06f0c6c62bf85add914bb81af9958672.pdf
Media
Part of Miary i ceny produktów rolnych na Podolu w XVI wieku / Lud, 1929, t. 28
- extracted text
-
KAZIMIERZ SOCHANIEWICZ.
MIARY I CENY PRODUKTÓW ROLNYCH NA
PODOLU W XVI W.
(MESURES ET PRIX DES PRODUITS AGRICOLES EN PODOLIE
AU XVIe SIÈCLE)
1. Zagadnienie.
W ciągu mej pracy nad miarami czerwonoruskiemi zwłaszcza
zbożowerri 1), oak dotąd tylko częściowo opublikowanej, okazała
się potrzeba zajęcia się miarami województwa podolskiego, ze
względu na to, że pewne miary używane na Podolu, były rów
nież w użyciu we wschodniej połaci województwa ruskiego,
a mianowicie w dawnem starostwie trembowelskiem. Ta okoliczność
wyjaśnia genezę niniejszego szkicu, który pomijając zagadnienia
miar roli, jako zasługujących na odrębne traktowanie, zajmie
się miarami i cenami przedewszyetkiem zboża i innych produk
tów rolnych, następnie miodu oraz pokrewnemi, nie wyłączając
przędziwa, zwłaszcza temi, które służyły jako środek do określenia
wysokości danin ludności wiejskiej w starostwach (króle wszczyznach) podolskich. Poruszając zagadnienie, samo dla siebie inte
resujące, i opracowując je — zdaje się po raz pierwszy w naszej
literaturze — patrzymy na nie jako jeden z koniecznych środków
pomocniczych, kluczy, służących do zrozumienia cennego dla historji gospoda.cze: materjału, zawartego w aktach i dokumen
tach a zwłaszcza w lustracjach i inwentarzach dóbr.
') Zob. K. Soch aniewicz. Terminologja czerwonorusidch miar nasypnych zbożowych w XV i XVI wieku. Zapiski numizmatyczne I. (1925)
str. 39—42, 67—71. Por. recenzję A. F. Kwartalnik etnograficzny Lud (1925)
S. II. t. IV. str. 188. Tenże „Z zagadnień metrologicznych ziem czerwonoruskich“ (Streszczenie odczytu: Kwart, historyczny XXXIX str. 671).
Lud. T. XXVIU.
10
146
2. Źródła.
Głownem i podstawowem źródłem jest materjał lustracji
dóbr królewskich (starostw) na Podolu z XVI wieku. Jak wia
domo starostwa te były następujące :x) a) starostwo kamie
nieckie, składające się ze wsi w pobliżu Kamieńca Podolskiego
i włości smotryckiej, b) starostwo latyczowskie nad Bohem,
c) starostwo skalskie nad Zbruczem, d) starostwo c z e r w onogrodzkie nad Dżurynem, e) starostwo barskie w do
rzeczu Rowu, f) starostwo chmielnickie w póínocno-wschod
nim narożniku województwa podolskiego. O ile chodzi o Do
siadany materjał źródłowy uwzględniono w odniesieniu do sta
rostwa kamienieckiego lustrację z r. 1565 2), lustrację z r.
i 570 3), oraz lustrację z r. 1615, obejmującą łącznie materjał dla
starostwa Iatyczowskiego4), do starostwa skalskiego
lustrację z r. 15/G 5) oraz lustrację z r. 1615 6), do starostwa
czerwon o grodzkiego lustrację z r. 1615 7), do starostwa
barskiego lustrację z r. 1565 8), oraz z r. 1615 9), do staro
stwa chmielnickiego lustrację z r. 1570 10) oraz z r. 1615 n).
Obadanie wymienionego materjału lustracji królewszczyzn oka
zało zupełną bezwartościowość dla naszych celów lustracji z r.
1615, albowiem są one zbyt sumaryczne i nie dają potrzebnego dla
celów metrologicznych materjału. A ponieważ nie dla wszystkich
starostw posiadamy lustracje z 1. 1565—1570 tak cenne dla
swych metrologicznych wskazówek, przeto właściwie dadzą
się omówić źródłowo jedynie miary, używane w sta
rostwie kami enieckf em, skalskiem, barskiem i chmiel
ni ck i em.
’) Ź.ódła dziejowe t XIX cz. I. str. 101, 102.
2) Arcliiw Jugo-Zapaćnoj Rosji, Część VII/2.
