-
extracted text
-
Subkultura gangsterska w meksykańskiej społeczności transnarodowej...
Lud, t. 98, 229
2014
AGNIESZKA RADZIWINOWICZÓWNA
Ośrodek Badań nad Migracjami
Instytut Socjologii
Uniwersytet Warszawski
SUBKULTURA GANGSTERSKA W MEKSYKAŃSKIEJ
SPOŁECZNOŚCI TRANSNARODOWEJ JAKO PRZYKŁAD
TRANSFERU SPOŁECZNEGO
Wprowadzenie
Gdy w 2012 roku wybierałam się na badania do meksykańskiego puebla, Lilia
Adriana Solis Arellano, antropolożka, która wprowadzała mnie w teren, oznajmiła: „Aha, musisz wiedzieć, że w pueblu jest jeden gang. Ale nie przejmuj się,
jest niegroźny”. Sformułowanie „niegroźny gang” odczytałam jako oksymoron.
Byłam w Meksyku, kraju o wysokich wskaźnikach przestępczości, w którym
żartuje się ze wszystkiego prócz gangów, ponieważ działalność wielu z nich zagraża bezpieczeństwu i życiu mieszkańców. Nie było mi do śmiechu. Z drugiej
jednak strony, obecność gangu w pueblu wydała mi się intrygująca, dotychczas
byłam bowiem przekonana, podobnie jak większość badaczy, że gangi działają w miastach (Definition and Classification... 2007: 5; Kowalewski 1994: 25;
Nateras Domínguez 2007: 130-140; Vigil 2007: 67). Po przyjeździe do puebla,
które w niniejszym artykule określam nazwą San Ángel, zebrałam więcej danych
dotyczących „gangu”. Zgodnie z zapewnieniami mojej koleżanki, nie okazał się
on grupą przestępczą.
Matutes – bo taką nazwę nosi „gang” – to grupa składająca się z młodych
mężczyzn w wieku 15-25 lat. Zakres słownikowy wyrazu matute jest bardzo
szeroki, co utrudnia nie tylko tłumaczenie nazwy grupy, ale i interpretację jej
znaczenia. Słowo matute może przyjmować gramatyczną formę rzeczownika
230
Agnieszka Radziwinowiczówna
i oznaczać kontrabandę lub nielegalne kasyno. Jako czasownik matutar znaczy
„przemycać kontrabandę”. Rzeczownik odczasownikowy matute oznacza szmuglowanie towaru bądź szpiegowanie. Z kolei jako przysłówek tłumaczony jest
jako „cichaczem”. Denominuje działalność niezgodną z prawem, kombinowanie
wykorzystujące cudzą nieuwagę. Ze względu na działalność grupy i jej charakter,
najodpowiedniejsze wydaje się tłumaczenie matutes na polskie „cwaniacy” lub
„kombinatorzy”.
Matutes obserwowałam w trakcie pracy w terenie podczas dwóch pobytów
badawczych w San Ángel. Chociaż jestem zwolenniczką obserwacji uczestniczącej jako głównej metody badań terenowych, w tym przypadku musiałam zdać się
na „spojrzenie z oddali”. Materiał wykorzystany w niniejszym artykule pochodzi
z moich obserwacji, rozmów z kilkoma członkami grupy oraz z mieszkańcami
puebla niebędącymi Matutes.
Postawiłam sobie za cel opisanie tej grupy oraz wyjaśnienie, jak doszło do
jej powstania. Matutes stanowią przykład istniejącego (i coraz częstszego), choć
niedostatecznie wyjaśnionego, zjawiska dyfuzji gangsterskiej subkultury miejskiej na obszary wiejskie. Subkulturę definiuję jako podtyp kultury (Gordon
1947: 40), częściowo wobec niej autonomiczny i tworzony przez jednostki, które
charakteryzuje jakaś istotna społecznie cecha (np. pochodzenie, wiek, zawód),
podzielające pewien zespół norm i wartości (Paleczny 1997: 71). Subkultura wyrażana jest w postawach jej przedstawicieli oraz w symbolach jej odrębności od kultury dominującej (np. zachowaniach lub ubiorze); dobry przykład
stanowi subkultura gangsterska, z właściwym gangsterom kodem odzieżowym
i bogatą symboliką. Na meksykańskiej prowincji, w jej nieuprzemysłowionej
i skrajnie ubogiej części, dochodzi do powstania grup wzorujących się na północnoamerykańskich gangach (por. López Castro 1985; Smith 2006: 267-308,
Carpena-Méndez1 2010). Niewystarczające wydaje się założenie, że subkultura
gangsterska w niewielkim meksykańskim pueblu upowszechniła się na skutek
globalizacji (Smith 2006: 308). Dlaczego bowiem w San Ángel nie przyjęła się
żadna inna subkultura, o której wiedzy dostarcza kultura popularna? W niniejszym artykule argumentuję, że subkultura gangsterska została przekazana do peryferyjnego puebla w postaci transferu społecznego (Levitt 2001a, 2001b; Levitt,
Lamba-Nieves 2011, 2013). Dociekam, jakie warunki musiały zajść, by do niego
doszło, zastanawiam się nad przyczynami wstępowania do gangów w USA oraz
na meksykańskiej prowincji, a także wyjaśniam, jakie są różnice między Matutes
i gangiem, w którym uczestniczą migranci z San Ángel.
1
Fina Carpena-Méndez (2010) obserwowała bandy tworzone przez młodych migrantów w pueblu
położonym w środkowym Meksyku.
Subkultura gangsterska w meksykańskiej społeczności transnarodowej...
231
Metodologia badań
Badania dotyczące Matutes stanowią część mojego projektu badawczego, którego przedmiotem są konsekwencje deportacji migrantów do San Ángel. W 2012
roku2 oraz na przełomie lat 2013 i 2014 odbyłam dwa pobyty badawcze w pueblu, podczas których przeprowadziłam 150 wywiadów pogłębionych, zarówno
indywidualnych, jak i rodzinnych.
Wśród moich rozmówców znaleźli się Pancho i Toribio, byli członkowie
gangu w Portland, którzy zostali deportowani do Meksyku. Są oni dla Matutes
źródłem wiedzy o gangach w USA. Z oboma mężczyznami rozmawiałam dwukrotnie; wywiady przeprowadzone w 2012 roku były luźno ustrukturyzowane,
natomiast w 2014 roku dla obu rozmówców przygotowałam różne scenariusze,
które dotyczyły konsekwencji migracji powrotnej do San Ángel, adaptacji do
życia w pueblu oraz zmian, które zaszły od pierwszego wywiadu. Dzielenie się
swoim doświadczeniem wymaga wyjątkowego zaufania od osób, które były zaangażowane w działalność przestępczą. Dla zapewnienia im anonimowości, zrezygnowałam z podawania ich autentycznych imion i pseudonimów, z tego też
względu zatajam również prawdziwą nazwę puebla.
Podczas badań terenowych przeprowadziłam również kilka rozmów z byłymi
Matutes. Na moje badania złożyły się także rozmowy z lokalnymi władzami;
działalność Matutes była jednym z poruszanych w ich trakcie tematów. Po moim
przyjeździe do Polski, wywiady zostały spisane w oryginale (w języku hiszpańskim), a następnie ich treść poddałam analizie wspomaganej komputerowo.
Prowadząc badania, aktywnie uczestniczyłam w życiu społecznym w San Ángel. W rozmowach prowadzonych z mieszkańcami puebla temat Matutes pojawiał się wielokrotnie, zarówno wymieniany spontanicznie przez moich rozmówców, jak i w sposób wywołany przeze mnie. Poniżej przytaczam także fragmenty
luźnych rozmów, które często zaczynałam nagrywać w trakcie ich trwania lub
zapisywałam ich przebieg w dzienniku.
Pozycja outsiderki w pueblu oraz inne opisujące mnie determinanty uniemożliwiły prowadzenie obserwacji uczestniczącej wśród Matutes3. Jak zauważa
Malcolm Crick, antropolodzy prowadzący badania terenowe nie są „maszynami
obserwacji pozbawionymi płci kulturowej, wieku, klasy, rasy” (Crick 1993: 3, za
de Laine 2000: 98). Ze względu na maskulinizację badanej grupy moja płeć, podobnie jak pochodzenie etniczne i charakterystyki określane przez mieszkańców
San Ángel jako rasa, wykluczały moje uczestnictwo w niej. Te warunki determi2
Półroczny pobyt badawczy w Meksyku (między lutym a lipcem 2012 r.) umożliwiło mi stypendium Rządu Stanów Zjednoczonych Meksyku przyznawane badaczom cudzoziemcom.
3
Historia antropologii zna przykłady udanej obserwacji uczestniczącej w gangach, jak np. prowadzona przez jamajskiego antropologa H. Gayle’a wśród gangu w Kingston oraz w dwóch jamajskich
gangach istniejących w Londynie (Campbell 2010: 9).
232
Agnieszka Radziwinowiczówna
nują bowiem, jakie role są dla nas dostępne oraz do kogo w innej kulturze mamy
dostęp (Gardner 1999: 54; Watson 1999: 6).
