S e w e X I X M X X BeKOB HaHaAOCb

MHTejibHoe HCHe3aHHe

B Hacrosimee BpeMH

H A-Til

o6uj,He TaKtfíe
npepBaHbl

pe-

c o B n a n a n a Ha ceBepe,

KOCTK)M3

(KapTa H o . 2).

flpeBueHLiiHe
ÖHbie

KOTopbiñ neTKO

KOCTHDM,

SToro

KOCTHDMB.

CMeWHblX TeppHTOpHH.

IlonblTKH

O T

CTpe-

H e r o ocTanncb TOAbKo oTflejibHbie 3/ieMeHTbi,

B03pOp,MTb

perHOHanbHblH

WíeHCKHH HapSiR

6blAH

BTOpOH MHpOBOH BOHHOH.

CymecTBOBaBU-iee

HeKorna

B yKpameHHH

M H o r o o ó p a 3 H e BapnaHTOB

caHAOMepcKoro

Hapsfla

6bino

BbI3B3HO pa3JlHHHbIMH CpaKTOpaMH, HanpHMep, BAHSIHHeM COCeflHHX paHOHOB, 3H3MHTeAbHbIM n o TorAaLUHHM
BpeM6H3M pa3BHTHeM npOMblUMAeHHOCTH, OTCyTCTBHeM KpynHblX nOMeCTHH H T . A- Pa3AHMHSl B HMyiuecTBeHHOM

nOAOHíeHHH CKa3bIBaAHCb

HdpHASX B H63HaMHTCAbHOM CTeneHH BCAeACTBHe AOBOAbHO ÖOAbLUOH

Ha

3a>KHTOMHOCTH HaceAeHMH CaHAOMepCKOM 3CMAH.
B npeACTaBAeHHOM TpyAe aBTop ocHOBbiBaeTca
Hbix B 1947—1954 r r . B AOBonbHO

raaBHUM

o 6 p a 3 0 M Ha

MHoroHHCAeHHofí A H T e p a i y p e

C B O H X

HMeeTCsi

HCC/ieAOBaHHsix, npoBeAeH-

oneHb

Mano

ueHHbix p a ö o T n o

3TOMy B o n p o c y .
MyWCKOH

K O C T K 3 M . JleTOM. B paÔOHHH AeHb, CaHAOMepeu. OAeBaA KOCTIOM UeAMKOM H3rOTOBAGH-

HblH H3 CaMOTKaHHOrO nOAOTHa. 3TOT
K3HH),

3aBH33HHbIX

BopoTHHKOM,

BepeBKOH

HoujeHHOH

(pHC.

HaBbinycK

KOCTHDM COCTOSIA H3
14.) H py6aXM (pHC.
H nepeTsmyToíí

pe>Ke, XOAHAH

H HO,

6 0 C H K O M .

Ha

mew

3TOT KOCTK3M HHOTAa OAeBa.HaCb

pyóaxa

canorn

y o i e H siHTapHoñ H A H

LUHAH

H S T O H K O F O

nbHsmoro

Kopa.nAOBofl 3 a n o H K o ñ p y o a x y

CHTueByio KypTKy, 3acTerHBarouj,yK)C5i Ha n y r o s H U b i
LUeH

KaHMOH. BepXKKDK) OAeWAy COCT3BASÎAa

(pHC.

10.)

CHHero

H A H

H A H ,

cyKMaHa,

KopOTKHe, Hepa3pe3anHbie

B

cyKMaHbi, c r y c T o c ö o p r a T o f i
HanaAH HOCHTb CHHHe
naAbTo (pue.

e. cyKoHHasi
H

T ^ Ô K O H

O T

B T O P O H

H3

S H A H

30.)
n o-

Ha

3acTerHyTyK0
npocropHyio

OÔUJHTasi

B

CTCHÎKOH

6 H A

ynpa-

U,BeTHbIMH UJHypaMH

XIX BeKa

cyKMaHbi

ujHypoB.

LUHAH

CyKMaHbi

ynoTpeÔAeHHe

BOLUAH

H3

6bmn
ôeAbie

(pnc. 17.). B KOHue X I X BeKa

c p a ô p H H H o r o cyKHa Ha o6pa3eu, ropoACKHx

nepenoacuBaA

xo3sieBa oAeBajiH Mexosyro

( P H C .

CLUHTaSi noKpoeM

L U H P O K H M

peMHeM

c

HaöHTbiMH Ha

rB03AHK3MH H KOAeCHK3MH. TOAOBHblM yÔOpOM Mame BCerO 6blAa CHHHH

3a>KHTOHHbie

KpacHoñ

M M

c n a H u e p , T . e.

U B C T H U X

noAOBHHbi XIX Eena

K a n o T b i , H3roTOB.neHHbie H3 TOHKoro

ma

15.).

noAOBHHe

H X O Ô U J H B K O H

YKpameHbi

H M

n o K y r m u x MaTepnfi.

KaMH3eiU,

cepMsira. B n e p B o ñ

nosica.

3aB93biBaAacb

M a c r o BAOAb pa3pe3a e n a n u e p

H A H K P K J H K H .

yKpamaAH

n o a c e . B HaMaAe

H3

H

caHAOMepeu, OAeBaA

nOAOTHSIHaa

16.). B e p x H r o i o OAOKAy KpecTbaHHH

MeTaAAHSeCKHMH
29.).

T .

peme, KopHMHeBoro cyKHa

noAOTHa

CaMOT-

C HH3KHM CT05IMHM

c r one

KaMH3eA3,

H3rOTOBAeHHaSI H3 TOACTOTO 6eAOrO CaMOTKaHHOrO nOJlOTHa (pHC.

i1pa3AHHHHbiñ n a p s A

(pHC.

y

OAeBanw

H O T H

T . e.

C O UJ H B K O H,

pe^eoiKOM.

T e c e M K o ñ . H a r o j i o s y oAeBa/iH conoMeHHyio inAsiny, Ha
HAH,

LUTaHOB, (cAeAaHHblX H3 KOHOneAbHOH
13.)

„ B e u e K A H u y "

(pHC. 9.). I l a p H H

H C M

pOTaTblPKa

H O C H A H

KpacHbie

poraTbiBKH, nacTo yKpaujeHHwe naBAHHbHMH nepbsiMH. B n o c A e A H e ñ ćpa3e cymecTBOBaHHsi HapsiAa B O B c e o ô meM

ynoTpeÔAeHHH
3HMOÍÍ,

B

Ö H A H

K a u i K e T b i (pnc,

10.).

6yAHH HocHAHCb , , 6 o p y x b i " , T . e. BepxHsia oAe>KAa

T O T O

Tasi H3 TOACToro KopHMHeBoro cyKHa. B noBceAHeBHOM y n o T p e ô A e H H H

56

we
6 H A H

noKposi.

H T O H

cyKMaHa,

C L U H -

A-nHHHbie K o w y x H , rAaBHbiM

o ó p a 3 0 M H3 LUKyp MepHbix ö a p a H O B . K o w y x b i y n a p H e ñ B o6uj,eM 6bijiH yKpameHbi
6apaHHiiy

HOCHAM

(oapauiKOByi-o

B o BpeMa CBafleÔHoro
cpapTyKH (pwc. 22 ).
>KeHCKHH
copoHKH u

H Ö H

He

HOCHJ1H.

TOH,

TaK>Ke

„ c T p y

aiacjjepa

op,eBajiH

Hanajie X I X

B

M3 nOKyriHOH

(„6enbiíí

yKpaaieHHoñ

xapaKTepHbie

B. ACTHMM

MaTepHH.

K

p

M

3

K O

U Ł A M K O M

Hapafla

MepsHOK.

nonoAHaAM

3aMy>KHHe

ujKH yKpaiLiajiH

uiHypbi

weHinnHti

B O A O C H

H

KopaAAOB,

3anaCK0H

(nepeflMHKOM),
B HaMajie
OH

nonoTHa.
(pwc.

53.),

C L U H -

X I X B.

cocToaaA H3
3anacKH

K>6KH,

6bi/in

weHCKHñ

flparoueHHOTaMH

JIRDOMMUMH

uBeTHyro

manKy,

T.

njiaTKH imeTaMH. M o j i o f l b i e 3aMy>KHHe weHinHHbi
B .

(BopOT-

H lIBeTHbie HyjlKH OWHBAaAH 3TOT HapaA-

noaCOK

KOTopwe

T o r o UBeTHbie KopceTbi. Bo B T o p o ñ nojiOBHHe X I X

H3 noAOTHa-

C O C T O H A

r o j i o B y n/iaTKOM. CanoT

K0CTH3M0M aBAaAca,

B O P O T H H H K O M )

noAOTHaHbie

BbiujHBKH Ha nuaTKe, „AOKTyLUKe", KpbI3Ke

xapaKrepHyio

HOCHJIH

roAOBe

9.) T . e. ô o u b m o r o HaKHflHoro nnaTKa. H a H O ™ o n e -

H A M TyijjjiH. U,BeTHbie

6aiuMaKH

K O C T I O M

caMOTKaHHOro

H S

(rotJjpHpoBaHHbiM

H

roAOBHoro njiaTKa M , ,jiOKTyujKn" (pue.

caHflOMepHHKH

canAOMepiiiHHbi

paôoHHÎi

W C H C K H H

npa3flHHHHbIM

HHHKe) H COpOHKe (pHC. 54.), pa3H0IlBeTHblñ LUepCTSHOH
UeflocTb

flAa

3aMy>KHHe «eHiUHHbi noKpbiBanH

HapaA"), cflexiaHHbiñ

B U L L I H T O H

BbiiiiMBKOH. H a

poraTbiBKy (pHC. 8.).

B o BTOpOH nOAOBMHe X I X B. 3T0T KOCTrOM 6bIA nOnOAHeH
KSK H K)6Ka,

(nepeflHHKa),
Ba/iH

Eme

MAM

3aB5i3aHHofi TeceMKaMH.

K)6KH,

6 a Ji bi "

H

copoHKH

oôpaAa

M.

K O C K )

manny)

Ha3.

