f7d74fc4d3cc80f6af5adeee80bb2cbd.pdf
Media
Part of Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego / Lud, 1931, t. 30
- extracted text
-
SEWERYN UDZIELA.
ROŚLINY W WIERZENIACH LUDU
KRAKOWSKIEGO.
*LES PLANTES DANS LES CROYANCES DU PEUPLE DU DISTRICT
DE CRACöVIE).
W latach 1894 do 1899 zajmowałem się zbieraniem wiedzy
ludowej o własnościach leczniczych roślin i wiary w moc i skutki
używania roślin do leczenia ludzi i zwierząt.
Poszukiwaniami objąłem wioski zamieszkałe przez Krako
wiaków, a leżące po prawej stronie Wisły w dawnym powiecie
wielickim, z którego części utworzono potem powiat podgórski,
a ten ostatni włączono znowu dzisiaj do powiatu krakowskiego.
Pragnąłem przytem uzupełnić pracę Bronisława Gustawicza:
„Podania, przesądy, gadki i- nazwy ludowe w dziedzinie przy
rody“. — Część II. Rośliny, drukowaną w r. 1882 w tomie VI
„Zbioru wiadomości do antropologji krajowej“ — i dlatego za
chowałem nawet w układzie porządek abecadłowy roślin według
ich nazw łacińskich przez Gustawicza użyty, jako ułatwiający
bardzo wyszukiwanie, roślin przytoczonych.
Zdobyłem wiele nowych, nieznanych Gustawiczowi własności
leczniczych roślin przez niego opisywanych i powiększyłem spis
roślin, znanych ludowi krakowskiemu i używanych przez niego
o 44, — nadto z pośród nieoznaczonych przez Gustawicza 25 roślin
oznaczyłem 5.
Rośliny nowe, które tu wprowadziłem to:
Aesculus hypocastanum, Amarantus caudatus, Arabis arenosa, Armoracia rusticana, Campanula trach elium, Ceratonią siliqua, Cardamine pratensis, Convallaria maialis, Epilobium angustifolium, Equisetum arvense, Erigeron arvense, Eupatorium
cannabinum, Genista germanica, Gentiana pneumonanthae, Ge
ranium phaeum, Gnaphalium uliginosum, lnula germanica, Juglans regia, Lepidium tertium, Lilium candidum, Linaria vulgaris,
Lysimachia vulgaris, Melilotus albus, Mentha (mięta ptasia, koń
ska, kogutki), Oenothera biennis, Papaver rhoeas, Pyretrum par-
37
thenium (Gustawicz nie rozdzielił marunki od wrotycza), Raphanus sativus, Salvia verticillata, Sanguisorba officinalis, Sarothamnus scoparius, Sedum acre, Senecio Jacobaea, Solidago virga
aurea, Staphylea pinnata, Stellaria, Tamarix germanica, Tormentilla erecta, Trifolium repens, Triticum repens, Trollius europeus.
Vaccinium myrtillus, Veronica beccabunga, Viola odorata.
Nieoznaczone przez Gustawicza, a umieszczone w rozdziale
III jego pracy, oznaczyłem: 6 Krzyżownik = Salvia verticillata,
11 Sojec == Eupatorium cannabinum, 13 Spis = Linaria vulgaris.
23 Ziele wieszczyczne = Senecio Jacobaea, 24 Zubnyk = Taraxacum officinale.
Oznaczenie roślin przez lud znanych i używanych jest trudne
i jeżeli się nie widzi tej rośliny, o której opowiadają, jeżeli nie
można jej dostać, to z podawanego przez baby opisu trudno ją
oznaczyć, a przypuszczenia mogą zaprowadzić na drogi fałszywe.
Bo pominąwszy rośliny ogólnie znane i używane, jak babka, ślaz
piołunek, barwinek i t. d.. częstokroć każde ziele ma kilka nazwisk
i to w pobliskich wsiach, w tym samym powiecie używanych,
albo znowu pod jednem nazwiskiem znanych jest tam kilka zu
pełnie różnych roślin.
Takich nieznanych roślin, których nie mogłem oznaczyć, po
daję przy końcu ośm.
Niechaj ta praca, chociaż w drobnej mierze przyczyni się do
poznania wiedzy botanicznej i leczniczej ludu krakowskiego
1. Abies excelsa. Świerk pospolity.
Nazwy ludowe: Świerk (powszechne).
Własności: Odparzone miejsce zasypywać dobrze usu
szoną i miałko utłuczoną korą świerkową (Wiśniowa).
2. Achillea inillefoliuni. Krwawnik pospolity.
Nazwy ludowe: Krwawnik (ogólne), rannik (Dob
czyce): rozróżniają czerwony i biały od barwy kwiatu; — sierpownik (Polanka Haller).
Własności: Sokiem wyciśniętym z liści świeżych za
puszcza się rany ze świeżych okaleczeń powstałe, poczem goją
się prędko (Dobczyce).
Roztarte w rękach świeże listki i przyłożone na ranę zatrzy
mują krew płynącą i goją ranę (Bieżanów, Wieliczka).
Kładą go do kąpieli, przygotowanej dla dzieci słabych lub
ludzi dorosłych (Dobczyce).
38
Święcą razem z innem zielem dnia 15 sierpnia.
Odwar z krwawnika pije się przeciw czerwonce (Wieliczka),
także na wzmocnienie żołądka.
Sierpownik sieka się i daje razem z jajem lub chlebem jako
pożywienie dla indyczek. Dobre to jest zwłaszcza, jeżeli źle trawią
(Polanka Haller).
3. Acorus calamus. Tatarak pospolity.
Nazwy ludowe: Tatarak (Polanka Haller), tatarskie
ziele (Radziszów).
Własności: Z tataraku robi się maść na oparzeliny (Po
lanka Haller).
Daje się go także razem z liśćmi konopnemi na złe trawienie
krowom (Polanka Haller).
Chorym na biegunkę tak ludziom, jak zwierzętom, na czer
wonkę takie suszone ziele tłuc, warzyć i pić, a wnet „zacli się‘
(= zatrzyma się) w człowieku, czy w bydlęciu (Radziszów).
Święcą razem z innem zielem 15-go sierpnia (Radziszów).
4. Aesculus ti yporůstánu in. Kasztanowiec pospolity.
Nazwy ludowe. Kasztan (powszechne).
Własności- Owoc obrać z łupiny, ususzyć, zetrzeć
i przez 24 godziny moczyć w wódce Wódkę taką pije się, aby
zgubić febrę (Wieliczka).
5 Agrimonia eupatoriuin. Rzep, rzepik.
Nazwy ludowe: Krzepik (ogólne), krzepnik (Radziszów).
Własności: Kładą go do kąpieli dla dzieci i dorosłych
przeciw suchotom (Dobczyce) i na ogólne osłabienie (Wiśniowa).
Gdy dzieci są chore, lub gdy często słabują, kąpie się je w tem
zielu, a „krzepią się“. — Po takiej kąpieli dziecko wyzdrowieje
prędzej, jeżeli ma wyzdrowieć, a jeżeli ma umrzeć, to umrze
prędzej. (Radziszów).
Krzepik dają bydłu (Rzeszotary).
Święcą razem z innem zielem w dniu 15. sierpnia.
Gotują razem z innem zielem i dają pić krowie po ocieleniu,
aby śmietana była gęsta i żółta, a masło z niej ładne i żółte. (Brzezowa).
Łodygi zaparzają i dają krowom po ocieleniu, a także
i kiedykolwiek, aby na mleku zbierało się dużo śmietany (Dob
czyce) .
39
6. Alchemilla vulgaris. Przywrotnik pospolity.
Nazwy ludowe: Przywrotnik (ogólne), krzyżownik
(Polanka Haller), gęsie wianki (Radziszów).
Własności: Święcą razem z innem zielem w dniu 15-go
sierpnia w święto Matki Boskiej Zielnej i w wiankach na Boże
Ciało.
7. Alliuni cepa. Czosnek cebula
Nazwy ludowe: Cebula (powszechne).
Własności : Pokrajaną cebulę w plasterkach przykładać
na czyraki (Wieliczka).
Pieczoną cebulę przykładać na bolączki, abj się goiły (Wie
liczka).
Święcą razem z innem zieleni w dniu 15. sierpnia (Gdów,
Bieżanów).
8. Alliiim sativum. Czosnek siewny.
Nazwy ludowe: Czosnek (powszechne).
Własności: Ząbki czosnku nanizane na nitce noszą na
szyji na żółtaczkę i na glisty (Wieliczka).
Czosnek ugotowany z ćwikłą pić na glisty (Siercza). — Jeżeli
zaś glisty wydostają się na wierzch, to nacierać czosnkiem pod
nosem (Siercza).
Święcą razem z inneiu zieleni w dniu 15. sierpnia.
9. AIthaea officinalis. Ślaz lekarski.
Nazwy ludowe: Ślaz (powszechne), ślaz ogrodowy
(Gdów).
Własności : Odwar z korzonków piją jako herbatę na
kaszel (Brzezowa, Dobczyce, Rzeszotary, Skawina) i na katar
(Rzeszotary), na duszność (Dobczyce).
Na ból gardła używa się płukania z odwaru korzonków (Dob
czyce) .
Świeże listki ślazu przykłada się na wrzody wyobierane, bo
lączki, aby je przegryzły — na rany, aby się goiły prędzej (Brze
zowa, Dobczyce, Radziszów, Skawina).
Na gruczoły na szyi liście ślazowe zaparzać i okładać niemi
szyję (Brzezowa). Ślaz daje się też do kąpieli (Dobczyce). Letnim
odwarem ślazu i rumianku obmywają rany ludziom, a także ko
niom, krowom i trzodzie (Gaj). Razem z innem zielem dają kro •
woni po ocieleniu (Dobczyce).
40
Kwiat ślazowy i lipowy z miodem praśnym pić jako herbatę
na zakatarzenie (Zielonki).
Ślaz z miętą i z biedrzeńcem sieka się drobno, miesza z tłusz
czem i żytnią mąką, rozsmarowuje tę maść na papierze lub płótnie
i okłada się chorego na oberwanie (Rzeszotary).
Święcą razem z innem zielem w dniu 15. sierpnia.
10. Amarantus candatus. Proso tureckie.
Nazwy ludowe: Proso tureckie (ogólne),, kyciary cèrwone (Radziszów).
Własności: Ziarnek używa się przeciwko wydymaniu
u dzieci; tłucze się je miałko i proszkiem tym posypuje kiszkę
stolcową, wychodzącą (Dobczyce).
Gdy w krowie zapiecze się kał, warzy się to ziele z cebulkami
lilji białej i daje się razem zjeść krowie, to . lubi ruszyć“ (Ra
dziszów) .
Ozdabiają niem wiązankę ziela, przygotowanego do święcenia
w dniu 15 sierpnia (Dobczyce, Gdów, Radziszów, Skawina).
11. Anemone nemorosa. Zawilec niestrętek lub Wietrznica.
Nazwy ludowe: Konopki (powszechne).
12. Anemone pulsaiilta, pratensis. Zawilec płowy, łąkowy.
Nazwy ludowe: Dziad, dziady (Podgórze).
13. AnMrMnum Orontinmn. Wyżlin polny.
Nazwy ludowe: Maciczne ziele (Dobczyce).
Własności: Święcą razem z innem zieleni 15 sierpnia
(Dobczyce).
W razie połogu piją kobiety wódkę, w której ziele to mo
czono, albo też piją odwar, jako herbatę na boleści, jeżeli macica
nie znajduje się na swojem miejscu (Dobczyce).
14. Arabis aren osa. Gęsiówka piaskowa.
Nazwy ludowe’ Włoski P. Jezusa (Gaj). Włoski Naj
świętszej P. Marji (Bieżanów, Brzezowa). Włoski M. Boskiej
(Świątniki Górne). Panieńczyne włosy (Radziszów).