Moje interakcje z gangiem były zatem ograniczone. Codziennie w porze suchej, gdy późnym wieczorem wracałam do domu, Matutes zaczepiali mnie, podobnie jak większość młodych kobiet. Zawsze spotykałam ich na rogu skweru,
witali mnie zwrotem Buenas noches lub Hello, how are you; wielu z nich sądziło,
że jestem Amerykanką lub że znam angielski. Z reguły odpowiadałam im po hiszpańsku. Ważnym i wstrząsającym doświadczeniem związanym z pracą terenową
było moje uczestnictwo w pogrzebie jednego z Matutes, który został zastrzelony
podczas imprezy w innym pueblu. Poniżej wspominam o tym wydarzeniu.
Transfery społeczne w transnarodowej społeczności
a geneza Matutes
Wyjaśnienie genezy subkultury gangsterskiej w pueblu wymaga przedstawienia charakterystyki społeczności San Ángel. Według najnowszych danych spisowych z 2010 roku San Ángel zamieszkiwało 2600 osób. Używany przeze mnie
termin pueblo ma nie tylko emiczny charakter (posługują się nim badani), ale
było też stosowane na gruncie nauk społecznych do opisu meksykańskich jednostek administracyjnych liczących powyżej 2500 mieszkańców (Anacka i in.
2011: 73). Nie określam San Ángel mianem wsi, ze względu na względnie dużą
liczbę mieszkańców oraz rozbudowaną organizację polityczną. Ta wiejska gmina
(municipio) ma burmistrza (presidente)4 i radę gminy (ayuntamiento).
Zlokalizowana na południu Meksyku Oaxaca jest najuboższym stanem kraju
(Bailón Corres 2010: 280). W regionie Mixteca Baja, w którym położone jest San
Ángel, dominuje rolnictwo o małej towarowości nastawione głównie na własne
potrzeby. W okolicy nie powstały żadne zakłady przemysłowe, które mogłyby
zaoferować mieszkańcom puebla miejsca pracy. Najbliższe duże miasto (Huajuapan de León) znajduje się w odległości około półtorej godziny jazdy od San
Ángel (fot. 2). Dla wielu rodzin z San Ángel strategią w walce z ubóstwem stała
się mobilność wewnętrzna i migracje zagraniczne. Emigracja z puebla do USA
zaczęła się w latach 50. XX wieku, jednak masowy charakter przybrała w latach 90. Wiele rodzin, na skutek nieposiadania dokumentów upoważniających
do wjazdu na terytorium USA, przekroczyło granicę pieszo bez wymaganych
pozwoleń, a przy wyjazdach najmłodszych dzieci na przejściach granicznych
używano cudzych dokumentów. Większości dotychczas nie udało się uregulować
swojego statusu migracyjnego.
4
W Meksyku na określenie najwyższego stanowiska w gminie wiejskiej (municipio) używa się terminu prezydent (presidente), stosuję jednak słowo „burmistrz”, w języku polskim bardziej odpowiednie
w tym kontekście.
Subkultura gangsterska w meksykańskiej społeczności transnarodowej...
233
Moment zwrotny w historii emigracji z San Ángel stanowił 2008 rok. Zaostrzenie kontroli na amerykańsko-meksykańskiej granicy w znacznym stopniu
utrudniło przedostanie się do USA imigrantom nieposiadającym wizy. Tym samym niemożliwa stała się realizacja marzeń wielu mieszkańców puebla o emigracji. Wiele osób, które dotychczas realizowały cyrkulacyjny model migracji5,
zdecydowało się na pozostanie w USA (Smith 2006: 273). Inną konsekwencją
zaostrzenia amerykańskiej polityki migracyjnej była deportacja z USA wielu
migrantów pochodzących z San Ángel. Znaczna część deportowanych osiadła
w San Ángel.
Chociaż obecnie meksykańsko-amerykańska granica stanowi fizyczną barierę
uniemożliwiającą ponowne spotkanie członkom wielu rodzin, migranci czują się
związani z pueblem. Społeczność pochodząca z San Ángel ma transnarodowy
(lub, bardziej precyzyjnie: transpaństwowy6) charakter. Pomimo geograficznego
dystansu dzielącego migrantów od puebla, czują się oni członkami społeczności
z San Ángel i za takich są uważani przez jego mieszkańców (por. Levitt 2001a: 3).
Ponad granicą państwową społeczność San Ángel wytworzyła przestrzeń transnarodową (Faist 2000)7. Kontakt między członkami społeczności odbywa się
w sposób niezapośredniczony (w przypadku wizyt) lub za pośrednictwem urządzeń telekomunikacyjnych. Sytuację członków społeczności San Ángel dobrze
opisuje definicja transnarodowości sformułowana przez Daniela Hiernaux-Nicolasa i Margaritę Zárate Vidal:
Szczególny stan relacji społeczeństwo – przestrzeń – kultura, który zrywa z tradycyjnym modelem zamieszkiwania w jednym państwie, jednoznacznej przynależności do jednego społeczeństwa oraz kulturowego przypisania ograniczonego do
miejsca pobytu i do społeczeństwa pochodzenia (Hiernaux-Nicolas, Zárate Vidal
2008: 11).
Mieszkańcy puebla na bieżąco śledzą życie migrantów. Docierają do nich informacje o wstępowaniu do gangów przez młodych mężczyzn. Dwie kobiety –
Zita (teściowa) i Olivia (synowa) opowiedziały mi, jak dowiedziały się, że kilku
migrantów pochodzących z San Ángel było członkami gangów.
Zita: Tinaco miał [w USA8] gang. Opowiedział mi o tym mój brat. Bo mój brat
mieszka tam, gdzie mieszkał Tinaco. W Portland.
5
Nie osiedlały się one na stałe w Stanach Zjednoczonych, a ich najbliższa rodzina (często partnerka
i dzieci) pozostawała w Meksyku. Migranci cyklicznie, raz na 2-3 lata odwiedzali San Ángel.
6
Według Thomasa Faista określenie „transpaństwowy” jest bardziej precyzyjne w odniesieniu do
społeczności istniejących w więcej niż jednym państwie, jednak – jak dostrzega ten badacz – termin
„transnarodowy” lepiej przyjął się w dyskursie naukowym (Faist, Fauser, Reisenauer 2013: 9).
7
Przestrzeń transnarodową definiuję za autorem tego pojęcia jako „względnie stałe, trwałe i gęste
więzy wychodzące poza i w poprzek granic suwerennych państw” (Faist 2000: 197).
8
Wszystkie uzupełnienia w nawiasach kwadratowych pochodzą od autorki artykułu.
234
Agnieszka Radziwinowiczówna
Olivia: I wiesz, kto jeszcze był członkiem jego gangu? Brat Rodriga.
Zita: I Rodrigo. Rodrigo też.
Badaczka: Oni byli w tym samym gangu?
Olivia: Tak.
Badaczka: Domingo [brat Rodriga] i Ismael?
Zita: Nie, Ismael nie.
Olivia: Ismael też! Też, bo Emilia pokazała mi zdjęcia, na których byli oni
wszyscy.
Zita: Czyli oni trzej.
Badaczka: I Tinaco był ich liderem?
Zita: Jego brat, ale jak się nazywa jego brat?
Badaczka: Pancho.
Wszyscy mężczyźni, których imiona i przydomki padają w cytowanej powyżej rozmowie, mieszkają obecnie w San Ángel. Jako nastolatkowie wyjechali do
Stanów Zjednoczonych i osiedlili się w Portland, gdzie zaangażowali się w działalność miejscowego gangu o nazwie South Side 13; część została deportowana
do Meksyku, inni przyjechali do rodzinnego puebla z innych powodów. To wśród
migrantów w Portland w stanie Oregon jest najwięcej gangsterów. Jak ilustruje
powyższy dialog, informacje o tym, co dzieje się w USA, mieszkańcy San Ángel
zdobywają od krewnych, którzy telefonują z „północy” lub z fotografii, które
przekazywane są ze Stanów Zjednoczonych. W ten sposób członkowie społeczności San Ángel od kilkunastu lat uczestniczą w subkulturze gangów.
Ważnym źródłem wiedzy o członkostwie migrantów z San Ángel w gangach
jest aparat kulturowy (Hannerz 2004: 292), w tym serwisy społecznościowe.
Za pośrednictwem portalu Facebook młodzież mieszkająca w San Ángel obserwuje życie swoich rówieśników, którzy wyjechali do USA.
Luis w dzieciństwie przyjaźnił się z Andresem, który jako nastolatek wyjechał do
USA. Mężczyźni zaczęli się kontaktować przez Facebook. Andrés chciał wiedzieć,
co działo się w San Ángel, a Luis pytał go, jak powodziło mu się w USA. Andrés
odpowiadał, że dobrze, na swoim profilu umieszczał zdjęcia potwierdzające te słowa. Luis podejrzewał, że kolega z dzieciństwa jest członkiem gangu. Andrés na
pewien czas przestał łączyć się z Facebookiem. Jak mówi Luis, ludzie w San Ángel
nie wiedzieli, że wkrótce przyjedzie. I nagle pojawił się w pueblu [został deportowany] (fragment dziennika badań terenowych z 13.06.2012 r.).
Wielu młodych mężczyzn, podobnie jak Andrés, umieszcza na swoim profilu
na portalach społecznościowych własne zdjęcia z łańcuchami ze srebra lub złota
na szyi, czasem na tle kosztownych samochodów, prezentując gesty oznaczające
przynależność do gangów. Mieszkańcy San Ángel umieją interpretować te symbole. Rozumieją też, że członkostwo w South Side 13 zapewnia migrantom z San
Ángel pieniądze i władzę.
Subkultura gangsterska w meksykańskiej społeczności transnarodowej...