Kan

(pHC.

fleBy-

AeByniKH HafleBajiH

M

pe3KO H3MeHnjica.

KOCTKJM

caHflo-

45.),

KpoMe

HapaA

caHflo-

MepaHOK COCTOajl TOrfla H3 BblLUMBHOM nOJlOTHaHOH COpOMKH (pHC. 35.), C BOpOTHHHKOM HAH Kpbl3KOH, LUHpoKOH

(pue.

KDÔKH

37.), n a u í e B c e r o aMapaHTOBoro (KpacHoro

c cj^HoneTOBbiM

ByujKH oneBa^H UBeTHbie KopceTbi, CTapuine weHuiHHbi
3biBajin caHfloMepaHKH
B 3HMHee BpeMa
oônJHTbiH

6apaujKOM

LuepcTaHoii

UBeTHbie nAaTKH (pHC
on,eBajia

TonCTyro

Bcerfla

OAeBajia

canorw

nna-roK, noKpbiBaromHH

n o npa3flHHKaM

Tojiyö.

3TO

noHTH

KacpTaHax (pue.

B

OÔLUHTOH

MoHOflbie JKeHIUHHbl H fle43.).

Ha

roAOBbi

noBa-

42.).

HieHuiHHa
H

XOAHAM

iiBeTa,

OTTCHKOM)

BHH3y UBeTHblMH TfcCbMaMH H llBeTHOBO (B MHHOM LIBeTe HeM K)ÔKa) nepeflHHKa.

łOOKy, Ha3biBaeMVK) , , U J o p u ,
r

c roAeHHinaMH.

<j)nrypy (pHC

BCKD

34.)

BepxHeñ

BaTHbiñ KacjnaH, Macro
aBjra/ica

O H O K R O H

Kowyx. BoraTbie

M A H

6uno cyKOHHoe najibTO, nonujHToe B a T o ñ

ôapauuKOM, a

VISWÍ

oojibiuofi

xo3afÍKH

ofleBanH

no

6eperaM

o ô u j H T o e TecbMofi u JIM uBeTHbiMH uiHypKaMH. rioflBeHeHHbiH Hapafl 6bin ô e j i o r o uBeTa. H e B e c ï a Ha r o j i o B y
oAeBa^a

ôbiJio

cfle/iaHHbiH

C T P O Í Í H H K ,

B o BpeMa

nocueflHen

yHHHTOweHo.

B O M H U

H3

neHT,

HCHTCHH

riocjieAHHe,

U B Ê T O B

6/ieCTKOB.

H

CaHJiOMepinHHbi

HeMHoroHHCJieHHbie

noflBepr/iHcb

o6pa3Ubi

nepeceJieHHto. Bo/ibiiiHHCTBO

xpaHHMbix

HaxoflHTca nHUJb HecKojibKo 3KCnoHaTOB, no3TOMy peKOHCTpyKUHa

Hapa^oB n o r w ô / i H . B

CaHHOMepcKoro

Hapajia

ce^

My3eax

6bi/ia

CBa3aHa

PncyHOK

C MHOfHMH TpynHOCTHMH.

c n n c o K

h nn

\o c t p ñ u, h

h

Puc.

1.

CaHflOMepcKHH jiaHALua<})T (ripnBHc/iHHbe oKOjio

PHC.

2.

ToHMap H3 J l a r o B a B copoMKe „Ha BbinycK", n e p e B a 3 a H H o ñ BS3aHbiM („fl3aHbiM") noacoM.
na

uexoBOM KyÔKe H 3 1644 r .

PHC.

3.

CaHflOMepcKHe

PHC.

4.

CaimoMepCHHñ KpecTbaHHH,
FpaôoBCKoro

PHC.

5.

B

CaHjiOMepcKMe

6.

ñ . flaTKOBCKHH, caHflOMepcKe,

HapaAbi c cepeflHHbi X I X . B . n o 3.
RpxMBe

ofleTbiñ

flpeBHHx

rio3HaHb

B

46.

Pafl3HKOBcKOMy.

B ,,KaMH3ejiK3'' (KaM3o/i),

S K T O B

1938 r. d p .

KpaKOBe.

yKpauieHHyio

KañMoñ.

riopTcpe/ib

E — 54 H o . 1161.

Hapaflbi. H . ByHiiHu,Ka, M a n a norjieHAOBa Kpy^ecTBa floAbCKero (HarAaAHaa

r i o A b C K o r o KopoAeBCTBa)
PHC.

CaHAOMewa).

CaHAOMepcKHH HapaA-

BapiiiaBa,

1885

Kapîa

r.

n n c a n B . T e p c o H . „ J I K S A noAbCKH" ñ . ToAeMÖeBCKoro,

(j)Hr. 20. „ K a M H 3 e A a " c y Kpa L U eH Ha M M , n e p e n o a c a H H a a Ba3aHMM („A3HHbiM"')

BapiiiaBa

1830

noacoM. M y 3 e ñ

r.,
Ha-

poAHoti KyAbTypbi M MCKyccTBa B BapujaBe. H H B . H o . 2544.
PMC.

7.

CaHAOMepcKHH HapaA — npeAnoAOKMTeAbHü

H3 c e B e p n o r o

pyöewa.

n Mea A

B.

TepcoH

O K O A O

1880 r. M y 3 e ñ HapoAHOH K y j i w y p b i H MCKyccTBa B B a p n i a B e . H H B . H O . 2541.
PMC.

8.

H AtoOAMHCKHe H a p a A « (caHAOMepcKHe

CaHAOMepcKMe

KOBCKMM — npeAnOAOWHTeJIbHO
Haa 0p.
PMC.

9.

P M C . 10.

H3

rOro-BoeroHHoro

B . H a ocHOBaHHH p n e

CaHAOMepcKHH
B.

PaA3HKOBCKOrO. OTKpblTKa, H3A3H-

K a p n o B H i e M . M y 3 e ñ HapoAHOH KyAbTypu H MCKyccTBa B B a p u j a B e . H H B . H o . 2539.

O A O K A M

XIX

— n o A e B o ñ CTOpoHe). ÜHCaA C T . B b m y / i -

Ha OCHOB3HHH pHCyHKa B . 3.

TepcoH

HapaA



O K . 1850 r.

py6e>Ka

caHAOMepcKoñ

oÖAacTM.

fl3MKyB,

ye3A

TapHoSwer,

nOA.

F e p c o H a — p e n p . O. K o A b S e p r o M (JliOA-CaHAOMepcKe, 1865 r. c i p . 20,21),
npeAnoAOWHTeAbHO

H3A-

fla3Hapo.

My3eñ

M S ceBepHoro
HapoAHOH

pyöewa

KyAbTypw

CaHAOMepuiHHbi.
M MCKyccTBa

ÜMCaA

B BapniaBe,

H H B . H O . 2543.
PMC. 11.

THn KpecTbaHHHa

M3 OKpecTHOCTeñ CaHAOMewa. „ O n n c 3eM 3aMeiiiKaAbix nuje3 n o A a K y ß " . ( O n H -

caHHe 3eMeAb. 3aceAeHHbix nonaKaMH), B a p i u a B a 1904 r. T. II c i p . 233. ( 3 . T A o r e p — I I y ö e p b i AK>Ay).
Puc.

12.

Ofle>KAa caHAOMepcKoro

KpecTbaHHHa.

I l n c a A B . TepcoH

OK.

1850 r. H3A,

fla3napo.

My3eñ

Ha-

p o f l H o ñ KyAbTypbi M MCKyccTBa B B a p m a B e , H H B . H O . 2540.

57

PHC.

13.
I.

r i o u p o H My>KCKHX c o p o n e u :
CopoHKa noKposi n p o A O A b H o r o n o H H O .

To/ieMÓMLie, ye3A C S H A O M O K .

1939 r. A — cnepeAH, B —C3aAH, C —

HOCHAH

ee

npHMepHO A O

n o K p o ñ : d — nepeA, d , — 3aA, e — pyKaB, f HaHweT g —

KAHH, h — BOpOT.
II,

P H C . 14.
I,

CopoMKa „ n i i i H p a M K O B o r o " nOKposi. M C T O B , ye3A CaH A O M O K . CnopaAHnecKH
A

— cnepeAH,

B — C33AH,

g

— KAHH, h — BOpOT.

PeKOHCTpynpoBaHHbie

C —

noKpoñ,

d —

nepeA.

HOCHT ee

e — pynaB

á¡ — 3aA,

H ceroAHM.



f

HaHKeía,

LUTaHbi H 3 CaHAOMepuiHHbi.

LUTñHbi 6 o A e e ApeBHero THna, noAOBHHa X I X B . A — B H A cnepeAH, B — c3aAH, C — n o K p o ñ : d —
LUTaHHHbl, e — „UBHKeAb" ( K A H H ) .

II.

LLlTaHbi c KAHHbsiMH KOHiia X I X B . A — cnepeflH,

B — C3aAH, C n o K p o ñ ¡ d —

oiTaHHHbi, d ,



KA H H b 51.
PHC

15.

PHC.

16.

,.KaMH3eAH'" (KaM30Aa). A — c n e p e A , B — c3aAH, C —

PeKOHCTpyHpoBaHHbiñ n o K p o ñ
d —

nepeA, d j

— 3aA, e — SoKOBbie KAHHbsi, f — K J I H H H K H , g

K a n o T a (KanoT) M3 BbiiiiMOHTOBa, ye3A OnaTyB, Han. X X B .
A

— B H A cnepeAH,

B —

g

— nOAMbiUJKa, hi

— cnHHa c noASMH, j —

CyKMaHa (cepMsira) H 3 PerHOHaAbHoro
oKpecTHOCTeñ


B



i
P H C , 17.

C3aAH,

AepeBHH
C



3-ioTa,

,,noKpoñ

ye3A

K>6KH" :

My;esi

H 3 oKpecTHocTeS

Aep.

11TTK

CaHAOMew,


d

3aA, h — cnHHa, j — pyKaB, f —

CepMara

pyKaB, k

nepeA,



PHC

19.

P H C . 20.

