-
extracted text
-
Kruševo – pomiędzy świętym miastem macedońskiego nacjonalizmu...
Lud, t. 99, 161
2015
PIOTR MAJEWSKI
Instytut Kulturoznawstwa
Uniwersytet SWPS
Warszawa
KRUŠEVO – POMIĘDZY ŚWIĘTYM MIASTEM MACEDOŃSKIEGO
NACJONALIZMU A PIERWSZYM „ETNOMIASTEM” W EUROPIE
Rozważania zawarte w tym artykule odnoszą się do procesów tworzenia i reinterpretacji krajobrazu kulturowego w macedońskim mieście Kruševo. Analizując ideologiczne funkcje wybranych obiektów architektonicznych, powstałych
w relatywnie krótkim okresie ostatnich pięćdziesięciu lat, staram się pokazać,
w jaki sposób owe „miejsca pamięci” (Nora 2001) były i są wykorzystywane
jako narzędzia służące legitymizacji dwóch różnych systemów polityczno-ekonomicznych. Moim celem jest jednocześnie wskazanie na ewolucję w sposobie
myślenia o tożsamości wspólnoty narodowej. O ile bowiem działania jugosłowiańskich komunistów zmierzały do budowy homogenicznej macedońskiej kultury narodowej, to współczesna macedońska polityka zarządzania krajobrazem
kulturowym jest nie tylko elementem konkretnej ideologii nacjonalistycznej,
lecz stanowi także próbę utowarownienia tożsamości, polegającą na stworzeniu
„marki narodowej”, która miałaby sprzyjać międzynarodowej rozpoznawalności
Macedonii i jej konkurencyjności na globalnym rynku.
Niniejszy artykuł powstał na podstawie danych zebranych w trakcie jakościowych badań terenowych, które prowadziłem w Republice Macedonii od 2009 do
2015 roku1. Podstawowymi metodami były obserwacja uczestnicząca i wywiady swobodne, z wykorzystaniem elementów kwestionariusza. Jednocześnie, aby
możliwa była jak najpełniejsza triangulacja w zakresie metod i danych (Konecki
2000: 85-88), przeprowadziłem analizę treści zastanych, przede wszystkim wypowiedzi macedońskich internautów, informacji z folderów turystycznych, stron
1
Część materiałów wykorzystanych przy pisaniu tego artykułu zebrałem w trakcie realizacji projektu badawczego zatytułowanego „Wizje narodu wśród macedońskich elit politycznych w kontekście
kultury popularnej i życia codziennego. Kulturoznawcza interpretacja dyskursu narodowościowego”.
Projekt ten sfinansowany został ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego (nr umowy
3533/B/H03/2009/37).
162
Piotr Majewski
internetowych, artykułów prasowych i materiałów telewizyjnych promujących
Kruševo oraz opisujących i wytwarzających różne znaczenia jego krajobrazu
kulturowego.
(Nie)dokończony proces budowy macedońskiej tożsamości narodowej
Macedonia nie miała nigdy ściśle określonych granic geograficznych i politycznych (por. Wilkinson 1992; Danforth 1995). Współcześnie nazwa Macedonia
stosowana jest do opisania terytoriów, które wchodziły pod koniec XIX wieku
w skład trzech wilajetów Imperium Osmańskiego, czyli wilajetu kosowskiego
(ze stolicą w Skopju), monasterskiego (ze stolicą w Bitolii) i salonickiego (ze
stolicą w Tesalonikach) (zob. np. Stawowy-Kawka 2000: 5).
W literaturze przedmiotu przyjął się także podział Macedonii na Egejską
(grecką), Wardarską (serbską) i Piryńską (bułgarską). Wynikał on z zajęcia poszczególnych części tego terytorium przez różne państwa bałkańskie, w trakcie
dwóch wojen prowadzonych w latach 1912-1913.
Powstanie Ludowej Republiki Macedonii oficjalnie proklamowano 2 sierpnia
1944 roku, a niecałe dwa lata później nowo powstałe państwo weszło w skład
socjalistycznej Jugosławii. Utworzono je na terytorium, którego granice niemalże w całości pokrywały się z przedwojennymi granicami serbskiej Macedonii
Wardarskiej. Przed powstaniem republiki nie można mówić o istnieniu nowoczesnej macedońskiej tożsamości narodowej. Do połowy XX wieku słowiańscy
mieszkańcy regionu wciąż egzystowali w świecie tożsamości regionalnych i religijnych (Rychlik 2005; Jezernik 2007) albo też – ze względu na politykę narodowościową Bułgarii, Serbii i Grecji – deklarowali się jako Bułgarzy, Serbowie
lub Grecy.
Niemalże natychmiast po zdobyciu władzy, jugosłowiańscy komuniści rozpoczęli proces modernizacji społeczeństwa, którego celem było zastąpienie istniejących identyfikacji tożsamościowych poczuciem przynależności do narodu
macedońskiego. Najpierw, już w 1945 roku, zdefiniowano i wyodrębniono terytorium narodowe oraz zamieszkujących je ludzi za pomocą kategorii lingwistycznych2. Następnie, przy znacznym udziale historiografii oraz zinstytucjonalizowanego folkloru, zdefiniowano Macedończyków w kategoriach narodowych
i etnicznych:
2
Efekt działań, które doprowadziły do kodyfikacji języka macedońskiego, pokazuje, że konkretna
forma tożsamości narodowej i jej poszczególne elementy są zazwyczaj narzucane siłą, czego ilustracją jest triumf – poniekąd sztucznie wykreowanych – języków narodowych (Hobsbawm 2010: 59-71).
Tworząc powszechnie obowiązującą normę języka macedońskiego, znacznie zbliżoną do języka serbskiego, dopuszczono się manipulacji i odrzucono wiele z tradycji wcześniejszego piśmiennictwa, ponieważ wykazywało ono zbyt bliskie pokrewieństwo z literackim językiem bułgarskim.
Kruševo – pomiędzy świętym miastem macedońskiego nacjonalizmu...
163
Folklor był kluczowym stymulatorem stopniowego konstruowania macedońskiej
tożsamości narodowej oraz tożsamości nowego państwa. Był on zawsze ściśle powiązany z polityką i ideologią oraz brutalnie wykorzystywany do politycznych
celów. Potrzeba folkloryzacji tożsamości prowadziła do tego, że dla określonych
celów konstruowano wiele, w rzeczywistości nieistniejących, folklorystycznych
artefaktów (…) [w ten sposób – P.M.] nie tylko instytucjonalizowano macedońską
tożsamość etniczną, ale także była to strategia, za pomocą której odrzucano i negowano wcześniejsze tożsamości (Lafazanovski 2009: 40, 42).
Podstawowym i najważniejszym celem tych działań była nie tylko budowa
macedońskiej kultury narodowej (por. Gellner 1991), lecz także stworzenie wyrazistych „znaków diakrytycznych”, które pozwoliłyby Macedończykom odróżnić się od innych bałkańskich narodów i wspólnot etnicznych. Co dla przypadku
macedońskiego charakterystyczne, to fakt, że komunistom udało się w jednej
narracji tożsamościowej harmonijnie połączyć ideę rewolucji społecznej i wspólnoty południowosłowiańskiej z programem wyzwolenia narodowego.
Wystąpienie Macedonii ze struktur Jugosławii w 1991 roku nie miało tak dramatycznego charakteru, jak uzyskanie niepodległości przez inne republiki wchodzące w skład federacji. Jednak także w tym przypadku „podkreślano znaczenie
grup etnicznych jako oczywistej kategorii uzasadniającej tożsamość i działanie”
(Lavrence 2007: 99).
W pierwszych wielopartyjnych i wolnych wyborach parlamentarnych, przeprowadzonych jeszcze ogłoszeniem deklaracji niepodległości, zwycięstwo odniosła
prawicowa partia VMRO-DPMNE3. Jednocześnie po raz pierwszy w historii do
parlamentu dostały się ugrupowania albańskie, które zaczęły domagać się zwiększenia kolektywnych praw mniejszości narodowych, a nawet federalizacji nowego
państwa. Procesy te sprawiły, że arenę polityczną zdominował dyskurs nacjonalistyczny. Wpływ na ten stan rzeczy miały jednak nie tylko wewnętrzne stosunki
międzyetniczne (przede wszystkim konflikt albańsko-macedoński, który doprowadził do wybuchu wojny domowej w 2001 r.), lecz także relacje Republiki Macedonii z sąsiednimi państwami. Pomimo że Bułgaria uznała niepodległość Republiki
Macedonii już w styczniu 1992 roku, to bułgarskie władze zaprzeczały istnieniu
narodu i języka macedońskiego. Z kolei Serbia była jedyną jugosłowiańską republiką, która przez kilka lat oficjalnie nie akceptowała istnienia Republiki Macedonii. Natomiast Grecja wciąż nie uznaje państwa macedońskiego pod jego konstytucyjną nazwą, choć negocjacje w tej sprawie trwają od 1992 roku:
Dla Aten problem macedoński istnieje jedynie w kategoriach przywłaszczania sobie przez ludność słowiańską ich historii, kultury, tradycji, a przede wszystkim
3
Pełna nazwa tego ugrupowania to: Wewnętrzna Macedońska Organizacja Rewolucyjna – Demokratyczna Partia Macedońskiej Jedności Narodowej (mac. Vnatrešna makedonska revolucionerna organizacija – Demokratska partija za makedonsko nacionalno edinstvo).