235
Między San Ángel a miejscami zamieszkiwanymi przez transnarodową społeczność krążą płyty DVD, na których uwieczniane są religijne i społeczne rytuały. Coroczne święto San Ángel jest filmowane, po czym do krewnych i przyjaciół w USA wysyła się płyty stanowiące zapis przygotowań do obchodów,
celebrowanych rytuałów i koncertów. Z północy na południe przesyłane są natomiast filmy prezentujące chrzty i wydawane z tej okazji przyjęcia oraz hucznie
celebrowane piętnaste urodziny dziewcząt (quince años). Mieszkanka San Ángel
opowiedziała mi o nagraniu, które obejrzała:
Widziałam film z piętnastych urodzin siostry Pancha, nakręcili go w Oregonie.
Na filmie wszyscy mają fajne sportowe samochody. Mają ogolone głowy, ubrania, które noszą: szerokie koszulki, spodnie bermudy, skarpety za kolano. Po co
im niby takie skarpety? Żeby chronić się przed komarami? Na zachodzie [USA]
chłopaki wstępują do gangów i myślę, że za to ich deportują (fragment dziennika
badań terenowych z 7.06.2012 r.).
Działalność przestępcza dla wielu członków gangów kończy się wyrokiem
więzienia, a osadzeni migranci nieposiadający dokumentów uprawniających do
pobytu w USA są przekazywani sędziemu imigracyjnemu, który może podjąć
decyzję o deportacji. Tatuaże sprawiają, że w San Ángel są oni łatwo identyfikowani jako członkowie gangów. Młodzież mieszkająca w San Ángel poznała
symbolikę gangów za pomocą aparatu kulturowego. Na przykład deportowany
w 2006 roku Toribio ma na plecach wytatuowane swoje nazwisko oraz „South
Side 13”, podobnie jak Pancho, który tatuaż tej samej treści nosi na ramionach
(fot. 3). Obaj mężczyźni noszą się na gangsterską modłę. Toribio goli włosy prawie na łyso, co jest w San Ángel bardzo rzadko spotykane.
W 2009 roku Pancho został deportowany do Meksyku po sześcioletnim pobycie w więzieniu. Początkowo upijał się codziennie, readaptacja do życia w San
Ángel była bardzo trudna. Jego koledzy z dzieciństwa pozakładali rodziny, gdy
Pancho mieszkał w USA, i już nie wychodzili wieczorami. Nowymi towarzyszami Pancha stali się nastolatkowie – młodzi, nieżonaci jeszcze mężczyźni. Po
przyjeździe Pancha Matutes uważali go za swojego lidera9. Również brat Pancha,
Tinaco był w Portland członkiem South Side 13. Zita ocenia, że po przyjeździe
do San Ángel Tinaco miał negatywny wpływ na młodzież; mówi, że „przez niego
dużo dzieciaków się uzależniło [od alkoholu i narkotyków]”. Mimo wielokrotnych starań nie udało mi się przeprowadzić rozmowy z Tinaco. Pancho i Toribio
deklarują natomiast, że opowiadają młodzieży w pueblu o South Side 13 i zwią9
Smith, który również prowadzi badania w regionie Mixteca Baja, wyjaśnia, że byli członkowie
amerykańskich gangów mieli wpływ na pojawienie się gangów w pueblu Ticuani. Wskazuje na migrantów w drugim pokoleniu, którzy zdecydowali o wyjeździe do Meksyku na skutek zagrożenia aresztowaniem bądź zostali tam „wysłani” przez rodziców. Z dala od kontroli rodzicielskiej ci młodzi ludzie
chętnie zakładali własne gangi w Meksyku (Smith 2006: 300).
236
Agnieszka Radziwinowiczówna
zanych z nim bogactwie, prestiżu i władzy10. Zapytałam Toribia, czym zajmują
się w Portland gangsterzy; zakładam, że podobne informacje przekazuje on młodzieży w San Ángel.
Toribio: Czasem wypijesz piwo, i już czujesz się odważny, już wyskakujesz do
innych. (…) Szukasz po prostu bójki, już chcesz mordować, już chcesz robić
coś złego, chcesz być chojrakiem, chcesz czuć się dobrze.
Badaczka: Czyli bez konfliktu nie ma gangu?
Toribio: Dokładnie, tak, tak.
Badaczka: Czy można zarobić będąc w gangu?
Toribio: Nie, to raczej strata czasu, to znaczy, wydaje ci się, że to łatwy zarobek,
więc szybko wydajesz pieniądze.
Badaczka: I jak można tam łatwo zarobić pieniądze?
Toribio: Sprzedając narkotyki lub kradnąc i napadając na banki, obrabowując ludzi. Sprzedawanie jest najszybszym sposobem, ale gangster nie sprzedaje tak
jak diler. Dilerzy zajmują się wyłącznie tym, a gangster idzie na ulicę, napije się, już się skończyły [pieniądze], więc robisz się odważny, żeby szybko
skołować pieniądze i znowu je wydać. To robi gangster: broni dzielnicy, do
której należy. To robi gangster.
Nazwa gangu, do którego wstępują migranci z San Ángel pochodzi od zamieszkiwanej przez nich w Portland dzielnicy. Opowiadając o gangu, często nazywają go Sur 13 (tłumaczenie South na język hiszpański), a siebie określają
mianem sureños (południowcy). Głównym konkurentem sureños są norteños,
Amerykanie o meksykańskim pochodzeniu (chicanos), którzy reprezentują dzielnicę North Side 14 (Toribio: Mówimy na nich norteños, 14, oni noszą czerwony,
a my niebieski). Ściśle określone kody ubraniowe stanowią dla sureños znak rozpoznawczy i symbol przynależności. Bójki, o których wspomina Toribio toczone
są przede wszystkim z norteños, choć przeciwnikami w walce o dominację na terytorium dzielnicy są również inne gangi (Vigil 2007: 68).
Burmistrz San Ángel jest przekonany, że subkultura gangsterska pojawiła się
w pueblu pod wpływem osób deportowanych.
Burmistrz: Nasi ludzie niestety nie mają wysokiej kultury. Kiedy przyjeżdżają do
Stanów Zjednoczonych, absorbuje ich środowisko. Stany Zjednoczone Ameryki są
krajem z innym poziomem kultury, z innymi prawami i innymi normami prawnymi. Członkowie naszej społeczności w Stanach Zjednoczonych chcą się zachowywać i zachowują się, jakby byli w Meksyku. I niestety ponoszą porażkę, bo łamią
amerykańskie prawo, więc ich zatrzymują, a ponieważ jest tam tylu migrantów,
wracają do społeczności, z żalem, ponieważ są deportowani. Nie przywożą ze sobą
10
Pancho mówi: „Opowiadam im o życiu tam. Tam mają ładne samochody... Mówię im, że narkotyki nie są dobre. Opowiadam im, że to problem. Tu są ludzie, którzy są uzależnieni od marihuany”.
Subkultura gangsterska w meksykańskiej społeczności transnarodowej...
237
środków do życia, lecz niestety przywożą ze sobą uzależnienia: alkoholizm, narkomanię, przemoc, gangi. W społeczności obserwuje się efekty [deportacji gangsterów], ponieważ poświęcają się tego typu praktykom i zanieczyszczają umysły
młodzieży, wielu dzieci. (…) To konsekwencja deportacji, ponieważ deportowano
wielu chłopaków, którzy uczestniczyli w tych grupach [gangach]. (…) Deportowany to źródło infekcji, nie w sensie ludzkim, ale w sensie życia społecznego.
Osoby deportowane często obwinia się o wprowadzanie złych nawyków oraz
o wzrost przestępczości w miejscu, do którego przyjeżdżają (Levitt, Lamba-Nieves 2011: 19). W wypowiedzi burmistrza zwraca uwagę przede wszystkim uznanie deportowanych z USA byłych członków młodzieżowych gangów za „źródło
infekcji”, które „zaraża” młodzież szkodliwymi praktykami. Zastosowana przez
burmistrza metafora ukazuje społeczność San Ángel jako organizm, zdrowy tak
długo, jak zachowana jest spójność społeczna. Ten organizm został jednak zainfekowany, a na toczącą go chorobę najbardziej podatna jest młodzież, której
kontestacyjne zachowania zagrażają spójności społecznej.
Starając się odpowiedzieć na pytanie o genezę subkultury gangsterskiej w San
Ángel, należy wskazać na dyfuzję kulturową, którą umożliwili migranci. Nawiązując do teorii dotyczących społeczności transnarodowych, określiłam tę dyfuzję
mianem migracyjnego transferu społecznego (social remittance) (Levitt, Lamba-Nieves 2013: 3). Peggy Levitt, autorka koncepcji transferów społecznych,
zwróciła uwagę, że w przestrzeniach transnarodowych przekazywane są nie tylko
dobra materialne (głównie pieniądze, czyli transfery finansowe), ale i to, co społeczne. Levitt (2001a: 54, 59) definiuje transfery społeczne jako struktury normatywne, systemy praktyk i kapitał społeczny, które płyną z kraju imigracji do
kraju emigracji11. Na transferowaną subkulturę gangsterską składają się systemy
praktyk, czyli zachowania kształtowane przez struktury normatywne (postawy,
przekonania i wartości). Badaczka zaznacza, że transfery społeczne różnią się od
globalnej dyfuzji kultury tym, że te pierwsze zachodzą między osobami, które się
znają lub są połączone więzią społeczną w ramach społeczności transnarodowej12
(Levitt 2001a: 64; Levitt, Lamba-Nieves 2011: 3). Levitt i Deepak Lamba-Nieves
(2011) wyróżniają ponadto indywidualne i zbiorowe transfery społeczne. Transfer subkultury gangsterskiej należy do tej drugiej kategorii, ponieważ zarówno
posłańcy (messengers, transmitters), jak i odbiorcy przekazu to aktorzy zbiorowi.