3AOT3.

ye3A

U,MeAeBCKHH K o w y x KOHua X I X H A H Ha^aAa

pa3pe3.

pHc.

B



B H A cnepeAH.

CUÍHBKH

He

BHAHO),

CaHAOMew.

H 3 co6paHHÍí

pernoHaAbHoro

My3esi

r.

X X B . ToAeMÓHiie, ye3 CaHAOMew. A — B H A c n e p e A H
nepeA, d —

noAMbiLUKa, h —

cnHHa,

j , —

qacTb oTpe3Ka A O A H H H H nyroBHu,

B H A K o m y x a C 3 3 A H . ToAeMÓHiie, ye3A CaHAOMew. O O T O H . KaMOUKoro, 1952.
06pa3iibi

yKpaLUHBaHHS

MywHHHa

cyKMaH (Bepx.

P H C ) H KaMH3eAb

caHAOMepsm

X I X B . PeKOHcrpyKLU-isi

r.

B Kanoie

TpaAHiinoHHoro

C . í l e n T H L u e B C K o r o , 1951
P H C 22.

K>6KH, f — n e p e A ,

X I X B. A —

nonoBHHa

K A H H (Ha

B O P O T , 1 — 6opT. Ü T p e 3 0 K TKaHH i l — 3aKpbiBaeT

H . KaMOUKoro, 1956
P H C 21.

KAHH

nepeA,

B — C3aAH. C — noKpoR : d. e. i , i¡ — r o ó n a , f —
pyKaB, k —

-

AHHMH L — R

B CaHAOMewe, npoHCxoAHt-uasi BeposiTHo H 3

n T T K B CaHAOMewe. B H A C3aAH. ^ O T O M . MacnHHbCKoro 1954
P H C . 18.

e

— BopoT.

BTopaa
e

noKpoñ:

BOPOT.

..cypAyTOBbiñ" (cropTyMHbiíí) n o K p o í í .

C — n o K p o ñ : d — K¡6KV¡,

B H A c3aAH,

pyKaBa, h

2

PeKOHcrpyHpoBaHHbiH

noKposi,

Has.

X X B . riLUHSbicAaBHue, ye3A OnaTyB. O O T O

r.

cfiapTyii

HOCHMbiñ iuacpepoM

B O BpeMsi

cBaAbóu B X I X H X X B.

fl-o6mHH

BHA. B - K y c o K noAOTHa. C - n o a c o K na3 o u j e B K a : A-yKpaiiieHHe T e c b M o ñ .
u

P H C 23.

M y w H H H a B KanoTe

PHC

KpecTbflHHH B TpaAHUHOHHOH w a n K e ,,poraTbiBKe" H coBpeMeHHOM napsiAe. LLIHTHHKH, ye3A CaHAo-

24.

« e i K . $>OTO
P H C 25.

H a . X X B. riuJH6biCAaBHu,e, ye3A OnaTyB. <1>OTO

flenTyujeBCKoro,

1951

r.

MaHbKOBH", 1954.

MywHHHa c pe6eHKOM B oobiAeHHOH OAewAe

co

BTOpoñ

noAOBHHbi X I X B. ( O K O A O

KpaKOBCKO-caHAOMepcKHñ py6e>K. ñ . F I S T K O B C K H H , CaHAOMepcKe. Flo3HaHb, 1938
P H C 26,

KpecrbHHHH B K o w y x e
MOiiKoro, 1952 r.

P H C , 27.

KpecTbsiHHH B n o A b C K o ñ m a n K e

P H C . 28.

M y w c K H e roAOBHbie y ó o p u A — n a 3 . ,,BciieKAHua", peKOHCTpynpoBaHHasí Ha O C H O B 3 H H H p n c y H K o s
C T . JlHTaHOBHsa, H 3eHKOBwwa, M . ByñiiHLiKOH H Ha O C H O B 3 H H H uyÓKa uexa roHHapoB H 3 J l a r o E a .
B



,,poraTb!BKa",

M 6apaiiiK0B0H

uianKe.

roAeM6Hiie,

ye3A

1860—1870).

r.

CaHAOMew.

CPOTO

H.

Ka-

,,MauerOBKe'' H3 C T O Ó M U C ye3A OnaTyB. <Í>OTO B . Ba38AHxa 1951 r-

HoiueHHasi A O 1914 r. PeKOHCTpyHpoBaHHaa

Ha O C H O B 3 H H H $oTorpacpMH M a H b -

KeBHna.
P H C 29.

f l o K p o H ,,poraTbiBKH", HomeHHoH nOBceMecTHo A O 1914 r. A —

OÓUHH BHA. B —

noKpoñ : C —

AOHblLUKO, d — 6apaUJK0BbIH OKOAblLU, e — ,,KyuoT".
P H C . 30.

O ó y B b , peKOHCTpynpoBaHHasi
H

Ha ocHOBaHHH

AaHHbix,

n o A y n e n H b i x OT canowHHKOB

H3

PbanHCK

CTaHOBa.
..nuiojoBe"

cepeAHHbi X I X B . A —

B H A C O CTopoHbi, B — n o K p o í í .

I.

Canorn

II.

. . B a ó b H c a n o r H " , ciuHBaeMbie n o cTopoHaM, cepeAHHa

X I X B. A —

B H A C O CTopoHbi, B — 3 8 A H S I S Í

sacTb roAeHHLiia, C — n e p e A , cpopMHpyíoulHH nepeAOK, d — nacTHHHo oÓTaHyTasi K O H Í C H ( o 6 o 3 H a n e H o ) .
III.

MymcKHe c a n o r H
HHUIC

C



KOHLia X I X H Han. X X B . , C O LUBOM

C33AH. A —

B H A C O CTopoHbi,

B —

roAe-

nepeAOK;

PHC

31.

OóMaTbiBaHHe

PHC

32.

OÓMaTbiBaHHe H O T H

HOTH

MOMBAOM.
MOMBAKOW.

ToAeMÓMue, ye3A CaHAOMew. CJJOTO H . K a M O L I K H H ,
PacnpüM/ieHne

KOHUOB

COAOMH.

1952.

r o A e M Ó n n e ye3A CanAOMew. <Í>OTO

H . KaMOUKoro, 1952.
P H C 33.

KpecTbHHe H3 caHAOMepcKo-CBeHTOKiiiH>KCKoro py6en<a. >KeHixi,HHbi B nAaTKax, noBa3aHHbix B n e neu

H B CBeHTOKLUHHiCKHX 3anacKax (nepeAHHKax). MyHíHHHbi B caHAOMepcKnx

(KpañHHH c n p a B a ) B , , 6 y p o x e " .
1938, CTp. 46.

58

IUyMCKo, ye3A OnaTyB.

cepMSirax,

ñ . I ~ l 3 T K O B C K H , ,,CaHAOMepcKe",

TpeTHtí

rio3HaHb,

Puc. 34.

CaHflOMepsHe

b npa3ffHHHHbix

H a p s i p a x Han. X X b. PenpoAyKnna

P u c jiK3flo3HaBCTBa nonbcKero. BapiuaBa,
Puc. 35.

Phc.

36-

noKpoH :

h —

nono/i.

d —

I.

PeKOHCTpyHpoBaHHaa AeBH"-:ba copo^Ka.
ripa3AHHHHasi

copoHKa

ujHTbe

i —

MaHweia,

j —

kahh,

C3ap,n,

oÔLUHBKa,

MaHiKeroB,

¿

(,

OKOAonneneBoro")
d —

noKpoñ :

h — ,,nmnpaMKn",

nepeA,


i

noKpos.

e — 3ba,
kam h ba,

f —

j —

noKpoñ.

Psab,

yesft

pyKaBa,

Kpn3a.

g

Cshaomok,



t

Maiwem,

1 — 3acie>KKa

ł —

pyioBa,

PeKOHCTpynpoBaHHsa looks XIX b.. coc. HS n a ™ ,.nynoK" ( n o A O B H H O K ) . A — cnepeAH, B — n o K p o ñ ,
c —

|.

g —

pyKaB,

A B — nepeA h 3aA O A H H a K O B b i . C

,,niiiMpaMKOBoro'

— cnepeAH, B — C3aAH, C —
;

37.

f —

33A,

II.

g- — n o A K A a A K a

38 7,

d, —

nepeA.

rioKpoR coponeK kohLia X I X b.

A

Phc.

ye3A OnaTyB. A — cnepeAH, B —

CopOHKa noKposi npoAonbHoro n o h h o. T p n 3 M K a M e H b
C —

h3 p a ô O T b i : 9\. KapnoBvm, J I k j a .

1905(7), c r p . 131.

. . n y A K a " , c, —

noAOA, d — o6u_iHBKa.

ripa3AHHHHaa 3 a n a c K a

LU,erAHue. ye3fl CaHAOMew. A

— n o A B H H K H , o.j MaJieHbKaa nona. d

d|

38 7. I I . PeKOHCTpyHpoBaHHbiñ ,.4>apTyx"

LUanKa,

b noBceMecTHOM

apymna

nepeflHHK"

OÔLUHBKa. d — M O a H A p o B H A H a a

C

oóluhh

n o K p o / , C — oÔLUHBKa'

bha, B

hhwhssi nacTb 3anacKH.

;!

X I X b. A

o ö l u h h bha, B

KycoK x o A C T a .

OÔLUHBKa TeCbMOH.

ynoTpeÔAeHHH AOHbme,

— „MarepKa", h o c h a h b kdh<hoh CaHAONiep-

D

uiHHe AO 1890 r. PeKOHCTpynpoBaHa Ha o c h o b 3 h h h cpoTorpacpHH R. ílaTKOBCKoro ,,CaHAOMepLU,HHa".
E — coAOMeHHbie
Phc.

39.

yromeHne

yKpaujaromen

H.
40 8.

CnopaAHnecKH BCTpenaeTca h ceroAna. T e p a m o s H u e ye3A CaHAOMew.

nneTeHKa b „ e T b i p e nyAKH", d o ö e u

floH<MHOHHoe
c

LUAanu.
i



b

b

b mHypoBanoM KopceTe

h b coponne

naM30nax. Po pnc. H . JleBHUKoro, „ J I l o a IloAbCKH'

r.