164
Piotr Majewski
nazwy – Macedonia. (…) Według Greków pojęcie Macedonii zarezerwowane jest
wyłącznie dla mieszkańców greckiej Macedonii (Egejskiej), natomiast używanie
go przez ich północnych sąsiadów jest błędnym łączeniem elementu słowiańskiego
z kulturą antyczną (Stawowy-Kawka 2008: 204).
W 2006 roku, wraz z ponownym zwycięstwem wyborczym partii VMRO-DPMNE i objęciem stanowiska premiera przez Nikolę Gruevskiego, nastąpiła
zmiana paradygmatu polityki historycznej państwa. Nowy szef rządu zainicjował
wieloaspektowy proces „antykwizacji” macedońskiej tożsamości (por. Dimova
2013), który ma kilka celów. Pierwszym z nich jest utrwalenie ahistorycznej doktryny, według której etniczni Macedończycy są nie tylko potomkami Słowian,
lecz również antycznych Macedończyków. Jej podstawowe założenia uwiarygodniać mają linearną interpretację wielowiekowej historii macedońskiego narodu, a ich prawdziwość wciąż potwierdzana jest przez przychylnych władzy
archeologów, historyków, etnografów czy lingwistów. Drugim zaś celem tego
procesu jest próba konstrukcji „marki narodowej”, która przyczyni się do poprawienia międzynarodowego wizerunku Macedonii i podniesienia jej rangi (por.
Graan 2013: 161-162; Majewski 2013: 279-280). Cel ten ma zostać osiągnięty
poprzez promowanie republiki w europejskich i światowych mediach oraz kreowanie nowych miejsc pamięci i atrakcji turystycznych. Przykładem tych ostatnich działań jest realizacja projektu urbanistycznego „Skopje 2014”4 i inne trwałe
ingerencje w krajobraz kulturowy kraju. I wreszcie, kolejnym i równie istotnym
celem polityki antykwizacji jest wielowymiarowe dyskursywne i fizyczne zagarnięcie historycznej i geograficznej przestrzeni Macedonii oraz marginalizacja wszystkich, którzy nie chcą lub nie mogą definiować się w sposób narzucony im przez rządzących (bądź manifestują swoje własne tożsamości i poglądy,
które pozostają w opozycji wobec narracji tożsamościowej wspieranej przez
władze). Chodzi tu zarówno o obywateli Republiki deklarujących się jako Albańczycy, którzy według różnych obliczeń stanowią od 20% do 30% populacji kraju, oraz innych przedstawicieli mniejszości narodowych i konfesyjnych,
jak i wszystkich tych, włączając także etnicznych Macedończyków, którzy definowani są przez reżim jako polityczni czy ideologiczni przeciwnicy premiera
Gruevskiego.
4
W ramach wciąż jeszcze realizowanego projektu urbanistycznego „Skopje 2014”, w ścisłym centrum macedońskiej stolicy zbudowano w stylu „neoantycznym” ponad 20 monumentalnych budynków
użyteczności publicznej, ponad 50 pomników, kilka hoteli, dwa mosty, na których ustawiono ponad 50
rzeźb, cerkiew, łuk triumfalny, dwa galeony oraz karuzelę (koło diabelskie). Jednocześnie renowacji
poddano kilkadziesiąt budynków. Polega ona przede wszystkim na „doklejaniu” do nich neoklasycystycznych i neobarokowych fasad (zob. Dimova 2013; Majewski 2013; Milevska 2014).
Kruševo – pomiędzy świętym miastem macedońskiego nacjonalizmu...
165
Kształtowanie krajobrazu kulturowego a proces konstruowania
marki narodowej
Nacjonalizm, często w swych funkcjach porównywany do religii (np. Arnold
2006), nie potrafi obyć się bez licznych „miejsc świętych”, takich jak pomniki,
pola bitew czy groby bohaterów. Są one narzędziami służącymi kształtowaniu
krajobrazu kulturowego, rozumianego jako wynik przekształcania naturalnej
przestrzeni geograficznej przez grupę kulturową. W efekcie tego procesu krajobraz staje się istotnym czynnikiem konstruującym symboliczne wyobrażenia jej
tożsamości zbiorowej (por. Traba 2002). Jak twierdzi Michael Billig:
Narodowość (…) obejmuje specyficzne wyobrażenie sobie konkretnego rodzaju
wspólnoty zakorzenionej w konkretnym rodzaju miejsca. Nacjonalizm (…) nigdy
nie funkcjonuje „poza geografią”. Ale ta geografia to nie tylko geografia czy fizyczne położenie: narodowe miejsce musi być wyobrażone, podobnie jak to jest
w wypadku narodowej wspólnoty (Billig 2008: 34-35).
W ramach tego procesu konstruowana jest także tożsamość przestrzenna, której istnienie w znacznym stopniu przyczynia się do integracji systemów społecznych i powstania lojalności grupowych (Łukowski 2002: 86). Bohdan Jałowiecki
pisze: „Przestrzeń jest nie tylko aktualnym komunikatem, ale trwałą pamięcią
społeczeństwa” (Jałowiecki 1985: 132).
Dzięki konstruowaniu krajobrazu kulturowego za pomocą architektonicznych
nośników pamięci zbiorowej (Golka 2009: 67-121) możliwe jest inicjowanie,
generowanie i sterowanie tożsamością i świadomością przestrzenną (Łukowski
2002: 85). Jednym z elementów tego procesu jest wytwarzanie identyfikacji
członków wspólnoty wyobrażonej (zob. Anderson 1997) z – często dla nich abstrakcyjnym – terytorium narodowym, czyli konstruowanie „ojczyzny ideologicznej” (Ossowski 1967: 203). Jak twierdzi Wojciech Łukowski:
Kluczowe znaczenie w procesach tworzenia ojczyzny posiada kategoria przestrzeni społecznej. (…) Przestrzeń staje się ojczyzną wtedy, gdy pojawia się identyfikacja z obiektami ją wypełniającymi. (…) ta przestrzeń-krajobraz oprócz warstwy
symbolicznej posiada znaczenie instrumentalne, polityczno-strategiczne i społeczno-kulturowe. (…) Winniśmy zdawać sobie również sprawę z tego, że jest ona
podatna na ideologizację i funkcjonalizację (Łukowski 2002: 74-75).
Każde państwo musi wciąż odnawiać i potwierdzać swoją tożsamość
i wszechobecność. Jednym z niewielu obszarów, nad którym władza państwowa
ma niemalże nieograniczoną kontrolę, jest krajobraz kulturowy, a zwłaszcza pejzaż architektoniczny. Aby rządzący mogli utrzymać swą dominującą pozycję, ich
obecność musi się nieustannie manifestować. Dlatego też każda władza pragnie
166
Piotr Majewski
„odcisnąć znaczenie na krajobrazie” (Edensor 2004: 66), a ingerencje te są ważnym elementem aparatu „przemocy symbolicznej” (Bourdieu 2005).
We współczesnym świecie, zdominowanym przez neoliberalną gospodarkę
rynkową, tworzenie krajobrazu kulturowego lub jego reinterpretacja coraz częściej postrzegane są jako narzędzia służące konstruowaniu marki narodowej
(ang. nation branding). Celem kreacji pozytywnego i atrakcyjnego wizerunku
narodów, grup etnicznych czy państw – na czym polegać ma nation branding
– jest stymulowanie rozwoju ekonomicznego, który ma być osiągnięty dzięki
zwiększonym przychodom z turystyki i zewnętrznych inwestycji. Według zwolenników tego „technokratycznego paradygmatu” (zob. Kaneva 2011: 119-120),
tworzenie marki narodowej powinno wykorzystywać istniejące elementy kultury,
a nawet je kreować. W ten sposób proces ten upodobnia się do konstruowania
tożsamości narodowej za pomocą „wynalezionych tradycji” (Hobsbawm 2010),
gdyż równie często wykorzystuje krajobraz kulturowy jako „przestrzeń wystawienniczą” dla promocji swoich „produktów” (Edensor 2004: 221-226; Skoczylas 2014: 25-61). Jak ujmuje to Simon Anholt: „można budować dziedzictwo, wynajdywać atrakcje, tworzyć miejsca, które staną się magiczne” (Anholt
2007: 104).
Wielu badaczy twierdzi, że proces tworzenia marki narodowej, będący częścią „gospodarki tożsamościowej” (określanej także jako „przemysł etniczny”
lub „przemysł tożsamościowy”), prowadzi do takich zjawisk, jak komercjalizacja tożsamości etnicznych i narodowych, utowarowienie różnicy i odmienności
kulturowej, banalizacja i esencjalizacja kultury (por. Jaskułowski 2014: 74-76),
a w ostatecznym efekcie do zamierania jej tradycyjnych oraz „autentycznych”
elementów.