Legenda: Najświętsza Marja Panna obcinała raz włoski
P .Jezusowi, a wiatr włoski te porywał i roznosił daleko. Gdzie
tylko padły włoski te na ziemię, tam wyrosła roślina, która się
zowie Włoski P. Jezusa (Gaj).
Roślina nazywa się panieńczyne włosy, bo łupinki nasienne
po dojrzeniu kręcą się tak, jak włosy u panienki (Radziszów).
41
Własności: Gotują razem z innem zielem i dają pić
krowie po ocieleniu (Brzezowa).
Razem z pszeniczką M. Boskiej i z rękawkami M. Boskiej
pokrajane, sparzone wrzącą wodą i wlane do napoju koniom,
chronią je od wielu chorób (Gaj).
Święcą razem z innem zielem dnia 15 sierpnia (Bieżanów,
Brzezowa, Gaj, Radziszów, Świątniki Górne).
15. Armoracia rustieaiia. Chrzan pospolity.
Nazwra ludowe: Krzan (powszechne)
Własności
Liśćmi chrzanu świeżemi okładać głowę,
gdy boli (Wieliczka, Polanka Haller).
Tarty korzeń chrzanu przykładać na ból głowy (powszechne).
Toż samo przykładać na dziąsła, gdy zęby bolą (Wieliczka). Toż
samo przykładać na żołądek, gdy człowiek ma kurcze w żo
łądku (Siercza). Toż samo przykłada się przeciw kolkom (Polanka
Haller.)
16. Artemisia abrntanum. Hylica, hoże drzewko.
Nazwy ludowe: Boże drzewko (powszechne).
Własności : Dla dzieci i dorosłych robią okłady na
brzuch przeciw „czyszczeniu“ i biegunce (Dobczyce). Używają
do okładów na rany i na puchlinę (Skawina). Gotują razem
z cukrem i miodem jako lekarstwo na kaszel (Zakliczyn ad
Siepraw).
Gdy kobieta ciężarna oberwie się, podźwignąwszy co, gdy ma
jakie boleści wewnętrzny', albo dostaje „rznięcia“, aby zapobiec
poronieniu, pije herbatę z bożego drzewka (Dobczyce, Radziszów,
Skawina).
Po poronieniach należy okładać brzuch gorącem zielem z cia
stem rżaneni (żytniem) (Radziszów)
Listeczki bożego drzewka dają jeść krowie z chlebem, aby
się jej mleko nie psuło (Skawina).
Odwar dają pić cielnej krowie, gdy się potłucze, gdy ją
druga krowa pohodzie i zachodzi obawa, że może „spomiatać“
(Brzezowa, Dobczyce). Dają także pić krowie odwar zaraz po
ocieleniu (Gaj, Rzeszotary).
Robi się plaster z bożego drzewka, pietruszki z dodaniem
sadła i jaja i plastrem tym okłada się człowieka, gdy się oberwie
(Wieliczka).
Święcą razem z innemi ziołami w dniu 15 sierpnia (ogólnie).
42
Robią z niego plastry na obierzki (Polanka Haller).
Ziele świeże zgniecione i zarobione z ciastem na maść przy
kłada się, gdy kolki kłują (Polanka Haller).
17. Artemisia AitsinlMum. Bylica piołun.
Nazwy ludowe- Piołun (Świątniki Górne. Zakliczyn
ad Siepraw), piołunek (Bieżanów, Brzezowa, Gaj, Gdów, Ska
wina), piełunek (Dobczyce, Radziszów).
Własności: Na wzmocnienie żołądka lub na boleści
w żołądku piją odwar jako herbatę (Brzezowa, Skawina, Świąt
niki Górne, Zakliczyn ad Siepraw), lub robią z piołunu na brzuch
okłady (Skawina), zaparzonego razem z podbiałem (Dobczyce).
Gdy dziecko „sietnie je“, t. j. wygląda nędznie, nie rośnie i nie
może chodzić, kąpać je w odwarze z piołunku do trzeciego razu,
a dziecię wzmocnieje i nabierze ciała na siebie (Dobczyce).
Przeciw „czyszczeniu“ t. j. biegunce należy przykładać rozparzony na żołądek (Dobczyce).
Na zimnicę zalecają pić wódkę, w której moczono piołunek
(Radziszów).
Taką wódkę ..piołunkówkę“, piją też kobiety zaraz po po
rodzie, aby się lepiej krew czyściła (Rzeszotary).
Dają bydłu (Brzezowa).
Herbatę przygotowaną z kwiatu i liści piołunu razem z nasie
niem paproci pić rano i wieczór na febrę (Wiśniowa).
Święcą razem z innem zielem dnia 15 sierpnia (ogólnie).
18. Artemisia vulgaris. Bylica pospolita.
Nazwy ludowe: Pylica (ogólne).
Własności: Daje się dzieciom do kąpieli na wzmocnienie
(Bieżanów, Dobczyce).
Dzieci słabe ,szczególnie gdy mają dreszcze, kąpie się w bylicy i okłada bylicą gorącą (Radziszów).
Na boleści w plecach robi się rozparzone okłady z bylicy
(Dobczyce). Daje się do kąpieli ludziom, bo jest skuteczna na
wszelkie słabości (Skawina).
Odwar z bylicy daje się krowom po ocieleniu (ogólnie), aby
prędzej wyzdrowiały. To powtarza się przez trzy dni (Dobczyce),
aby wypłukać wnętrzności. Potem krowa moczy samemi nieczy
stościami, ale wnet przychodzi do zdrowia i daje dobre mleko
(Rzeszotary).
Gdy pies zje bylicę. pozna czarownicę (Gaj).
43
Bylicę i macierzankę należy moczyć w ciepłej wodzie i przy
kładać na zawianie (Wieliczka).
Święcą razem z innemi ziołami dnia 15 sierpnia.
Dają do kąpieli dla cierpiących na kolki (Polanka Haller).
19. Asarum europaeuin. Kopytnik pospolity.
Nazwy ludowe: Kopytnik (ogólne).
Własności : Kadzą nim bydło (Brzezowa, Bzeszotary).
Sokiem z kopytnika należy smarować oczy, gdy bolą (Siercza).
Święcą razem z innemi ziołami w dniu 15 sierpnia (Brzezowa,
Krzesławice, Rzeszotary, Świątniki Górne).
20. Astrantia maiar. Żórzyczka albo Jerzmianka większa.
Nazwy ludowe: Biała różyczka (Zakliczyn ad Siepr.).
Własności: Świecą razem z innem zielem w dniu 15-go
sierpnia (Zakliczyn ad Siepraw).
21. Avena sativu. Owies siewny.
Nazwy ludowe: Owies (powszechne).
Własności: Święcą wraz z innem zieleni w dniu 15 sierp
nia (Brzezowa, Gaj, Radziszów, Rzeszotary, Gdów, Siepraw, Ska
wina) .
Święcony owies kruszą i mieszają z owsem przeznaczonym do
siewu, aby się lepiej udał (Gdów).
Gdy kury dostaną :,pypcia“, dają im jeść owies święcony,
abiBpypeć zginął (Gaj).
22. Bellis perennis. Stokroć trwała.
Nazwy ludowe: Kokoszki (powszechne między Wisłą
a Rabą;, Wojcieszki (Dobczyce), Sierotki (Wieliczka).
Własności: Skoro pod jesień niema dużo kokoszek, to
na drugi rok nie będzie dużo ziemniaków i odwrotnie (Wieliczka).
Odwar z kwiatu pić rano i wieczór na febrę( Wieliczka).
Bardzo też skuteczny jest odwar z kwiatu kokoszek, używany do
picia jako herbata na kaszel i suchoty (Wieliczka).
23. Beta vulgaris. Burak pospolity.
Nazwy ludowe: Burak (powszechne),
Własności : Liśćmi buraka okładać głowę, gdy boli (po
wszechne) ..
Ćwikłowy burak surowy trzeć, wyciskać sok z niego i do
dawszy odrobinę octu, płakać gardło, gdy boli (Wieliczka). Sok
z buraka ćwikłowego razem z szałwią gotować i letnim płynem
płukać gardło, gdy boli (Wieliczka).
44
Ciepły sok wygotowany z buraka ćwikłowego wpuszczać po
kropli do uszu, gdy kto cierpi na szum w uszach (Siercza).
24. Betonica ofîicinalis. Bukwica lekarska.
Nazwy ludowe: Botonijka (Bieżanów), Betanijka (Brzezowa).
Własności: Kadzi się tem zielem krowę, jeżeli mleko się
psuje (Brzezowa).
Święcą razem z innem zieleni w dniu 15 sierpnia (Bieżanów,
Brzezowa).
25. Betula alba. Brzoza biała.
Nazwy ludowe- Brzoza (powszechne).
Własności: Gdy dziecko dostanie wielkiej choroby,
uderza się je gałązką święconej brzeziny, a choroba opuści je
(Brzezowa).
Pić sok świeży przeciw suchotom (Wieliczka).
Młode pączki liści Brzozowych należy moczyć w spirytusie,
a gdy nastąpi krwotok z jakiejś rany, przykładać na tę ranę
szmatki maczane w owym spirytusie, na to kłaść szmatki suche
i obwiązać, a krwotok ustanie (Wieliczka).
Święcą razem z innem zielem w dniu 15 sierpnia (Brzezowa).
26. Brassica oleracea. Kapusta ogrodowa.
Nazwy ludowe- Kapusta (powszechne).
Własności: Świeżemi liśćmi kapusty okładają głowę,
gdy boli (powszechne).
Miejsca opuchnięte okłada się kiszoną kapustą, aby puchlina
zeszła (Gdów).
W środek ziela przeznaczonego do święcenia wkładają małą
główkę kapusty (Dziekanowice, Rzeszotary), także zasuszone głą
bie nasićmie (Dziekanowice).
Te głąbie nasienne święcone w dniu 15 sierpnia używane
bywają jako lekarstwo przeciw zołzom u koni (Dziekanowice).
27. Brassica Rapa. Rzepa.
Nazwy ludowe: Rzepa (powszechne).
W ł a s n o ś c i : Odwar z suszonej rzepy pić z miodem ną
krosty duże i małe (ospa) (Wieliczka).
28. Bryonia alba. Przestęp biały.
Nazwy ludowe: Przestęp (powszechne).
Własności: Tylko czarownice święcą przestęp razem
z innem zielem dnia 15 sierpnia (powszechne).
45
Baby czarownice trzymają u siebie przestąp w ukryciu; rośnie
on u nich byle gdzie, nawet w garnku bez ziemi. Korzeń ma
kształt i postać człowieka mężczyzny, tylko w miejscu głowy
rośnie łodyga, a na niej liście i kwiaty.
Na każdym nowiu dają czarownice przestąp krowom i kadzą
je nim. Taka krowa odbiera mleko każdej innej krowie, z którą sią
spotka.
Jeżeli ktoś kupi krowę od czarownicy, to gdy nadejdzie nów,
będzie krowa ryczeć, nie będzie nic jeść, nie da mleka i zacznie
schnąć. Trzebaby jej dać wtedy przestępu, a zaraz wyzdrowieje
(ogólne).
29. Calendula officinałis. Nogietek lekarski.
Nazwy ludowe- Nagiętek, nogiętek (powszechne).
Własności : Sam kwiat smażony w maśle wraz z żywokostem daje maść na gojenie ran (Dobczyce) i na rozpędzanie gru
czołów (Skawina).
Brodawki nacierane kwiatem nogietka giną (Wieliczka).
Całą roślinę dają krowie razem z innemi ziołami, gdy za
chodzi obawa, aby nie ,>miotała“ (Dobczyce). Odwar dają pić
krowie po ocieleniu, gdy się nie może „wyczyścić“ (Brzezowa).
