Jacek Malczewski - artysta pogranicza dwu kultur / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4

Dublin Core

Tytuł

Jacek Malczewski - artysta pogranicza dwu kultur / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4

Opis

Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.135-137

Twórca

Wisłocki, Seweryn A.

Wydawca

Instytut Sztuki PAN

Data

1996

Prawa

Licencja PIA

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2595

Format

application/pdf

Język

pol.

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:2412

PDF Text

Text

Jacek Malczewski - artysta pogranicza dwu kultur
Seweryn A. Wisłocki

W Muzeum Śląskim w Katowicach miała miejsce wyjątkowo
ważna i znacząca wystawa. Od czerwca do końca września 1996
roku prezentowano dzieła Jacka Malczewskiego ze zbiorów
Lwowskiej Galerii Obrazów. Zaistniało więc w Katowicach
udostępnienie polskiej publiczności znaczącej części dorobku
artystycznego jednego z najwybitniejszych polskich malarzy,
wyłączonego od ponad półwiecza z naszej świadomości kul­
turowej.
Lwowska kolekcja dzieł Malczewskiego jest zbiorem boga­
tym, obejmującym wszystkie okresy jego twórczości. Tworzy ją
68 obrazów oraz 18 rysunków i akwarel. Uprzednio znajdowały
się one w Ukraińskim Muzeum Narodowym we Lwowie,
Muzeum Lubomirskich, w zbiorach Leona Pinińskiego, Kon­
stantego Brunickiego, Bolesława Orzechowskiego, a pojedyn­
cze prace w kolekcjach innych znawców. Warto przypomnieć,
iż podstawą zbiorów Ukraińskiego Muzeum Narodowego we
Lwowie była kolekcja obrazów Malczewskiego zakupionych
i sprezentowanych narodowi ukraińskiemu przez Romana
Aleksandra Marię hrabiego Szeptyckiego, arcybiskupa lwows­
kiego, kościoła grecko-katolickiego. Ten gest wykonany przez
wytrawnego polityka, zawierał w sobie całą świadomość jego
doraźnych znaczeń spektakularnych jak i znaczeń na przy­
szłość. Miał on, w intencji Szeptyckiego, określić, czy wręcz
przypisać Jacka Malczewskiego i jego dorobek artystyczny do
kultury ukraińskiej. Nie należy także zapominać, że jest w nim
również odbicie postawy donatora, jako wyrafinowanego znaw­
cy sztuki.

W świadomości polskiej twórczość Malczewskiego jest perłą
w dorobku naszej współczesnej sztuki. Potwierdza to choćby
ostatnie zdanie noty biograficznej artysty w czterotomowej
Encyklopedii
Powszechnej P W N 1994: „Twórczość M . jest
zaliczana do najwybitniejszych zjawisk nowoczesnej sztuki
polskiej."'
Prawda leży gdzieś w okolicach środka. Sam artysta miał bez
wątpienia pełne poczucie przynależności do narodu polskiego,
co zresztą znajduje dobitne odzwierciedlenie w cyklach obra­
zów o tematyce związanej z polską martyrologią po powstaniu
styczniowym (Niedziela w kopalni 1882, Na etapie 1883,
Wigilia zesłańców 1892), nawiązujących bezpośrednio do twór­
czości Juliusza Słowackiego i Artura Grottga a. Z drugiej strony
jego naturalne związki z Podolem, rodzinne, a raczej rodowe są
oczywiste i bezdyskusyjne.
Ziemie ukraińskie odegrały rolę nie do przecenienia w roz­
woju wczesnej sztuki Słowian Wschodnich. To właśnie tutaj od
końca X wieku, w Rusi Kijowskiej rozwinęła się architektura
monumentalna w bezpośrednim powiązaniu ze sztuką Bizanc­
jum (np. Cerkiew Dziesięcinna X w „ oraz cerkwie w Kijowie
i Czernihowie), a także malarstwo monumentalne i miniaturo­
we. Od X I V wieku sztuka Rusi Czerwonej (w odróżnieniu od
Rusi Czarnej sąsiadującej bezpośrednio z ziemiami litewskimi,
Białorusi oraz obszarem wpływów księstwa suzdalsko-moskiewskiego, czyli późniejszej Rosji), kształtowała się wpływem
sztuki zachodniej. Podole, ziemie halickie i wołyńskie znalazły
się w polskim obszarze artystycznym. Przemiany stylowe