3) Zereła do Istorji Ukrainy-Rusy VII.
4) Źródła dziejowe V.
5) Żereła VII.
6) Źródła dziejowe V.
7) Źródła dziejowe V;
8) Archiw Jugo-Zap. R. VII,'2.
9) Żródia dziejowe V.
10) Żereła VIL
1!) Źródła dziejowe V.
IA'1
3. Ogóífla charakterystyka miar.
W systemie metrologicznym podolskim, mimo pewnych
rysów odrębności partykularnej (regjonalnej), zaznaczających się
przedewszystkiem w zagadnieniach ilościowych, dzięki którym
rozróżniać możemy miary kamienieckie, skalskie, barskie i chmiel
nickie, dadzą się wykryć pewne rysy pokrewieństwa natury ja
kościowej, co znajduje swój 'vyraz przedewszystkiem we wspól
nej terminologji a także w systemie podziału miar zasadni
czych. Ta wspólność terminologji występuje w miarach (sposo
bach liczenia) zboża niemłóconego i siana, dalej zboża młóco
nego (trzecinnik) i pokrewnych im miar nasypnych (objętościo
wych), jak beczka, półbeczek, dalej w miarach na masło, nale
wnych na miód (rączka) i t. d. dlatego też omawiać je będziemy
nie regjonalnie, lecz grupami według wyżej wskazanych kategoryj.
4. Miary zboża niemłóconego i siana.
Zasadniczo rachowano zboże na kopy1) i kopice2), da
lej stogi, które szacowano w starostw'e kamienieckiem na zło
tych sześć iw owych stronach zboże tanie) 3), mniejsze stogi
nazywano stożkami n. p. grochu4); rachowano też na brog
n. p. bróg grochu 5), albo sterty, które rozróżniano jako dużs
i małe6). O ile chodzi o siano, to szacowano je na sterty
!) Star. kamienieckie (165) Archiw Jugo Zap. Ros,ï VII/2 str. 187, 196,
“209, 212, 215; (570) Żereła VII str. 96, 97, 401, 102, 103, 105, 106, 107,109, 111 ;
star. ska’skie (1570) Żerela VII str. 186, 192, 194; star. barskie (1565)Archiw
Jugo Zap. R. VII/2 str. 231, 232,259,260; star. chmielnickie (1570) Żereła VII
str. 75, 78, 82, 87; (1565) Archiw Jugo Zap. Rosji VI1/2 str. 151, 159, 165.
2) Star. kamienieckie (1570) Żereła VII str. 110,
3) Star. kamienieckie'1565) Arch. w Jugo Zap. Rosji VII/2 str. 192; (1570)
Żereła VII str. 110; star. barskie (1565) Archiw J. Z. R. VII/2 str. 256, 259,
260; star. chmielnickie (1563) Archiw J. Z. R. VII/2 str. lo3; ('570) Żereła
VII str. 75. 76, 77.
4) Star. kamienieckie (1570) Żereła VII str. 105, 110.
5) Star. kamienieckie (1570) Żereła VII str. 97.
6) Star. chmielnickie (1570) Żereła VII str. 75.
7) Star. kamienieckie (1565) Archiw Juge Z. R. VI1/2 str. Î87, 188, 209;
(1570) Żereła VII str. 97, star. skalskie (1570) Żereła VII str,. 192 ; sta.-, chmiel
nickie (1565) Archiw Jugo Zap. Rosji '41/2 str 154.
10*
148
(wielkie), stogi1) i wozy2). O wzajemnym stosunku tych
trzech form liczenia informuje nas lustracja starostwa kamie
nieckiego z r. 1565, która powiada3), że sterta siana warta
złotych 7, stóg złotych 5, wóz groszy 5. Na tej pod
stawie rachując4) na złotego gr. 30, otrzymamy, że na stertę
idzie 46 wozów, a na stóg 30 wozów. Cena wozu siana nie
była w województwie podolskiem jednolita, skoro w star. barskiem liczono za wóz 3 grosze5).