Święcą razem z innem zielem dnia 15 sierpnia (Bieżanów,
Dobczyce, Gdów, Radziszów, Skawina i Świątniki Górne).
30. Campanula iracheliuin. Dzwonek wielokwiatowy.
Nazwy ludowe: Włodziarka (Radziszów).
Własności: Dzieci chore na suchoty kąpać w tem zielu;
gdy dziecko wyjęte z takiej kąpieli zczernieje, to znak, że będzie
zdrowe, gdy nie zczernieje. to umrze (Radziszów).
Święcą razem z innem zielem dnia' 15 sierpnia (Radziszów).
31. Cannabis saliva. Konopie zwyczajne.
Nazwy ludowe: Konopie.
Własności: Liście konopne razem z liśćmi tatarakowemi
dają krowom, gdy żle trawią (Polanka Haller).
32. Cardamine pratensis. Rzerzucha łąkowa.
Nazwy ludowe: Rzerzucha (powszechne), maślanka
(Gdów, Rzeszotary, Skawina, Wieliczka).
Własności: Dają do kąpieli dzieciom, aby nie płakały,
t. j. na boleści w brzuchu (Skawina).
Święcą razem z innem zielem dnia 15 sierpnia (Radziszów,
Skawina, Zakliczyn ad Siepraw).
46
33. Carlina vulgaris. Dziewięćsił pospolity.
,
Nazwy ludowe. : Osetek (Brzezowa, Dziekanowice),
Osetek Najświętszej Panny (Gaj), Strzyzne ziele (Bieżanów),
Strzygoniowe ziele (Dobczyce, Radziszów, Skawina).
Legenda: Raz szła Najświętsza Panna i wbiła sobie kolec
do nogi. Dziwno jej było, że jest kolec, a ostu niema nigdzie.
Szuka i szuka i znalazła małą roślinkę, pokrytą kolcami i rzekła
do świętego Józefa: ,.E, to taki mały osetek“. Od tego czasu na
zywa się to ziółko osetkiem Najświętszej Panny (Gaj).
Własności: Zaźegnują tym osetkiem kurdziela, ale żeby
zażegnywanie było skuteczne, musi mieć osetek do tego użyty
dziewięć wierzchołków, pałek (Brzezowa).
Jeżeli bydlę dostało na języku szczot,' wyszukuje się osetek
o trzech lub pięciu wierzchołkach, pałkach i nasiekuje nim język
bydlęciu choremu (Brzezowa).
Święcą razem z innem zieleni w dniu 15 sierpnia (Bieżanów,
Dziekanowice, Gaj).
34. Carum carví. Kminek polny.
Nazwy ludowe- Kminek (powszechne).
Własności: Aby uśmierzyć ból głowy, robi się plaster
z żytniego chleba, tłuczonego kminku i octu i przykłada na puisa
na skroniach (Wieliczka).
Święcą razem z innem zielem dnia 15 sierpnia (Świątniki
Górne).
Gdy pieką chleb, dają do ciasta dla smaku (Polanka Haller).
Aby uśmierzyć parcie w żołądku, piją kminek z wódką, albo
dają go do wodzianki (Polanka Haller).
35. Centaurea cyanus. Chaber bławat.
Nazwy ludowe: Bławat (powszechne).
Własności : Używają przeciw urokom dla bydła i trzody
(Brzezowa).
Święcą razem z innem zielem dnia 15 sierpnia (Brzezowa).
36. Ceratonia siliqiia. Chleb świętojański.
Ażeby wstrzymać rozwolnienie, należy zjeść dwa razy na
dzień łyżkę stołową utartego na proszek chleba świętojańskiego
z cukrem, na sucho — a pomoże. (Kraków 20. XI 1002).
37. Chelidonlum majus. Glistewnik pospolity.
Nazwy ludowe: Niebospad (Bieżanów), Z-nieba-spad
(Wieliczka).
47
Własności : Listki świeże tego ziela trą i przykładają
na rany (Wieliczka).
Święcą razem z innem zielem dnia 15 sierpnia (Bieżanów).
38. Cichorium Intibus. Podróżnik pospolity.
Nazwy ludowe: Podróżnik (Dobczyce).
Własności: Korzonki moczy się w spirytusie razem
z liśćmi i korzonkami biedrzeńca i wódki tej używa się przeciw
cholerze, . czerwonce i różnym boleściom wewnętrznym (Dob
czyce) .
Święcą razem z. innem zielem dnia 15 sierpnia (Dobczyce).
39. Convallaria majalis- Konwalja Icinuszka.
Nazwy ludowe: Gliśnik (Koźmice wielkie).
Własności: Z kwiatów gotuje się herbatkę i daje pić
dzieciom przeciw glistom (Koźmice wielkie).
40. Coryllus Aveliana. Leszczyna pospolita.
Nazwy ludowe: Leszczyna (powszechne).
Własności: Kładą do kąpieli kobietom na choroby ko
biece (Skawina).
Kładą do kąpieli przeciw bolakom, wrzodom, słodkim stru
pom i puchliźnie tak u dzieci, jak i u starszych (Dobczyce, Radziszów).
Liście rozparzają i przykładają jak najbardziej gorące, aby
wygubić psie włosy (Brzezowa).
Odwar dają pić bydłu (Skawina).
Święcą wraz z innem zielem w dniu 15-go sierpnia (po
wszechnie) .
41. Cucumis sativns. tïgorek ogrodowy.
Nazwy ludowe: Ogórek (powszechne).
Własności
Aby zgubić piegi, należy myć się sokiem
wyciśniętym ze świeżych ogórków (Wieliczka).
42. Daucus carota. Marchew.
Nazwy ludowe: Marchew.
Własności: Korzeń marchwi świeży należy trzeć i przy
kładać na miejsce ciała odmrożone. (Wieliczka).
Odwar dają pić krowie cielnej, jeżeli zachodzi obawa, aby
nie ,.spomiatała“. (Dobczyce).
Święcą razem z innem zielem dnia 15 sierpnia (powszechnie).
43. Delphinium consolida. Ostróżka polna.
Nazwy ludowe: Koniki (Gdów, Skawina).
48
Własności
Święcą razem z innem zielem dnia 15-go
sierpnia (Gdów, Skawina).
44. Dipsarus silvestris. Szczeć leśna.
Nazwy ludowe: Szczetka (Bieżanów7, Brzezowa, Dob
czyce, Dziekanowice, Gaj, Gdów, Skawina), Szczota (Raclziszów),
Szczoteczka (Zakliczyn ad Siepraw), Pałka (Sieraków).
Własności
Święcą razem z innem zielem dnia 15-go
sierpnia (powszechnie).
Nasieniem kadzą zęby, gdy bolą. (Zakliczyn ad Siepraw).
Kadzą tern zielem krowy po ocieleniu (Dziekanowice). Gdy
krowie obsypie się wymię wrzodami, to czeszą je święconą
szczetka. (Gaj). Gdy krowie wymię spuchnie, czy to z powodu
ukłucia lub ukąszenia przez owady, z powodu czarów, a krowa
nie może mleka puścić, uderza się wymię trzy razy szczetką
(Dobczyce), lub też czesze tą szczotką, aby wyklęsło (Brzezowa,
Radziszów, Skawina). a potem kadzi się wymię tem zielem (Radziszów) wraz z inn?nii"ziołami święconemi (Dobczyce).
Gdy bydlę je plewy pszeniczne lub jęczmienne, wbije mu s>ę
czasem ość w język i w tem miejscu na języku — zwykle blisko
przełyku — tworzy się rana czerwona duża jak cent, która gryzie
i niszczy język, bydlę nie może jeść i marnieje Jest to kurdziel.
Wtedy naciera się kurdziel pałką, a goi się po tem dobrze. (Sie
raków) .
45. EpiJotoium angustifelium. Wierzbówka kłosowa.
Nazwy ludowe: Ziele Matki Boskiej (Brzezowa), Go
jące liście (Dobczyce).
Własności : I.iście przykłada się na rany, aby się goiły
(Dobczyce).
Sproszkowane liście wsypują dzieciom do pokarmu przeciw
glistom (Dobczyce). Kadzi się niem bydło (Brzezowa).
Święci się razem z innem zielem w dniu 15 sierpnia (Brze
zowa, Dobczyce).
16. Eqiiiseîuir. ttrvense. Skrzyp polny.
N a z wy ludowe: Skrzyp.
Własności: Odwar ze skrzypu pić przeciw krwotokom
(Wieliczka).
47. Erigeron arvense. Przymiotnik łąkowy.
Nazwy ludowe: Ziele P. Jezusa (Dobczyce).
49
Własności: Święcą razem z innem zielem dnia 15-go
sierpnia. (Dobczyce),
48. Erythraea centaurium. Tysiącznik zwyczajny.
Nazwy ludowe: Centoryja, (Bieżanów, Brzezowa, Sie
praw Skawina), cenceryja (Radziszów).
Własności: Herbatę z centurji piją przeciw febrze (Ska
wina, Śledziejowice). Odwar z całej rośliny piją jako herbatę na
ból żołądka i kiszek (Brzezowa, Skawina), „jak w sobie boli“
(Radziszów).
Święcą razem z innem zielem w dniu 15 sierpnia (ogólnie).
49. Eupatorium eannablnum. Sadziec konopiowaty lub Ko
nopnica pospolita.
Nazwy ludowe: Sejec (Radziszów), sędzisz (Dzieka
nowice, Świątniki Górnej.
Własności- Sejec jest wszystkiemu zielu ojcem, a le
biodka matką, to też własności lecznicze tych ziół w chorobach
bydła są największe i zioła te są najważniejsze między święconemi
w dniu 15 sierpnia (powszechnie).
50. Filices. Paprocie.
Nazwy ludowe: Paproć (powszechne).
Własności : Kwitnie o północy w wigil ję św. Jana
Chrzciciela z 23 na 24 czerwca. Kwiat ma niewielki świecący, jak
gwiazdka i pokazujący się tylko na jedną chwilę. Kto go posiądzie,
ten widzi wszystkie skarby ukryte w ziemi i może je dobywać.
Jednakowoż kwiat paproci trudno zdobyć, bo bronią go złe duchy
(powszechne).
Świeże liście paproci przykłada się na ból bioder (Wieliczka).
Na febrę pije się herbatę przyrządzoną z kwiatu i liści pio
łunu wraz z nasieniem paproci. Pije się rano i wieczór (Wieliczka).
Kładzie się do łóżka, bo pchły nie lubią zapachu paproci i giną
od niej (Polanka Haller).
51. F#enl«ulnni ofłlcinale. Koper lekarski.
Nazwy ludowe: Koper (powszechne).
Własności: Używają go do niektórych potraw jako przy
prawę (ogólne).
Używają go przeciw rozwolnieniu (Skawina)
Starzy ludzie kadzą się tem zielem, gdy dostaną uroków
(Wieliczka). Jest dobry prawie na wszystkie choroby do kadzenia
(Wieliczka).
Lud. T. XXX.
4
Święcony koper z wianków w oktawę Bożego Ciała kładą
w cztery rogi stodoły, aby myszy nie gryzły zboża (Brzezowa)
Święcą razem z innem zielem w dniu 15 sierpnia i w wianKach w oktawę Bożego Ciała (powszechnie), osobno zaś w dzień
św. Wawrzyńca (Wieliczka) Święconym kadzą zęby, gdy bolą — także głowę, gdy boli
(Wieliczka).
Gdy na wiosnę pierwszy raz wypędzają bydło na paszę, to
popędzają je święconym koprem (Wieliczka).
52. Fragaria vesca. Poziomka jadalna.
Nazwy ludo we ■ Poziomka (powszechne).
Własności; Liśćmi świeżemi okłada się miejsca opa
rzone (Wieliczka, Polanka Haller).
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia (Polanka Haller).