Jednocześnie jednak, o czym przekonująco piszą John L. Comaroff i Jean Comaroff, gospodarka tożsamościowa coraz częściej staje się głównym bodźcem
do procesu rekonstrukcji tożsamości: kultury „skazane na wymarcie” zaczynają uzyskiwać „podmiotowość” i „historię”, grupy etniczne i narody są w stanie
zachować spójność społeczną i reprodukować swą odmienność kulturową, a wielu ludzi żyjących do tej pory w skrajnie trudnych warunkach ekonomicznych
zdobywa niezależność finansową. Jak piszą autorzy, odwołując się do argumentacji Tswagare Namane i Phillipa F. Xie:
Komercjalizacja tożsamości (…) niekoniecznie obniża jej jakość lub redukuje ją
do zwykłego towaru. Wręcz przeciwnie (…), stanowi również sposób na refleksję,
na autokreację (…) ponieważ: (a) „utowarowienie niekoniecznie niszczy wytwory
kultury”, a zarazem (b) „kultura i turystyka mogą stać się nierozdzielne”, to (c)
„utowarowienie kultury” jest często „pozytywnym mechanizmem poszukiwania
autentyczności”, środkiem dążenia do „prawdziwego ja” indywidualnego i zbiorowego „poprzez przyswajanie sobie stanu minionego” (Comaroff, Comaroff
2011: 16-17).
Kruševo – pomiędzy świętym miastem macedońskiego nacjonalizmu...
167
Kruševo – święte miasto macedońskiego nacjonalizmu
Kruševo to miasto położone w południowo-zachodniej Macedonii. Obecnie
ma ono około 2-3 tys. stałych mieszkańców, choć według ostatniego oficjalnego spisu powszechnego przeprowadzonego w 2002 roku zamieszkiwało je 5330
osób (4273 z nich deklarowało się jako Macedończycy, a 1020 jako Wołosi).
W czasie powstania ilindeńskiego, które wybuchło 2 sierpnia 1903 roku, Kruševo było przez 10 dni „stolicą” Republiki Kruszewskiej. Powstanie, oceniane
jako największy zryw rewolucyjny wymierzony przeciwko okupacji osmańskiej w macedońskiej historii, zostało krwawo stłumione przez sułtańskie wojsko. Przed jego wybuchem Kruševo było zamieszkane przede wszystkim przez
zhellenizowaną ludność wołoską, osoby deklarujące się jako Grecy oraz macedońskich Słowian, którzy najczęściej określali się jako Bułgarzy, co jednak nie
zawsze oznaczało ich przynależność narodową, lecz raczej podległość wobec
bułgarskiej organizacji kościelnej – egzarchatu. Powstanie zorganizowane zostało przez Wewnętrzną Macedońską Organizację Rewolucyjną, w której ramach
funkcjonowało wiele, często zwalczających się nawzajem, frakcji. Jedną z nich
byli tak zwani macedoniści, którzy twierdzili, że macedońscy Słowianie stanowią odrębny naród. Jeszcze inne poglądy na sprawę macedońską mieli „autonomiści”, dowodzący, że choć Macedończycy są częścią narodu bułgarskiego, to
posiadają swoją regionalną specyfikę. W opozycji do „macedonistów” i „autonomistów” występowali bojownicy, którzy wierzyli, że Macedończycy są po prostu
zachodnimi Bułgarami.
Powstanie ilindeńskie zaczęło zajmować ważne miejsce w nacjonalistycznej
mitologii Macedończyków już w pierwszej połowie lat 50. XX wieku, kiedy to
komunistyczne władze postanowiły wynieść do rangi bohaterów narodowych
jego uczestników, dyskredytując w ten sposób narracje mówiące o ich bułgarskości. W 1953 roku, w ramach procesu narodowej sakralizacji Kruševa i jego
przestrzeni, wybudowano w obrębie miasta Muzeum Powstania Ilindeńskiego
i Republiki Kruszewskiej. Jednak intensyfikacja działań zmierzających do wpisania wydarzeń z 1903 roku w konstruowaną właśnie oficjalną wersję przeszłości
narodu macedońskiego nastąpiła dopiero pod koniec lat 60. XX wieku. W 1969
roku prezydent Jugosławii Josip Broz Tito zaakceptował plan budowy „miejsca
pamięci” nazwanego „Ilinden”. W ten sposób jugosłowiański przywódca postanowił jeszcze silniej podkreślić odrębność narodu macedońskiego od innych południowosłowiańskich nacji (Brown 2003: 156).
Budowę kompleksu Ilinden zakończono w 1974 roku. Jego centralnym
elementem architektonicznym jest mauzoleum Makedonium, zlokalizowane na górującym nad miastem wzgórzu Gumenje. W jego wnętrzu, pełniącym
jednocześnie funkcje wystawowe i „sakralne”, przechowywane są prochy Nikoli
Kareva, prezydenta Republiki Kruszewskiej, zabitego przez Turków w 1905 roku
168
Piotr Majewski
w miejscowości Rajčani położonej około 200 km od Kruševa. Szczątki autora
„manifestu kruszewskiego”, konstytucji wzywającej mieszkańców Macedonii do
walki z osmańską okupacją i projektującej republikański ustrój przyszłego państwa, przeniesione zostały do Kruševa w 1953 roku w ramach obchodów 50-lecia
powstania ilindeńskiego. W mauzoleum umieszczono je zaś dopiero 11 kwietnia
1990 roku, tuż przed ogłoszeniem macedońskiej deklaracji niepodległości. Praktyki te potwierdzają aktualność myśli Mircei Eliadego, który przekonywał, że
mityczni herosi potrafią „kontynuować” swe czyny także po śmierci:
Ich szczątkom przypisywane są groźne, magiczno-religijne moce. Ich groby, relikwie, cenotafy oddziaływają na żywych przez wieki. Można więc powiedzieć,
że herosi zbliżają się do boskiej kondycji dzięki śmierci: cieszą się trwaniem pośmiertnym niemającym granic, które nie jest ani egzystencją utajoną, ani też czysto duchową, lecz szczególnego rodzaju przetrwaniem, ponieważ uzależnionym od
szczątków, śladów albo symboli ich ciała (Eliade 1988: 201).
W odległości około 400 metrów od mauzoleum zbudowano tak zwaną pierwszą platformę. Według założeń autorów projektu, służyć miała ona jako miejsce
szeroko pojętej działalności artystycznej. Po obu stronach głównej alei, prowadzącej od platformy do Makedonium, umieszczono zespół rzeźb o nazwie „Skruszone kajdany”. Następnym, środkowym elementem kompleksu jest owalna
przestrzeń wydzielona murem, którą nazwano kryptą. W jej obrębie umieszczono
58 tablic z brązu, wieńczących betonowe słupki, które przypominają wyloty armatnich luf. W celu „uhasłowienia” pamięci kulturowej wygrawerowano na nich
imiona i nazwiska selektywnie wybranych bohaterów oraz ważnych dla narodu
miejsc, wydarzeń, organizacji patriotycznych, a nawet tytułów książek. Istotny
dla analizy sposobu konstruowania „nacjonalistycznej geografii” wydaje się fakt,
że aż 19 z tych tablic odwołuje się do lokalizacji przestrzennych (są nazwy miejscowości i wydarzeń, które odbyły się w określonych miejscach). Jedna z nich
znajduje się na terytorium dzisiejszej Rosji, a pozostałe w granicach niegdysiejszej osmańskiej Macedonii, a współcześnie w Albanii, Bułgarii, Grecji i Republice Macedonii. W ten sposób skonstruowana została mentalna mapa, wpisująca
się w koncepcję Wielkiej Macedonii, w skład której wchodzi cały macedoński
region geograficzny.
Ostateczny wygląd mauzoleum, jak i dobór osób, wydarzeń, miejsc i przedmiotów upamiętnionych w przestrzeni krypty, wywołały w macedońskim
społeczeństwie liczne kontrowersje (Brown 2003: 165-170). Z jednej strony,
ówczesnym kręgom decyzyjnym zależało, aby w ramach kompleksu upamiętnić
nie tylko „czyn powstańczy” z 1903 roku, lecz także inne wydarzenia z „rozrastającej się” macedońskiej przeszłości. Z drugiej zaś, nie chciano przystać na
żądania „maksymalistów”, czyli upamiętnienie całościowej – odwołującej się już
do średniowiecza, ale jeszcze nie do czasów antycznych – przeszłości narodu.
Kruševo – pomiędzy świętym miastem macedońskiego nacjonalizmu...