Omawiany przeze mnie przykład dostarcza kilku argumentów, które prowadzą
do zrewidowania niektórych założeń koncepcji transferów społecznych.
11
W późniejszych tekstach Levitt słusznie zauważyła, że kierunek transferów społecznych nie jest
zdeterminowany – transfery przekazywane są również migrantom z ich miejsca pochodzenia i mogą
trafiać do społeczeństwa kraju imigracji (Levitt i Lamba-Nieves 2011: 3, 19).
12
Dlatego np. przekaz radiowy czy telewizyjny nie jest transferem społecznym w rozumieniu Levitt
(2001a: 63-64).
238
Agnieszka Radziwinowiczówna
Po pierwsze, Levitt (2001a: 56) zakłada, iż to, co podlega transferowi, migranci nabywają w miejscu imigracji od społeczeństwa przyjmującego. Analizowany przeze mnie przykład dowodzi, że transfer może pochodzić od społeczności
składającej się przede wszystkim z imigrantów (w tym imigrantów należących
do tej samej grupy narodowej). Migranci w Stanach Zjednoczonych z różnych
przyczyn często nie integrują się ze zbiorowością dominującą (w tym przypadku
z białymi Amerykanami) (Levitt 2001b: 203), jednak adaptują różne formy separacji (Berry i in. 1989), czego przykładem jest tworzenie gangów etnicznych.
Po drugie, trudno zgodzić się z Levitt, gdy opisuje posłańców jako mężczyzn, często seniorów, posiadających pieniądze bądź władzę w społeczności
(Levitt 2001a: 66). Od rodzaju transferowanych struktur normatywnych, systemów praktyk lub kapitału społecznego zależy, kto jest optymalnym posłańcem.
W przypadku transferu subkultury gangsterskiej posłańcami muszą być osoby
znajdujące się na marginesie społeczności, posiadające doświadczenie członkostwa w gangu oraz dostatecznie młode, by z młodzieżą nawiązać wspólny język. Jak pokazuje przykład San Ángel, kapitał kulturowy byłych gangsterów jest
atrakcyjny dla młodzieży w pueblu. Umożliwia on budowanie kapitału społecznego byłym sureños po ich deportacji do Meksyku; w San Ángel przyjaźnią się
oni również z innymi byłymi członkami South Side 13. Byli sureños transferują
zatem nie tylko systemy praktyk, ale i kapitał społeczny (Levitt 2001a: 62).
Po trzecie wreszcie, niezbędna jest rewizja formułowanych czasem optymistycznych ocen skutków transferów społecznych (Levitt 2001a: 180-192). W literaturze podkreśla się przede wszystkim pozytywny wpływ transferów ekonomicznych i społecznych na społeczności, w których one krążą, argumentując, że
oba typy przekazów przyczyniają się do modernizacji peryferyjnych społeczności . Niedawno jednak Levitt opisała wątpliwości dotyczące konsekwencji transferów społecznych; w tekście napisanym z Lamba-Nievesem sygnalizuje, że
mają one niejednoznaczny charakter (Levitt, Lamba-Nieves 2011: 5, 19). Przykład transferu subkultury gangsterskiej dowodzi, że przekazy społeczne mogą
zagrażać spójności społecznej zbiorowości, do której docierają, a nawet zagrażać
jej bezpieczeństwu.
Matutes – opis grupy
Jakie są skutki opisanych wyżej transferów społecznych płynących z części
transnarodowej społeczności zamieszkującej w USA? Które elementy z subkultury gangsterskiej przyjmowane są przez młodych mieszkańców San Ángel? Najbardziej odczuwalnym społecznie transferem mogłaby być działalność
przestępcza, najbardziej widocznym natomiast – specyficzna moda. Jak wynika z przeprowadzonych badań, elementy subkultury gangsterskiej przyjęły się
w San Ángel w różnym zakresie, a ich konfiguracja ewoluowała w czasie.
Subkultura gangsterska w meksykańskiej społeczności transnarodowej...
239
W społeczności San Ángel żywa jest pamięć o okresie, kiedy Matutes dopuszczali się aktów wandalizmu. Opowiedział mi o nim burmistrz:
Burmistrz: Teraz już nie jest to tak widoczne, ale trzy lata temu [w 2009 roku], kiedy zaczęliśmy tu administrować, panował istny chaos, ponieważ łączyli się w bandy. Bandy 40-50 chłopaków, głównie w wieku 14-15 lat. Była wśród nich bardzo
znana banda, banda Matutes. Pojawiła się inna, o nazwie Smerfy (Pitufos), która
przerywała wydarzenia życia społecznego: bale, zabawy odpustowe. Jeśli tylko
chcieli, zaczynali rozróbę, a imprezy się kończyły.
Smerfy (Pitufos) tworzyli młodsi od Matutes chłopcy. Podczas często organizowanych przez władze puebla imprez Matutes bili się ze Smerfami, a także
z młodzieżą pochodzącą z innych wiosek13. Mimo że obecnie nie dochodzi do
starć ze Smerfami, podczas urządzanych w regionie imprez częste są konflikty
między Matutes a mężczyznami z innych miejscowości. Ponieważ w regionie,
gdzie prowadziłam badania, powszechne jest posiadanie broni palnej, zdarza się,
że zamieszki kończą się tragicznie. Tak było w czerwcu 2012 roku, kiedy osiemnastoletni Matute został śmiertelnie postrzelony przez mężczyzn z innego puebla.
Pozostali członkowie gangu z San Ángel nosili żałobę po koledze, a po jego
pogrzebie urządzili libację. Ostentacja ubioru żałobnego (czarny kolor) wśród
Matutes była większa niż wśród rodziny zmarłego, której członkowie w dniu pogrzebu nie ubrali się na czarno.
Mieszkańcy puebla wspominają również chuligańskie zachowania Matutes,
które zakłócały organizowane przez władze zabawy. Odczytuję je jako wymierzoną przeciwko burmistrzowi rywalizację o dominację w pueblu. Opowiedziano
mi kiedyś, że w czasie zabaw urządzanych dla dzieci, Matutes wspinali się na
miejsce zawieszenia piñaty14, zrywali ją i uciekali z porwaną kulą wypełnioną
słodyczami przeznaczonymi dla dzieci. W 2013 roku, kiedy brałam udział w takich zabawach, Matutes byli już znacznie spokojniejsi. Podczas rozbijania przez
dzieci piñaty z daleka przyglądali się zabawie, nie burząc ogólnej wesołości.
Jeden z moich rozmówców, zapytany o działalność grupy, odpowiedział, że
mieszkał w Stanach Zjednoczonych, kiedy Matutes byli najbardziej aktywni:
Javier: [Ludzie w pueblu] opowiadają mi, że teraz jest inaczej niż wcześniej, że
[Matutes] są trochę spokojniejsi. Czasem z nimi porozmawiam, wypiję piwo.
13
Młodzież w regionie chętnie uczestniczy w imprezach organizowanych w San Ángel z okazji
odpustu i innych świąt.
14
Strącanie piñaty to popularna w Ameryce Łacińskiej zabawa organizowana w okresie poprzedzającym Boże Narodzenie. Piñata to gliniana lub tekturowa kula (czasem oklejona masą papierową
w inną formę) wypełniona słodyczami bądź owocami i ozdobiona kolorową bibułą. Uczestnicy zabawy
z zasłoniętymi oczami rozbijają ją kijem, by dotrzeć do jej zawartości.
240
Agnieszka Radziwinowiczówna
Nigdy mnie nie obrazili, nic z tych rzeczy. [Ludzie w pueblu] mówią, że byli agresywni, ale nie wobec mnie. (…) Piją, ale [obecnie] lepiej żyją z ludźmi. (…) Już
się zmienili. Już nie robią rozróby, już zachowują się dobrze, widzisz, że nikt nie
stoi na rogu.
Jak wynika z wypowiedzi Javiera, po przyjeździe do San Ángel dowiedział
się o wcześniejszej aktywności Matutes. Od innych migrantów słyszałam też, że
zostali poinformowani o Matutes podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych. Nie
tylko zatem mieszkańcy puebla dowiadują się o wstępowaniu do gangów przez
osoby, które wyjechały z San Ángel do USA, ale i osoby przebywające „na północy” są informowane, że do puebla dotarła subkultura gangsterska.
Matutes gromadzą się na rogu głównego skweru San Ángel, choć – podobnie
jak Javier – w 2013 roku odniosłam wrażenie, że robili to rzadziej niż półtora
roku wcześniej. Podczas swoich spotkań Matutes rozmawiają, grają w piłkę nożną. Przesiadują na rogu skweru niemal do północy, dłużej niż pozostali mieszkańcy San Ángel. Piją piwo, zaczepiają dziewczyny, pod osłoną nocy biorą narkotyki
(głównie marihuanę), a kiedy kończą się używki i tematy rozmów, rozchodzą się
do domów. Zachowania te wymieniane są jako typowe dla gangów ulicznych
występujących zarówno w amerykańskich, jak i meksykańskich miastach (Nateras Domínguez 2007: 150). Podobne charakterystyki gangu z puebla Ticuani
dostrzegł również Smith (2006: 269), który prowadzi badania w transnarodowej
społeczności zamieszkującej region Mixteca Baja i Nowy Jork.