53. Genista germanica. Janowiec ciernisty.
Nazwy ludowe. Młot Matki Bożej (Świątniki Górne).
Własności: Święcą razem z innem zielem w dniu 15-go
sierpnia (Świątniki Górne).
54. Gentiana asclepiadea. Goryczka trojeściowata.
Nazwy ludowe: Świeczki (Brzezowa).
Własności : Aby masło było żółte, gotują gospodynie
korzeń tej rośliny i odwar dają pić krowom (Brzezowa).
Święcą razem z innem zielem dnia 15 sierpnia (Brzezowa).
55. GenKana pneurnonanthe. Goryczka wąskolistna.
Nazwy ludowe: Rękawki M. Boskiej (Gaj), Sukienki
M. Boskiej (Brzezowa, Rzeszotary, Świątniki Górne), Paluszki M.
Boskiej (Skawina).
Własność:- -Święcą je razem z innem zieleni w dniu
15 sierpnia (Brzezowa, Gaj, Rzeszotary, Skawina, Świątniki
Górne).
Dają bydłu (Rzeszotary).
Razem z Pszcniczką M Boskiej i Włoskami M. Boskiej po
krajane, sparzone wrzącą wodą i wlane do napoju koniom chronią
je od wielu chorób (Gaj)
56. Geranium pliaeuni. Bodziszek Żałobny.
Nazwy ludowe- Wronie oczy (powszechne).
57 Gleehoma hederacea. Bluszczyk ziemny.
Nazwy ludowe: Kurdybanek (Brzezowa).
n
Własności: Odwar piją przeciw zaflegmieniu (Brzezowa).
Gdy młode cielęta rzucają kał flegmisty, gdy mają biegunkę
flegmistą, dają im pić odwar kurdybanku (Brzezowa).
Święcą razem z innem zielem w dniu 15 sierpnia (Brzezowa).
58. Gnaphalium silvaticum. Szarota leśna.
Nazwy ludowe: Biała różyczka (Zakliczyn ad Sie
praw), Żyto lub Żytko P. Jezusa (Brzezowa, Gaj), Żytko M. Bo
skiej (Dobczyce, Świątniki Górne).
Własności: Święcą razem z innem zieleni dnia 15-go
sierpnia (Brzezowa Dobczyce, Gaj, Świątniki Górne, Zakliczyn
ad Siepraw).
Razem z innem zielem, święconeni dają pić krowie odwar po
ocieleniu (Brzezowa).'
59. Gnaplialumi uligiiiosuin. Szarota.
Nazwy 1 u do we :
Pszeniczka M Boskiej (Świątniki
Górne), Pszeniczka Najświętszej Marji Panny (Gaj).
Własności : Ziele to razem z ziołami zwanemi Włoski
M Boskiej i Rękawki M. Boskiej pokrajane i sparzone wrzącą
wodą wlewa się do napoju koniom, bo to chroni je od wielu
chorób (Gaj).
Święcą razem z innem zielem w dniu 15 sierpnia (Gaj,
Świątniki Górne).
60. Hetlera Helix. Bluszcz leśny.
Nazwy ludo we : Bluszcz (powszechne).
Własności : Kadzą bluszczem chorego (Radziszów).
Święcą razem z innem zielem w dniu 15 sierpnia (Radziszów).
61. Horilemn vulgare. Jęczmień zwyczajny.
Nazwy ludowe: Jęczmień (powszechne).
Własności: Święcą razem z zielem w dniu 15 sierpnia
(Bieżanów, Brzezowa, Dziekanowice, Gaj, Gdów. Skawina).
Święcony jęczmień kruszą i ziarno mieszają z innym jęcz
mieniem przeznaczonym do siewu, aby wydał plon lepszy' (Dzie
kanowice, Gdów).
, ,
Odwar z jęczmienia pić zimny z cytryną w czasie gorączki
(Wieliczka).
Jęczmień na oku gubi się w tęn sposób:
a) natrzeć oko ziarnkami jęczmienia, ą następnie wrzucić je
w ogień (Biskupiec).
4*
52
b) dziewięć ziarn jęczmienia wyłuszczonych z kłosa rzuca
się po za siebie przez głowę do ognia a następnie ucieka zaraz,
aby nie słyszeć trzeszczenia palących się ziarn. (Wieliczka).
62. Hyoscyaimis niger. Lulek czarny.
Nazwy ludowe: Lulek.
Własności: Nasienie gotować i pić na bezsenność (Wie
liczka) .
63. Hypericum perforatum. Dziurawiec lub Ziele Świętojańskie.
Nazwy ludowe: Dzwonki (powszechne).
Własności: Święcą razem z innem zielem dnia 15-go
sierpnia (powszechnie).
Dają do kąpieli dzieciom słabym i dorosłym, szczególniej,
gdy mają dreszcze (Skawina, Radziszów), nadto okłada się je
wtedy gorącem zielem (Radziszów).
Odwar dają pić krowie po ocieleniu (Radziszów).
Służy ono jako ochrona od boginek, które boją się tego ziela.
Dlatego w czasie połogu kładą dzwonki kobiecie pod poduszkę,
zatykają je w oknach i nad drzwiami. A gdyby boginki porwały
kobietę i chciały uprowadzić, - wystarczy, gdy chwyci w rękę
dzwonki, aby ją boginki opuściły (powszechnie).
64. Hyssopus officinalis. Józefek lekarski.
Nazwy ludowe: Józefek (ogólne).
Własności : Gdy dziąsła bolą, obierają, płukać je od
warem józefka (Dobczyce).
Gdy z ust cuchnie, należy płukać je odwarem józefka (Wie
liczka) .
Razem z szałwią i bożem drzewkiem używają go do robienia
okładów w razie ,czyszczenia“ (biegunki) u dzieci i starszych
(Dobczyce).
Kadzą nim bydło wraz z innem zielem (Brzezowa).
Święcą razem ż innem zielem w dniu 15-go sierpnia (po
wszechnie! .
65. Inula germanica. Oman niemiecki.
Nazwy ludowe: Gwoździki polne (Radziszów).
Własności: Święcą razem z innem zielem w dniu 15-go
sierpnia (Radziszów)
66. Jugtans regia. Orzech włoski.
Nazwy 1 u i o w fe : Orzech włoski.
53
Własności. Zielone łupiny z orzecha moczyć w spiry
tusie i pić go na kurcze żołądka, także na febrę przed napadem
(Wieliczka).
Gdy kto dostaje kurczów w nogach, to trzeba je smarować
spirytusem ciepłym, w klórym moczono przez 14 dni zielone
łupiny orzecha włoskiego (Wieliczka).
Na słodki strup robi się maść, smażąc orzechy włoskie
w świeżem maśle (Wieliczka).
67. Juniperus communis. Jałowiec pospolity.
Nazwy ludowe: Jałowiec (powszechne).
Własności: Gdy nogi puchną, dobrze jest pić jałowiec
(Wieliczka).
68. Lappa inaioi1. Łopian większy.
Nazwy ludowe- Lopuch (powszechne).
Wł a s n o ś c i : Św ieżemi liśćmi należy okładać głowę, gdy
boli (Wieliczka).
Aby spędzić puchlinę, okładać miejsce opuchnięte świeżemi
liśćmi łopucha (Wieliczka).
Łopuchowemi liśćmi świeżemi okładać brzuch kobiety przed
porodem, aby ułatwić poród, a po porodzie, aby łatwiej odeszło
łożysko (Rzeszotary).
Aby zapobiec wypadaniu włosów trzeba myć głowę w od
warze liści łopuchowych, a po wymyciu wcierać w skórę roztarte
żółtka (Wieliczka).
Na wypadanie włosów dobrze jest zmywać głowę spirytusem,
w którym moczono korzenie łopuchu (Wieliczka).
Dziewczęta gotują korzeń łopuchu i myją tern głowę, aby
włosy dobrze rosły (Polanka Haller).
Łopuch razem z bylicą daje się do kąpieli dla chorych (Po
lanka Haller).
69. Lavandiila vera. Lewanda prawdziwa
Nazwy ludowe: Lewanda (Dziekanowice).
Własności: Używają przeciw suchotom (Dziekano
wice) ,
Święcą razem z innem zielem dnia 15 sierpnia (Dzieka
nowice.)
70. Lepidlům tertiuin. Paprzyca.
Nazwy ludowe: Urocznik (Krzesławiee), uroczne
ziele (Radziszów), urokowe ziele (Dziekanowice).
54
Własnóśc:: Tak się nazywa, bo gdy kto' „urok“ do
stanie, ozy to „gadzina“, czy człowiek, to tem zielem kadzą,
a urok ustąpi (Dziekanowice, Krzesławice, Radziszów).
Święcą razem z innem zielem w dniu 15 sierpnia (Dzieka
nowice, Krzesławice, Radziszów).
71. Levisticum officinale. Lubczyk lekarski.
Nazwy ludowe: Lubczyk, lubszczyk (powszechne).
Własności : Zapala się łodygę lubczyka, jak cygaro
i wciąga w siebie dym, trzymając Zapaloną łodygę w ustach, bo
to pomaga na ból gardła (Brzezowa, Dobczyce, Krzesławice) i na
kaszel (Radziszów).
Na „oberwanie“ okładają się lubczykiem (Rzeszotary). Albo
też na „oberwanie“ smaży się lubczyk w maśle i je jako le
karstwo (Radziszów), dodawszy do tego jajko i to należy jeść
rano i wieczór (Rzeszotary).
Aby węża wypędzić z domu, lub z innych zabudowań go
spodarskich, należy kadzić lubczykiem (Wiśniowa).
Święcą razem z innem zielem w dniu 15-go sierpnia po
wszechnie.
72. Lilium candidum. Liija biała
Nazwy ludowe: Lilja (powszechne).
i
Własności: Kwiat białej lilji przykłada się na rany,
pochodzące z oparzenia (Wieliczka).
Korzeń białej lilji utarty z miodem przykłada się na bro
dawki, a zginą (Siercza).
73. Linaria vulgaris. Lnica pospolita.
Nazwy ludowe: Spisz (Brzezowa, Dziekanowice).
Własności: Jeżeli dziecko nie może sypiać, to kładą to
ziele, dziecku do kołyski pod głowę (Dziekanowice), lub też go
tują i odwaru trochę dają się napić dziecku (Brzezowa).
Święcą razem z innemi ziołami w dniu 15. sierpnia (Brze
zowa, Dziekanowice).
74. Linum usitatissimum. Len siewny.
Nazwy ludowe: Len (powszechne).
Własności: Siemię lniane tłuczone przykładać na oczy,
gdy bolą (Wieliczka). Siemię lniane tłuczone ogrzać w garnku
i przykładać letnie na puchlinę (Wieliczka).
"
Święcą razem z innemżizielem w dniu 15 sierpnia (Brzezowa).
75. Lysimaehia vulgaris. Bażanowiec pospolity.
55
Nazwy ludowe: Gruszki Matki Boskiej (Świątniki
Górne).
Własności: Święcą razem z innem zielem w dniu 1 5-go
sierpnia (Świątniki Górne).
76. Marrubhim vulgare. Krzęcina pospolita.
Nazwy ludowe: Sajeta (Bieżanów), Sajta (Dobczyce,
Gdów), Sajka (Rzeszotary).
Własności: Odwar piją na boleści żołądka (Dobczyce).
Sajka utrzymuje płód; kobiety ciężarne, które już poroniły
okłada się ogrzaną sajką. Gdyby wcześniej, niż potrzeba, odcho
dziły wody i była obawa, że nastąpi poronienie, to trzeba też
robić okłady, a sajka wstrzyma wszystko do właściwego czasu
(Rzeszotary).
Gotować1 sajtę z mlekiem i pić na oberwanie (Wieliczka).
Odwar dają krowom po ocieleniu (Dobczyce).