169
Projugosłowiańska cześć macedońskiej elity obawiała się bowiem, iż zbyt „szerokie” upamiętnienie mogłoby osłabić propagandową narrację, w której działalność komunistycznych partyzantów, walczących w trakcie II wojny światowej
z niemieckimi i bułgarskimi okupantami, przedstawiana była jako najważniejszy
czynnik pozwalający Macedończykom wybić się na niepodległość. W ostateczności zdecydowano się więc na rozwiązanie kompromisowe. W jego wyniku
w przestrzeni krypty pojawiły się „figury pamięci” związane z drugą połową
XIX wieku i pierwszym dwudziestoleciem wieku XX. Dzięki temu udało się
przedstawić historię Macedończyków w taki sposób, aby wykazać, że powstanie
macedońskiego państwa w 1944 roku nie było wynikiem arbitralnej decyzji Tity,
lecz uwieńczeniem niemal stuletniej walki macedońskich Słowian o ich prawo do
politycznego samostanowienia.
Także w następnych latach kontynuowano proces narodowej „sakralizacji”
przestrzeni Kruševa. W 1983 roku powstał monumentalny pomnik o nazwie
Niedźwiedzi Kamień, który stał się wkrótce równie ważną, co kompleks Ilinden
sceną uroczystości związanych z obchodami kolejnych rocznic powstania ilindeńskiego. Z kolei w 1988 roku otwarto Muzeum Walki Narodowowyzwoleńczej, w którym znajdują się eksponaty mające świadczyć o zaangażowaniu Macedończyków w walkę przeciwko niemieckim nazistom i bułgarskim faszystom
w latach 1941-1945. W efekcie tych wszystkich działań Kruševo stało się „przestrzenią zagęszczonej semiozy” (Nijakowski 2006: 83), wypełnioną nośnikami
oficjalnej pamięci zbiorowej, legitymizującej ówczesny porządek społeczno-polityczny oraz tradycję i tożsamość narodu (por. Szacka 2006: 152-153).
Kruševo – pierwsze „etnomiasto” w Europie
Od 2006 roku macedońskie władze nie tylko zaczęły tworzyć nowe miejsca
pamięci, lecz także rozpoczęto proces reinterpretacji tych, które powstały przed
1991 rokiem. Po pierwsze, mają one za zadanie współkształtować parareligijne
przestrzenie przeznaczone do „sprawowania obrządków nacjonalizmu” (Trybuś
2008: 27). Po drugie zaś, celem powstawania takich miejsc jest ożywienie ekonomicznego potencjału krajobrazu kulturowego, postrzeganego jako istotny zasób
gospodarki tożsamościowej. To wprowadzenie narodowości:
do obiegu gospodarczego opiera się na procesach homogenizacji i uogólnienia (…)
[etniczne, regionalne i lokalne tożsamości jednostek i grup – P.M.] mimo wszystkich podziałów wewnętrznych stają się jednością; (…) wyrwane z czasu i historii,
zastygają jako przedmiot-forma, łatwiejszy przez to do pojęcia, komunikowania
i konsumowania (Comaroff, Comaroff 2011: 20-21).
Ważnym elementem macedońskiego przemysłu tożsamościowego, którego
najważniejszym aktorem wciąż pozostaje państwo identyfikujące się z etniczny-
170
Piotr Majewski
mi Macedończykami, ale już nie z obywatelami przynależącymi do innych grup
narodowościowych, jest nie tylko wspieranie turystyki i przyciąganie zagranicznych inwestycji, lecz także tworzenie nowych przestrzeni wypełnionych różnego rodzaju „atrakcjami turystycznymi”. Na rynku wewnętrznym przestrzenie te,
wytwarzając poczucie wspólnoty oraz definiując tożsamość zbiorową (Gębczyńska-Janowicz 2010: 8), stanowią jednocześnie dowód na skuteczność polityki
ekonomicznej rządzących. Na zewnątrz zaś prezentowane są jako atrakcje turystyczne, które „trzeba zobaczyć” w trakcie wakacyjnych wojaży po Półwyspie
Bałkańskim. W ten sposób działania władz służą budowaniu – rozpoznawalnej
i uznawanej na świecie – marki narodowej, która pomoże państwu i jego obywatelom nie tylko w obronie własnej tożsamości, ale także w przezwyciężeniu
trwającego już przeszło dwadzieścia lat kryzysu ekonomicznego. Jeden z moich
rozmówców, znany macedoński doradca polityczny, tłumaczył:
Istnieją nowe naukowe teorie, które mówią, że pierwszą rzeczą, jaką musi zrobić
władza, jest nation branding. Niektórzy eksperci twierdzą, że w każdym kraju powinno powstać ministerstwo odpowiedzialne za tworzenie marki narodowej. Inne
ministerstwa wcale nie są takie ważne, ponieważ tworzenie marki narodowej jest
najważniejszym celem państwa. (…) Musisz za każdym razem ponieść określone
koszty, takim kosztem jest np. opera, teatr, filharmonia (…). Może to i wydatek, ale
z drugiej strony potrzebna jest kultura, potrzebny jest teatr czy budynek filharmonii. No a pomnik jest jednorazowym wydatkiem, za który zapłacisz i go postawisz
i tyle, a może przyciągnąć turystów i może poprawić image.
Także współcześnie kompleks Ilinden stanowi główną scenę uroczystości
związanych z upamiętnianiem powstania ilindeńskiego. Ten istotny fakty wskazuje, że – choć zbudowany przez komunistów i nie przedstawiający całej, coraz
„obszerniejszej”, macedońskiej przeszłości – wciąż posiada on duże znaczenie
symboliczne. Każdego roku, 2 sierpnia, w wolnym od pracy dniu święta narodowego, jedną z głównych performatywnych atrakcji przewidzianych w ramach
obchodów, oprócz przemówień polityków i występów grup folklorystycznych,
jest uroczyste powitanie uczestników marszu „konnicy powstania ilindeńskiego”. Uczestniczący w nim „pątnicy”, przebrani w „narodowe” stroje z przełomu
XIX i XX wieku, przemierzają terytorium całego kraju, aby dotrzeć na sierpniowe uroczystości. Od niedawna do „kawalerzystów” zaczęli dołączać członkowie „macedońskiej falangi”, którzy wzorują się na umundurowaniu i uzbrojeniu
członków oddziałów Filipa II i Aleksandra Macedońskiego. Portal „A1” informował w 2013 roku:
Dzisiejszego wieczora konnica 35. ilindeńskiego marszu wyruszyła do Kruševa,
gdzie powinna dotrzeć 2 sierpnia, kiedy to odbędą się główne uroczystości z okazji
110. rocznicy powstania ilindeńskiego. (…) „Uczestnictwo w marszu [mówił do
pielgrzymów żegnający ich prezydent Ǵorge Ivanov – P.M.], jest nie tylko wy-
Kruševo – pomiędzy świętym miastem macedońskiego nacjonalizmu...
171
Fot. 1. Kompleks Makedonium, Kruševo, Republika Macedonii (fot. P. Majewski, maj 2015).
Fot. 2. Dom pamięci Todora „Toše” Proeskiego, Kruševo, Republika Macedonii
(fot. P. Majewski, maj 2015).
172
Piotr Majewski
zwaniem, lecz także przywilejem i zaszczytem. Z roku na rok jest coraz więcej
chętnych do wzięcia w nim udziału i coraz więcej i więcej osób wspierających tę
uroczystość. Ilindeński konny marsz jest wydarzeniem kulturalnym, które każdego roku przygotowuje się z duszą i sercem. Pamiętać jednak trzeba, że nie jest to
jedynie marsz i uroczystość, w trakcie których wspominamy przeszłość, jest
to bowiem również wkład w teraźniejszość i rękojmia na przyszłość. Macedońscy
obywatele (…) nigdy nie zapomną ofiary powstańców i nie pozwolą nikomu, aby
kwestionował naszą państwowość. W tym roku macedońskiej konnicy przewodzi Johan Tarčulovski, a tradycyjnie już włączona do niej została falanga złożona
z dwudziestu członków5.
Z kolei w 2009 roku Kruševo zostało ogłoszone pierwszym „etnomiastem”
w Europie. Informacja na ten temat nie tylko obiegła macedońskie media, ale
także stała się częścią anglojęzycznego opisu projektu, zamieszczonego na portalu Wikipedia:
W mieście organizowany jest projekt o nazwie „Kruševo etno-miasto” (…), który
stworzony został przez małą grupę entuzjastów. Zgodnie z projektem, Kruševo
powinno wyglądać jak miasto z początku XX wieku, które było wówczas centrum
powstania ilindeńskiego w 1903 roku. (…) Ludzie będą ubrani jak Turcy i macedońscy rewolucyjni bojownicy o wolność. Celem projektu jest uczynienie z Kruševa, w ciągu najbliższych pięciu lat, głównej macedońskiej atrakcji turystycznej6.