Mieszkańcy San Ángel są zgodni, że Matutes zaprzestali przemocy, ponieważ jeden z ich liderów wyjechał z puebla15. Część moich rozmówców jest też
przekonana, że Matutes poniechali aktów wandalizmu, ponieważ podpisali pakt
z burmistrzem, który objął władzę w 2010 roku:
Według Ricarda Matutes bardzo źle się zachowywali, zanim władzę objął obecny
burmistrz. Podczas każdej imprezy rzucali krzesłami, bili się. Ale burmistrz zmusił
ich do podpisania umowy, że w przypadku, gdy takie zachowanie się powtórzy,
wsadzą ich do więzienia okręgowego. [Ricardo mówi, że] teraz są znacznie spokojniejsi. Spotykają się tylko w parku i stoją w gromadzie (fragment dziennika
badań terenowych z 18.12.2013 r.).
Burmistrz powiedział mi jednak, że nie sporządził żadnej umowy z członkami
gangów z San Ángel, ale zwrócił się do ich rodziców z prośbą o objęcie synów
kontrolą. Jak każda forma kontestacji, zachowanie „gangów” skutkowało negatywną reakcją ze strony decydentów (Paleczny 1997: 9, 42). Doprowadziła ona
do rozpadu Smerfów (Pitufos). Wzrost kontroli rodzicielskiej oraz społecznej
15
Dawny lider Matutes wyemigrował do stolicy Meksyku w poszukiwaniu pracy.
Subkultura gangsterska w meksykańskiej społeczności transnarodowej...
241
wobec Matutes doprowadził natomiast do rezygnacji ze stosowania przemocy
i wandalizmu (ważnym czynnikiem sprzyjającym był brak konieczności dalszej
walki o dominację z Pitufos nad terytorium puebla; nie bez znaczenia była też
groźba osadzenia w więzieniu okręgowym). Należy podkreślić, że choć obecnie
są spokojniejsi, Matutes w ostentacyjny sposób okazują kontestację istniejącej
struktury społecznej. Wyrażają bunt poprzez swój wygląd zewnętrzny, lekceważenie okazywane instytucjom formalnym (na przykład nie nosząc mundurka
szkolnego), picie alkoholu czy branie narkotyków.
Znakiem przynależności do gangu w pueblu są ściśle zdefiniowane kody
odzieżowe (fot. 4, 5). Wśród Matutes powszechne są szerokie dżinsowe spodnie
oraz luźne i długie koszulki z rękawem sięgającym do łokcia. Wszyscy noszą
(zwykle markowe) obuwie sportowe. Czasem dżinsy są zastępowane spodniami z lżejszej tkaniny o długości 3/4 (bermudami), do nich nakłada się długie
białe podkolanówki. Szeroka koszulka bywa zastępowana białą podkoszulką na
ramiączkach. Typowym nakryciem głowy jest czapka bejsbolówka z szerokim
daszkiem. Czasem młodzi mężczyźni wiążą sobie na głowie bandanę, rzadziej
nakładają siateczkowy czepek. Smith (2006: 269) wymienia w opisie gangów
z Ticuani takie same elementy garderoby. Są one również charakterystyczne dla
członków gangów działających w USA, a ich geneza wiąże się z pracą wykonywaną przez migrantów. Współczesne kody ubraniowe latynoskich gangów
w USA wywodzą się z lat 60. XX wieku. Spodnie dżinsowe zyskały popularność
wśród robotników budowlanych; koszulki na ramiączkach to funkcjonalna zimą
bielizna, latem zaś strój roboczy; wykonany z siateczki czepek noszą dla higieny pracownicy fabryk i sektora spożywczego (Valenzuela Arce 2007: 43). O ile
w Stanach Zjednoczonych odzież członków gangów nawiązywała do wykonywanej przez nich pracy, na nieuprzemysłowionych peryferiach Meksyku elementy garderoby Matutes są zdekontekstualizowane.
Tożsamość zbiorowa Matutes budowana jest wokół identyfikacji z terytorium
puebla. W przypadku gangów istniejących w USA podobną funkcję pełni dzielnica,
na przykład South Side 13 dla sureños (Valenzuela Arce 2007: 53). Elementem kultury symbolicznej Matutes jest znakowanie terytorium uważanego za swoje, nazwa
grupy wypisywana jest na ścianach budynków i murach (fot. 7). W wielu miejscach
pojawiło się także graffiti „Sur 13” (fot. 8). Manuel Valenzuela Arce (2007: 48)
uważa, że poprzez identyfikację z gangami działającymi w USA młodzież w Ameryce Łacińskiej wytwarza „poszerzoną dzielnicę transnarodową”. Innym przykładem takich działań lub po prostu transnacjonalizacji South Side 13 (Smith 2006:
303) mogą być też napisy „Sur 13” na rysunkach wykonywanych przez młodzież
z puebla (fot. 6). To symbole lojalności wobec gangu, który zrzesza ich braci, kuzynów lub kolegów z dzieciństwa, którzy wyemigrowali do USA. Analizowany
przykład każe zrewidować założenie, jakoby na wsi i w mieście powstawały różne
subkultury (Gordon 1947: 40). „Transnarodowe South Side/Sur 13” istnieje zarówno w przestrzeni miejskiej, jak i na wsi, w rolniczej społeczności.
242
Agnieszka Radziwinowiczówna
Nawiązując do nazwy „Matutes”, należy zaznaczyć, że nie każda ich działalność odbywa się cichaczem, czy jest na granicy prawa. Matutes założyli drużynę
piłkarską, w 2012 roku zdobyli puchar ligi San Ángel (fot. 1) i reprezentowali
pueblo w rozgrywkach z ekipami z innych miejscowości w regionie. Chociaż
drużyna nosi nazwę Matutes, zwraca uwagę jej inkluzyjny charakter – graczami
nie są wyłącznie członkowie analizowanej tu grupy. Członkowie gangu grają też
w innych drużynach piłkarskich trenujących w pueblu (w niewielkim San Ángel
istnieje osiem ekip futbolowych, niektóre z nich to drużyny osiedlowe). Poprzez
uczestnictwo w innej drużynie wyrażają oni identyfikację z terytorium i społecznością osiedla, z którego się wywodzą.
Matutes jako gang
Jak pokazuje przytoczony wyżej opis „Matutes”, nie wszystkie wyróżniki
charakteryzujące gang uliczny South Side 13 (działalność niezgodna z prawem,
konflikt o dominację nad terytorium, skutkujący użyciem przemocy) zostały
przetransferowane na grunt meksykańskiego puebla. Niektóre przyjęły się tylko
w ograniczonym zakresie, inne (jak konflikt i przemoc) miały charakter tymczasowy. Należy więc postawić pytanie, czy używane powszechnie w pueblu określenie „gang” (pandilla) można stosować do opisu tej grupy również w dyskursie
naukowym.
Byli sureños są zgodni, że grupy z San Ángel nie można uznać za gang.
Badaczka: Jak postrzegasz tutejsze gangi?
Pancho: Tu nie ma gangów.
Badaczka: A Matutes?
Pancho: Trzymam się z nimi, ale to nie gang. To dziecinada.
Dla byłych gangsterów paradygmatem gangu jest South Side 13. Ich zdaniem
powstanie takiej grupy byłoby niemożliwe w meksykańskim pueblu. Opinię
tę ilustruje wypowiedź Toribia. Podczas mojego drugiego pobytu badawczego
w San Ángel zapytałam go:
Mógłbyś mi opowiedzieć, co robiłeś od 2012 roku?
Toribio: To samo co zawsze: praca i praca. Tak, praca. Gangi już nie, ponieważ
tutaj jest inaczej, tutaj wszyscy się znamy, tu jest inaczej. Na przykład w Stanach
Zjednoczonych wszędzie masz bary i dużo ludzi z różnych krajów, z różnych stanów. A tu nie, tu sami znajomi. To się różni. W Stanach Zjednoczonych masz kolorowych, to znaczy z Afryki, z Salwadoru. Tu jesteśmy ci sami. Dlatego jest inaczej,
nie mamy z kim się bić, to jest malutkie pueblo i nie ma wystarczająco dużo ludzi,
nie ma takiego klimatu, jak w mieście, gdzie jest dużo ludzi, których nie znasz.
Subkultura gangsterska w meksykańskiej społeczności transnarodowej...
243
Zdaniem Toribia, ważną cechą gangu jest nieustanny konflikt z innymi grupami. Jest on możliwy w warunkach heterogeniczności kulturowej, rywalizacji
oraz anonimowości. Silna w niewielkim San Ángel kontrola społeczna wyklucza
znaczną część potencjalnych zachowań dewiacyjnych. Jak dowodzi jednak przykład puebla Ticuani, charakterystyczna dla małych społeczności kontrola społeczna nie zabezpiecza przed stosowaniem przez gang przemocy (Smith 2006).