Święcą razem z innem zielem w dniu 15 sierpnia (Brzezowa,
Dobczyce, Gdów, Rzeszotary).
77. Matricaria Chamomilla. Rumianek pospolity.
Nazwy ludowe: Rumianek (powszechne).
Własności: Herbatę z kwiatu rumianku piją na ból
żołądka (Zakliczyn ad Siepraw).
Piją także odwar na febrę (Skawina) i na zaziębienie (Wie
liczka). Chłodny odwar z rumianku należy pić w czasie gorączki
(Wieliczka).
Rozparzony rumianek z octem i z otrębami pszenicznemi
kłaść na twarz, gdy zęby bolą (Wieliczka). Odwarem z rumianku
i ślazu obmywać rany ludziom, także koniom, krowom i trzodzie
(Gaj).
Święcą razem z innem zielem w dniu 15-go sierpnia (po
wszechnie) .
78. Melilotus albus. Nostrzyk biały.
Nazwy ludowe: Urokowe ziele (Świątniki Górne),
uroczne ziele (Rzeszotary).
Własności: Kadzić nim, gdy dostanie urok czy to czło
wiek, czy „gadzina“ (Rzeszotary).
Święcą razem z innem zielem w dniu 15 sierpnia (Rzeszo
tary, Świątniki Górne).
79. Melissa officinalis. Rojoumik lekarski.
56
Nazwy ludowe: Melisa (Dobczyce, Ga] Siepraw,
Świątniki Górne).
Własności: Na wewnętrzne boleści gotować i pić (Dob
czyce). Na kaszel gotować i pić (Świątniki Górne).
Melisę i wrotycz starte ciskają na ogień, aby mleko gotujące
się „na blasze“ (przy ogniu) nie zwarzyło się (Gaj).
Święcą razem z innem zielem w dniu 15 sierpnia (Dobczyce,
Gaj, Siepraw, Świątniki Górne).
Gotuje się i pije na kurcze żołądkowe, na rznięcie w żołądku,
kłucie w brzuchu (Polanka Haller). Toż samo na zawrót głowy
(Polanka Haller). Toż samo piją wogóle na wzmocnienie (Po
lanka Haller).
80. Mentha piperita. Mięta pieprzowa.
Nazwy ludowe: Mięta pieprzowa (powszechne), mięta
ogrodowa (Bieżanów, Polanka Haller).
Własności: Skuteczna na boleści i kurcze żołądka, na
morzyska, ciekączki (czerwonkę) ; należy ją parzyć i gorącą okła
dać brzuch (Brzezowa, Radziszów, Skawina) — zaparzać też her
batę, byle się jednak nie zagotowała i pić samą (Bieżanów, Brze
zowa, Radziszów, Skawina) lub z rumem (Rzeszotary).
Mięta pieprzowa i końska bardzo jest skuteczna w zimnicach
(Radziszów).
Na oberwanie się robi się choremu okłady, sporządzone
w ten sposób: ziele mięty, ślazu i biedrzeńca sieka się drobno
i miesza z tłuszczem i mąką żytnią, tę mieszaninę rozprowadza
się po papierze lub płótnie i kładzie na chore miejsce (Rzeszo
tary) .
Przykładać liście świeże na ból głowy (Wieliczka).
Rozparzoną przykładać na ból gardła (Bogucice).
Odwar z liści pić na zaziębienie (Wieliczka).
Święcą razem z innem zielem w dniu 15-go sierpnia (po
wszechnie) .
Używa się jej na zgagę (Polanka Haller).
Także na wzbudzenie potów (Polanka Haller).
Dają jako przyprawę do rosołu (Polanka Haller).
81. Mentha. Mięta.
Nazwy ludowe:
Mięta ptasia (Bieżanów), ptasia
miętka (Rzeszotary).
Własności: Dają ją kanarkom (Rzeszotary).
57
Święcą razem z innem zielem w dniu 15 sierpnia (Bieżanów.
Rzeszotary).
81 a. Mentha. Mięta.
Nazwy ludowe: Kogutki (Świątniki Górne).
Własności: Święcą razem z innem zielem dnia 15-go
sierpnia (Świątniki Górne).
81 b. Mentha. Mięta.
Nazwy ludowe: Mięta końska (Polanka Haller),
Własności: Odwar z mięty dobry jest na stłuczenie
(Polanka Haller).
W lecie wkładają gospodynie parę listków mięty do mleka,
aby się nie zwarzyło (Polanka Haller).
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia, a później dają
bydłu (Polanka Haller).
82. Nymphéa alba. Grzybień biały.
Nazwy ludowe: Wodna liija.
Własności : Liśćmi świeżemi okładać głowę, gdy boli
(Koźmice Wielkie).
83. Oenothera biennis. Wiesiołek dwuletni.
Nazwy ludowe: Róża lagowa (Gdów), róża laskowa
(Radziszów).
Własności : Na różę w twarzy: wodę, w której moczył
się kwiat, przykładać na twarz na szmatce, albo smażyć kwiat
w maśle i tę maść przykłada się na różę na twarzy (Radziszów).
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia (Gdów, Radziszów) .
84. Origanum vulgare. Macierzyca pospolita — Majeran.
Nazwy ludowe: Lebiodka (powszechne).
Własności: Święcą ją razem z innem zielem dnia 15-go
sierpnia — Jest jednem z najważniejszych ziół, zbieranych do
święcenia, bo ona jest matką wszystkiego ziela i ma też naj
większą wartość lekarską na choroby bydła (Dziekanowice, Ra
dziszów).
Na oparzenia przykładają listki (Zakliczyn ad Siepraw).
Odwar dają pić po ocieleniu (Brzezowa, Dobczyce).
85. Papaver Roeas. Mak, mączek
Nazwy ludowe: Mak polny (powszechne).
Własności: Pić odwar z kwiatu przeciw kokluszowi
(Wieliczka).
86. Papaver somniferum. Mak ogrodowy.
58
‘■Nazwy ludowe: Mak (powszechne).
Własności : Gotować pałeczki i dawać dzieciom po ły
żeczce, gdy złe i spać nie chcą (Brzezowa, Dziekanowice), ale
tylko dziewczętom, bo chłopcy tracą pamięć po maku (Dobczyce).
Albo też w tym celu dawać dzieciom jeść mak w ilości
czwartej części, połówki, a najwyżej trzech czwartych części za
wartości jednej makówki (Radziszów).
Święcą razem z innem zielem w dniu 15-go sierpnia (po
wszechnie) .
87. Petroselinum sativum. Pietruszka pospolita.
Nazwy ludowe: Pietruszka (powszechne).
Własności: Opuchnięty brzuch okładać pietruszką
świeżą liśćmi i pić odwar z liści (Wieliczka). Na oberwanie robią
plaster z pietruszki, bożego drzewka i starego sadła (Rzeszotary).
Święcą razem z innem zielem dnia 15 sierpnia (Bieżanów,
Gdów).
r
88. Pimpinella saxifraga. Biedrzeniec.
Nazwy ludowe: Biedrzeniec, (Dobczyce), biedrnik
(Brzezowa).
Własności: Przeciw cholerze gotują ludzie ziele i piją
odwar (Brzezowa).
Liście i korzonki moczone w spirytusie służą przeciw^ cho
lera^ czerwonce i innym boleściom żołądkowym (Dobczyce).
Biedrzeniec z miętą i ze ślazem usiekany drobno, zmieszany
z tłuszczem i mąką żytnią tworzy maść, którą rozciera się na pa
pierze lub na płótnie i okłada nią chorego na oberwanie (Rze
szotary) .
Święcą razem z innemi ziołami dnia 15 sierpnia (Brzezowa,
Dobczyce).
89. Pisum sativum. Groch siewny.
Nazwy ludowe: Groch okrągły, groch polny (po
wszechne) .
Własności: W grochu gotować skórki słoniny i słoniną
tą smarować bolaki, a zginą (powszechnie).
Święcą razem z innem zielem dnia 15 sierpnia (powszech
nie) ale do święcenia musi być groch ze strączkami zielony,
a nie suchy, (Dobczyce) ; wszystko ziele przygotowane do świę
cenia otaczają grochem (Rzeszotary).
Odwar daje się pi<V krowom przeciw urokom (Brzezowa).
Gotuje się łodygi i strączki i odwarem tym obmywa dójki
krowom, gdy na nich pokażą t się owrzodzenia, podobne do gro
szku, a zginą (Dobczyce).
00. Plantag« major-. Babka większa.
Nazwy ludowe:- Babka (powszechne).
Własności: Liście zielone przykładają do rany i obierzki,
aby się prędzej goiły (Świątniki Górne, Wieliczka) i na oparzone
miejsca (Wieliczka, Polanka Haller).
Na odparzeliska przykłada się liście babki, z których przędą
tern wyciągnięto żyłki i które wymoczono (Rzeszotary),
Liście świeże przykładać na głowę, gdy boli (Rzeszotary). Gdv
się nogi pocą, okładać je świeżemi liśćmi babki. (Rzeszotary).
Aby się rany goiły, okładać je świeżemi liśćmi babki razem ze
skrobaną słoniną, albo innym niesolonym tłuszczem (Rzeszotary).
Święcą razem z innemi ziołami dnia 15 sierpnia (Świątniki
Górne).
91. Potenlilla anserina. Srebrnik pospolity.
Nazwy ludowe: Srebrnik (Polanka Haller).
Własności: Moczy się w wodzie i pije na febrę (Po
lanka Haller).
■ 92. Primus domestica. Śliwa węgierka.
Nazwy ludowe: Węgierka.
Własności: Aby zęby nie bolały, należy skórki ze śli
wek wygotować i tym odwarem zęby płukać (Wieliczka),
i
93. Pyretrum parthenium. Maruna, marunka.
;
Nazwy ludowe: Marunka, maronka (powszechne).
Własności : Święcą razem z innem zielem w dniu 15 go sierpnia (powszechnie).
Gdy się kto stłucze, przykładają marunkę na miejsce stłu
czone (Zakliczyn ad Siepraw).
Na przelęknienie wycisnąć < sok z marunki świeżej i wypić
(Brzezowa). 1
Okłada się żołądek marunką, gdy boli (Dobczyce) Na chory
żołądek: sieka się marunkę drobno i zaparza na rynce; potem
usmaży się jajko i wymiesza razem z marunką i taką potrawę
je się jako lekarstwo (Bieżanów).
Na kolki: zetrzeć świeżą marunkę, aż sok puści i przyłożyć
na to miejsce, gdzie, kolki kłują (Bieżanów). .
60
Na ból oczu: zmaczać szmatkę w świeżem mleku słodkiem
i taką przyłożyć na chore oczy, na to zaś na wierzchu przyłożyć
marunkę, a wyciągnie ból (Bieżanów).
Na oberwanie robić okłady ze świeżej marunki z białkiem.
Gdy zaś ziele jest suche, to je wpierw rozparzyć i białkiem polać.
Pić też wtedy herbatę z marunki na czczo lub na noc (Wieliczka).
Dają krowom po ocieleniu (Dobczyce).
Gdy bydłu rogatemu chwieją się zęby, to tłuc marunkę z solą
i wycierać tem dziąsła (Dobczyce).
Gdy krowa ma kał rzadki, ciska się i kał rzuca daleko (ro
dzaj biegunki), to marunka pomaga (Brzezowa).
Na paskudnika (wzdęcie u bydła) : trzeć bydlę po bokach
marunką i po grzbiecie, a paskudnika (na oku) zasypać pieprzem
lub zerznąć (Radziszów), albo naciera się marunką z solą nozdrza
bydlęcia (Skawina), lun też ściera się tem paskudnika na oku
(Bieżanów, Brzezowa).
94. Pyrus communis. Grusza pospolita.
Nazwy ludowe: Grusza, gruszka (powszechne).