5. Wóz jako miara (jednostka) szacunkowa.
Wóz jako miara ma zastosowanie nie tylko w odniesieniu
do siana, lecz także do innych produktów, przedewszystkiem
do drewna (wóz drew6) następnie do soli, przyczem rozróż
niano „mały i większy wózek soli“7). Ile i jak ładowana
na wozy siano, drwa i sól (czy pod sztrych), co do tego źródła
nasze nie podają informacyj. Pewne wyobrażenie o wielkości
wózka soli daje wyrok króla Kazimierza Jagiellończyka z 23 sier
pnia 1491 r. w którym orzeczono, że każdy wózs) soli drohobyck:ej wiezionej na sprzedaż ma być długi 14 piędzi (palmas),
na szerokość zaś liczył na dnie 17 topek (tolpas), na górze zaś
topek 20, jedna na drugiej tak ułożona, ażeby każdy wóz liczył
topek 6000 (cuilibet currui sex milia numero tolparum debent
peraddi).
6. Miary zboża młóconego na Podolu.
Zasadniczą i podstawową oraz powszechnie obowiązującą
miarą zboza młóconego na Podolu jest trzecinnik9). OboStar. kamienieckie (1565) Archiw. J. Z. R. VII/2 str. 188, 214,
2) Star. kamienieckie (1565) Archiw J. Z. R. VII/2 str. 188; star.
chmielnickie (1565) 1. c. str. 151 ; star. barskie (1565) Archiw J. Z. R. VII/2
str. 217, 222, 226, 227, 233, 234, 236, 242, 252, 255.
3) Star. kamienieckie (1565) Archiw J. Z R. VII/2 str. 188.
4) M. Gumowski Podręcznik numizmatyki polsk. Kraków 1914 str. 288.
5) Lustracja z r. 1565 Archiw J. Z. R. VII/2 str. 218, 219.
6) Star. kamienieckie (1565) Archiw J. Z. R VI1/2 str. 175, 176.
7) Star. kamienieckie (1565) Archiw J. Z. R. V1I/2 str" 180: star. bar
skie (1565) 1. o.-str. 243.
8) F. Gątkiewicz. Z Archiwum Drohobycza. Drohobycz 1906. nr. 7.
str 24-26.
9) Nazwa trzecinnik oznacza także miarę na miód w starostwie hrubieszowskiem (Żereła III str. 108—111), których trzy tworzyło rączkę.
149
wiązuje on w starostwach : karrienieckiem 1), skalskiem 2), barskiem3), chmielnickiem4). Poza obrębem województwa podol
skiego spotykamy się z trzecinnikiem także w województwie
ruskiem, a mianowicie w starostwie trembowelskiem.
Podstawowa miara, w tern starostwie obowiązująca, p ó ł m i arek trembowelski5), zwaną jest tu także trzecinniPiem6). Obok niego zaś jest maca, która jest połową półmiarka7). Ten fakt występowania trzecinnika w powiecie trembowelskim jest niewątpliwie wynikiem pierwotnego związku te
goż powiatu z dawnem Podolem przed estatecznem uformo
waniem się województwa podolskiego z dawnej „ziemi“ podol
skiej, odebranej Tatarom przez książąt Korjatowiczów. Zjawisko
to nie powinno dziwić w zakresie metrologji wieku XVI, bo
związek ziemi trembowelskiej z resztą Podola odbił się jeszcze
echem w r. 1583, kiedy to w spisie ozierżaw dożywotnich, jakby
z dawnego przypomnienia policzono do Podola i starostwo
trembowelskie 8). Obok trzeci nm.ca spotykamy na Podolu ślady
jakichś innych miar. Lustracja star. kamienieckiego z r. 1565
mówi o „pewnej mierze owsa“ bliżej nieokreślonej9). Są
też ślady, że kłoda, typowo czerwonorrska miara zbożowa była
w użyciu w starostwie barskiem 10). Odosobniona jednak w tym
kierunku wzmianka o kłodzie nie daje pola do szerszych wniosków.
*) Lustracja z r. 1565 (Archiw j. Z. R. VII/2 str. 178, 180, 186, 191,
192, 195, 197, 198, 199, 200, 201, 202, 204, 205, 209, 210, 213) ; lustracja z r.
1570 (Żereła VII str. 89, 90, 91, 94, 96, 98, 101, 103, 104, 107, 108, 113, 115,
117, 119, 125); lustracja z r. 1615 (Źródła dziejowe V, str. 3).
8) lustracja z r. 1570 (Żereła VII str. 185, 186, 187, 188, 189, 190,
191, 196).
3) Lustracja z r. 1565 (Archiw Jugo Zap. Rosji VII/2 str. 131,132, 134; 216,
220, 222, 224-227, 230, 231, 233, 236, 237, 24', 254 258, 262, 263, 268, 271.