W literaturze brak jednoznacznych rozstrzygnięć definicyjnych dotyczących
gangu oraz odpowiedzi, jaką funkcję pełni w nim przemoc. Konceptualizacje
różnią się w zależności od dyscypliny naukowej, w ramach której są proponowane. Większość badaczy wskazuje, że gangi to przykład młodzieżowej subkultury
(Merton 1982: 252). Powstają w sposób oddolny (Kowalewski 1994: 25), a wśród
ich członków dominuje poczucie równości (Valenzuela Arce 2007: 54), choć często wskazuje się, że grupie przewodzi jeden lub dwóch liderów (1998 National
Youth Gang Survey… 2000: 41; Vigil 2007: 68). Gangi gromadzą osoby, które
łączą jakieś istotne cechy, na przykład narodowość, etniczność, „rasa” lub klasa
społeczna (Vigil 2007: 65). Powstawanie gangów opisywane jest też jako konsekwencja wykluczenia niektórych grup etnicznych (Levitt 2001a: 19; Vigil 2007:
63). Wstępowanie do gangu może zapewnić ich członkom poczucie przynależności, sieć wsparcia, a czasem też środki do życia (Ramírez Valenzuela 2012:
27-28). Na przykład pachucos, członkowie gangu powstałego w USA w latach
30. XX wieku, pochodzili z meksykańskich rodzin, czasem dysfunkcjonalnych
i ubogich, często wykluczonych ze względu na pochodzenie etniczne. W Meksyku socjalizowani do pracy na roli, po przyjeździe do USA często znajdowali pracę w fabrykach (Valenzuela Arce 2007: 37). Choć dorastali w pueblach, w USA
osiedlali się w dużych miastach, gdzie praktycznie nie istniała kontrola społeczna, a diametralna zmiana warunków życia prowadziła do anomii. Wstępowanie
do gangu dostarczało emocjonalnych więzów (Nateras Domínguez 2007: 150),
socjalizowało do życia „na ulicy”, gwarantując zespół wartości, którymi młodzi
mężczyźni mogli się kierować (Vigil 2007: 68). Współczesna trajektoria wstępowania do gangu16 również jest często konsekwencją marginalizacji związanej
z migracją oraz zmianą środowiska na miejskie (Smith 2006: 271; Vigil 2007:
63), zwłaszcza w sytuacji „przyśpieszonej migracji” (migración accelerada)
(Smith 2006: 273), to znaczy realizowanej przez dzieci lub nastolatków – tak
zwane pokolenie 1.5 (Rumbaut 2004: 1167). Struktury normatywne, do których
młodzi adepci gangów są socjalizowani, różnią się od akceptowanych w społeczeństwie przyjmującym (Valenzuela Arce 2007: 39); poprzez uczestnictwo
w gangu jego członkowie wyrażają pogardę dla dominujących grup społecznych
(na przykład wobec białych) (Kowalewski 1994), dlatego też gangi zaliczane są
16
Wnikliwej analizy przyczyn wstępowania do gangów młodzieży pochodzącej z Meksyku dokonuje Smith (2006: 272-308).
244
Agnieszka Radziwinowiczówna
do subkultur kontestacyjnych, budowanych w opozycji do dominującej kultury
i struktury społecznej (Paleczny 1997: 42).
Potrzeba tworzenia alternatywnej struktury, a nie działalność przestępcza lub
konflikt jest przyczyną powstawania i kluczową cechą gangów (Merton 1982:
251). Manuel Castells (2009: 188) opisuje sytuację młodych gangsterów jako
pułapkę między „pasją życia a świadomością ograniczeń”. Gang pod wieloma
względami przypomina zatem communitas, czyli przeciwieństwo struktury społecznej (societas) (Turner 2005a: 35). Victor Turner definiuje communitas jako
„wspólnotę albo nawet współobcowanie równych jednostek” (Turner 2005b:
123). Najlepiej te cechy gangu ujmuje definicja zaproponowana w raporcie
Organizacji Państw Amerykańskich (OPA) dotyczącym konceptualizacji gangów:
Gangi wyrażają spontaniczne starania dzieci i młodzieży, by stworzyć przestrzeń
w (przeważnie miejskim) społeczeństwie, która jest dostosowana do ich potrzeb,
w której mogą korzystać z praw, których na ogół nie oferują im rodziny, władze
i społeczności. Te grupy powstają w warunkach skrajnego ubóstwa, wykluczenia
i braku szans. Gangi starają się o prawa do przetrwania, ochrony i partycypacji
poprzez samoorganizację i samodzielne wytworzenie zasad i kryteriów członkostwa oraz poprzez zapewnienie sobie terytorium oraz zestawu symboli nadających
znaczenie członkostwu w grupie (Definition and Classification… 2007: 5-6).
Choć część badaczy (zwłaszcza kryminologów) dostrzega w stosowaniu przemocy główną cechę gangów (1998 National Youth Gang Survey… 2000: 41),
uważam, że spojrzenie à rebours pozwala lepiej poznać ich naturę oraz sięgnąć
głębiej do przyczyn wstępowania do nich. Przemoc i konflikt są konsekwencją
istnienia gangów. Przemoc może służyć „przestępczej redystrybucji dóbr i zasobów” (Kowalewski 1994: 25), na przykład poprzez handel narkotykami. Członkowie gangów często sami też biorą narkotyki17. Gangi uliczne charakteryzuje
ponadto silna więź z zamieszkiwanym terytorium (ulicą lub dzielnicą) (1998
National Youth Gang Survey… 2000: 41; Nateras Domínguez 2007: 153), która jest elementem tożsamości zbiorowej członków gangu. Kontrolują one terytorium uważane za swoje, a konflikt jest rezultatem naruszenia tego obszaru
przez członków innej grupy. Ponadto, w opowieściach sureños konflikt oraz stała
świadomość istnienia wrogów (norteños oraz członków innych gangów) buduje
granicę tworzącą tożsamość grupy. Zdaniem kulturoznawców, stałe zaznaczanie
własnej odrębności w stosunku do obcych gangów stanowi ważną cechę gangu (Kowalewski 1994: 25). Służą mu symbole przynależności, takie jak tatuaże
czy gesty nawiązujące do nazwy gangu oraz kolor odzieży (Nateras Domínguez
2007: 150).
17
Alfredo Nateras Domínguez (2007: 145) zwraca uwagę na społeczny aspekt zażywania substancji
odurzających.
Subkultura gangsterska w meksykańskiej społeczności transnarodowej...
245
W przypadku Matutes mamy do czynienia zarówno z silną potrzebą kontestacji istniejącego porządku, konfliktem (w tym wypadku z grupami z sąsiednich wsi), silnym związkiem z określonym terytorium (San Ángel może być tu
substytutem dzielnicy miasta) oraz podkreślaniem przynależności do grupy (np.
poprzez charakterystyczny strój). Przed trzema laty w działaniach opisywanej
grupy była obecna działalność przestępcza, choć ze względu na specyfikę niewielkiej społeczności i silną kontrolę społeczną była w zasadzie ograniczona
do wandalizmu i chuligaństwa. Jak się wydaje, wymienione cechy umożliwiają
określenie Matutes jako gangu.
W raporcie OPA wyróżniono pięć typów gangów, począwszy od „gangów
szkolnych”, po „grupy przestępcze” (Definition and Classification… 2007:
13-16). Autorzy raportu wskazują, że zaproponowana typologia stanowi kontinuum faz, przez które może przechodzić gang, wraz z pojawieniem się i intensyfikacją przemocy. Przemoc jest elementem typów określanych w raporcie jako
grupy przestępcze oraz gangów brutalnych (violent gangs). South Side 13 jest
właśnie gangiem brutalnym. Matutes mieli w swojej historii fazę brutalną (około
2009-2010 r.), obecnie jednak spełniają kryteria definicyjne gangu młodzieżowego. Taki typ gangu składa się głównie z mężczyzn w wieku 10-18 lat, pochodzących z jednego sąsiedztwa (neighborhood), oraz służy „nadaniu sensu życiu,
które pozbawione jest sensu i szans” (Definition and Classification… 2007: 14).
Matutes – w obecnej formie – przypominają też grupę, którą Smith określa mianem crew („zgraja”) (Smith 2006: 268). „Zgraja” tworzona jest przez młodzież
zamieszkującą ten sam teren, która spędza czas na rogu placu lub parku oraz która nadaje sobie nazwę, by „być kimś”. Ten typ grupy nie angażuje się w przemoc,
a młodzież tworząca zgraję oddala się od niej, gdy kończy się wiek dojrzewania
i zaczyna dorosłość (Smith 2006: 268). Ten opis idealnie pasuje do trajektorii
życiowej większości Matutes.
Gang subkulturą frustracji – znaczenie kontekstu transferów
społecznych
Definicja OPA precyzuje, że gangi pojawiają się w miastach (Definition and
Classification… 2007: 5-6). Wykorzystanie koncepcji transferów społecznych,
do której się wcześniej odwołałam, nie pozwoliło wyjaśnić, jak możliwy był
transfer subkultury miejskiej do peryferyjnego puebla18. Wyjaśnienia domaga się
także kwestia różnic w środowisku społecznym, do jakiego transferowana jest
subkultura gangsterska. Niedoskonałością koncepcji transferów jest nieuwzględ18
Gangi powstałe w USA przeniknęły do miast na północy Meksyku już w latach 30. XX w. (Valenzuela Arce 2007: 38). Subkultura ta nie utraciła jednak miejskiego charakteru (Nateras Domínguez
2007: 149).