Własności: Gruszki suszone jeść w razie rozwolnienia
i biegunki (Wieliczka).
Święcą razem z innem zielem dnia 15 sierpnia (Skawina).
95. Pyrus malus. Grusza, jabłoń.
Nazwy ludowe: Jabłoń (powszechne).
Własności: Jabłka święcą razem z innem zielem 15-go
sierpnia (powszechnie). W tym celu wkładają do środka wiązki
ziela kilka jabłek, albo też nabijają je na patyki i tak wstawiają
do ziela.
Wracającym dziewczętom z kościoła ze zielem starają się
parobcy wybrać jabłka święcone, czemu one nie bardzo opierają
się, bo gdy parobek porwie jabłko, które dziewczyna oznaczyła
sobie, nic nikomu nie mówiąc, to wyda się za niego i na drugi
rok poniesie ziele do święcenia już jako kobieta (Gaj).
Po powrocie z kościoła 15 sierpnia, jedzą jabłka święcone
przed obiadem, aby w następnym roku nie bolały ich zęby (Dob
czyce) i gardła (Dziekanowice).
Smażyć korę ze słodkiej jabłoni w maśle z garścią piórek
z młodej pszenicy, to przecedzić do słoika, a następnie używać
do smarowania słodkiego strupa (Wieliczka).
61
Na.słodki strup robi się też maść następującą: korę słodkiej
jabłoni gotuje się w wodzie i zbiera szumowiny, które następnie
smaży się ze świeżem niesolonem masłem , z mazią (Wieliczka).
96. Quercus. Dąb.
Nazwy ludowe: Dąb (powszechne).
Własności: Na reumatyzm przyrządzać kąpiel, do któ
rej sypie się korę dębową i sól (Bogucice).
97. Raphanus sativus. Rzodkiew ogrodowa.
Nazwy ludowe: Rzodkiew, rzodkiewka (powszechne).
Własności: Rzodkiew gotować i odwar pić na spę
dzenie puchlizny (Sułów).
Okładać rzodkwią brzuch opuchnięty (Wieliczka).
98. Rhamnus cathartica. Szakłak ciernisty.
Nazwy ludowe: Siędzina (Raciborsko) ’).
Własności: Jest to najtwardsze drzewo a lak ciężkie,
że położone na wodzie, utonie (Raciborsko).
99. Rosa canina. Róża polna.
Nazwy ludowe: Różyczka polna (Radziszów).
Własności: Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia
(Radziszów).
Na różę na twarzy moczyć kwiat w wodzie i wodę taką na
szmatce przykładać; albo: smażyć kwiat w maśle i maść tę przy
kładać na różę na twarzy (Radziszów) ; albo: przykładać kwiat
róży; albo: maczać kwiaty w wodzie święconej i takie przykładać
na twarz; albo: przykładać korzeń róży czerwonej.
Í00. Rosmarinus officinalis. Rozmaryn lekarski.
Nazwy ludowe: Rozmaryn.
Własności: Rozmaryn moczony w winie przykładać na
puchlinę (Wieliczka).
161. Rnbns caesius. Malina ostrężyna.
Nazwy ludowfe: Ropieiucha (Wiśniowa).
Własności: Wyrywa się z korzeniem 9 sztuk popieluch, wkłada do ciepłej wody i w niej kąpie się lego, kto ma su
choty (Wiśniowa).
102. Ruta graveolens. Ruta ogrodowa.
Nazwy lud owe: Rula (powszechne).
’) Wieś Sidzinę w powiecie podgórskim nazywają też „Siędzina“ W tej
wsi bardzo obficie rośnie przy drogach, koło płolów jeszcze obecnie Szakłak
ciernisly.
62
Własności: Gdy dzieci boli żołądek, okłada się im dołek
rozparzoną rutą (Dobczyce)..
Rutę dają krowom po ocieleniu, aby się dobrze miały (Dob
czyce) .
Dają bydłu z chlebem na święta Wielkanocne, a na Boże Na
rodzenie w opłatku (Brzezowa).
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia (powszechnie).
Rutę gotują i piją na bicie serca (Polanka Haller). Para
z odwaru ruty dobra jest na słabe oczy (Polanka Haller), Toż
pomaga czasem także na ból zębów (Polanka Haller).
103. Salvia officinalis. Szałwja lekarska.
Nazwy ludowe: Szałwja (powszechne).
Własności: Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia
(powszechnie).
Odwarem szałwji płuczą gardło, gdy boli (Brzezowa, Rzeszotary, Skawina) i w czasie kaszlu (Świątniki Górne), razem
z sokiem wyciśniętym z ćwikły (Wieliczka). Szałwję gotuje się
z mlekiem i pije w słabościach piersiowych (Dobczyce). Odwar
zimny z szałwji brać do ust, gdy zęby bolą (Wieliczka).
104. Salvia verticillata. Szałwja okręgowa.
Nazwy ludowe: Krzyżownik (Bieżanów, Gaj, Rzeszotary).
Własności: Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia
(Bieżanów, Gaj, Rzeszotary).
Dają bydłu moczone razem z innemi ziołami do jedzenia
w razie słabości (Rzeszotary).
105. Sambuccus nigra. Bez czarny.
Nazwy ludowe: Bez.
Własności: Herbatę z kwiatu bzowego pić z żółtkiem
na chrypkę (Wieliczka) i na zaziębienie (tamże). Pić taką herbatę
trzy razy dziennie (Siercza, Polanka Haller),
Odwar z kory bzowej pije się, aby spędzić puchlinę (Czarnochowice). Korę bzową przykładać na twarz, gdy żębj bolą
(Wieliczka). Herbatę z kwiatu bzowego piją na „remę“ (katar)
i na poty (Polanka Haller).
■
106. Sanguisoiba officinalis. Krewnik lekarski.
Nazwy ludowe: Czarna róża (Radziszów), czarna ró
życzka (Brzezowa, Dobczyce, Krzesławice, Rzeszotary, Zakliczyn
63
ad Siepraw), róża polna (Bieżanów, Gdów), czarne ziele (Gaj). —
Tak nazwane ziele, bo ma pałki czarne.
Własności: Święcą razem z Innem zielem 15 sierpnia
(powszechnie).
Jeżeli kobieta nie ma regularności, należy to ziele warzyć
i herbatę pić, a skutek pewny (Radziszów).
Z tego ziela robi się kąpiel na rany, aby się goiły (Dobczyce).
Jeżeli bydło ma złą krew, daje się do wody, którą bydło pije
(Rzeseotaryj. Przeciw czerwonce u bydła daje się pić odwar,
a skutek pewny (Brzezowa).
107. Sarothanmus scoparius. Żarnowiec miotłowy.
Nazwy ludowe: Kramarka (Raciborsko). •
Własności: Z gałązek kramarki robią miotły, które są
lepsze od brzozowych, bo gałązki te są gibkie, dobrze się gną,
a nie łamią.
108. Scabioea arvensis. Drjakiew polna.
Nazwy ludowe:
Naparstki M. Boskiej (Świątniki
Górne), strzygoniowe ziele albo strzyżne ziele (Brzezowa), pałki
(Dobczyce).
Własności: Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia.
Używa się na wrzody (Dobczyce).
Daje się krowom po ocieleniu (Dobczyce).
Kadzą tern bydło, gdy dostanie uroków (Brzezowa).
109. Scrofularia nodosa. Trędownik węztowaty
Nazwy ludowe: Świńskie ziele (Brzezowa).
Własności: Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia
(Brzezowa).
Dobre dla ludzi na wrzody (Brzezowa).
110. Secale cereale. Żyto zwyczajne.
Nazwy ludowe: Żyto (powszechne).
Własności: Święcą razem z zielem 15 sierpnia (po
wszechnie) .
Po święceniu kruszą i sieją razem z innem żytem, aby przy
niosło plon lepszy (powszechnie).
Dają jeść kurom żyto święcone, gdy dostaną pypcia (Brze
zowa ).
Młode piórka żyta na wiosnę zrywa się i smaży.ze słodką
śmietaną na oparzenie (Wieliczka).
Kwiat z żyta pije się na febrę (Wieliczka).
64
Żytnią mąką zmieszać z drobno siekanemi ziołami: miętą,
ślazem i biedrzeńcem i z tłuszczem, rozetrzeć tę mieszaninę na
papierze lub na płótnie i okładać nią chorego na oberwanie (Rzeszotary).
Chleb żytni z tłuczonym kminkiem i octem rozrobić na ciasto
i przykładać na skronie przeciw botowi głowy (Wieliczka).
111. Sedum acre. Rozchodnik ostry.
Nazwy ludowe: Rozchodnik (powszechne).
Własności: Na ból gardła: rozparzonym rozchodnikiem
okładać gardło (Brzezowa). Rozchodnikiem rozcierać guzy na
szyi, a rozejdą się (Wieliczka). Maścią rozchodnikową nacierać
miejsca gośćcowate na ciele, a pomoże (Wieliczka).
Jeżeli krowie zapuchnie wymię, czy to z powodu ukąszenia
przez owad, czy wskutek czarów i krowa nie może puścić mleka,
wtedy okładają wymię rozparzonym rozchodnikiem, albo je nim
nacierają (Brzezowa).
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia (Bieżanów, Brze'•mm
5
zowa. Świątniki Górne;
Rozchodnik smaży się w niesłonem maśle i tak robi się
maść rozchodnikową na obierzki (Polanka Haller). Świeży roz
chodnik przykłada się na odgniotki (Polanka Haller).
Robią z niego wianki do święcenia na Boże Ciało (powsz.).
112. Scrliim Telephium. Rozchodnik plnskolistny.
Nazwy ludowe: Wronie sadło (Dobczyce), ptasia
trawa (Bieżanów), wronie ziele, kanie sadło.
Własności: Na darcie w nogach smarować spirytusem,
w którym moczono to ziele — albo ziele zielone utłuc f tern sma
rować nogi (Dobczyce).
Na różne rany i boleści przykładać liść, z którego przedtem
trzeba zwlec skórę (naskórek). Na okłady używa się także liści
startych w rękach tak, aby się sok puścił (Bieżanów).
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia (Bieżanów, Dob
czyce) .
Listeczki z miętką przykładać na rany i wrzody.
Na rany i wrzody i na stłuczenia razem z żywokostem robi
się maść, smażąc go w niesolonem maśle, lub tłukąc razem z po
krzywą w słoninie lub sadle. Tę maść przykłada się na rany.
Kładzie się na żarzące węgle drewniane i dymem podkurza
65
twarz, gdy zęby bolą. Albo potrzeć dobrze tem zielem koło ucha.
z tej strony, gdzie zęby bolą.
113. Senecio Jacobaea. Starzec wielki lub Jakóbek.
Nazwy ludowe: Wieszczycowe ziele (Bieżanów),
wieszczyczne ziele (Brzezowa, Dobczyce), wieszczyca (Radziszów, Zakliczyn ad Siepraw).
Własności: Używa się przeciw wieszczycy, czyli bolakom na twarzy u dzieci (Dobczyce, Zakliczyn ad Siepraw).
Używane do gojenia strupów i różnych innych wysypek
dwojakim sposobem: 1. ziele smażą w maśle i tem masłem sma
rują strupy i t. p.; 2. ziele suszą i trą na proszek i tym proszkiem
zasypują strupy i t. p. (Brzezowa).
Na wieszczycę u niemowląt: tak się nazywa choroba, gdy
niemowlęciu nabrzmiewają piersi, nieraz do tego stopnia, że
umiera. Choroba ta pochodzi stąd, że pokarm matki zamiast iść
do żołądka idzie do piersi dziecka.
Niektóre kobiety smarują wtedy dzieciom piersi oliwą i wy
gniatają z tych piersi pokarm, co jest bardzo bolesną operacją.