4) Lustracja z r. 1565 (Archiw Jugo Z. R. VII/2 str. 142, 144—146,
148—150, 152, 154, 158—160, 162); lustracja z r. 1570 (Żereła VII str. 69, 74,
75, 76, 80, 81, 84).
5) Żereła I. str. 118, 119, 120, 122, 124, 126, 128, 133, 135, 136, 138,
142, 143, 144, 145, 147, 150; VII str. 123-127, 129, 130, 131, 132, 136.
6) Żereła J str. 136, 138.
7) Żereła VII str. 122, 124, 125. Wywnioskować to można
z ceny, albowiem za macę owsa rachuje lustracja groszy 3,
a za półmiarek groszy 6.
8) Źródła dziejowe XIX cz. I. str. 11.
9) Archiw J. Z. R. VII/2 str. 176.
10) Archiw J. Z. R. VII/2 str. 260, („kiełka kloth (!) żyta“)
150
7. Podział i rodzaje trzecfrmika.
Trzecinnik dzieli się na dwa półtrzecinn ki1), oraz
cztery ćwierci 3). Schemat zatem podziału trzecinnika przed
stawia się następująco : Trzecinnik = 2 półtrzecinniki 4 ćwiercify.ierzoio trzecinniki dwojako: bądź wierzchowato3) t. j.
z czubem, bądź równo. Ten sposób mierzenia nie stanowi cechy
specyficznej Podola, bo go rozróżniano także w województwie
ruskiem oraz w Małopolsce w ciaśniejszem tego słowa zna
czeniu 4). rozatem ze względu nie tyle na sposób mierzenia, ile
wielkość rozróżniano miary zamkowe5). To wyróżnienie miar
zamkowych zasługuje na specjalną uwagę. Wprawdzie nasz materjał nie daje nam przeciwstawienia ' tego określenia, niemniej
jednak to przeciwstawienie jest znane: miarom zamkowym prze
ciwstawiamy miary m esckie czyli targowe6) Pomijając
różnice ilościowe, różnica między udarami miesckiemi a zamkowemi polega na tern, że wzorce ndar pierwszych przechowy
wano na ratuszu7), a drugich na zamku. Niezależnie od Lego
zróżniczkowania rodzajów miar (równe, wierzchowate, miesekie,
zamkowe) de sze zróżniczkowanie miało charakter lokalny. Dz:ęk’
temu zróżniczkowaniu mamy trzecinniki: a) kamienieckie8),*)
*) Star. kamienieckie (1570) Żereła VII str. 93, 104; star. barskie (1565)
Archiv7 J. Z. R. VII/2 str. ?22, 226, 227, 242, 245, 252; star. chmielnickie
(1565) Archiw J. Z. R. VI1/2 str 162; (1570) Żereła VII str. 81.
2) Star. skalskie (1570) Żereła VII str. 192 („trzecinn ków 343,
ćwierci 2Vy“).
,
3) Star. kamienieckie (1565) Archiw J. Z. R. VII/2 str. 214; star. bar
skie (1565) Archiw J, Z. R. VI1/2 str. 217, 233, 255; siar chmielnickie (1565)
Archiw J. Z. R. VII/2 str. 138, 141; (1570) Żereła VII str. 70, 71, 72; star..
barskie (1565) Archiw J. Z. R. VII/2 str. 132.
4) Ś wiadczy o tern Długosz. Lib. ben. II str. 126 (avenae mehsuras,
mensurae aecualis seu supereminentis“ ; (I. c. 460) („třes choroš avenae mensurae confertae“); (1 c. III str-. 306) „mensurae planae et aequalis lublinensis“..
5) Star. chmielnickie (1565) Archiw J. Z. R. VII/2 str. 141.
6) To przeciwstawienie miary zamkowej mierze miesekie; czyi. targo
wej mamy w starostwie ratneńskiem. Zob. Archiw. j. Z. R. VII/2 str. 280,.
299, 309, 317.
7) Wnioskujemy z analogji. O przechowywaniu wzorców' na ratuszu
mówi najstarsza taksa soli sanockiej z r. 1505 (A. g. z XVI str. 361 nr. 3086),.
gdzie, powiedziano : „Et mensuras ad mensurandum idem sal in prefata civitate Sanok non alibi nisi pretorio capi debet“.