BapmaBe.

nepeA, e —

XopoBOAHHua

MywMHHH

nepBOH noAOBHHbi X I X b.

KyAbTyp

ye3A OnaTyB.

CaHAOMepniHHe.

rotjjpHpoBKofi.

3eHKOBHMa, 1847

I. KopceT

b

MaAa Becb,

HHBeHTapHbiñ

noAMbiLUKH, f —

ye3A

H - p 4416.

cnHHa, g —

Ca h ao mchî. C o ô t b c h nocTb My3ea HapoAHbix

A — cnepeAH, B — C3aAH, C —

nneHHKH, h —

,,Ka/ieTKH"

noKpoñ : d

t. e. Mcluomkh

A-na



xpaHe-

HH5I AeHer.
8. II. KopceT KOHiia X I X b. Bhamhiic, ye3R CaHAOMew. PeKOHCTpynpoBaHHbiH Ha o c h o b 3 h h h
o C T a T K O B . A . — cnepeAH, B
g — n/ienHKM, h —
Phc.

41.

Phc.

42.

B.

JSfo 4416.

„KaAeTKH" t. e. mcluomkh aah xpaHeHHa

O o t o M. M a / i H H C K O r o ,

noAocKH,

TepcoH

h —

noxomaa

Ha

45.

r.

HOLueHHyto

BopoT, k —

ceroAHa

H a TeppnTopHH

b none-

PaAOMCKotí nyuj,M. flncaA

,,Kan" —
MepcKe,

e

-

nosMtiuiKH,

f — cnHHa,

g —

ye3A CaHAOMew. H3 c o ö p a H H 3THorpaq)HHecKoro

cnepeAH, B — c3aAH, C —

— pyKaBa, g, — 6 o p T H K , h —

cnHHa, g

/KeHCKaa o6yBb cepeAHHbi


— nepeA.

X I X b. : JIbiKOBbie AanTH

CaHAOMepcKe, 1865

noKpofi : d, d, —

My3ea

BopoT.
h

TycpAH.

PenpoAyKLiHa

h3

O.

KoAbôepra

r. C T p . 19).
CaHao-

r. CTp. 19).

Phc.

46.

S c k h x nenua c n a n . X X b. P h c . H . KaMouKoro,

Phc

47.

>KeHLUHHa c p e ô e H K O M b o ô b i A e H H o f i

1956.

oAewAe co

II n o n o B H H b i X I X b. (1860—1870 r.) KpsKOBCKo-

CBHAOMepcKHH pyöe>K. fl. naTKOBCKHH, CaHAOMepcKe, no3HaHb 1938
Phc

48.

>KeHLUHHa b n A a w e , no35i3aHHOM

Phc

49.

>KeHLHHHa b n^aTKe. O o t o M , MacAHHCKoro,

r., CTp. 41.

,,b nany" (,,b manKy"). O o t o M. MacAHCKoro,

1953.

1953.

Phc.

50.

>KeHuj,HHa b nAaTKe, 3aBsi3aHHOM C3aflH. FoAeMÔHue, ye3A C b h a o m o k . O o t o H . KaMoiiKoro, 1952

Phc.

51.

npa3AHHK KynaAbi b BwAbxe, ye3fl CaHAOMew, PenpoAyKuna

Phc.

52.

CKe,

1865

TpenaHHe.

AeBymKa

PenpoAyKiiHa
53.

b

paSoneft

54.

OAe>KAe

h

3ariy>KHaa w e H L U H H a

n a p e H b b manne . . p o r a T b i B K e " .

OKpecTHOCTH

H3 O . K o A b ô e p r a (JIkda—CaHAOMepcKe, 1865

BbimnTbiñ bo])othhk weHCKoñ copoKH
O o t o H . KaMOUKoro, 1952

Phc.

r.

h 3 O . K o A b ô e p r a (JIhda — CaHfloMep-

v., CTp. 123).

KacpiaHe. PaAOM —

Phc



nepeA, e — noA-

t o a o b h o h y6op 33My>KHHX meHmHH. PenpoAynuHa H3 O . K o A b ô e p r a (,,/1h<a" —
1865

A

pyKaB,

MecTa npnmHBKH neTe/ieK.

>KeHCKHH KacjjTaH H a n . XX b. HacnaBHue,

(„JIioa"
Phc.

1953

— C 3 a a h , C — nonpoti : d, d,

MbimKH, f —
44.

cnHHa,

p.eHer

ok. 1850 t. My3efí HapoAHOH K y A b T y p b i h H C K y c c T s a b B a p m a B e . H h b . Ho. 2542,

b KpaKOBe. Mhb, h-a 13463. A —
Phc.

yueAeBLunx

noAMbiLUKH, f —

3hmhhh weHCKHÍí KacjjTaH (Han. X X b.). oômnTbiH ö a p a m K O M . HacAaBHLie, ye3A CaHAOMew.
cnepeAH, B

I.

nepeA, e —

CaHAOMepcKHH HapaA — npeAnonołKHTeAbHO H3 c e 3 e p H o r o p y ß e w a . Ü A e q e B a a 3anacKa
peHHbie

43.

noKpoñ : d —

3ejienbiH KopceT, nepBaaa n o A 0 3 H H a X I X b. H 3 c o ö p a H H a My3ea HapoAHbix KyAbTyp b B a p m a B e .
Hhb.

Phc.

— C3aAH, C —

b

cboôoaho

Ko>khbhhllw,

HaôpomeHHOM

ye3A

Cbhaomok.

r., CTp. 169).

H3 lo>khoh CaHAOMepmnHbi. X I X b. PyAa, ye3A CaHAOMew.

r.

BbimHBKa H a n e p e A H e ñ naCTH copoHKH, KOHeu XIX b. PyAa, ye3A CaHAOMew. B C — BbiuiHBKa Ha
nAenax coponeK nepBOH noAOBHHbi X i X b. PeKOHCTpyKLiHa Ha ochob3HHH

phc

H . ByHU,HU,Koro.
59

«

Puc. 55.

fleia/iH
Koro,

PHC

56.

yKpaiiieHHH

cyKMaHU. B . - p y n a B a , c - 6 o p T n o n u

CaHiioMepHHe B n p a 3 A H H H H b i x

HapsiAax,

Ha AO>KHHKax (cpeflH

r o p e u , ,,6aHAOC"). P H C C T . J l e T a H O B H M . fl. riaTKOBCKHH,
Kapią

H BOPOTHHKB, A-KapMaHa.

pHc. H . KaMou-

1956.

1: PacnpocTpaHeHHe

H H X psinoM

c

,,xopoBOAHHueH"—

CaHAOMepcKe, !~Io3HaHb, 1938

caHAOMepcKoro KocriOMa. rpac). H C H O A .

K. B O 3 H H H C K 3

1957

r.

K a p i ą 11: PacnpocTpaHeHHe caHAOMepcKoro K o c r i O M a H e r o r A a B H « x wacTefi. fpacp. HcnoA.
RHaAHTHnecKwe p n c y H K H

BbiKpoeK

rpaab. H c n o A

TaÓAHira

I . CaHAOMepcKHH HapsiA. P H C H . KapoAsw.

Ta6AHiia

I I . CaHAOMepcKHH HapsiA. P H C M . KaponsiK.

r.

K. B o 3 H H H C K a .

B , MenccHep

C O A E P W R H H E

BBeAeHne,

CTp. 3 —

TnaBa

I —

CoBpeMeHHoe

cocTOsiHHe

ITiaBa II. HcTopHwecKHH OMepK pa3BHTH5i caHAOMepcKoro
c a H A O M e p c K o r o HapsiAa, C T p . l l .



caHAOMepcKoro

HapsiAa, d p .

7.

HapoAHoro



TnaBa

caHAOMepcKoro weHCKoro HapsiAa. cBp. 3 0 . — i"AaBa V I ! . FIoApoÓHoe o n n c a H H e
l\naBa



l~AaBa VIII. I~IpoH3BOAHTenH H MaTepnanbi, CTp. 43.

X. X a p a K T e p H C T H K a

HapsiAa,

crp.6. —

PacnpocTpaHeHHe

TAaBa. IV. O ó m e e onHcaHHe c a H A O M e p c K o r o M y n t C K o r o H a p s i A a , C T p . 13.

TAaBa V . l l o A p o ó H o e onncaHHe caHAOMepcKoro MywcKoro HapsiAa, C T p . 16. —
HapsiAa, C T p . 32

III.

H C T O H H H K O B , C T p . 46.



52. — PeecTp HAAiocTpaiiHw, C T p . 53 CoAepwaHHe,

FlpHMeMaHHSi, C T p .

C T p . 55.



ITnaBa V I . 0 6 i i i e e onncaHHe
caHAOMepcKoro

weHCKoro

— I~AaBa IX. YKpaujeHHsi, C T p . 4 4 . —
49,



YKa3aTe.nb

AHTepaTypbi

CTp.

E N G L I S H

S U M M A R Y

On the fertile loess soil i n the vicinity of Sandomierz, which is one of the oldest towns in Central
Poland, a folk costume developped that distinctly cuts off this region from its neighbouring areas (map. 1). The
north- west and south boundaries of this costume's dense distribution are identical with the frontiers of the
archdeaconships in the 14th century — the eastern one is fixed by the river Vistula. The whole area
is situated in the old Sandomierz Land, i . e. in its boundaries from the 12th- 13th century.
The most early information we have about the Sandomierz costume dates from 1644 (fig. 2) and the
first more exact data come from the beginning of the 19th century (Table I). After the abolition of serfdom
in the middle of the 19th century great changes took place (Table II). Towards the end of the 19th and
the beginning of the 20th century this costume began to disappear rapidly, so that only few remainders have
been preserved till now; they are common, for the most part, to other areas. The attempt to revive
the regional women's dress was interrupted by World W a r I I .
Numerous variations of the Sandomierz costume's ornamentation in past times were caused by different factors, such as the influence of the neighbourhood, the industrial development, which once was
intensive in this area, the lack of great estates and so forth. The differences in the garment, caused by the
economic conditions, were rather small in consequence of the relative welfare of the inhabitants of the
Sandomierz Land.
T h i s work is mainly based on the author's own fieldwork undertaken in the years 1947—1954. T h e
literature, though abundant, contains few valuable positions.