135

И. 3. Jacek Malczewski, „Rycerz i muza", 1903, olej, płótno 49 x75 cm

II. 4. Jacek Malczewski, „Przed modelem", ok. 1960, olej,
płótno 74,5x97.5 cm

znaczone są przez gotyk, renesans i manieryzm {vide: architek­
tura, rzeźba i malarstwo zaistniałe we Lwowie), barok (np.
klasztor w Poczajowie), rokoko (reprezentatywny przykład to
ratusz w Buczaczu) oraz klasycyzm i eklektyzm. Wpływy
kultury i sztuki polskiej sięgały także na pozostałe ziemie
ukraińskie, będące poza polskim terytorium państwowym.
Sztuka ukraińska rozwijała się jednak w oryginalnym, sobie
właściwym wymiarze duchowym i formalnym, kontynuując
własne tradycje ruskie, nawiązując jedynie do elementów
stylów zachodnich, czego znamiennym przykładem jest „barok
ukraiński" - oryginalny, dekoracyjny styl odzwierciedlony np.
przy rozbudowie Ławry Peczerskiej, w Bramie Zaborowskiej
w Kijowie, w ikonostasach itd. W X V I I I wieku na terenie Rusi
Czerwonej rozwinął się pokrewny sarmackiemu - portret
i grafika.
W pierwszej połowic X V I I wieku wpisali się na trwałe do
skarbnicy literatury polskiej dwaj lwowscy mieszczanie: Szymonowicz i Szymon Zimorowicz. Ich poezje, a szczególnie
sielanki są wybornym przykładem stopu kultur polskiej i rus­
kiej. Na początku X I X stulecia zaistniała tzw. ukraińska szkoła
poetów. Nazwa ta określała poetów romantycznych południo­
wo-wschodnich kresów dawnej Polski podejmujących w twór­
czości tematykę związaną z folklorem i dziejami Ukrainy.
Należeli do niej m.in. Antoni Malczewski, Seweryn Goszczyń­
ski i Józef Bogdan Zaleski, tworząc, jak ich ówcześnie nazywa­
no, „trójcę mniejszych w i e s z c z ó w " (w odróżnieniu od M i c ­
kiewicza, Słowackiego i Krasińskiego). Bez wątpienia naj­
wybitniejszym poetą był wśród nich Antoni Malczewski (głoś­
na, kunsztownie napisana powieść poetycka Maria).

w wyprawie archeologicznej do Azji Mniejszej, zorganizowanej
przez Karola hrabiego Lanckorońskiego. Artysta od 1897 roku
był członkiem i współzałożycielem Towarzystwa Artystów
Polskich „ S z t u k a " , w latach 1896-1900 oraz 1912-1921
profesorem ASP w Krakowie, a od 1912 roku piastował godność
rektora Akademii.
Znaczące sukcesy artystyczne osiągnął szybko. Na Pierwszej
Wielkiej Wystawie Sztuki w Krakowie w roku 1887 otrzymał
nagrodę Polskiej Akademii Umiejętności za obraz Na etapie.
W 1891 roku na Międzynarodowej Wystawie Sztuki w Berlinie
otrzymał Złoty Medal I I klasy za obraz Introdukcja,
w rok
później również. Złoty Medal I I klasy na Międzynarodowej
Wystawie Sztuki w Monachium za obraz Śmierć na etapie,
a w osiem lat później Srebrny Medal za Melancholię w Paryżu.
W 1903 roku odbyła się pierwsza indywidualna „Wystawa
Stu Dzieł Jacka Malczewskiego" zorganizowana przez Towa­
rzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych we Lwowie, a następnie
prezentowana w Krakowie i Warszawie.
Jacek Malczewski po śmierci pochowany został w krypcie
kościoła O.O. Paulinów na Skałce w Krakowie, w miejscu
wiecznego spoczynku wybitnych i zasłużonych Polaków.
Artysta uznawany jest za jednego z głównych przedstawicieli
Młodej Polski w jej symbolicznym nurcie sztuki. Nie należy
jednak jego dorobku sytuować wyłącznie w estetyce i filozofii
modernistycznej. Malczewski początkowo malował wiejskie
sceny rodzajowe inspirowane w znacznej mierze folklorem
i pejzażem podolskim, później stworzył cykl obrazów związa­
nych tematycznie z walką o niepodległość Ojczyzny. Były
prace realistyczne, tworzące pełen ekspresji dokument artj*
tyczny martyrologii narodowej po upadku powstania stycz­
niowego. Około 1890 roku zwrócił się w stronę symbolizmu
tworząc własny, odrębny styl. Symbolizm i ekspresja przekazu
zasadzały się na baśniowości, wizyjności mitycznej łączonej
z realizmem detali i poszczególnych m o t y w ó w oraz na opero­
waniu żywą gamą kolorystyczną o dysonansowych zestawie­
niach.