8) Star. kamienieckie (1565) Archiw Jago Z. R. VII/2 str. 213 („trzecin
nik miary kamienieckiej“), 214 („trzecinnik miary kamienieckiej wierzchowatej")-
151
które obowiązywały także w Gzarawce :) oraz w sta -ostwie skal-,
skiem2) a częściowo barstem3), b) barskie większe aniżeli
w Chmielniku4), c) chmielnickie5) bardzo wiellde 6).
8. Wzajemny stosunek trzeci i ników : kamieniecki sgo, barski egu»
i chmielnickiego na zasadzie cen zboża.
Nie posiadamy dla określenia trzecinnika żadnych bezpo
średnich wskazówek, jakie czasami w lustracjach się spotyka
t. j. określeń zapomocą łasztu gdańskiego, ćwiertni toruńskiej,
krakowskiej i t. p. Brak również dokładniejszych danych, o ile
chodzi o wzajemny stosunek trzecinnika kamienieckiego, bar
skiego i chmielnickiego. Gdy więc chodzi o określenie wielkości
i wzajemnego stosunku poszczególnych trzecinników, nasuwa
się pytanie, jakie tu kryterium może mieć zastosowanie. Jest
ono dwojakie: a) cena zboża b) stosunek zboża młóconego do
niemłćconego. Co się tyczy pierwszego kryterjum, to wzajemny
stosunek trzecinników przedstawia następujące zestawienie cen,
w załączonej poniżej tabeli.
Porównanie cen zboża, uwidocznione na tabeli wykazuje
1) że w starostwie kamienieckiem nie było różnicy w cenach
zboża w latach 1565 i 1570; 2) ceny w starostwie skalskiem nie
różnią się od cen kamienieckich ; 3) ceny w starostwie barskiem
i chmielnickiem wykazują wybitne odchylenia od cen kamieniec-*)
*) Star. kamienieck.e (1570) Żereła VII str 101 („komputując wedle
taksy kamienieckiej, bo i trzecinnik jednaki i miara jednaka in equalitate,
pondéré, valore et precio“), 102, 105.
а) Lustracja z r. 1570 (Żereła VII str. 192 „dwa trzecinniki, który jest
tak wielki jako w Kamieńcu“).
^ Star. barskie ; 1565) Archiw J. Z. R. VII/2 str. 255, 250.
4) Lustracja z r. 1565 (Archiw J. Z, R. VII/2 str. 217: „trzecinnik miary
barskiej obyczajem onego kraju wierzchowaty ; 1. c. 233, 255; 1. c. str. 122"
„a i tam więtsza miara w Chmielniku, a k temu ludzie, którzy sią w koniach
kochają, więcej, przetoż i zboże na targu bywa zawżdy droższe“ (Uwaga:
trzecinnik owsa kosztował 8 gr.).
5) Lustracja z r. 1570 (Archiw J. Z. R. VII/2 str. 138: „trzecinnik miary
chmielnickiej wierzchowatej“).
б) 1. c. str. 141 : „chocia tam miara w.elka niepopłatne zboże“ (Uwaga:
trzecinnik owsa kosztował tam 5 gr. 1. c. str. 138, 141).
152
Tabelaryczne zostawienie cen zboża w pc.azczególnych
starostwach podolskich.
I. kamieniecki *)
II. skal
ski2)
III. bar
ski3)
IV. chmielnicki 9)
1565 r.
1570 r.
1570 r.
i565 r.
1565 r.
1570 r.
żyta
gr. 12
gr. 12
gr. 12
gr. 154) gr. 10
gr. 20
pszenicy
*
20
„
20
„
20
» 235)
„ 12
„
26
jęczmienia
„
8
„
8
»
8
„
?
„
?
„
16
owsa
,,
6
»
6
„
6
„
8
„
51«)
„
io
tatarki
„
8
„
8
„
8
„
?
„
?
„
10
?
„
30
Trzecinnik
prosa
„
20
„
20
„
20
„
?
»
grochu
„
?
„
20
„
20
, 206)
„
?
„
30
słodu
»
?
,,
?
»
?
„ io7)
„
9
„
?
jagieł
»
?
„
?
n
9
•
„ 24«)
„ 18
„
?
kich oraz odchylenia między sobą. Wiadomo, z poprzedniego
paragrafu, że trzecinnik barski jest większy od chmielnickiego.