M e n s

c o s t u in e

As an everyday work-dress, in summer, a peasant of the Sandomierz region wore a costume made
entirely of homespun linen. It consisted of hemp-cloth trousers, tied with a string (fig. 14) and of a shirt
(fig. 13) (with a low, upright little collar, called ,,oszewka") — worn on the trousers and fastened with
a leathern belt. The shirt was tied at the neck with a red tape. His headwear was a straw-hat and on
his feet he wore top boots, or rather seldom — he walked bare-footed. Sometimes he wore also upon
this costume a waistcoat, cut like a poncho, made of white, thick, homespun linen (fig. 15).
The festive dress was made of thin liuen and of city-bought stuff. A peasant of Sandomierz Laud
wore a shirt fastened with a coral or amber buckle, a spencer, that is a loose, knee-length coat, made
of percale, buttoned or clasped (fig. 4), often embellished with trimmings along the slit. As an overcoat
he used a linen jacket, trimmed with coloured galoous (Table 6) or a ..sukmana", that is a long coat of
cloth. In the beginning of the 19th century these coats were made of dark-blue cloth and rather seldom
of a brown one — embellished by trimmings of coloured galoons. They were short and w ere not cut at
the bodice (fig. 17). Towards the end of the 19th century white coats with many folds in their lower part
came into use. They were embellished with stitching (fig. 16). At the end of the 19th century people began to
wear dark-blue cloaks of thin, factory-made cloth after the fashion of coats worn in the towns. A peasant
tied the overcoat with a broad leathern belt, ornamented with little metal studs and round tinsels. The
most common headwear was a dark-blue four-cornered cap. Well-to-do farmers wore a fur cap, called
..wscieklica" (fig. 9). Bachelors wore red, four-cornered caps often adorned with peacock feathers.
In the last phase of this garment's existence ordinary caps were in common use. (fig. 10).
T

In winter people wore for everyday „boruchy", that is overcoats, made of thick, brown cloth, cut
like „sukmana". Long sheepskin furs, made usually of black sheepskin were also in common use. People
covered their heads with sheepskin or four-cornered caps (fig. 6).
T h e bestmen put for wedding-ceremonies linen aprons, characteristic for the region of Sandomierz (fig. 22)
61

W omen's

dress

S l i l l i n t h e b e g i n n i n g o f t h e 19th c e n t u r y w o m e n ' s w o r k d r e s s c o n s i s t e d i n s u m m e r of a l i n e n s h i r t
a n d of a s k i r t b o u n d w i t h straps. M a r r i e d w o m e n c o v e r e d m o r e o v e r t h e i r h e a d s w i t h a k e r c h i e f . T h e y
w o r e n o boots. T o w a r d s t h e e n d of t h e 19th c e n t u r y t h i s c o s t u m e w a s c o m p l e t e d b y a n a p r o n ( „ z a p a s k a " )
m a d e l i k e t h e s k i r t o f f a c t o r y - m a d e stuff. A . . w h i t e c o s t u m e " m a d e e n t i r e l y of h o m e s p u n l i n e n w a s i n t h e
b e g i n n i n g o f t h e 19th c e n t u r y a f e s t i v e g a r m e n t . I t c o n s i s t e d o f a s h i r t , an a p r o n , a k e r c h i e f o n t h e h e a d
a n d of a „ l o k t u s z k a " . w h i c h w a s a large k e r c h i e f w o r n as u p p e r c l o t h . S a n d o m i e r z w o m e n ' s f o o t w e a r
c o n s i s t e d o f b o o t s o r o f shoes. T h e c o s t u m e w a s a d o r n e d w i t h m a n y - c o l o u r e d e m b r o i d e r i e s u p : n t h e
kerchief, the frill and the shirt, w i t h a coloured w o o l l e n girdle a n d coloured stockings. T h e w h o l e was
c o m p l e t e d b y n e c k l a c e s of c o r a l beads w h i c h w e r e t h e m c s t f a v o u r i t e o r n a m e n t s o f t h e S a n d o m i e r z
w o m e n . M a r r i e d w o m e n w o r e c h a r a c t e r i s t i c m a n y - c o l o u r e d caps, c a l l e d „ k a p " ( f i g . 45), — g i r l s a d o r n e d t h e i r
h a i r a n d k e r c h i e f s w i t h f l o w e r s . Y o u n g m a r r i e d w o m e n a n d g i r l s w o r e also m a n y - c o l t u r e d stays. T o w a r d s
t h e e n d o f t h e 19th c e n t u r y f u n d a m e n t a l changes o c c u r e d i n w o m e n ' s dress. I n t h i s p e r i o d w o m e n ' s f o l k
c o s t u m e i n t h e S a n d o m i e r z r e g i o n c o n s i s t e d of a l i n e n e m b r o i d e r e d s h i r t ( f i g . 35) w i t h a c o l l a r o r a f r i l l ,
a l a r g e s k i r t ((fig. 37) u s u a l l y e m b r o i d e r e d or t r i m m e d w i t h c o l o u r e d tapes i n t h e l o w e r p a r t , a n d of
a n a p r o n , d i f f e r i n g i n c o l o u r f r o m t h e s k i r t . Y o u n g w o m e n a n d g i r l s w ore m a n y - c o l o u r e d s t a y s a n d t h e
T

e l d e r ones — j a c k e t s ( f i g . 42). T h e i r h e a d - d r e s s c o n s i s t e d o f m a n y - c o l o u r e d
I n w i n t e r a w o m a n wore a thick skirt, called „szorc", a wadded

kerchiefs.

jacket, often

with

sheepskin

bor­

d e r i n g a n d a l w a y s t t p boots. T h e upper~clctb.es c o n s i s t e d o f a l a r g e w o o l l e n k e r c h i e f , w h i c h c o v e r e d
a l m o s t t h e w h o l e f i g u r e , or o f a s h e e p s k i n f u r . W e l l - t o - d o f a r m e r - w i v e s w o r e o n f e s t i v e d a y s a „ t c i u b " .
I t w a s a k i n d of a coat of c l o t h , w a d d e d or l i n e d w i t h a s h e e p s k i n a n d t r i m m e d w i t h tapes or w i t h c o ­
l o u r e d s t r i n g s . A b r i d e w a s i n a w h i t e dress f o r h e r w e d d i n g c e r e m o n y . O n h e r h e a d she p u t a „ s t r o j n i k "
m a d e of ribbons, flowers and tinsels.
D u r i n g t h e last W a r t h e p o p u l a t i o n of t h e S a n d o m i e r z L a n d was d i s p l a c e d a n d t h e v i l l a g e s m o s t l y
d e s t r o y e d T h e last, f e w s p e c i m e n of t h e p r e s e r v e d dress d i s a p p e a r e d . I n m u s e u m s t h e r e are b u t f e w
e x h i b i t s , so t h a t i t w a s v e r y d i f f i c u l t t o r e c o n s t r u c t t h e S a n d o m i e r z f o l k c o s t u m e .

L I S T

O F

P L A T E S

rig.

1.

L a n d s c a p e f r o m t h e r e g i o n of S a n d o m i e r z (the V i s t u l a n e a r S a n d o m i e r z ) .

Fig.

2.

Fig.
Fig.

3.
4.

Fig.
Fig.

5.
b.

Fig.

7.

A potter f r o m Ł a g ó w in a shirt p u l i n a manner called „ n a w y p u s t " and tied w i t h a w o v e n
b e l t . D r a w i n g u p o n a t u m b l e r o f a p o t t e r ' s g u i l d f r o m 1644. A . P a t k o w s k i .
S a n d o m i e r z f o l k c o s t u m e s f r o m t h e 19th c e n t u r y . R e p r o d u c e d f r o m E . R a d z i k o w s k i .
Peasant f r o m S a n d o m i e r z i n w a i s t c o a t c a l l e d „ k a m i z i e l a " w i t h t r i m m i n g s . R e p r o d u c e d f r o m
G r a b o w s k i , R e c o r d s o f A n c i e n t A r c h i v e s at C r a c o w E — 2 4 u r 1161.
F o l k c o s t u m e s f r o m S a n d o m i e r z . J . W ó j c i c k a . M a p of t h e K i n g d o m of P o l a n d , W a r s a w 1885.
F o l k c o s t u m e f r o m S a n d o m i e r z . P a i n t e d b y W . G e r s o n , a c c o r d i n g to Ł . G o ł ę b i o w s k i e L u d P o l s k i , W a r s a w 1830 f i g . 20. O r n a m e n t e d . . k a m i z i e l a ' " f a s t e n e d w i t h a w o v e n b e l t . M u s e u m o f F o l k
C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r . i n v . 2544.
F o l k costume f r o m Sandomierz, p r o b a b l y f r o m the n o r t h e r n confines. Painted b y W . Gerson

Fig.

8.

Fig.

9.

a b o u t 1850. M u s e u m o f F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , 1. i n v . 2541.
F o l k c o s t u m e s f r o m S a n d o m i e r z a n d L u b l i n (those f r o m S a n d o m i e r z at t h e l e f t ) . P a i n t e d b y
St. W y c z ó ł k o w s k i , p r o b a b l y a c c o r d i n g to t h e d r a w i n g r,f W . E . R a d z i k o w s k i , c a r d p u b l i s h e d b y
E r . K a r p o w i c z . M u s e u m o f F'olk C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r i n v . 2559
F o l k c o s t u m e s f r o m t h e s o u t h - e a s t e r n c o n f i n e of t h e S a n d o m i e r z r e g i o n . D z i k ó w , t h e d i s t r i c t
of T a r n o b r z e g , 19th c e n t u r y . A c c o r d i n g to t h e d r a w i n g of W . G c r s o u , r e p r o d u c e d b y O . K o l b e r g
( L u d - S a n d o m i e r s k i c . 1865, p a g e 20—21).
Fig.

10.

Fig.

11.