Sytuując twórczość Jacka Malczewskiego na takim, z konie­
czności nader szkicowo zarysowanym tle, można rozumieć
i odczytywać motywy malarskie wywodzące się z tradycji
kulturowej Podola, ich specyficzne znaczenia symboliczne
i metaforyczne wpisane w większość dzieł malarskich tego
artysty.
Studiował w Krakowie w Szkole Sztuk Pięknych u Włady­
sława Łuszczkiewicza, Feliksa Szynalewskiego i Jana Matejki.
To właśnie on pierwszy dostrzegł wielki talent Malczewskiego,
który ostatecznie przeniósł się do jego pracowni. W 1876 roku
artysta wyjechał do Paryża, gdzie przez rok kształcił się w Ecole
des Beaux-Arts u Ernesta Lehmanna. Po powrocie studiował
ponownie u Matejki.
Zgodnie z duchem czasu Malczewski odbył wiele podróży
artystycznych do Włoch. W 1884 r. uczestniczył jako rysownik

136

10

mll|L

W dziesięć lat później kształtuje się ostatecznie i /a.l
stałe miejsce w twórczości Malczewskiego portret. Arty
również w tym przypadku wypracował własną formułę eks
presyjno-filozoficzną. W skrócie można ją określić jako И* '
wanie (najczęściej) półpostaci na tle krajobrazu, z zastoso*^
niem kontrastu nie tylko kolorów, lecz przede wszys^
nastroju w wizerunkach przyrody i człowieka. Człowiek i N
ra. Pogodny pejzaż tworzy kontrast dla powagi człowieka, J -

sla

1

atL1

melancholijnych rozważań. Tak są traktowane liczne autoport­
rety malarza, na których przedstawia się w różnych strojach
i z różnym rekwizytorium znaczących symbolicznie atrybutów.
Lubił przedstawiać się w otoczeniu muz, aniołów, faunów,
rusałek i harpii. Byty fantastyczne na jego płótnach współist­
nieją z bytami realnymi na równych prawach, tworząc amal­
gamat znaczeń nadrealnych, asocjacji kreujących „krajobraz
duchowy" artysty (w przypadku autoportretu), bądź port­
retowanego modelu. W takim samym sztafażu symbolicznym
malarz starał się przekazywać idee, duchowe posłania właściwe
dla czasu, dla epoki, a jednocześnie ponad czasowe, uniwersalistyczne.
Świat ducha i świat materii kreowane są jako jeetność
w osobistej, antropologicznej perspektywie, w wizjach malars­
kich czerpiących jednocześnie z tradycji polskiej, ukraińskiej
i europejskiego dziedzictwa historyczno-kulturowego. Szcze­
gólną rolę odgrywa w nich kobieta personifikująca wielość
znaczeń od metafor potocznych, wręcz banalnych do skom­
plikowanej symboliki metafizycznej. Można domniemywać, że
było to zgodne z duchem sztuki modernistycznej, z jej fascyna­
cją, filozofią i sztuką indyjską, szczególnie tantrą, choć w malar­
stwie Malczewskiego nie ma bezpośrednich, formalnych nawią­
zań do sztuki indyjskiej. M o ż n a jedynie mówić w tym przypad­
ku o pewnym powinowactwie w obrębie ideii kreujących sztukę
na gruncie europejskim w tamtym czasie.
Dla porównania, szczególnie w odniesieniu do sztafażu
symbolicznego wywodzącego się z kultury i mitologii greckiej,
odwołam się do Stanisława Wyspiańskiego. Mam na myśli
projekt kurtyny do teatru im. J. Słowackiego, który Wyspiański
zgłosił na konkurs, a który nie znalazł uznania. Otóż koncepcja
artyslyczno-filozoficzna tego dzieła (zachował się projekt na
kartonie) opierała się na misterium eleuzyńskim, na jego istocie,
czyli micie o śmierci i odrodzeniu w rocznym cyklu procesów
przyrody. Wyspiański jednak w tym przypadku, jak i w innych
dziełach, szczególnie literackich, nie czerpał bezpośrednio