Porównanie cen z r. 1565 w obu tych starostwach okoliczność
tę potwierdza. Pominąwszy nadmiernie wysoką cenę pszenicy,
widzimy, że w starostwie barskiem żyto jest 50% droższe, jagły
33 %, owies znacznie ponad 50%. Znacznie mniejsza różnica wyd Lustracja z r. 1565 Archiw J. Z. R. VII/2 str. 188; lustracja z r. 1570
Zereła VII str. 97. Uwaga: ceny w obu latach identyczne.
2) Lustracja z r. 1570 Zereła VII str. 192/3. Uwaga: Z wywodów
w par. 7 wiadomo, że trzecinnik skalski identyczny jest z kamienieckim,
słusznie więc i konsekwentnie podaje źródło ceny identyczne z kamienieckiemi.
3) Lustracja z r. 1570. Archiw J Z. R VII/2 str. 218/19.
4) I. c. str. 231.
5) 1. c. str. („w Barze oszerica droższa“)
6) I. c. str. 260.
7) 1. c. str. 231.
8) 1 c. str. 231.
9) Lustracja z r. 1565 Archiw J. Z R. VII/2 str. 152. Lustracja z r. 1570Żereła VII str. 75.
10) Archiw J. Z. R. VII/2 str. 138 („zboże nie bardzo płatne“)-
153
stępuje między trzecinnikiem barski; n a kamienieckim na pod
stawie lustracji z r. 1565. I tak cena żyta wykazuje 30%, cena
owsa 33%, natomiast niema różnicy w cenie grochu, a co do
ceny pszenicy różnica spada grubo poniżej 20 %• Natomiast po
równanie cen w star. chmielnickiem i kamienieckiem daje wyniki
wysoce rozbieżne, o ile chodzi o lata 1565 i 1570. Ceny bowiem
chmielnickie w r. 1565 są niższe, natomiast w r. 1570 dwukro* tnie wyższe, co stanowi sui generis zagadkę, trudną do wytłu
maczenia *).
Opierając się na cenach owsa z r. 1565, o biorąc za pod
stawę trzecinnik kamieniecki, okaże się, że trzecinnik skaiski
równy jest kamienieckiemu, barski równa się 4h kamieniec
kiego, chmielnicki 5/ć trzecinnika kamienieckiego, biorąc zaś
za podstawę ceny żyta, okaże się, że trzecinnik skalski rów
nie! równy jest kamienieckiemu, barski wynosi 5M kamieniec
kiego, chmielnicki s/c kamienieckiego.
9. Wzajemny stosunek trzecinników lokali .ych na zasadzie ilości
wymïoconych kóp.
Przechodząc do drugiego kryterjum dla oceny wzajemnego
stosunku trzecinników, dajemy poniżej obraz stosunku trzecin
ników na zasadzie ilości wymłotu poszczególnych gatunków zbóż :
Trzecinnik
I. kamieniecki2)
1565
żyta
kóp
1V2
pszenicy „
2
jęczmienia „
1V2
owsa
„
1V3
tatarki
„
7
prosa
„
5
grochu
30
1570
IV2
2
2
2
3
5
?
II. skal
ski3)
III. bar
ski4)
1570
1565
?
?
IV2
2
2
2
3
5
3
IV. chmielnicki5)
1565«)
1570
?
2V2
2V2
2V2
IV2
?
?
?
?
?
?
?
?
?
?
?
4
5
?
*) Zagadka tem trudniejsza do rozwiązania, że r. 1565 był rokiem nie
urodzaju z powodu posuchy i braku rąk roboczych. (Archiw J. Z. R. VJI/2
str. 153).
2) Lustracja z r. 1565 Archiw J. Z. R. VII/2 str. 188 ; lustracja z r. 1570-
154
Analiza wielkości wzajemnego stosunku trzecinników lokal
nych na zasadzie ilości wymłóconych kóp stwierdza : 1) równość
trzecinnika skalskiego i kamienieckiego, 2) nie daje materjałn do
żadnych wniosków dla starostwa barskiego, 3) stwierdza bez
względnie większość trzeci unika chmielnickiego nad trzecinnikiem
kamienieckim. Opierając się na tych danych a biorąc za pod
stawę trzecinnik kamieniecki, okaże się, na zasadzie wymłotu
żyta że trzecinnik chmielnicki wynusi 1% trzecinnika ka
mienieckiego, na zasadzie wymłotu pszenicy i jęczmienia 1V4
trzecinnika kamienieckiego, tatarki 1V3 trzecinnika kamienieckiego
czyli średnio przewyższa trzecinnik kamieniecki o 3/s.