F o l k costume f r o m Sandomierz, p r o b a b l y f r o m the n o r t h e r n confine. Painted b y W . Gerson about
1850, e d i t i o n D a z i a r o , M u s e u m of F o l k C u l t u r e a n d A r t . W a r s a w n r i n v . 2545.
Peasant

from

the

n e i g h b o u r h o o d of S a n d o m i e r z .

„Opis

ziem

zamieszkałych

przez

Polaków",

W a r s a w 1904, v o l . I I , p . 255. Z . G l o g e r , U b i o r y l u d u .
Fig.

12.

A peasant's dress f r o m S a n d o m i e r z . P a i n t e d b y W . G e r s o n a b o u t 1850, e d i t i o n D a z i a r o . M u s e u m
of F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r i n v . 2540.

Fig.

15.

C u t of men's shirts
I . S h i r t o f p o n c h o c u t . G o ł ę b i c e , t h e d i s t r i c t of S a n d o m i e r z . W o r n t i l l a b o u t 1959. A - v i c w o f
t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k , C - c u t : d - f r o n t , d l - b a c k . e-sleeve, f - c u f f . g-gusset, h - c o l l a r .
II. Shirt w i t h shculder-strap (cut called „ p r z y r a m k o w y " ) Mściów, Sandomierz district. Slill w o r n
t o - d a y . A - v i e w of t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k . C - c u t : e - f r o n t , d l - b a c k , e-sleeve, f - c u f f , g-gusset>
h-eollar.

62

Fig.

14.

Reconstructed
I.

t r o u s e r s f r o m t h e r e g i o n of S a n d o m i e r z .

T r o u s e r s o f e l d e r t y p e , f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e 19th c e n t u r y . A - v i e w o f t h e f r o n t , B - o f t h e

b a c k , C - c u t : d-legs, e-gusset.
I I . Trousers
Fig.

15.

with

gores

from

t h e e n d of t h e 19th c e n t u r y . A - v i e w of t h e f r o n t , B - o f t h e

C - c u t : d-legs,

dl-gores.

Reconstructed

c u t of a w a i s t c o a t c a l l e d „ k a m i z i e l a " . A - v i e w of t h e f r o n t . B - o f t h e b a c k ,

d - f r o n t , d l - b a c k , e-side gores, f - l i t t l e gores, g,gl-sleeves,
Fig.

16.

I . Overcoat

called

„kapota"

C-cut:

h-eollar.

f r o m W y s z m o n t o w a , the district of O p a t ó w . C u t for jakets,

t h e b e g i n n i n g of t h e c e n t u r y . A - v i e w of t h e f r o n t . B - o f t h e b a c k , C - c u t : d - c u t o f t h e
e-gore, f - f r o n t , g - a r m - p i t , h - i : b a c k w i t h c o a t t a i l s , j - s l e e v e , k - c o l l a r , L i n e
II. Overcoat

back

called ..sukmana" f r o m the Regional M u s e u m P T T K

from

petticoat,

L-R=slit.

at S a n d o m i e r z , p r o b a b l y o r i ­

ginating f r o m the n e i g h b o u r h o o d of the village Z ł o t o w a , d i s t r i c t of Sandomierz, f r o m the second
half

of

the

19th

centuiy. A-view

of t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k . C - c u t of t h e p e t t i c o a t : d - f r o n t ,

e-gore ( t h e s e a m i n f i g . B is n o t v i s i b l e i . - b a c k , h - s h o u l d e r s , j - s l e e v e . f - f r o n t .
Fig.

17.

O v e r c o a t f r o m t h e n e i g h b o u r h o o d of Z ł o t a , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . F r o m t h e r e c o r d s
nal

Fig.

18.

M u s e u m P T T K at S a n d o m i e r z . V i e w o f t h e b a c k . P h o t . M . M a ś l i ń s k i

of t h e R e g i o ­

1954.

S h e e p s k i n f r o m t h e e n d of t h e 19th o r t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . G o ł ę b i c e , S a n d o m i e r z
district. A - v i e w of the front, B - o f the back, C - c u t : d,e,i,l-petticoat. f-front, d - a r m - p i t , h-shoulders,
j . l - s l e e v e , k - c o l l a r , 1-flap. P a r t I I c o v e r i n g t h e p a r t t o t h e l i n e o f b u t t o n s .

Fig.

19.

V i e w of t h e s h e e p s k i n f u r f r o m t h e b a c k . G o ł ę b i c e . S a n d o m i e r z
f o r o v e r c o a t s f r o m t h e 19th c e n t u r y . R e p r o d u c e d

district. Phot. J . K a m o c k i

Fig.

20.

Ornaments

Fig,

21.

M a n i n garment

b y J. K a m o c k i ,

Fig.

22.

Reconstructed

Fig.

25.

M a n i n „ k a p o t a " f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . P r z y b y s ł a w i c e , O p a t ó w

1952.

1956.

c a l l e d „ k a p o t a " o f t r a d i t i o n a l c u t , f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . P r z y -

b y s ł a w i c e , t h e d i s t r i c t o f O p a t ó w . P h o t . S. D e p t u s z e w s k i

1951.

a p r o n o f a b r i d e s m a n f r o m t h e 19th a n d 2 0 t h c e n t u r y . A - g e n e r a l v i e w , B - p a r t o f

the c l o t h , C - b o r d e r i n g , d - t a p e - b o r d e r i n g .
district. Phot.

D e p t u s z e w s k i 1951.
Fig.

24.

A p e a s a n t i n h i s t r a d i t i o n a l p o u r - c o r n e r e d cap c a l l e d „ r o g a t y w k a " a n d m o d e r n dress. S z c z y t n i k i ,

Fig.

25.

M a n w i t h c h i l d i n e v e r y d a y ' s g a r m e n t f r o m t h e s e c o n d h a l f of t h e 19th c e n t u r y ( a b o u t 1860—1870)

Sandomierz
from

district. Phot. F. M a ń k o w i c z

1954.

t h e c o n f i n e s of t h e C r a c o w a n d S a n d o m i e r z r e g i o n . A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r s k i e ,

Poznań

1958, s. 41.
Fig.

26.

L a n d o w n e r i n sheepskin fur and sheepskin

cap. G o ł ę b i c e , S a n d o m i e r z

district. Phot. J . K a m o c k i

1952.
Fig.

27.

Peasant

with

cap

called „ m a c i e j ó w k a " , from

S t o b i c e , t h e d i s t r i c t of O p a t ó w , p h o t . B . B a z i e l i -

c h ó w n a 1951.
Fig.

28.

M a n ' s h e a d w e a r . A - c a p c a l l e d „ w ś c i e k l i c a " , r e c o n s t r u c t e d f r o m t h e d r a w i n g s b y St. L a t a n o w i c z ,
J. Z i e n k o w i c z . J. W ó j c i c k i and f r o m
B- four-cornered

a t u m b l e r o f a p o t t e r ' s g u i l d at Ł a g ó w .

c a p w o r n t i l l 1914. R e c o n s t r u c t e d

from

a photo b y F . M a c k i e w i c z . C - sheep­

s k i n cap g e n e r a l l y u s e d t i l l n o w . D - cap c a l l e d „ m a g i e r k a " w o r n i n t h e S i u t h o f t h e r e g i o n o f
S a n d o m i e r z t i l l 1890. R e c o n s t r u c t e d

f r o m t h e p h o t o of A . P a t k o w s k i „ S a n d o m i e r s k i e " E F - s t r a w -

hats, still

d i s t r i c t of S a n d o m i e r z ,

w o r n . Gieraszowice, the

g- k n o t w o r k called „ c z t e r y

dudki",

Stobiec, O p a t ó w district.
Fig.

29.

C u t of a f o u r - c o r n e r e d

cap

w o r n g e n e r a l l y t i l l 1914. A - g e n e r a l v i e w , B - c u t , c - b o t t o m , d - l a m b -

s k i n b r i m e-part called „ k u c o t " .
Fig.

50.

Reconstructed

shoes, a c c o r d i n g to i n f o r m a t i o n s

o b t a i n e d f r o m t h e s h o e m a k e r s at I w a n i s k a a n d

7

Staszow a.
I.

B o o t s c a l l e d „ p r z o d o w e " f r o m t h e 19th c e n t u r y . A - v i e w f r o m t h e s i d e , B - c u t ;

II. Woman's

shoes

side, B - b a c k

of t h e b o o t - l e g C - t h e f r o n t , d - b o o t - t r e e . p a r t l y c o v e r e d w i t h

called

„babskie

I I I . Boots c a l l e d „ c h ł o p s k i e " f r o m

buty"

the

end

s e w n f r o m t h e side, 19th c e n t u r y . A - v i e w f r o m
of

the

the

leather.

19th a n d t h e b e g i n n i n g c f t h e 2 0 t h

century

sewn i n the back. A - s i d e - \ i e w . B-boot-leg, C-part called przyszwa.
Fig.

51.

W r a p p i n g of t h e feet w i t h a w i s p of s t r a w a n d t y i n g of t h e leg. G o ł ę b i c e , S a n d o m i e r z d i s t r i c t .

Fig.

52.

W r a p p i n g o f t h e feet w i t h a w i s p of s t r a w a n d s t r e t c h i n g of t h e e n d s of s t r a w . G o ł ę b i c e , S a n d o ­

Fig.

55.

Peasants

Phot. J . K a m o c k i

1952.

mierz district. Phot. J. K a m o c k i

1952.

f r o m t h e c o n f i n e s of t h e r e g i o n S a n d o m i e r s k i e - Ś w i ę t o k r z y s k i e . W o m e n w i t h

kerchiefs

t i e d like a bonnet and w i t h apron u p o n their shoulder M e n i n overcoats c a l l e d „ s u k m a n y " f r o m
the Sandomierz region, the t h i r d ( f r o m the right) i n ..burosza". Szumsko, the d i s t r i c t of O p a t ó w .
A. P a t k o w s k i , Sandomierskie, P o z n a ń
Fig.

34.

Sandomierz

peasants

in

festive

1958, s. 60.

dresses f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . R e p r o d u c t i o n

from J. Karlowicz's L u d . Rys ludozuawstwa polskiego, Warsaw

1905 (?), p . 131.