Inne gotują w śmietanie ziele wieszczycę i tą śmietaną okładają
piersi dziecka (Rzeszotary).
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia (Bieżanów, Brze
zowa, Dobczyce, Rzeszotary, Zakliczyn ad Siepraw).
114. Solanum tuberosum. Psianka ziemniak.
Nazwy ludowe: Ziemniak (powszechne).
Własności: Ziemniaki surowe tarte same lub z mydłem
przykładać na miejsca odmrożone (Wieliczka). Gdy zgaga piecze,
zjeść ziemniaka pieczonego (Wieliczka).
115. Solidago virga aurea. Nawiać pospolita.
Nazwy ludowe: Nawłoć.
Własności: Używana przeciw puchlinie (Wieliczka).
Dają krowie po ocieleniu razem z innem zielem święconem
(Brzezowa, Rzeszotary).
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia (Brzezowa, Rze
szotary) .
116. Staphylea pinnata. Klokoczyna pierzasta.
Nazwy ludowe: Kokocyna (Skawina).
Własności : Kokoczyną okadzają bydło (Skawina).
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia (Skawina).
117. Stellaria. Gwiazdownica. Muchotrzew.
Lud T. XXX.
5
66
Nazwy ludowe: Myszydrzew (Raciborsko).
Własności: Przykładany świeżo spędza puchlinę (Ra
ciborsko) .
118. Syinphytum officinale. Żywokost lekarski.
Nazwy ludowe: Żywokost.
Własności : Żywokost smażony w tłuszczu pić i jeść na
ból piersi (suchoty) (Wieliczka).
Na oberwanie się okładać żywokostem i pić odwar z niego
(Wieliczka).
Z żywokostu robi się maść bardzo skuteczną na złamanie
ręki iub nogi u ludzi i bydląt (Polanka Haller).
119. Tamarix germanica. Tamaryszek niemiecki
Nazwy ludowe: Tainar5rszek (Brzezowa, Dobczyce.
Gdów).
Własności: Jeżeli mocz zatrzymuje się, daje się pić od
war z kwiatu tamaryszku tak ludziom, jak i bydłu. Przytem bydłu
nacierają krzyże tamaryszkiem (Brzezowa).
Na tę samą chorobę, co wyżej, parzy się tamaryszek i robi
z niego gorące okłady na brzuch, tak ludziom, jak bydłu (Dob
czyce) .
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia (Brzezowa, Dob
czyce, Gdów).
120. Tanacetum vulgare. Wrotycz swojski.
Nazwy ludowe: Wrotycz (powszechne), wrutyca albo
rutyca (Radziszów, Polanka Haller), uwrotyć (Rzeszotary).
Własności: Odwar z wrotyczu pije się w dolegliwościach
żołądka, a zarazem daje się go wtedy do kąpieli (Dobczyce).
Przeciw reumatyzmowi nacierać chore członki spirytusem,
w którym moczono wrotycz (Zakliczyn ad Siepraw). Odwar z wro
tyczu piją na glisty (Wieliczka). Rozparzone ziele przykładać na
ból brzucha, gdy mocz wstrzymany (Wieliczka).
Kadzą nim krowy po ocieleniu, aby wyszedł ból z wymiączka
(Brzezowa, Skawina). Po ocieleniu dają pić krowie odwar z wro
tyczu i z innych ziół przez 3 dni (Dobczyce. Rzeszotary, Skawina).
Aby mleko gotujące się na blasze (przy ogniu) nie zwaizyło
się, ciskają w ogień utarty wrotycz z melisą (Gaj).
Dają do kąpieli dla chorych razem z innem zielem (Polanka
Haller).
121. Thymus serpyllum. Tymián, macierzanka.
67
Nazwy ludowe: Macierzanka (powszechne).
Własności: Święcą ją razem z innem zieleni 15 sierpnia
'(powszechnie).
Jest jednem z najważniejszych ziół podawanych do święce
nia, bo jest ciotką ziela wszelakiego (Dziekanowice).
Służy w różnych słabościach. Prażyć ją nad gorącą parą
i okładać chorego (Radziszów).
Dzieci słabe kąpać w wywarze macierzanki (Dobczyce, Ra
dziszów, Skawina).
Odwaru używa się do płukania zębów (Skawina). Odwar ma
cierzanki pije się, lub sproszkowaną spożywa się z pokarmem na
dolegliwości wewnętrzne, przeciw zaziębieniu się i przeciw czer
wonce (Dobczyce, Radziszów, Skawina).
Kąpać się w wygotowanej macierzance, aby spędzić puchlinę
(Siercza).
Macierzankę i bylicę moczyć w ciepłej wodzie i przykładać na
nogi na zawianie (Wieliczka).
Macierzanką wyściela się gniazdo kurze, gdy ma wysiadywać
pisklęta, na niej kładzie się jaja i w niej wykluwające się kurczęta,
bo gniazdo takie wolne jest cd robactwa, a kurczęta z niego zdrowe
i silne (Rzeszotary).
Rozparza się ją i okłada boki, gdy są kolki (Polanka Haller).
122. Tillia grandifolia. Lipa wielkolistnn.
Nazwy ludowe: Lipa (powszechne).
Własności: Herbatę przyrządzoną z kwiatu lipowego
i ślazowego z miodem praśnym pić w czasie zakatarzenia (Zie
lonki) .
Herbatę z kwiatu lipowego pije się na ból brzucha (Wie
liczka) i na zaziębienie (tamże).
Herbatę z kwiatu lipowego (Polanka Haller) z cukrem, lub
z słodkiem drzewem pić trzy razy dziennie na duszność (Wie
liczka) .
Na błędnicę robić okłady z kory lipowej, wygotowanej
w mleku słodkiem (Wieliczka).
Korę lipową wymoczoną w mleku słodkiem gorącem przy
kładać na dymienice (Siercza).
Kwiat lipowy piją na kłucie w piersiach — dzieciom dają na
chrypkę (Polanka Haller).
123. Tormentilla erecta. Drzewianka wzniesiona.
5'
68
Nazwy ludowe: Kurze ziele (Bieżanów, Wieliczka),
kurze dupki (Radziszów).
Własności : Listków używa się do kąpieli na wzmoc
nienie (Bieżanów).
Korzenie opłukać, oskrobać, pokrajać drobno i moczyć przez
9 dni w winie lub w spirytusie, a potem pić na wzmocnienie. —
Gdyby kto chciał zrobić tych kropli na czas dłuższy, to do flaszki
wina lub spirytusu sypie się do połowy korzeni kurzego ziela, a na
to do pełna wina lub spirytusu. Flaszkę korkuje się potem mocno
i zawartość wygotowuje w sianie lub wypiecze w Chlebie Wypie
czone krople mają być lepsze, niż wygotowane (Bieżanów).
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia (Bieżanów, Ra
dziszów) .
124. Trifolium arveu.se. Koniczyna polna.
Nazwy ludowe: Kotki (Brzezowa, Świątniki Górne),
kądziołka M. Boskiej (Bieżanów, Dobczyce), łzy M Boskiej (Ra
dziszów) .
Legenda: W czasie męki P. Jezusa szła M. Boska i pła
kała, a gdzie łzy Jej padły na ziemię, tam wyrosło ziółko, które
też nazywa się: Łzy Matki Boskiej.
Własności: Używa się do kąpieli dla dzieci słabych i dla
dorosłych (Dobczyce).
Kwiat skubany przykładać na oparzenia (Brzezowa, Wie
liczka) .
Daje się krowom po ocieleniu (Dobczyce).
Święcą razem z innem ziejęm 15 sierpnia (Bieżanów, Brze
zowa, Dobczyce, Radziszów, Świątniki Górne).
125. Trifolium pratense. Koniczyna łąkowa
Nazwy ludowe: Koniczyna (powszechne).
Własności: Kąpać się w koniczynie na oberwanie
(Siercza).
126. Trifolium repens. Koniczyna rozesłana.
Nazwy ludowe: Koniczyna polna (Radziszów).
Własności: Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia
(Radziszów).
127. Triticum repens. Rolnica perz.
Nazwy ludowe: Perz (powszechne).
Własności: Odwar z korzeni perzu pić na puchlinę
(Wieliczka).
69
128. Triticiim vulgare. Pszenica pospolita.
Nazwy ludowe: Pszenica (powszechne).
Własności : Święcą razem z zielem 15 sierpnia (powsz.).
Po poświęceniu ziarno wykruszone z kłosów miesza się ze
ziarnem przeznaczonem do siewu, aby zasiana pszenica przyniosła
plon lepszy (powszechnie).
Jednak tak kłosów oświęcanych, jako też i ziarna z nich
i ziarna do siewu przeznaczonego nie może dotykać i oglądać ko
bieta ciężarna, boby się pszenica zaśnieciła (Dobczyce).
Gdy kury dostały „pypcia“, dają im jeść ziarno pszenicy
święconej, a pypeć zginie (Gaj).
Pszenicznym śrutem okładać chorego na oberwanie (Zie
lonki) .
Pszeniczne otręby rozparzone z rumiankiem i z octem przy
kładać na twarz, gdy zęby bolą (Wieliczka).
Smażyć korę ze słodkiej jabłoni w maśle z garścią piórek
z młodej pszenicy, przecedzić do słoika i tern smarować słodki
strup (Wieliczka).
129. TroIIius europeus. Pełnik europejski.
Nazwy ludowe: Wołowe oczy (Mogilany).
130. Tussilage farfara. Podbiał pospolity.
Nazwy ludowe: Podbiał (powszechne).
Własności : Liście przykładają na rany, aby się goiły
(Świątniki Górne, Polanka Haller).
Herbatę przygotowaną z liści podbiału z cukrem pić 3 razy
dziennie na duszność (Wieliczka) i na kaszel (Polanka Haller).
Podbiałem zaparzonym razem z piołunem okładać brzuch,
gdy boli w dołku (Dziekanowice).
Zagotować liście podbiału na herbatę, odcedzić, a do gorącej
herbaty dać łyżkę galarety z gotowanych nóżek cielęcych — gdy
się galareta rozpłynie w herbacie, pić rano na czczo i wieczór
przed spaniem na kaszel (Wieliczka).
Liście podbiału przykładać na puchlinę (Wieliczka).
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia (Świątniki Górne).
Mężczyźni suszą podbiał, krają, mieszają z tytoniem i palą,
twierdząc, że zdrowo na piersi (Polanka Haller).
131. Typha lati Folia. Rogoża szerokolistna.
Nazwy ludowe: Pałka (Wieliczka).
Własności: Oparzone miejsce okładać skubanym pu
chem z pałki (Wieliczka).
70
132. Urtica tlioeca. Pokrzywa ^zwyczajna.
Nazwy ludowe: Pokrzywa (powszechne).
Własności: Pić herbatę z kwiatu na duszność (Wie
liczka) .
Kadzić się korzeniami pokrzyw, gdy bolą zęby (Wieliczka)
133. Vacciiiium myrtiihis. Borówka, czernica.
Nazwy ludowe: Borówka (powszechne).
Własności : Borówki (owoc) suszone gotować i jeść...
a także odwar pić przed południem i popołudniu na biegunkę (po
wszechnie). Herbatę z borówek z dodaniem rumu lub spirytusupić na rozwolnienie (Rzeszotary). Także na biegunkę (Rzeszotary).
134. Verhascum Thapsus. Dziewanna lekarska.
Nazwy ludowe: Dziewanna (Bieżanów, Gaj), dziewanda (Dobczyce), warkocze Matki Boskiej (Gdów, Radziszów).
Własności: Herbatę z kwiatu piją przeciw suchotom
(Radziszów). Dzieci suchotnicze kąpią w dziewannie (Dobczyce.
Radziszów).
Dają krowom po ocieleniu wraz z inntemi ziołami (Dobczyce).