10. Wielkość {objętość) trzecinnika kamienieckiego przerachowana na litry.
Rezultat dotychczasowej analizy dał nam jako wynik fakt,
że, o ile chodzi o wymłot, równoważnikiem trzecinnika kamie
nieckiego jest przeciętnie albo 1V2 kopy żyta, albo 2 kopy psze
nicy, albo IV2—2 kop jęczmienia, albo IV3 — 2 kóp owsa, czyli
przeciętnie w trzecinnik kamieniecki wchodzi 135/48 kóp
zboża, czyli 1. kopa 44 snopów. Wiadomo, że przy nowoczesnej
upraw'e a ręcznej młócce kopa (60 snopów) pszenicy daje
125 —135 litrów ziarna1). Mniemaćby zatem należało, że dwie
kopy pszenicy powinny dać 250 — 370 litrów ziarna, a zatem
tyle powinien wynosić trzecinnik. Ponieważ to jest wydajność
zboża niemłóconego w gospodarstwie nowoczesnem (intensywnem)
przeto nie moznà tego kryterjum tu zastosować, przynajmniej
o ile chodzi o górną granicę (370 litrów), natomiast można
śmiało przyjąć dolną granicę (250 litrów) jako kryterjum maksyŻereła VII str. 97. Uwaga: co do rolce 1565 zauważyć należy, że ilość wy
młotu tatarki i grochu wydaje się być podejrzanie wielką.
3) Lustracja z r. 1570. Zereła VII str. 192/3. Uwaga: ilość wymłotu jed
naka z ilością wymłotu w star kamienieckiem potwierdza równość trzecinnika
w Skale i Kamieńcu.
4) Brak danych odnośnych w lustracji z r. 1565.
5) Brak danych odnośnych w lustracji z r. 1565.
6) Lustracja z r 1570 Żereła VII str. 75. Uwaga : Cyfry wymłotu przed
stawiają wartość wątpliwą, z powodu tego, że jest to wymłot zboża gradobitnego
*) Encyklopedja rolnictwa VII (Warszawa 1898'. str. 2.
155
malnej wielkość trzecinnika, czyli wysnuć z tego wniosek, że
trzecinnik kamieniecki nie może wynosić więcej jak
250 litrów. Pamiętając o tern należy z kolei zastosować, o ile
chodzi o wymłot, kryterja współczesne tj. obliczyć ile litrów ziar
na dawała kopa zboża w XVÏ wieku. Dia obliczenia wydajności
zboża weźmiemy pod uwagę wymłot z kopy w stosunku do miar
0 znanej nam objętości do korca sokalskiego i lubomelskiegc.
Pierwszy1) wynosi V24, drugi2) zaś V14 łaszta gdańskiego (dane
z r. 1565). Według naszych przerachowań pierwszy wynosi około
137 litrów, drugi zaś 22772 litrów3). Mając to na uwadze dajemy
poniżej na tablicy dane tyczące cen i wymłotu korca sokalskiego
1 lubomelskiego.
Rodzaj
zboża
na korzec sokalski (137 1)
trzeba wymłó-
cena korca
sokalskiego 5)
Cle’)
syto
pszenica
jęczmień 7)
owies
tatarka
proso
IV2 kopy
18 gr.
2
28
(20)
,,6)
n
IV3
12 „
1
6 „
l7s
30 „
ff
24 „
2
ty
na korzec lubomelski 227V2
cena korca
trzeba
lubomelskiego 9)
wymłócić 8)
2 kopy
2V8 „
2% „
30 gr.
4G „
19 „
17s „
15 „
16 „
2
„
272 „
30 „
Analizując dane powyższej tabel, dochodzimy do następu
jących rezultatów: aby otrzymać średnio 364V2 litra ziarna trzeba
zmłócić albo 372 kóp żyta, albe 4V2 kopy pszenicy, albo 4 kopy
jęczmienia, albo 27s kóp owsa, czyli przeciętnie 317/20
kóp zboża albo 3 kopy 51 snopów albo 231 snopów10). Na
tej podstawie obliczona wydajność zboża z kooy daje rezultat,
że z kopy zboża otrzymujemy przeciętnie 94 litrów ziarna. Zarto») Żereła III, str. 225, 235.
s' Archiv/" Jugo Z. R. VII/2, str. 355, 356.