63

F i g . 55.

Shirt

o f p o n c h o c u t . G r y z i k a m i e ń . O p a t ó w d i s t r i c t . A - v i e w of t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k ,

C-eut:

d - f r o n t - p a r t . d l - b a c k p a r t , f - s l e e v e . g-cuff. i-gusset, j - b o a r d i n g . h - l o w e r p a r t c a l l e d . . n a d o l e k " .
F i g . 5b.

C u t of w o m e n ' s s h i r t s f r o m t h e e n d o f t h e 19th c e n t u r y
I.

A girl's shirt, reconstructed. A B - front a n d b a c k i d e n t i c a l . C - cut

I I . Festive shirt

w i t h s h o u l d e r - s t r a p s . R u d a , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . A - \ i e w of f r o n t , B - o f t h e b a c k .

C - c u t : d - f r o n t , e - b a c k , f-sleeves, g l - c u f f s , g 2 - l i n i n g o f t h e cuffs, h - s h o u l d e r - s t r a p s , i-gussets, j - r u f f
1-gore c a l l e d „ ż a b k a " , l - s e a m o f t h e

sleeve.

F i g . 37.

R e c o n s t r u c t e d s k i r t f r o m t h e 19th c e n t u r y i n f i v e p a r t s A - v i e w o f t h e f r o n t , B - C u t : e - p a r t c a l l e d

F i g . 38.

Festive

„pólka", el-lower part, d-bcrdering.
a p r o n f r o m t h e b e g i n n i n g o f t h e 2 0 t h c e n t u r y . S z c z e g l i e e . d i s t r i c t of S a n d o m i e r z . A - g e -

n e r a l v i e w . B - c u t , C - t r i m m i n g , d l - p a r t s , d2- p a r t c a l l d
F i g . 59.

Leader-woman

F i g . 40.

I . Bodice f r o m

in

bodice

and

„ p ó l k a " , d3~ l o w e r p a r t of t h e

S a n d o m i e r z r e g i o n . A c c o r d i n g to J. L e w i c k i , , L u d P o l s k i " b y J. Z i e n k o w i c z ,
Museum

the

first

half

apron.

shirt w i t h o r n a m e n t e d ruff. M e n i n waistcoats. O k r ę ż n e i n the
of

the

1847.

19th c e n t u r y . M a l a W i e ś , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . F r o m t h e

o f F o l k C u l t u r e i n W a r s a w , n r i n v . 4416. A - v i e w of f r o n t , B - of t h e b a c k . C - c u t : d -

f r o n t p a r t s , e- a r m - p i t s , f- s h o u l d e r - p a r t , g- s h o u l d e r - s t r a p s , h - k a l e t k i .
I I . B o d i c e f r o m t h e e n d o f t h e 19th c e n t u r y . W i l c z y c e , t h e d i s t r i c t o f S a n d o m i e r z . R e c o n s t r u c t e d . A v i e w c f t h e f r o n t B - o f t h e b a c k , C - c u t : d- f r o n t - p a r t s , e- a r m - p i t s , f - b a c k , g - s h o u l d e r - s t r a p s ,
F i g . 41.

G r e e n b o d i c e f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e 19\h c e n t u r y
C u l t u r e i n W a r s a w n r . i n v . 4416. P h o t . M . M a ś l i n s k i

F i g . 42.

Folk costume from
s t r i p e d , l i k e those

h-kaletki.

F r o m the records of the M u s e u m of F o l k
1953.

Sandomierz, p r o b a b l y f r o m the n o r t h e r n confine. Shoulder-apron diagonally
worn

n o w a d a y s i n t h e r e g i o n of P u s z c z a R a d o m s k a . P a i n t e d

by W . Gerson

ab nit 1850. M u s e u m o f F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w n r i n v . 2542.
F i g . 43.

I . Woman's

winter garment

c a l l e d . . k a f t a n " f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 20th c e n t u r y , b o r d e r e d

w i t h lamb-skin. N a s ł a w i c e . Sandomierz district. A - \ i e w

of f r o n t , B - o f b a c k , C - c u t : d,dl- f r o n l -

. p a r t s , e - a r m - p i t s , f - s h o u l d e r , g-sleeve. h - c o l l a r , x - p l a c e s o f f a s t e n i n g t h e h o o k s .
I I . W o m a n ' s ..kaftan" from

the

beginning of the

20th c e n t u r y N a s ł a w i c e . Sandomierz

district.

F r o m t h e r e c o r d s o f t h e E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at C r a c o w n r . i n v . 13463. A - \ i e w o f I h e f r o n t
B - of t h e b a c k , C - c u t : d,dl- f r o n t - p a r t s , e - a r m - p i t s , f - s h o u l d e r - p a r t s . g-sleeves. gl- f l a p , h - c o l l a r .
F i g . 44.

Women's

shoes

from

t h e 19th c e n t u r y .

Reproduced from O. Kolberg's L u d —

Sandomierskie.

H e a d dress of a m a r r i e d w o m a n ( „ k a p " ) R e p r o d u c t i o n f r o m O . K o l b e r g ' s L u d —

Sandomierskie

1865. p . 19.
F i g . 45.

1865, p . 19.
L i g . 46.

P a t t e r n f o r a b o n n e t f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 20the c e n t u r y . D r a w n by J. K a m o c k i , 1956.

F i g . 47.

W o m a n w i t h c h i l d i n e v e r y d a y ' s dress f r o m t h e s e c o n d h a l f o f t h e 19th c e n t u r y ( a b o u t 1860—
1870)

from

Poznań

the

confines

of t h e C r a c o w a n d S a n d o m i e r z r e g i o n . A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r s k i e .

1938, p . 41.

F i g . 48.

W o m a n with a kerchief lied i n a manner

F i g . 49.

W o m a n w i t h kerchief — phot. M . Maślinski

F i g . 50.

W o m a n w i t h a k e r c h i e f t i e d i n t h e b a c k . G o ł ę b i c e , t h e d i s t r i c t of S a n d o m i e r z . P h o t . J. K a m o c k i , 1952

Fig. 51.

St. John's

eve

at

Bilcza.

Sandomierz

c a l l e d ..w c z a p ę " p h o t . M . M a ś l i n s k i

1955.

1953.

district. Reproduction f r o m O . Kolberg's L u d —

Sando­

m i e r s k i e 1865, p . 125.
F i g . 52.

Hackling.

Girl

in

working

dress

a n d m a r r i e d w o m a n w i t h a loose j a c k e t c a l l e d k a f t a n . N e a r

t h e m a b o y w i t h f o u r - c o r n e r e d cap called r o g a t y w k a . N e i g h b o u r h o o d of K o p r z y w n i c a Sandomierz
district. Reproduced from
F i g . 53. E m b r o i d e r e d

O . K o l b e r g ' s L u d — S a n d o m i e r s k i e . 1865, p . 169.

c o l l a r of a w o m a n ' s s h i r t f r o m i h e s o u t h c f t h e

R u d a , i h e d i s t r i c t o f S a n d o m i e r z . P h o t . J. K a m o c k i
F i g . 54.

S a n d o m i e r z r e g i o n . 19 (h c e n t u r y ,

1952

A — E m b r o i d e r y u p o n f r o n t c f a s h i r t f r o m t h e e n d of t h e 19 th c e n t u r y . R u d a , t h e d i s t r i c t o f
Sandomierz. B C - embroidery

upon

shoulder-straps

f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e 19 th c e n t u r y , r e ­

c o n s t r u c t e d f r o m t h e d r a w i n g b y J. W ó j c i c k i a n d W . E . R a d z i k o w s k i .
F i g . 55.

O r n a m e n t s f o r o v e r c o a t s ; a-sleeve. e - c o l l a r . d - p o c k e t . D r a w n b y J. K a m o c k i

F i g . 56.

Peasants f r o m S a n d o m i e r z i n f e s t i v e dresses, h a r v e s t h o m e . ( A m o n g t h e m , n e a r t h e l e a d e r w o m a n ,

:•

highland's

F i g . 57.

Maj).

F i g . 58.

Maj).

„bandos"). Drawn

by

1956.

St. L a t a n o w i e z . A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r s k i e .

Poznań

1938.

C O N T E N T S
I n t r o d u c t i o n , p. 3. C h a p t e r

1. T h e p r e s e n t p o s i t i o n of the S a n d o m i e r z f o l k

H i s t o r i c a l d e v e l o p m e n t of t h e S a n d o m i e r z f o l k

c o s t u m e , p . 7. C h a p t e r I I I .

c o s t u m e , p . 6. C h a p t e r I I .

T h e a r e a a n d d i s t r i b u t i o n of

t h e i n v e s t i g a t e d c o s t u m e , p . 11. C h a p t e r I V . G e n e r a l d e s c r i p t i o n o f m e n ' s c o s t u m e , p . 13. C h a p t e r V . D e t a i l e d
description of m e n s

c o s t u m e , p . 16. C h a p t e r V I . G e n e r a l d e s c r i p t i o n of w o m e n ' s dress, p . 30. C h a p t e r V I I .

D e t a i l e d deseription of Sandomierz

women's

dress, p . 52. C h a p t e r

V E L Producers

a n d m a t e r i a l s , p . 45.

C h a p t e r I X . O r n a m e n t s a n d e m b r o i d e r i e s , p . 44. C h a p t e r X . S o u r c e s a n d t h e i r c h a r a c t e r i s t i c , p . 46. N o t e s ,
p . 49. B i b l i o g r a p h y , p . 52. L i s t o f plates, p . 53. C o n t e n t s , p . 55.

()4

2V>oo'

21°30'

P0D2IAIT

> Krynki

~

ADMINISTRACYJNE •. ' ^ ' ' ' ^ • ^ ' ^ . ' " ^ N W ' ' ' —i
'-.©Ostrowiec "~\ ' "
1

-, A- .iNietyllsko . .-. A..

Bona

L S i *
%
*

<

,.**-.