Zgodnie z ideą wspomnianego w powyższym cytacie grona entuzjastów, którzy uzyskali finansowe i merytoryczne wsparcie Ministerstwa Kultury Republiki
Macedonii, oraz logiką gospodarki tożsamościowej, od sześciu lat na kilka letnich tygodni Kruševo i jego mieszkańcy przenoszą się w odległą o ponad sto lat
przeszłość. Już nie tylko jego pewna część, ale całe miasto zmienia się w teatralną scenę, na której mieszkańcy-aktorzy wiodą życie ubrani w stroje pochodzące
z przełomu XIX i XX wieku. Od czasu do czasu przerywają oni swoje codzienne
zajęcia, aby zatańczyć jeden z narodowych tańców lub pozować do wspólnego
zdjęcia z grupą turystów. Kulminacyjnym momentem funkcjonowania etnomiasta są uroczystości związane z dniem 2 sierpnia, kiedy to „odtwarza się” wybrane
sceny z przebiegu powstania. Z jednej strony, działania te skierowane są na rynek
5
http://a1on.mk/wordpress/archives/184870 (10.06.2015). Decyzja, aby tej nacjonalistycznej pielgrzymce przewodził Johan Tarčulovski, może być interpretowana jako działanie mające na celu nie
tylko podkreślenie wyłącznie macedońskiego charakteru tego święta, ale także manifestację siły macedońskiego nacjonalizmu, wymierzoną przede wszystkim przeciwko albańskim obywatelom Republiki
Macedonii. Tarčulovski jest bowiem byłym wojskowym, uczestnikiem wojny domowej z 2001 r., który
w 2007 r. został skazany przez Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w Hadze na 12 lat więzienia. Oskarżono go między innymi o dowodzenie policyjnym oddziałem, który dokonał masakry na sześciu nieuzbrojonych Albańczykach. 10 kwietnia 2013 r. Tarčulovski został przedterminowo zwolniony
z więzienia, a po powrocie do Macedonii uznano go za bohatera wojennego.
6
http://en.wikipedia.org/wiki/Kru%C5%A1evo#.22Ethno-Town_Project.22 (10.06.2015).
Kruševo – pomiędzy świętym miastem macedońskiego nacjonalizmu...
173
wewnętrzny, dzięki nim możliwe jest „performatywne odbudowywanie narodu”
(Lavrence 2007: 99). Pełniąc funkcje dydaktyczną i symboliczną, inscenizują
one pamięć, dostarczając gotowych i autorytatywnych reprezentacji przeszłości,
choć – jak zauważył jeden z moich rozmówców:
Te opowieści o wyjątkowości Kruševa były dobre do tego momentu, kiedy w głównej mierze dotyczyły jego wcześniejszych mieszkańców, którzy byli elitą na tle
innych, kiedy byli mieszczanami żyjącymi wśród gór. Jednak już od wielu lat 90%
z nich myślało jedynie o tym, żeby osiedlić się w Skopju, a swoje domy odwiedzać
tylko w weekendy. Obecnie, podobnie jak mieszkańcy Galičnika, spotykają się oni
razem w Kruševie jedynie w dniu św. Piotra lub w dniu św. Ilǰi i wspominają swoją
przeszłość.
Z drugiej zaś, stanowią mniej lub bardziej skuteczną promocję macedońskości wśród zagranicznych turystów, choć tych – jak deklarowali kruszewianie –
nie przybywa do miasta aż tak wielu. Jedna z codziennych gazet pisała:
Czas jakby stanął w tych dniach w Kruševie. Pomiędzy ciasnymi uliczkami w najwyżej położonym mieście w tym kraju odbywa się prawdziwa turystyczna rewolucja. (…) Wybuch powstania ilindeńskiego i w tym roku przyciągnął jeszcze więcej turystów, wśród nich jest także duża ilość obcokrajowców, którzy chociaż na
moment chcą stać się częścią tej żywej historycznej widokówki i poczuć ducha
tego niepokornego, rewolucyjnego miasteczka, którego mieszkańcy podnieśli głos
przeciw otomańskiej niewoli i tyranii i 2 sierpnia 1903 roku ogłosili powstanie
sławnej Republiki Kruszewskiej. Pomiędzy odzianymi w kostiumy mieszkańcami
i turystami dumnie przechadzają się i dzieci ubrane niczym komici [powstańcy –
P.M.] i wojewodowie. Jak same mówią, z ogromnym szacunkiem noszą te stroje,
które są dziedzictwem ich przodków, którzy ofiarowali swe życie za wolność Macedonii7.
Pomimo że konstruowanie narracji etnomiasta odbywa się z udziałem jego
mieszkańców, to jednak ich zdolność wprowadzania do niej nowych treści bądź
reinterpretacji jej kanonicznych elementów jest znikoma. Współczesne manifestacje macedońskiego patriotyzmu, w których ważną rolę odgrywa szeroko pojęta twórczość folklorystyczna, nie różnią się w zasadniczy sposób od uroczystości organizowanych przez jugosłowiański reżim (Opetčevska-Tatarčevska 2009:
65). Być może wynika to także z tego powodu, że Kruševo – postrzegane jako
istotne „miejsce pamięci” i symbol „ojczyzny ideologicznej” – nie powinno podlegać nowym interpretacjom. Jedynymi możliwymi zmianami, akceptowanymi
w procesie jego odczytywania, są te, które jeszcze bardziej podkreślają jego „rewolucyjny” i „narodowy” charakter, oraz te, które wyjaśniają jego rolę i funkcję
7
http://www.nm.mk/NewsDetal.asp?vest=730121539589&id=25&prilo (10.06.2015).
174
Piotr Majewski
za pomocą mitu długiego trwania. „Opowieść kruszewska” przestaje być mitem
założycielskim, a staje się narracją mówiącą o odwiecznej walce z wrogami ojczyzny, która swój początek miała nie w 1903 roku, ale już w czasach antycznych.
W ten sposób przynajmniej ta część mieszkańców Kruševa, która próbuje
włączyć się w globalny przemysł tożsamościowy, musi znowu poddać się procesowi esencjalizacji swojej tożsamości. Poniekąd jeszcze raz, jak za czasów socjalistycznych, zrezygnować ze złożoności indywidualnego i zbiorowego „Ja”, aby
usunąć z niego wszystko to, co mogłoby być niezrozumiałe dla konsumentów
odwiedzających „pierwsze etnomiasto w Europie”. Dyrektor lokalnego muzeum,
Kaliopi Bojčinovska, informowała w 2010 roku:
Przede wszystkim – zostaną odtworzone sceny rodzajowe z przeszłości Kruševa,
historyczne fakty, ale zainscenizowane w pewien specyficzny duchowy sposób,
tak aby wszyscy turyści i podróżnicy, którzy do nas przybędą, mogli świetnie się
bawić8.
Tymczasem, wśród „zwykłych” Macedończyków, w tym także niektórych
mieszkańców Kruševa, zdania na temat korzyści, jakie płyną bądź mogłyby płynąć z realizacji projektu „turystycznej rewolucji”, są podzielone. Część osób wolałaby:
żeby otworzyli jakieś fabryki, żeby mogli w nich pracować ludzie, a zamiast tego
„rząd” robi jakieś eksperymenty (…) to, że do Kruševa nie ma dobrej drogi, że
kiedy spadnie śnieg, jedynym sposobem, w jakim możesz się do niego dostać, to
albo na grzbiecie osła albo helikopterem, to już nie jest ważne9.
Osoby te, zazwyczaj zaczynające swoje wypowiedzi od opinii na temat fatalnego stanu infrastruktury, braku miejsc pracy i masowego wyludniania się miasta, podkreślają, że jest ono w stanie całkowitego społecznego, ekonomicznego
i kulturowego rozkładu, a wszelkie pomysły „rewolucji turystycznej”, jaka miałaby się w nim dokonać, mają wymiar groteskowy:
Kruševo od dłuższego czasu tkwi w XIX wieku. Nikt nic nie robi i nigdzie nie pracuje, wszystko [fabryki i inne zakłady pracy – P.M.] jest zamknięte, jeszcze tylko
niech wrócą do wymiany towarów bez użycia pieniędzy10.
8
http://www.a1.com.mk/vesti/default.asp?vestID=111658 (10.06.2015).
http://forum.idividi.com.mk/forum_posts.asp?TID=17228&PN=1 (10.06.2015).
10
http://forum.idividi.com.mk/forum_posts.asp?TID=17228&PN=3 (10.06.2015).
9
Kruševo – pomiędzy świętym miastem macedońskiego nacjonalizmu...
175
Pracownik lokalnego muzeum powiedział mi:
Wie Pan – kiedyś to było miasto wielkich ludzi, wybitnych postaci. Niech Pan
zapyta kogokolwiek na ulicy. Dzisiaj wszyscy oni są w Skopju. Najlepsi lekarze,
intelektualiści, prężni biznesmeni i nikt z nich nie chce wracać, nawet na weekendy. (…) Przed rozpadem Jugosławii w Kruševie było siedem fabryk, może ludzie
nie zarabiali wielkich pieniędzy, ale nie było bezrobocia, każdy miał pracę, mógł
wziąć kredyt, kupić lub wyremontować dom. A dzisiaj? Ja mam czteroosobową
rodzinę i jako jedyny pracuję, tutaj nie ma przyszłości.