U. 5. Jacek Malczewski, „Trzej aniołowie z Tobiaszem", 1906, olej.
tektura 32.2 x 24,4 cm

11. 6. Jacek Malczewski. „Rycerz". 1904. olej, płótno 182 x 122 cm

z mitologii i filozofii starożytnej. Po odpadnięciu przy eg­
zaminach w państwowej Akademii Sztuki w Paryżu, zapisał się
do „ a k a d e m i i " prywatnej, gdzie Paul Serusier wykładał filozo­
fię propagując Platona i mistrzów szkoły aleksandryjskiej:
Filona oraz Hermesa Trismogistosa, a szczególnie od roku 1889
nową wersję hermetyki głoszoną przez Edourda Schure, autora
dzieła Wielcy wtajemniczeni. Książka ta stała się wręcz Biblią
epoki symbolizmu.
Tadeusz Sinko w swoim czasie wyraził przekonanie, iż.
światopogląd Wyspiańskiego opierał się na trzech źródłach:
doktrynie hermetycznej Schurego, kulturze greckiej i filozofii
Fryderyka Nilzschego. Tak więc wspomniany projekt kurtyny
zawierał posłania symboliczne nawiązujące do greckiego mitu,
ale w duchu interpretacji mającej źródło w Wielkich wtajem­
niczonych.
W tym samym czasie Jacek Malczewski, zafascynowany
również, kulturą grecką, jej przekazem symbolicznym, a także
hermeneutyka głoszona przez Edouarda Schure, wprowadza do
swoich obrazów postacie alegoryczne w rozbudowanych kon­
tekstach symbolicznych. Rebusy symboliczne sytuował w kra­
jobrazie, w architekturze, bądź w ich wybranych elementach,
z terenu zachodniej Ukrainy. Budował przy ich użyciu klimat
obrazu, klimat nostalgii, melancholii, a raczej melancholijnej
autorefleksji tak specyficznej i jedynej w swoim rodzaju, iż.
kojarzy się bezpośrednio ze smutkiem stepowym i ukraińską
dumką.
Eksponowane w Muzeum Śląskim obrazy pochodziły ze
wszystkich okresów twórczości artysty i prezentowały prawie
wszystkie istotne dla niej motywy i oraz wątki tematycznosymboliczne. Ich wybór dokonany przez Igora Chomycza,
kustosza Lwowskiej Galerii Obrazów posiadał bardzo ważną
cechę: był dopełnieniem dzieł Malczewskiego, które są w kraju,
w polskich zbiorach muzealnych i prywatnych. Nie można mieć
pełnego przekonania o wielkości tegoż artysty, bez zapoznania
się ze znakomitą kolekcją Lwowskiej Galerii Obrazów.
Katowickiej wystawie towarzyszył katalog wydany na euro­
pejskim poziomie edytorskim i merytoryczin m. co je-st w znacz­
nej części autorską zasługą Igora Chomycza a także Muzeum
Śląskiego.
Jacek Malczewski Malarstwo, ze zbiorów Lwowskiej Galerii
Obrazów, Muzeum Śląskie, Katowice, czerwiec - wrzesień
1996 r„ komisarze wystawy: Roman Fedyna, Izabela Kanta,
Zofia Krzykowska, aranżacja przestrzenna: A . Cioska, M .
Madej, M . Paluchiewicz.

137

Cytat

Wisłocki, Seweryn A., “Jacek Malczewski - artysta pogranicza dwu kultur / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 6 października 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/11458.

Formaty wyjściowe