Kunów

-*wólka Tarłowska
.Brzozowa Julianów
* Słupia i |
Wólka lipowa H.fl

*

m

Teofilowf

*

1

OSTROWIEC
A A
© - . „ R u d a Kościelna /
*•»
"-- ' A . K,.„
Bronisławów
«".M
Bodzechów J_ — < ^
•¿'A'
•Ćmielów/
,
Lasocin
Prusmowice
•/Skała
.':
°
A''. :.. . . II Annopol
Garbacz
?" S" Orocholice *
Wyśzmontów
/ Dfbno V
DObreczna w Mikułowice

.Janików
Czerwona Gora
Jankowice
Linów .
YTruskolas
^
o
z
w
o
j
^
R
u
s
z
k
ó
w
^/przeuszyn
SKOW5
""YWOla IUISZKUW
4ff
13 Wola
O K r a s z k o w ^ « t » OM 4 »

Bidziny A
»Przybysławice . , \ *
. Nieskurzów:ów-» m
v.
^ Podoi
Grochocice. .Jakubowice
>
Lechów,^
Piotrów
S i a r y". £«»Jr?r-> OPATÓW
rzezie
Gierczyce
Pisary.
ZAWICHOST I
5> _
Plucki
£. Piórków*
•Olszowica
Waworkow
•,
•lechóweko •
» .
« .Zerniki
? >
« U i k i s i a . k a D.uza Sobótka arbow "'"Z*
A y - i - " • ' ^ V . taoów Baćkowice"?

Karwów^_^Nik.Mł Daromin Szlachecka
A
V
/ : •Widełki Siad** Wola ł a g o w s k a . . ?
Modliborzyce Malice KościellT^C. Pałaszów" GałkowiceA
.
•ł ,
# * Cisów
A
• GesiceV^<MeczenniceCŁ^—»Dobrp- i f ^ i ^ K / d
H„I, N™*
.Czyzow
A -Wszachow

• Słaboszewice~K4i"L^I^U^iS'!!
Hu a Nowa
.Sadków ( Ś t o b i e c ^
W.os.ow
G o ł e b , ó w ? « 7 V - ^ C i ^ ^ / /
t
Ocieseki
Bardo
A

•••.«. \ .
.Toporów
Lipnik*
Zagrody
Mściow » f
\ ^iKorzenno , .
Zb.elutka ^
•ujazd
Gożlice
^ Zdahów
- w »* 'Makoszyj*|/
- Rebów
51 „ R a - m
. łopatno • Radwan
; • . . • „ „ , Piekary
.Gotebice.
<ł^Kamień
Szumsko.
§
^ Ą
.
S™ekMr.OsoIm
„ . ^ a z o S ^ N o w y
kó?
r 'i
K % r c t ' a ^ ^ » » » ; • ' • . ' " • Bil ?za Zurawica®j
^Rakow
I
.
'i ^ ' Xf"
r Nas.ow,ce»°Swia.n,k,
^SANDOMIERZ
.B
"
?
Samborzec.
«
;
u Ghaócza A- ^ ^
Orugnia
Jurków
ceChobrzanyi
S
ewce
#
/
APolok
\
\ ,., , n
V "C
'"

!
Gorzyczany* .
9/
.
Koryrnica\
'
»Zimnowoda
.Vi
BogorjaSkotnicka ^ ^ W i e l o w i e ś
A '.
« \ *
'i .• ^.Mn^lki '• •
:
5 Dniosice
•t y
I 'Ossówka A
/ • Kotuszow
«
(Szydłów... ^ N '
.
:
Kurozweki
Grabki Duze |
.' Q •
STASZÓW
/
/
/
Rytwiany
Koniemłoty i ..\
' T '"'•^Osieczko^-Ł:
l
a
Tiiklećz^Kłoda *"\ Niekrasow Lipniki_g^
\ luczepy
A •
\
:.l
A.
Zerniki
"'"Trzcianka*
/l" ™
A 1
\
Sichów A-T » \ ; O s a l a » . . s i r ó ż k i i ]
\
Z A S I Ę G UBIORU
• Ruda \:Tursko W k .
>|
\
Niekurza Ł,^/^Keblów
\
SANDOMIERSKIEGO
.A i
\
N
Połaniec s^r Padew Narodowa"
\
Granica zwartego zasięgu stroju
Atubnica »
/f
Gawłuszowice
• Zborów
.wójcza
N
Ruszczą,
™ — — Granica peryferycznego zasięgu stroju
Zuków
Piestrzec
/,
Szewna
, Strupice

ł

D

0 Z A R

A

W

C

r

r

,

g

J a t o w

N l e s k u a ó w N

0 r

1

C 2

v

!

aW0

2 0 W

6

o l , ,

w

7

l w a

i s k a

P

l w a m s k a

ł

Gryzień

Q

D

5 , O W a

a

0

r

t a

W i

Pol

baKietcz

K

M r

5

M

-\ "r.T»V*r*' !«'
W o l a 0 s o w a

Ch

# G ( a r o

k

W

>

K l l n a r ł

M i | Q s 2 e w i c e

K

k

o w

D

m

O W , C

a

•\

U s a

9

h

,

<

aMtt

w
pech
P
c h o w

l

lska

A

Z t o t 3

J u r k ( M

c

e

A

n

< 0

A

-

:

>

D

Solec

ZaDiec

pomorów /

Podział ka 1 : 6 0 0 0 0 0
O

Rataje^

nice


1. Z A S I Ę G
zwartego

UBIORU
zasięgu;

SANDOMIERSKIEGO

cienka

— miejscowości, w których

dane uzyskane d r o g ą p o ś r e d n i ą :
OBJAŚNIENIA

dotyczące

granica
w

XIV—XVI

z XVI w. —

10

15

Km

21°30'

21°oo'

Mapa

5

Ziemi

w. według

linia
autor
H

Gruba linia przerywana j . w . oznacza-gra­

przerywana j . w . — granicę

peryferycznego

— miejscowości, z których

kartonu: Podziały
Sandomierskiej
I . Ladenbergera

w

dane z a c z e r p n i ę t e . z

XII — XIII

„Zaludnienie

powiatów.

literatury.

administracyjne.
w.

. . .

Polski'".

granica

— j —

Rys. K r y s t y n a

archidiakonatów

— granice

— | — g r a n i c a K r ó l e s t w a P o l s k i e g o i G a l i c j i w l a t a c h 1815—1914.
współczesnych

zasięgu.

przeprowadza! badania: £ \ — miejscowości, z k t ó r y c h

Woźnińska.

~ ~

powiatów
granice

21°30

21°00

v

v

Z A S I Ę G UBIORU
I JEGO W A Ż N I E J S Z Y C H
SKŁADNIKÓW
Granica zwartego zasięgu stroju ~~


Granica peryferycznego zasięgu stroju

0
21°0D

M a p a 2.

21 30
J

ZASIĘG UBIORU

SANDOMIERSKIEGO

linia p r z e r y w a n a j . w . , szrafura

zasięg

sandomierskiego w e d ł u g
granatowej

wolutowego. W kartonie

I JEGO WAŻNIEJSZYCH SKŁADNIKÓW.

p i o n o w a , g ę s t a oznacza

p r z e r y w a n a j . w . szrafura s k o ś n a , r z a d k a , oznacza
zasięgu ubioru

Podziatka 1^600000
5
10
15km

rogatywki

zaznaczono

obszar z w a r t e g o z a s i ę g u u b i o r u :

granice peryferycznego zasięgu ubioru.

Oskara Kolberga:
z ..kucotkicm":

zasięg

ubioru

o-o-o-

granica zwartego
zachodnia

granica

zasięgu

linia

— granica
sukmany:

e h a m e ł k i i haftu

sandomierskiego w stosunku do obszaru

R Y S . K r y s t y n a W o ź n i ń s k a , 1957 r.

Gruba

cienka

Polski.

A T L A S P O L S K I C H STROJÓW L U D O W Y C H
składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy
strojów ludowych z całego obszaru Polski.
Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające
monografie poszczególnych strojów.

Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie:
Część

I . POMORZE:
1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki.

Część

I I . WIELKOPOLSKA:
1.
2.
3.
4.

Adam Glapa — Strój szamotulski.
Adam Glapa — Strój dzierżacki,
Adam Glapa — Strój międzyrzecko-babimojski (lubus
Halina Mikułowska — Strój kujawski.

Część I I I . ŚLĄSK:
1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze).
2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński.
3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich.
Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE:
1.
2.
5.
4.

Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej,
Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki,
Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski,
Janina Krajewska — Strój opoczyński.

Część V. MAŁOPOLSKA:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich,
Edyta Starek — Strój spiski,
Franciszek Kotula — Strój rzeszowski,
Franciszek Kotula — Strój łańcucki,
Janusz Świeży — Strój krzczonowski,
Sebastian Flizak — Strój Zagórzan,
Janusz Kamocki — Strój sandomierski.
W druku znajdują się:

1. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski,
2. Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski.

ATLAS POLSKICH
Zasięgi

ubiorów

[Podgórze),
Białej,
12. S t r ó j

w

monografiach

3. Strój rzeszowski,

7. S t r ó j ł o w i c k i ,
pszczyński,

opublikowanych:

4. S t r ó j s z a m o t u l s k i ,

8. S t r ó j d z i e r ż a c k i ,

13. S t r ó j

STROJÓW

pyrzycki,

17. S t r ó j g ó r a l i ś l ą s k i c h ,

9. S t r ó j
14. S t r ó j

1. S t r ó j

LUDOWYCH
górali

szczawnickich,

5. S t r ó j k r z c z o n o w s k i ,
kujawski,

10. S t r ó j

2. S t r ó j

dolnośląski

6. S t r ó j k u r p i o w s k i P u s z c z y
spiski,

11. S t r ó j

łańcucki,

15. S t r ó j

opoczyński,

18. S t r ó j Z a g ó r z a n ,

19. S t r ó j

sandomierski.

piotrkowski,

16. S t r ó j

lubuski,

Cytat

Kamocki, Janusz, “Strój sandomierski /Atlas Polskich Strojów Ludowych,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 30 czerwca 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/5870.

Formaty wyjściowe