Jednocześnie pewna część mieszkańców podkreśla, że Kruševo nie powinno
być promowane jako symbol, definiowanej etnicznie, macedońskiej kultury. Ich
zdaniem – na co wskazuje wypowiedź jednego z internautów – Kruševo ma niewiele wspólnego z prawdziwą macedońskością:
Boże, jaki dowód ciężkiej głupoty, żeby z totalnie wlaszkiego miasta robić „etnomiasto” (…) Oni mają swój własny język i historię. Wszyscy próbowali ich zasymilować, ale nikomu się to jeszcze nie udało11.
Z kolei ci obywatele Macedonii, którym pomysł pierwszego etnomiasta w Europie przypadł do gustu, twierdzą:
W Kruševie jest mnóstwo historycznych pomników i jeśli nie zostanie ono ogłoszone etnomiastem, to będzie to wstyd dla Macedonii. Chciałbym jeszcze wspomnieć, że w Kruševie urodził się też nasz sławny zmarły piosenkarz Toše Proeski.
Dlatego też proponuję, żeby powstało etnomiasto i do tego nie tylko pierwsze
w Europie, ale także najbardziej nowoczesne na świecie12.
Mają oni także – co można wnioskować z ich wypowiedzi – zupełnie inny
obraz Kruševa:
W zeszłym tygodniu byłam sześć dni w Kruševie i spędziłam tam wspaniałe chwile. Miasto jest takie spokojne, ma swoją wyjątkową atmosferę i cudowne powietrze. Ludzie są tacy gościnni i mili. Na każdym kroku ktoś cię pozdrawia, nawet
jeśli go nie znasz. (…) Tutaj znajduje się też grób, gdzie pochowany jest nasz Toše,
jego monastyr Św. Przemienienia. Wszędzie można zobaczyć wizerunki Toše. (…)
Dla mnie Kruševo jest najpiękniejszym miastem w Macedonii13.
11
http://forum.idividi.com.mk/forum_posts.asp?TID=19677 (10.06.2015).
http://forum.idividi.com.mk/forum_posts.asp?TID=17228&PN=4 (10.06.2015).
13
http://forum.idividi.com.mk/forum_posts.asp?TID=19677 (10.06.2015).
12
176
Piotr Majewski
Kruševo – „stolica” macedońskiej tanatoturystyki
i „miasto aniołów”
W tej części artykułu skupiam się na analizie polityki architektonicznej, której
autorstwo można przypisać jedynie obecnym macedońskim władzom. Chodzi tutaj
zwłaszcza o otwarty 25 kwietnia 2011 roku „Dom Pamięci Todora Proeskiego”.
Instytucja ta, zbudowana na wzgórzu Gumenje w niewielkiej odległości od
kompleksu Ilinden, poświęcona została – wspomnianemu przez cytowanych tu
internautów – Todorowi „Toše” Proeskiemu. Ten popularny na całym Półwyspie
Bałkańskim piosenkarz, który pochodził z wołoskiej rodziny, zginął 16 października 2007 roku w wypadku samochodowym, nie mając jeszcze ukończonych
27 lat. Artysta, uznany przez władze za „zasłużonego obywatela Republiki Macedonii”, pochowany został w swym rodzinnym Kruševie, a dzień jego pogrzebu
ogłoszono Dniem Żałoby Narodowej. W trakcie ceremonii pogrzebowej, zorganizowanej w kompleksie Makedonium, zwierzchnik macedońskiej cerkwi prawosławnej arcybiskup Stefan mówił:
Kruševo i Macedonia od czasu Ilindenu z 1903 roku nie doświadczyły takiego
smutku i takiej rozpaczy. I słusznie, bo straciły anioła. Toše śpiewaj dalej w niebie
z aniołami14.
Niespodziewana i tragiczna śmierć piosenkarza ożywiła tanatoturystyczny
potencjał Kruševa15, w którym pochowano nie tylko szczątki Nikoli Kareva, lecz
także innego słynnego dowódcy oddziałów powstańczych, Pitu Guli (jego grób
znajduje się mniej więcej dwadzieścia metrów od grobu Proeskiego).
Barbara Szacka zauważa:
Przebywanie w miejscach, w których kiedyś coś się działo, odnajdywanie śladów
umarłych ludzi i dawno minionych wydarzeń urealnia je i stwarza poczucie bezpośredniego z nimi obcowania (Szacka 2006: 134).
14
http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=53D0E4CF43C7C84FADE0D45CAD14406F (10.06.2015).
Według S. Tanasia: „Tanatoturystykę należy (…) rozpatrywać z punktu widzenia: cech osobowych i dokonań osoby lub osób zmarłych; charakteru, historii i interpretacji zdarzenia lub miejsca
związanego ze śmiercią; motywów i potrzeb jej uczestników. (…) Przykładów miejsc dokumentujących
ludzką śmierć i cierpienie, będących celem podróży turystycznych, można byłoby przytoczyć wiele.
Obiekty te są dziś najczęściej muzeami i miejscami pamięci. Często miejsca te określane są mianem
produktu turystycznego lub stanowią jego składową, co budzić może moralne wątpliwości w kwestii
komercyjnego wykorzystania ludzkiej tragedii i śmierci” (Tanaś 2006: 91-94). W literaturze anglojęzycznej tanatoturystykę określa się najczęściej mianem „mrocznej turystyki” (ang. dark turism) (zob.
np. Lennon, Foley 2000).
15
Kruševo – pomiędzy świętym miastem macedońskiego nacjonalizmu...
177
Macedońskie władze już w 2008 roku podjęły decyzję o stworzeniu świątynimauzoleum i miejsca pielgrzymek, które byłoby godne pamięci o nowym herosie. Można by powiedzieć, że los w niezwykły sposób sprzyjał rządzącym, obdarzył ich bowiem zmarłym bohaterem pochodzącym z miejscowości już wcześniej
uświęconej krwią innych narodowych herosów. Powstanie „domu pamięci” może
być więc postrzegane jako zwieńczenie procesu narodowej i religijnej sakralizacji Proeskiego (Majewski 2012), a jednocześnie kolejny ważny element procesu
kształtowania krajobrazu kulturowego Kruševa i jego turystycznego potencjału.
Autorzy oficjalnej monografii Toše informują:
obiekt ten ma za zadanie zachować postać i dzieło legendarnego piosenkarza.
„Dom pamięci” przedstawia pomnik człowieka, jest symbolem wyznawanych
przez niego wartości, pamięcią o jednej z kluczowych figur najnowszej macedońskiej historii. Budynek ten jest czymś więcej niż obiektem, który służyć ma swojej
funkcji, a więc stanowić cel podróży wszystkich miłośników i fanów Toše (…)
[ponieważ – P. M.] ma także liczne historyczne i duchowe znaczenia (Nedelkovski
i in. 2012: 9).
Powstała cztery lata po śmierci gwiazdora instytucja mieści się w budynku,
którego łączna powierzchnia wynosi 870 metrów kwadratowych:
Monumentalny w swych rozmiarach (co tylko koresponduje z wielkością dzieła
Toše), jest on w swych architektonicznym wyrazie niezwykle prosty, co jest także
aluzją do jego życiowej filozofii (Nedelkovski i in. 2012: 198).
Zaprojektowano go na planie krzyża, wynurzającego się z basenów wypełnionych wodą, co przypominać ma o głębokim przywiązaniu Proeskiego do wartości chrześcijańskich oraz o jego moralnej i duchowej czystości (Nedelkovski i in.
2012: 95, 107). Z kolei beton, a więc główny materiał wykorzystany przy budowie obiektu, którego właściwościami mają być „twardość”, „prostota”, „długowieczność” i „monumentalność”, symbolizować ma ponadczasową wartość
dzieła artysty (Nedelkovski i in. 2012: 103).
Wnętrze obiektu podzielono na sześć części wystawowych, które nazwano:
„droga życia”, „kariera muzyczna”, „codzienność”, „Toše jako humanista i wyznawca”, „Toše i fani” oraz „Toše na zawsze”. W sumie znajduje się w nich
ponad 350 eksponatów, a także dwie figury woskowe przedstawiające Proeskiego w trakcie komponowania oraz występu na estradzie. W licznych szklanych
gablotach, oprócz stroju, w którym – jak informuje przewodniczka – wystąpił
on na swym ostatnim koncercie, umieszczono między innymi należące do niego
instrumenty muzyczne, sportowy motocykl, rower, perfumy, skarpetki, maszynkę do golenia, rakietkę do tenisa stołowego, kickbokserskie rękawice, a także
prawosławne ikony, osobisty modlitewnik i liczne inne dewocjonalia. W jednej
178
Piotr Majewski
z gablot znalazło się także miejsce dla jego ulubionych książek, wśród których
znaleźć można Biblię, wywiad rzekę z Vladimirem Putinem i rozprawę autorstwa
Aleksandara Donskiego, poczytnego macedońskiego pisarza i naukowca, zatytułowaną: „Wkład Macedończyków w światową cywilizację”. Stworzono również
replikę studia muzycznego oraz salonu gościnnego znajdującego się w skopijskim mieszkaniu Toše. Powstała także specjalna sala, w której można posłuchać wszystkich utworów nagranych przez piosenkarza. W budynku znajduje
się kawiarnia z tarasem, z którego można podziwiać panoramę Kruševa, oraz
sklep z pamiątkami oferujący kopie rzeczy należących do artysty i inne fanowskie precjoza, takie jak bluzy, koszulki, kubki, plecaki ozdobione wizerunkiem
artysty.