246
Agnieszka Radziwinowiczówna
nienie różnego ulokowania miejsc zamieszkiwanych przez społeczność transnarodową w nowoczesnym systemie-świecie (Wallerstein 2006). Levitt wskazuje
jedynie, że odległość geograficzna wpływa na wynik transferów społecznych,
a także że szybkość przekazu transferów jest większa, jeżeli „struktury normatywne oraz modele poznawcze” są podobne w kraju imigracji19 (Levitt 2001a:
55, 67). Do tego katalogu należałoby również dodać pozycjonowanie skalarne,
czyli „położenie [miejsc nabycia i przekazu transferu] w hierarchii władzy i kanałów przepływu kapitału” (Çağlar 2010, za Buchowski, Schmidt 2012: 12). Jak
bowiem pisze Ulf Hannerz, „społeczna organizacja kultury zawsze zależy (…)
od (…) zróżnicowania doświadczeń i zainteresowań w społeczeństwie” (Hannerz
2004: 298). Społeczność wywodząca się z San Ángel zamieszkuje zarówno obszary peryferyjne (np. pueblo), jak i obszary centrum (np. Nowy Jork). Chociaż
członkowie społeczności komunikują się, a symbole i znaczenia krążą w różnych
częściach społeczności transnarodowej, doświadczenie i szanse życiowe osób zamieszkujących peryferie są inne niż zamieszkujących centrum.
Zamieszkiwanie obszarów centrum nie oznacza jednak, że członkowie transnarodowej społeczności San Ángel w pełni uczestniczą w możliwościach, które
daje życie w USA. Młodzi migranci, którzy wstępują do gangu South Side 13
tworzą „peryferie centrum”. Nie mają dokumentów uprawniających do pobytu
i pracy w USA, a „nielegalność” pociąga za sobą wielowymiarowe wykluczenie
oraz zagrożenie deportacją. W kraju imigracji dostępny jest dla nich wyłącznie
podrzędny rynek pracy. Osoby z San Ángel pracują w Portland w złych warunkach, często są wykorzystywane przez pracodawców, a za wykonywaną pracę
otrzymują niskie stawki. Na peryferiach centrum członkostwo w gangu stanowi kontestację struktury społecznej, odpowiedź na brak możliwości pełnego
uczestnictwa w społeczeństwie amerykańskim (Nateras Domínguez 2007: 152).
W San Ángel subkultura gangsterska stanowi natomiast wyraz niezadowolenia
z braku modernizacji oraz niemożliwości awansu społecznego. Awans ekonomiczny i społeczny ojców większości Matutes był możliwy dzięki emigracji do
Stanów Zjednoczonych. W dzieciństwie Matutes również byli socjalizowani
do roli migrantów, oczekiwali, że w Stanach Zjednoczonych znajdą pracę, a wysokie zarobki pozwolą im wspierać rodzinę, wybudować dom w pueblu oraz
żyć dostatnio w kraju imigracji20. W rezultacie zaostrzenia amerykańskiej polityki migracyjnej nastolatkowie z San Ángel utracili możliwość tak pojmowanego
awansu społecznego i wzrosło ich poczucie relatywnej deprywacji. Obecna sytu-
19
Jak starałam się wykazać powyżej, transferowane idee, zachowania, tożsamości i kapitał społeczny niekoniecznie czerpane są od grup dominujących w kraju przyjmującym. Migranci mogą je bowiem
nabywać od zbiorowości, w których uczestniczą, a te mają często charakter migrancki. Podobieństwa
między krajem emigracji a imigracji nie są zatem konieczne do sprawnego zajścia transferu.
20
Wyobrażenia dotyczące poziomu życia migrantów często mijały się z rzeczywistością.
Subkultura gangsterska w meksykańskiej społeczności transnarodowej...
247
acja zmotywowała ich do zaadoptowania „nowoczesnego” wzorca21 subkultury
gangsterskiej.
Wspólną cechą gangów jest potrzeba budowania alternatywnych wzorców
wobec opresyjnej – zwłaszcza wobec młodzieży – struktury społecznej. Zarówno
na peryferiach centrum, jak i na peryferiach peryferii wstępowanie do gangów
stanowi wyraz niezadowolenia. Gdyby wyjazd do Stanów Zjednoczonych był
możliwy, chłopcy, którzy obecnie należą do Matutes, prawdopodobnie by tam
wyemigrowali. Nagle zostali oni jednak pozbawieni złudzeń o poprawie własnej sytuacji ekonomicznej i modernizacji. Można zatem powiedzieć, że gangi w transnarodowej społeczności San Ángel są subkulturą frustracji. Badana
społeczność doświadczyła okoliczności, które opisywane bywają jako przyczyny
powstania kultury frustracji (culture of discontent): kontakt kulturowy ze znacznie zamożniejszym społeczeństwem, ułuda, że z czasem dorówna się poziomem
życia bogatym sąsiadom oraz uświadomienie sobie, iż żywione oczekiwania
przekroczyły realne możliwości (Haviland 1999: 510). Poczucie to skutkowało
niezadowoleniem, ale i buntem oraz poszukiwaniem alternatywnej struktury.
Zakończenie
W rezultacie przemieszczeń ludności pochodzącej z puebla San Ángel, położonego w meksykańskim regionie Mixteca Baja (stan Oaxaca), jej społeczność
nabrała transnarodowego charakteru. Między San Ángel a miejscami zamieszkiwanymi przez pochodzących z puebla migrantów wymieniane są informacje,
pieniądze i dobra. Deportacja kilku członków gangu umożliwiła transfer subkultury gangsterskiej – młodzi mężczyźni z San Ángel, zafascynowani członkostwem ich krewnych i kolegów w działającym w Portland gangu South Side 13,
zaadaptowali wzorzec tej subkultury w peryferyjnym pueblu, modyfikując go
stosownie do lokalnego kontekstu społecznego. To przykład, jak „zwykli ludzie
są twórcami i nosicielami kultury” (Levitt 2001a: 55), a globalizacja nie zachodzi
wyłącznie za pomocą globalnej dyfuzji kultury, ale i poprzez transfery społeczne
zachodzące w społecznościach transnarodowych.
Przykład opisany w niniejszym artykule skłania do rewizji dotychczasowych
rozważań nad transferami społecznymi. Po pierwsze dowodzi on, że transfery
mogą mieć negatywny wpływ na przyjmującą je społeczność. Pojawienie się gangu w San Ángel zagroziło spójności społecznej w pueblu, a w przeszłości, kiedy
21
Levitt twierdzi, że w sytuacji kontaktu kulturowego prawdopodobna jest adopcja wzorca postrzeganego jako „nowoczesny” i „zachodni” (Levitt 2001a: 65). Aleksander Posern-Zieliński zauważa zaś,
że wzorce „rozprzestrzeniają się głównie od nowych centrów władzy/dominacji/ekspansji ku rejonom
peryferyjnym i coraz bardziej marginalnym, oddziałując tam na lokalne obyczaje, porządki społeczne
i kulturowe nawyki” (Posern-Zieliński 2010: 28).
248
Agnieszka Radziwinowiczówna
gang przyjął brutalną formę, stanowiło zagrożenie dla bezpieczeństwa mieszkańców. Po drugie, wyjaśnienie genezy gangu w San Ángel wykazało konieczność
uwzględnienia podczas analizy mechanizmu transferu umiejscowienia poszczególnych części społeczności transnarodowej w nowoczesnym systemie-świecie.
Wzorzec tej subkultury odpowiada różnym potrzebom młodzieży, a także jest
przez nią aktywnie przekształcany w zależności od dostępnych możliwości działania.
Młodych migrantów w Portland opisałam jako znajdujących się na peryferiach
centrum, ponieważ szanse dostępne dla nich w ramach struktury społecznej nie
są równe z oferowanymi anglosaskim obywatelom amerykańskim. Członkostwo
w gangu jest odpowiedzią na spowodowane wykluczeniem poczucie niezadowolenia oraz dostarcza młodym migrantom w pokoleniach: pierwszym, 1.5 oraz
drugim struktury normatywnej, a także daje poczucie przynależności do grupy
składającej się z osób o podobnym położeniu (Nateras Domínguez 2007: 148).
Poluźnienie kontroli rodzicielskiej umożliwia wstępowanie do gangu. W przypadku migrantów w pokoleniach pierwszym oraz 1.5, rodzice tracą czasem całkowicie kontrolę nad młodym migrantem; w przypadku migrantów w drugim
pokoleniu – poluźnienie kontroli nie jest zupełne, choć większe niż w Meksyku
(na przykład na skutek podejmowania aktywności zawodowej przez obydwoje
rodziców) (Smith 2006: 273-274; Vigil 2007: 65).
Również w San Ángel, na peryferiach peryferii, pojawienie się gangu jest
przejawem frustracji. W rezultacie zaostrzenia amerykańskich kontroli granicznych mniej osiągalne stało się przekroczenie zielonej granicy i emigracja do
USA. W rodzinnym pueblu awans społeczny również nie jest możliwy. Matutes
w ostentacyjny sposób okazują bunt przeciwko władzy i strukturze społecznej.
Chociaż nieco inne są przyczyny wstępowania do gangu w San Ángel i w Portland, Matutes stanowią meksykański odpowiednik South Side 13. Fascynacja
młodzieży w San Ángel gangiem Sur 13, a także traktowanie go jako wzorca do
naśladowania przez Matutes to przykład, jak dzielnica South Side 13 stała się
transnarodowa.