Święcą razem z innemi ziołami 15 sierpnia (Bieżanów, Dob
czyce, Gaj, Gdów, Radziszów, Świątniki Górne).
135. Verbena officinalis. Koszysko lekarskie.
Nazwy lud ow e : Koszyczysko (Radziszów).
Własności: Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia
(Radziszów).
136. Veroiiica baccabunga. Przetacznik bobownik.
Nazwy ludowe: Bobownik (Bieżanów, Radziszów,.
Świątniki Górne).
Własności: Świeżem zielem okładać głowę, gdy boi.
(Radziszów).
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia (Bieżanów, Radzi
szów, Świątniki Górne).
Jeden zachorowàu na garuo, na zapalenie, cy co, ale tak ze
mu juz dochtorzy nie mogli nijak poradzić. Lezy uon tak, ano
wije sie na łóżku, a gadać to ni może, jaz tu przychodzi, jakiś
chuop, widzi co jes, pyta się, powiadają mu tak i tak. Ano uon
gàdà do żony tego chorego, coby zaráz kogo posłała na łąkę po
bobownik, zęby go nadarua. Poleciała dziewka, przyniesua sporo,
toto wrazili do gàrka, naleli wody, naparzyli rozpaloną ceguą,
a ten chory nad tą sparnią musiàu gębę trzymać i càukiem na-
71
kryly bez kwilę. Tak się wyparzuu, wyparzuu, wypociuu, no
i w godzinę juz móg przemówić i wyzdrowiou càukiem. (Wie
liczka 14. IV. 1902).
137. Viburnum Opiilus. Kalina zwyczajna.
Nazwy ludowe: Kalina (powszechne).
Własności : Kaliną kadzi się krowę, aby po ocieleniu wy
szedł ból z wymiączka. (Brzezowa). Odwar z kaliny dają pić kro
wom, aby nie chorowały (Skawina).
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia (Brzezowa. Dzieka
nowice, Gaj, Radziszów, Skawina, Świątniki Górne).
138. Viola odorata. Fiołek wonny.
Nazwy ludowe: Fjołek (powszechne).
Własności : Odwar z fjołków pić jako herbatę przeciw
kokluszowi (Wieliczka). Zbierać listki fjołków po polach, po rosie
a nie suche, gotować je i pić odwar na zaziębienie (Rzeszotary).
139. Vicia Faha. Wyka, bób.
Nazwy ludowe: Bób (powszechne).
Własności : Ziarna bobu gotować do gęstości i tą papką
smarować liszaje, a zginą (Wieliczka). Utarty bób (ziarna) ze
słoniną przykładać na ból brzucha (Sygneczów).
Bób zielony (ziarno) smaży się z wieprzowiną, rozciera na
plaster i przykłada w razie oberwania (Wieliczka). Na oberwanie
pomaga też, gdy się całą roś inę zieloną bobu utłucze i nią obłoży
chorego (Zabawa). Okłada się też chorego na oberwanie prażuchą
robioną z mąki bobowej z dodaniem 1U funta (12 dkg) sadła sta
rego (Wieliczka).
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia (Gdów).
140. Vinca minor. Barwinek mniejszy.
Nazwy ludowe: Barwinek (powszechne).
Własności: Jeżeli kołtun nie chce się zwić na głowie,
to maczają włosy okowitą, w której moczono barwinek (Dobczyce).
Aby przyśpieszyć zwinięcie się kołtuna, przykłada się barwinek na
piersi (Wieliczka).
Celem zapobieżenia, aby po ocieleniu nie mogła guślarka ze
psuć mleka krowie, należy w połowie ciąży — miesiąc — i 9 dni
przed ocieleniem, każdym razem po 9 listków barwinku zakroić
w kawałek chleba i dać zjeść krowie (Dobczyce). Gdy krowa
„poluje się“ dają jej listki barwinku jeść z chlebem (Brzezowa).
Barwinkiem kadzą krowy po ocieleniu, a także innym razem, aby
72
czarownice nie mogły im zepsuć mleka (Gaj, Skawina). Kadzą
też krowę barwinkiem, gdy się już mleko zepsuło, aby czary uczy
nić nieszkodliwemi (Brzezowa).
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia (powszechnie).
Barwinek moczy się w winie, które się potem pije; gdy głowa
boli (Polanka Haller).
Bobią z niego wianki do święcenia na Boże Ciało (Polanka
Haller).
141. Viscum album. Jemioła biała.
Nazwy ludowe: Imioł (Rzeszotary).
Własności : Rośnie tylko na Kalwarji (Zebrzydowskiej),
jako w miejscu cudownem, poświęconem Matce Boskiej (Rze
szotary) .
Jest niezawodnym środkiem na uroki (Rzeszotary).
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia (Rzeszotary).
ROŚLINY
NIEOZNACZONE.
1. Dzbanki.
Nazwy ludowe: Dzbanki (Świątniki Górne, Zakliczyn
ad Siepraw).
Własności : Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia
(Świątniki Górne, Zakliczyn ad Siepraw).
2. Dzbanuszki.
Nazwy ludowe: Dzbanuszki (Zakliczyn ad Siepraw).
Własności: Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia
(Zakliczyn ad Siepraw).
3. Goździk.
Nazwy ludowe: Gwoździki krzyżowe od Pana Jezusa
(Radziszów).
Własności : Wyrastają z ziemi w Wielki Piątek na pa
miątkę, że P. Jezusa przybijano w ten dzień gwoździami do
krzyża (Radziszów).
Na kołtun: Zerwać tylko 9 wierzchołków tego ziela, namaczać
w gorzałce lub w winie i głowę tern „taplać“ (maczać), a kołtun
zwinie się prędzej (Radziszów).
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia (Radziszów).
4. Oset.
Nazwy ludowe: Kolkowe ziele (Krzesławice).
73
Własności : Używają przeciw kolce i postrzałom. (Krzesławice).
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia (Krzesławice).
5. Oset.
Nazwy ludowe: Twarde ziele (Skawina).
Własności: Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia
(Skawina).
6. Sporysz.
Nazwy ludowe: Sporysz*) (Świątniki Górne).
Własności : Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia
(Świątniki Górne).
7. Suchowierzch.
Nazwy ludowe: Suchowierzch (Dobczyce).
Własności: Dla słabowitych dzieci i ludzi dorosłych
kładą to ziele do kąpieli (Dobczyce).
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia (Dobczyce).
8. Uraźnik.
Nazwy ludowe: Uraźnik (Brzezowa, Dobczyce) *2).
Właściwości : Na ból zębów przykładać świeży starty
suchy uraźnik (Wieliczka).
Na boleści wewnętrzne piją odwar, jak herbatę (Dobczyce).
Kto ma ból w ustach (spuchnie), ten przykłada rozparzony
uraźnik na twarz (Brzezowa).
Święcą razem z innem zielem 15 sierpnia (Brzezowa, Dob
czyce, Skawina).
NAZWY POLSKIE ROŚLIN.
(Liczba obok nazwy jest liczbą porządkową nazwy łacińskiej).
Babka 90, barwinek 140, betonijka, betanijka 24, bez 105.
biała różyczka 20, 58, biedrnik 88, biedrzeniec 88, bluszcz 60,
bławut 35, bobownik 136, bób 139, borówka 133, boże drzewko 16,
brzoza 25, burak 23, bylica 18.
Cebula 7, centoryja, cenceryja 48, chleb świętojański 36,
czarna róża, czarna różyczka 106, czarne ziele 106, czosnek 8.
Dąb 96, dziad 12, dziewanna, dziewanda 134, dzwonki 68.
*) Jakiś rodzaj rdestu.
2) Kwiatki białe, jak pełne stokrotki, w baldaszku — listki wąskie,
długie, ■— 5 — 8 cm. szerokie.
74
Fijołek 138.
Gęsie wianki 6, gliśnik 39, gojące liście 45, groch okrągły,
polny 89, grusza 94, gruszki Matki Boskiej 75, gwoździki polne 65.
Imioł 141.
Jabłoń 95, jałowiec 67, jęczmień 61, józefek 64.
Kalina 137, kanie sadło 112, kapusta 26, kasztan 4, kądziołka
Matki Boskiej 124, kminek 34, kogutki 81, kokoszki 22, koko
czyna 116, koniczyna 125, koniczyna polna 126, koniki 43, ko
nopie 31, konopki 11, koper 51, kopytnik 19. koszyczysko 135,
kotki 124, kramarka 107, krwawnik 2, krzan 15, krzepik, krzepnik 5, krzyżownik 6, 104, kurdybanek 57, kurze dupki 123, kurze
ziele 123, kyciary czerwone 10.
Lebiodka 84, len 74, leszczyna 40, lewanda 69, lilija 72, lipa
122, lubczyk, lubszczyk 71, lulek 62.
Łopuch 68, łzy Matki Boskiej 124.
Maciczne ziele 13, macierzanka 121, mak 86, mak polny 85.
marchew 42, marunka, maronka 93, maślanka 32, melisa 79,
mięta końska 81, mięta ogrodowa 80, mięta pieprzowa 80
mięta ptasia 81, miętka ptasia 81, mirt Matki Boskiej 53, myszydrzew 117.
Nagiętek, nogiętek 29, naparstki Matki Boskiej 108, nawłoć
115, niebospad 37.
Ogórek 41, orzech włoski 66, osetek 33, osetek Najświętszej
Panny 33, owies 21.
Paluszki Matki Boskiej 55, pałka 44, 108, 131, panieńszczyne
włosy 14, paproć 50, perz 127, pietruszka 87, piełunek. piołun,
piołunek 17, podbiał 130, podróżnik 38, pokrzywa 132, popielucha 101, poziomka 52, proso tureckie 9, przestęp 28, przywrotnik
6, pszenica 128, pszeniczka Matki Boskiej 59, pszeniczka Naj
świętszej Marji Panny 59, ptasia trawa 112.
Kannik 2, rękawki Matki Boskiej 55, rozchodnik 111, roz
maryn 100, róża lagowa, róża laskowa 83, różyczka polna 99, ru
mianek 77, ruta 102, rutyca 120, rzepa 27, rzeżucha 32 rzodkiew,
rzodkiewka 97.
Sajeta, sajta, sajka 76, sejec 49, sędzisz 49, sierotki 22, sier
pownik 2, siędzina 98, skrzyp 46, ślaz 9, spisz 73, srebrnik 91,
strzygoniowe ziele, strzyżne ziele 33, 108, sukienki Matki Boskiej
55, świeczki 54, świńskie ziele 109, świerk 1, szałwija 103. szczotka,
szczota, szczoteczka 44.
75
Tamaryszek 119, tatarak 3, tatarskie ziele 3.
Urocznik, uroczne ziele, urokowe ziele 70, 78, uwrotycz 120,
Warkocze Matki Boskiej 134, węgierka 92, wieszczyca 113,
wieszczycowe ziele, wieszczyczne ziele 113, włodziarka 30, włoski
Matki Boskiej 14, włoski Najśw. Panny Marji 14, włoski Pana
Jezusa 14, wodna lilja 82, wojcieszki 22, wołowe oczy 129, wronie
oczy 56, wronie sadło 112, wronie; ziele 112, wrotyca 120, wrotycz 120.
Ziele Matki Boskiej 45, ziele Pana Jezusa 47, ziemniak 114,
żyto 110, żytko Matki Boskiej 58, żytko = żyto Pana Jezusa 58.
żywokost 118.
RÉSUMÉ.
L’étude présenteiles matériaux i&ueillis entre les années 1894 —
1899 dans la province de Cracovie, dans l’ancien district de Wieliczka.
Ces matériaux se rapportent à la science populaire concernant tes
propriétés médicinales des plantes et à la croyance que le peuple
attribue ä la force et à l’utilité de certaines plantes dans le traitement
médical des hommes et des animaux.