W opinii fanów artysty i turystów, którzy dopiero na miejscu odkrywają jego
fenomen, tak zaaranżowane „mauzoleum” Proeskiego w pełni oddaje dokonania
piosenkarza oraz stanowi jego godne upamiętnienie:
Miasto aniołów (Kruševo) – deklarują macedońscy wielbiciele Proeskiego – ma
teraz najjaśniejszy punkt, który dla nas wszystkich przedstawia centrum naszych zmysłów, który stworzony został, aby (…) opowiadać o najpiękniejszym
okresie naszego życia, czasie miłości i muzyki podarowanej nam przez naszego ukochanego Toše. (…) Dom pamięci stanie się dla nas miejscem, do którego
zawsze będziemy wracać. (…) Dla Macedonii, dom pamięci jest dowodem, że
Toše był największym Macedończykiem, który, gdziekolwiek się udawał i cokolwiek robił, prezentował nas w najlepszym możliwym świetle (Nedelkovski i in.
2012: 226).
Dom pamięci – rodakom piosenkarza wtórują jego słoweńscy fani – jest pięknie
i godnie wykonany i dobrze oddaje postać Toše jako człowieka i artysty. (…) To
jest miejsce, które na zawsze zachowa opowieść, którą był i którą opowiadał, nie
tylko dla nas, ale i dla przyszłych pokoleń (Nedelkovski 2012 i in.: 269).
Przepiękne – deklarują z kolei serbscy admiratorzy twórczości Proeskiego – jest
to, że Kruševo i Macedonia mają miejsce, gdzie Toše zostanie uchroniony przed
zapomnieniem. Dom pamięci jest wspaniały, ale nie tak wspaniały jak jego dzieło,
ponieważ nie istnieje nic na tej ziemi, co mogłoby być tak wielkie i wartościowe,
jak on sam (Nedelkovski 2012 i in.: 269).
Dom pamięci Todora „Toše” Proeskiego jest nie tylko architektonicznym
miejscem pamięci kształtującym krajobraz kulturowy Kruševa (a nawet całej
Macedonii), ale również produktem gospodarki tożsamościowej i tanatoturystyki. Obiektem, który snując opowieść o współczesnym macedońskim patriocie,
jego dokonaniach i tragicznej śmierci, jest jednocześnie celem podróży fanów-pielgrzymów przybywających tu z całego Półwyspu Bałkańskiego, „którzy płacą za wstęp, usługi, pamiątki” (Tanaś 2006: 94).
Kruševo – pomiędzy świętym miastem macedońskiego nacjonalizmu...
179
Zakończenie
Od lat 70. XX wieku Kruševo zaczęto przedstawiać jako miasto-symbol macedońskiej idei narodowej. Według zamierzeń twórców i propagatorów tego symbolu, zaczął on wkrótce pełnić funkcję rozpoznawalnego i ważnego dla wszystkich Macedończyków znaku, opowiadającego o odwiecznym związku pomiędzy
martwymi i żywymi członkami wspólnoty narodowej oraz ich powiązaniu z zamieszkiwanym przez nich terytorium.
Aby ten proces, polegający na tworzeniu tożsamości zakorzenionej w czasie
i przestrzeni, mógł zakończyć się sukcesem, ówczesne komunistyczne elity musiały wykreować „świętą” przestrzeń i jej narracje. Żaden nacjonalizm nie może
bowiem funkcjonować poza „reprezentacjami tożsamości”, czyli właściwymi jej
miejscami i krajobrazami, które posiadają wyjątkowe cechy, właściwe „geografii” tego, i tylko tego narodu. Postrzegać je należy nie tylko jako natarczywe
„reklamy” nacjonalistycznej wizji świata i ważne elementy nacjonalistycznej
scenografii, lecz także jako istotne elementy systemu komunikacyjnego. Zostały one zaprojektowane przez konkretną grupę ludzi, na konkretne zamówienie
innej grupy ludzi i, jak wszystkie symbole, prezentują tylko jeden z możliwych
dyskursów, nadają znaczenie wybranym instytucjom, postaciom, miejscom i wydarzeniom, w ten sposób je kreując (Baldwin i in. 2007: 289-300). Stanowią więc
element symbolicznego systemu legitymizującego autorytet porządku opartego
na idei narodu oraz narzucającej ten porządek władzy (Burno 2013: 14).
Jednocześnie polityka architektoniczna współczesnych macedońskich władz
wydaje się ilustrować jeszcze inny skomplikowany i niejednoznaczny fenomen. Dokonując analizy procesu reinterpretacji istniejących i tworzenia nowych
„miejsc pamięci”, dostrzec można, że znaczenia nadawane krajobrazowi kulturowemu nigdy nie są ustalone raz na zawsze ani interpretowane w ten sam sposób
przez wszystkich jego użytkowników. W zależności od zmiennych realiów historycznych, politycznych, społecznych i ekonomicznych, różni ludzie na różne
sposoby przyswajają czy stygmatyzują ten sam krajobraz kulturowy. Jak starałem
się pokazać, choć współcześnie jego różne elementy wciąż wykorzystywane są
jako symbole ideologii nacjonalistycznej, to coraz częściej postrzegane są również w kategoriach zasobów ekonomicznych, które w ramach procesu utowarowienia mogą stać się częścią przemysłu tożsamościowego. Sądzę, że taki stosunek do kultury i tożsamości narodowej byłyby nie do pomyślenia w czasach
socjalistycznych.
W wyniku tego procesu, działania, które miały przyczynić się stworzenia
i rozwoju homogenicznej kultury narodowej, zaczynają ustępować miejsce takim, których celem jest przetrwanie dzięki tej kulturze. Wykorzystywanie istniejących i tworzenie nowych symboli narodowych oraz innych elementów tożsamości kulturowej zaczyna być postrzegane nie tylko jako sposób na odtwarzanie
180
Piotr Majewski
i wzmacnianie tożsamości grupowej, lecz także jako szansa dla rozwoju ekonomicznego państwa. Tę jakościową zmianę w polityce tożsamościowej, a zarazem w sposobie myślenia o roli dziedzictwa kulturowego, doskonale ilustruje
wypowiedź Ǵorge Ivanova, prezydenta Republiki Macedonii, który w ten sposób
ocenił decyzję o ogłoszeniu Kruševa pierwszym etnomiastem w Europie:
To świetna okazja, aby pielęgnować to, co jest naszym dziedzictwem, to, co musimy zachować dla przyszłych pokoleń i dla tych wszystkich życzliwych ludzi,
którzy chcą dowiedzieć się, jak wyglądało życie przed stu laty. Inicjatywa jest
wspaniała i jest popierana przez rząd i Ministerstwo Kultury. Powinna ona być
przykładem dla innych miast, wskazując, w jaki sposób dbać o tradycję i promować ją w celach turystycznych16.
Słowa kluczowe: krajobraz kulturowy, konstruowanie marki narodowej, nacjonalizm,
tożsamość narodowa, Macedonia, Kruševo
LITERATURA
Anderson B.
1997
Wspólnoty wyobrażone: rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu, przeł. S. Amsterdamski, Kraków: Wydawnictwo Znak.
Anholt S.
2007
Competitive Identity: The New Brand Management for Nations, Cities and
Regions, Houndmills, Basingstoke, Hampshire, New York: Pallgrave MacMillan.
Arnold B.
2006
Pseudoarchaeology and Nationalism: Essentializing Difference, w: G. Fegan (ed.), Archaeological Fantasies: How Pseudoarchaeology Misrepresents the Past and Misleads the Public, London, New York: Routledge,
s. 154-179.
Baldwin E., Longhurst B., Mccracken S., Obgorn M., Smith G.
2007
Wstęp do kulturoznawstwa, przeł. T. Rosiński, Poznań: Zysk i S-ka.
Billig M.
2008
Banalny nacjonalizm, przeł. M. Sekerdej, Kraków: Znak.
Bourdieu P.
2005
Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądzenia, przeł. P. Biłos, Warszawa:
Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Brown K.S.
2003
The Past in Question: Modern Macedonia and the Uncertainties of Nation,
Princeton: Princeton University Press.
16
http://www.a1.com.mk/vesti/default.asp?vestID=111658 (10.06.2015).
Kruševo – pomiędzy świętym miastem macedońskiego nacjonalizmu...
Burno F.
2012
181
Świątynie nowego państwa. Kościoły rzymskokatolickie II Rzeczypospolitej,
Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Comaroff J.L., Comaroff J.
2011
Etniczność sp. z o.o, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Danforth L.M.