Słowa kluczowe: transnarodowość, transfer społeczny, migracje, Meksyk, Stany Zjednoczone Ameryki, gangi, subkultura, deportacje
Podziękowania
Autorka pragnie serdecznie podziękować Redaktor naczelnej „Ludu”, prof. UAM,
dr hab. Danucie Penkali-Gawęckiej oraz anonimowym Recenzentom, których rady
i uwagi okazały się niezwykle cenne w pracy nad artykułem.
Subkultura gangsterska w meksykańskiej społeczności transnarodowej...
249
LITERATURA
Anacka M. i in.
2011
Etnosondażowe podejście do badania migracji jako procesu społecznego,
w: P. Kaczmarczyk i in. (red.), Mobilność i migracje w dobie transformacji: wyzwania metodologiczne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 68-154.
Bailón Corres J.
2010
Los avatares de la democracia (1970-2008), w: M. de los Ángeles Romero
i in., Oaxaca, México: Fondo de la Cultura Económica, s. 248-287.
Berry J.W. i in.
1989
Acculturation Attitudes in Plural Societies, „Applied Psychology” 38,
s. 185-206.
Buchowski M., Schmidt J.
2012
Imigracja a heterogeniczność kulturowa. Perspektywa antropologiczna,
w: M. Buchowski, J. Schmidt (red.), Migracje a heterogeniczność kulturowa. Na podstawie badań antropologicznych w Poznaniu, Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje, s. 7-22.
Čağlar A.
2010.
Rescaling Cities, Cultural Diversity and Transnationalism: Migrants of
Mardin and Essen, w: S. Vertovec (ed.), Anthropology of Migration and
Multiculturalism: New Directions, London: Routledge, s. 112-138.
Cambpell J.
2010
The „Problem” of Ethics in Contemporary Anthropological Research,
„Anthropology Matters” 12, s. 1-17.
Carpena-Méndez F.
2010
Gangs Play Role in New Identities, „Newsletter of The Center for the Humanities Oregon State University” s. 1, 8, http://oregonstate.edu/dept/humanities/sites/default/files/newsletter/2010-fall.pdf (10.06. 2014).
Castells M.
2009
Koniec tysiąclecia, przeł. M. Marody, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe
PWN.
Crick M.
1993
Introduction, w: M. Crick, B. Geddes (eds.), Research methods in the field:
ten anthropological accounts, Geelong: Deakin University Press, s. 3-8.
Definition and Classification…
2007
Definition and Classification of Gangs (Executive Summary), Washington,
DC.: General Secretariat of the Organization of American States, Department of Public Security Organization of American States, http://scm.oas.
org/pdfs/2010/CP24469E-4.pdf (10.06. 2014).
Faist T.
2000
The Volume and Dynamics of International Migration and Transnational
Social Spaces, Oxford: Clarendon Press.
Faist T., Fauser M., Reisenauer E.
2013
Transnational Migration, Cambridge, Malden: Polity.
250
Gardner K.
1999
Agnieszka Radziwinowiczówna
Location and Relocation: Home, „the Field” and Anthropological Ethics
(Sylhet, Bangladesh), w: C.W. Watson (ed.), Being There. Fieldwork in
Anthropology, London: Pluto Press, s. 49-73.
Gordon M.M.
1947
The Concept of the Sub-Culture and Its Application, „Social Forces” 26,
s. 40-42.
Hannerz U.
2004
Skreolizowany świat, przeł. J. Giebułtowski, w: M. Kempny, E. Nowicka (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje,
Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 284-298.
Haviland W.
1999
Cultural Anthropology, Fort Worth: Harcourt Brace College Publishers.
Hiernaux-Nicolas D., Zárate Vidal M.
2008
Transnacionalismo, cultura y espacio, w: D. Hiernaux-Nicolas, M. Zárate
Vidal (coord.), Espacios y transnacionalismo, México: Casa Juan Pablos,
s. 9-22.
Kowalewski Z.W.
1994
RAP między Malcolmem X a subkulturą gangową, Warszawa: [PWR].
Laine de M.
2000
Fieldwork, Participation and Practice: Ethics and Dilemmas in Qualitative Research, London: SAGE Publications.
Landolt P.
2001
Salvadoran Economic Transnationalism: Embedded Strategies for Household Maintenance, Immigrant Incorporation, and Entrepreneurial Expansion, „Global Networks” 1: 3, s. 217-242.
Levitt P.
2001a
The Transnational Villagers, Berkeley: University of California Press.
2001b
Transnational Migration: Taking Stock and Future Directions, „Global
Networks” 1: 3, s. 195-216.
Levitt P., Lamba-Nieves D.
2011
Social Remittances Revisited, „Journal of Ethnic and Migration Studies”
37: 1, s. 1-22.
2013
Rethinking Social Remittances and the Migration-Development Nexus
from the Perspective of Time, „Migration Letters” 10, s. 11-22.
López Castro G.
1985
La casa dividida, Zamora, Michoacan: El Colegio de México.
Merton R.K.
1982
Teoria socjologiczna i struktura społeczna, przeł. E. Morawska, J. Wertenstein-Żuławski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Nateras Domínguez A.
2007
Adscripciones juveniles y violencias transnacionales: Cholos y maras,
w: J.M. Valenzuela Arce, A. Nateras Domínguez, R. Reguillo Cruz (coord.), Las Maras: Identidades juveniles al límite, México: Universidad Autónoma Metropolitana, s. 127-155.
Subkultura gangsterska w meksykańskiej społeczności transnarodowej...
251
National Youth Gang Survey…
2000
1998 National Youth Gang Survey. Summary, Washington: Office of Juvenile Justice and Delinquency Prevention, National Youth Gang Center,
https://www.ncjrs.gov/pdffiles1/ojjdp/183109.pdf (10.06. 2014).
Paleczny T.
1997
Kontestacja: formy buntu we współczesnym społeczeństwie, Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”.
Posern-Zieliński A.
2010
Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze, „Lud” 94,
s. 25-46.
Ramírez Valenzuela E.
2012
Young Victims, Young Perpetrators? Anthropological Reflections on Agency and Subjectivity among Mexican Youth in the „War Against Drugs”,
Sussex: University of Sussex.
Rumbaut R.G.
2004
Ages, Life Stages, and Generational Cohorts: Decomposing the Immigrant
First and Second Generations in the United States, „International Migration Review” 38: 3, s. 1160-1205.
Smith R.C.
2006
México en Nueva York: Vidas transnacionales de los migrantes mexicanos
entre Puebla y Nueva York, przeł. L.R. Morán Quiroz, México: Miguel
Ángel Porrua.
Turner V.
2005a
Gry społeczne, pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie,
przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
2005b
Proces rytualny, przeł. I. Kurz, w: A. Chałupnik i in. (red.), Antropologia
widowisk. Zagadnienia i wybór tekstów, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, s. 121-138.
Valenzuela Arce J. M.
2007
La mara es mi familia, w: J.M. Valenzuela Arce, A. Nateras Domínguez,
R. Reguillo Cruz (coord.), Las Maras: Identidades juveniles al límite,
México: Universidad Autónoma Metropolitana, s. 33-61.
Vigil J.D.
2007
Marginalidad múltiple: un marco comparativo para comprender a las pandillas, w: J.M. Valenzuela Arce, A. Nateras Domínguez, R. Reguillo Cruz
(coord.), Las Maras: Identidades juveniles al límite, México: Universidad
Autónoma Metropolitana, s. 63-81.
Wallerstein I.
2006
Nowoczesny system-świat, przeł. A. Ostolski, w: A. Jasińska-Kania,
L.M. Nijakowski, J. Szacki, M. Ziółkowski (red.), Współczesne teorie socjologiczne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe „Scholar”, s. 747-753.
Watson C.W.
1999
Introduction: The Quality of Being There, w: C.W. Watson (ed.), Being
There. Fieldwork in Anthropology, London: Pluto Press, s. 1-24.
252
Agnieszka Radziwinowiczówna
Agnieszka Radziwinowiczówna
GANG SUBCULTURE IN A MEXICAN TRANSNATIONAL COMMUNITY
AS AN EXAMPLE OF SOCIAL REMITTANCE
(Summary)
The aim of this article is to describe a gang subculture that has emerged in a Mexican
pueblo and to explain its origin. Explanations which indicate the globalization of culture
are insufficient, as long as they leave the question why this certain subculture appeared in
pueblo unanswered. The author of the article, using the ethnographic data which she has
collected in Mexico, explains that the gang subculture is a social remittance transferred
from the U.S. by the migrants. The concept of social remittances introduced by Peggy
Levitt seems to be the most suitable explanation due to the migratory character of the
community. Migrants from the pueblo under study are connected with their hometown
and with other migrants both in Mexico and in the U.S. As a result of sixty years of spatial mobility, the community has turned transnational. In the transnational space of the
community, monetary and social remittances are exchanged. The author shows, however,
that the concept of social remittances does not lead to explain how an urban subculture
could be transferred to a rural community. In order to explain the conditions necessary
for a successful remittance, it is crucial to take into account the world-system localization
of the places between which the remittances flow and understand life opportunities of
the members of a transnational community. In spite of the fact that the community under
study is located both in the center and periphery, the youth join gangs, on either side of the
state border, due to their discontent and in search of alternative patterns to an oppressive
social structure.
Key words: transnationalism, social remittance, migration, Mexico, United States of
America, gangs, subculture, deportations
Agnieszka Radziwinowiczówna
Centre of Migration Research
University of Warsaw
Banacha Street 2b
02-097 Warszawa, Poland
a.radziwinowicz@is.uw.edu.pl