1995
The Macedonian Conflict: Ethnic Nationalism in a Transnational World,
Princeton: Princeton University Press 1995.
Dimova R.
2013
Ethno-Baroque: Materiality, Aesthetics, and Conflict in Modern-Day Macedonia, New York, London: Berghahn Books.
Edensor T.
2004
Tożsamość narodowa, kultura popularna i życie codzienne, przeł. A. Sadza,
Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Eliade M.
1988
Historia wierzeń i idei religijnych, t. 1, Od epoki kamiennej do misteriów
eleuzyńskich, przeł. S. Tokarski, Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX.
Gellner E.
1991
Narody i nacjonalizm, przeł. T. Hołówka, A. Grzybek, Warszawa: PIW.
Gębczyńska-Janowicz A.
2010
Polskie założenia pomnikowe. Rola architektury w tworzeniu miejsc pamięci od połowy XX wieku, Warszawa: Wydawnictwo Neriton.
Golka M.
2009
Pamięć społeczna i jej implanty, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe
Scholar.
Graan A.
2013
Counterfeiting the Nation? Skopje 2014 and the Politics of Nation Branding in Macedonia, „Cultural Anthropology” 28: 1, s. 161-179.
Hobsbawm E.
2010
Narody i nacjonalizm po 1780 roku. Program, mit, rzeczywistość, przeł.
J. Maciejczyk, M. Starnawski, Warszawa: Difin – Centrum Doradztwa i Informacji.
Jałowiecki B.
1985
Przestrzeń jako pamięć, „Studia Socjologiczne” 2: 97, s.131-142.
Jaskułowski K.
2014
Kultura popularna jako bole bitwy. Stuarta Halla kulturoznawstwo krytyczne, w: W. Burszta, M. Czubaj (red.), Ścięgna konsumpcyjne. Próby z kulturoznawstwa krytycznego, Gdańsk: Wydawnictwo Katedra,
s. 51-78.
Jezernik B.
2007
Dzika Europa. Bałkany w oczach zachodnich podróżników, przeł. P. Oczko,
Kraków: Universitas.
Kaneva N.
2011
Nation Branding: Toward an Agenda for Critical Research, „International
Journal of Communication” 5, s. 117-141.
182
Konecki K.
2000
Piotr Majewski
Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Lafazanovski E.
2009
Država i folklorot: institucionalizacija na folklorot i etnologijata bo procesot na nacionalna izgradba vo Makedonija posle 1945, w: E. Lafazanovski
(red.), Ehoto na nacijata, Skopje: Templum, 38-55.
Lavrence Ch.
2007
Re-prezentacje socjalizmu. Praktyki kulturowe i pamięć po Jugosławii,
w: I. Skórzyńska, Ch. Lavrence, C. Pépina (red.), Inscenizacje pamięci,
Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 97-110.
Lennon J., Foley M.
2000
Dark Tourism: The Attraction of Death and Disasters. London: Thomson
Learning.
Łukowski W.
2002
Społeczne tworzenie ojczyzn: studium tożsamości mieszkańców Mazur,
Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Majewski P.
2012
„Taki mały, taki duży może świętym być”. Proces mitologizacji Todora Toše
Proeskiego w macedońskiej kulturze popularnej, „Kultura Popularna” 34:
4, s. 168-179.
2013
(Re)konstrukcje narodu. Odwieczna Macedonia powstaje w XXI wieku,
Gdańsk: Wydawnictwo Katedra.
Milevska S.
2014
Ágalma: The „Objet Petit a”, Alexander the Great, and Other Excesses
of Skopje, „e-flux Journal” 11: 59, http://www.e-flux.com/journal/agalmathe-objet-petit-a-alexander-the-great-and-other-excesses-of-skopje-2014/
(10.06.2015).
Nedelkovski O. i in.
2012
Spomen kuќa Todor Proeski, Kruševo: Nacionalna ustanova „Spomen kuќa
Todor Proeski” Kruševo.
Nijakowski L.
2006
Domeny symboliczne. Konflikty narodowe i etniczne w wymiarze symbolicznym, Warszawa: Scholar.
Nora P.
2001
Czas pamięci, „Res Publica Nowa” 154, s. 37-43.
Opetčevska-Tatarčevska I.
2009
Tancot, kulturata i identitetot: folklornata tancova scena vo Republika Makedonija pomeǵu 1975 i 2005, w: E. Lafazanovski (red.), Ehoto na nacijata, Skopje: Templum, s. 56-82.
Ossowski S.
1967
Analiza socjologiczna pojęcia ojczyzny, w: Dzieła, t. 3., Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Rychlik J.
2005
Rozwój i początki macedońskiej idei narodowej, w: I. Stawowy-Kawka
(red.), Miejsce Macedonii na Bałkanach: historia – polityka – kultura –
nauka, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 21-30.
Kruševo – pomiędzy świętym miastem macedońskiego nacjonalizmu...
183
Skoczylas Ł.
2014
Pamięć społeczna miasta – jej liderzy i odbiorcy, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Stawowy-Kawka I.
2000
Historia Macedonii, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
2008
Republika Macedonii i Macedończycy w greckiej polityce po 1991 roku, w:
I. Stawowy-Kawka, M. Kawka (red.), Macedoński dyskurs niepodległościowy: historia – kultura – literatura – język – media, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 203-212.
Szacka B.
2006
Czas przeszły, pamięć, mit, Warszawa: Scholar.
Tanaś S.
2006
Tanatoturystyka – kontrowesyjne oblicze turystyki kulturowej, „Peregrinus
Cracoviensis” 17, s. 85-100.
Traba R.
2002
Przestrzeń i pamięć kulturowa. Dwa przykłady dydaktyzacji historii poprzez wykorzystanie elementów krajobrazu kulturowego, „Borussia” 27,
http://www.kulturforum.info/de/startseite-de/1019554-themen/gastbeitraege/354-1019676-tematy/6306-1020279-przestrze-i-pami-kulturowadwa-przyklady-dydaktyzacji-historii-poprzez-wykorzystanie-elementwkrajobrazu-kulturowego (10.06.2015).
Trybuś J.
2008
Niepowstanie warszawskie. Widma niezaistniałej metropolii, „Res Publica
Nowa” 193, s. 35-42.
Wilkinson H.N.
1992
Kartite i politikata: pregled na etnografskata kartografija na Makedonija,
Skopje: Makedonska kniga.
Źródła internetowe (wszystkie dostęp 10.06.2015):
www.A1on.mk, http://a1on.mk/wordpress/archives/184870.
www.A1on.mk, www.a1.com.mk/vesti/default.asp?vestID=111658.
www.idividi.com.mk, http://forum.idividi.com.mk/forum_posts.asp?TID=17228&PN=1.
www.idividi.com.mk, http://forum.idividi.com.mk/forum_posts.asp?TID=17228&PN=3.
www.idividi.com.mk, http://forum.idividi.com.mk/forum_posts.asp?TID=17228&PN=4.
www.idividi.com.mk, http://forum.idividi.com.mk/forum_posts.asp?TID=19677.
www.novamakedonija.com.mk, http://www.nm.mk/NewsDetal.asp?vest=730121539589
&id=25&prilo.
Wikipedia,http://en.wikipedia.org/wiki/Kru%C5%A1evo#.22Ethno-Town_Project.22.
www.utrinski.com.mk, http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=53D0E4CF43C7C84FAD
E0D45CAD14406F.
184
Piotr Majewski
Piotr Majewski
KRUŠEVO – BETWEEN THE SACRED TOWN OF MACEDONIAN
NATIONALISM AND THE FIRST ‘ETHNO-TOWN’ IN EUROPE
(Summary)
This article consists of three parts. In the first, I describe stages of the modern nation
building process by the Macedonian Slavs that has continued since the second half of
the twentieth century until this day. I argue that Macedonian nationalism that was aimed
at creating a new Slavic nation, could not have been successful without support from
socialist Yugoslavia. Along with the disintegration of socialist order, a multifarious process of reconstruction of the most important Macedonian identity discourses occurred. As
a result, a part of political and intellectual elites set out to persuade Macedonians that the
beginnings of their community are rooted in antiquity. Like their communist predecessors, they reconstruct the image of the Macedonian ‘ideological homeland’ by means of
architectural memory carriers. However, I will present in the last part of my article, that
their activities could be interpreted as a new way of thinking about the identity of a national community. The contemporary policy of managing the cultural landscape executed
by the Macedonian authorities is not only one element of nationalist ideology, but also
constitutes an attempt to create a ‘nation brand’ that would contribute to Macedonian
recognisability and competitiveness globally. Kruševo, which is considered the ‘sacred’
town of Macedonian nationalism, constitutes a good example to observe the functioning
of such processes.
Key words: cultural landscape, nation branding, nationalism, national identity, Macedonia, Kruševo
Piotr Majewski
Institute of Cultural Studies
University of Social Sciences and Humanities (SWPS University)
19/31 Chodakowska Street
03-815 Warszawa, Poland
pesho_majewski@op.pl