3) Obliczenie mieści się w pracy autora p. t. „Miary zbożowe, rolne
i miodowe czerwonoruskfe od XIV—XVIII wieku (w rękopisie).
4) Żereła III str. 235/16.
5) Żereła III str. 235/6.
ć) Pszenica czysta 28 gr., piwna 20 gr.
7) Kopa daje mac 3 czyli na jeden korzec idzie IV3 kopy.
8) Archiw J. Z. P. VII/2 str. 355/356.
9) Archi w J. Z R VII/2 str. 355/-56.
10) Na tej podstawie obliczona przeciętna wydajność snopa da się okre
ślić. I'57 litra ze snopa zboża.
156
sow awszy ten rezultat do trzecinnika kamienieckiego, w który
wchodzi przeciętnie 1 kopa ŁA snopów zboża otrzymamy jako
rezultat,że pojemność trzecni nika kamienieckiego wy
nosi okołc 163V4 litrów1). Ponieważ trzecinnik chmiel
nicki przewyższa o 3/s trzecinnik kamieniecki2), czyli jest większy
0 6027/32 litrów, przeto wynosi on przypuszczalnie
224V32 litra3), natomiast barski, większy o V4 od trzecin
nika kamienieckiego4) powinien wynosić około 204 Vi6
litrów.
11. Wielkość trzecinnika trembowelskiego oraz jego stosunek
do innych trzęęihników podolskich.
Jak wyżej powiedziano, z trzecinnikiem spotykamy się poza
województwem podolskiem, także i w województwie ruskiem
w starostwie trembowelskiem5). Co się tyczy wiel
kości trzecinnika albo polndarka trembowelskiego, wiadomo, że
jest on co do wielkości równy mierce kamionkowskiej6),
pozatem, podobnie jak w zakresie miar kamienieckich, barskich
1 chnrelnickich, bezpośrednich wskazówek brak. Dlatego i w tym
wypadku musimy zastosować kryterjum ceny i wymłotu. Materjał w tym kierunku ujęty tabelarycznie przedstawia się na
stępująco :7)
4) Zbliża się zatem trzecir nik kamieniecki, swą wielkością do korca
chełmskiego i ratneńskiego, który według naszych obliczeń wynosi około 164V3
,itrów! czyli V20 łaszta gdańskiego. (Obliczenie mieści się w powołanej pracy
rękopiśmiennej).
2) Zob. paragraf 9.
3) Zbliża się zatem trzecinnik chmielnicki swą wielkością do korca lubomelskiego, który wynosi około 227 V2 litrów czyli V14 łaszta gdańskiego.
{Obliczenie jak wyżej).
4) Zob. par. 9. W braku kryterjum odnośnie do wymłotu, stosujemy
niezbyt pewne kryterjum różnicy cen
5) Zob. wyżej par. 6. (Miary zboża młóconego na Podolu).
6) Żereła VII str. 128.
7) Lustracja z r. 1565. Żereła I str. 138, 142, 147, 150. — Lustracja
z r. 1570. Żereła VII str. 129 Uwaga: Wymłot z r. 1565 charakteryzują pewne
różnice zachodzące w odniesieniu do pszenicy,. (Żereła I str. 138, 147), jęcz
mienia (1. c. 138, 142,' 147), owsa (1. c. str. 138, 142, 147), prosa (1. c 138,
142, 147), grochu, (1. c. 138, 147, 147); podobne różnice są i w cenach, z któ
rych np. co do żyta różnica jest zgoła niezrozumiała. (1. c. str. 138, 142, 147,
150). Zaznaczyć trzeba, że wedle lustracji w starostwie trembowel
skiem „wiążą małe snopy“ (3 c. str. 147).
157
Trzecinnik (półmiarek)
trembowelski
Potrzebna do wymłotu
ilnśr Wór»
w r. 1565
1570
Cena w groszach
1570
172
1
15 (8)
12
2, 1
?
20 (19)
?
2, lVs, 1
6
(7)
V2
8
6
6
4/s, 23/28, 1,
1V2
20
1, 1V2
4
20 (8)
6
8
l*2/s
1V2
20
2, 1V4
(8Vs kopicy) 12
Biorąc dane z powyższej tabeli widzimy, że aby otrzymać
jeden trzecinnik (półmiarek trembcwelski) ziarna, trzeba młócić
przeciętnie albo IV4 kopy żyta, albo IV2 kopy pszenicy, albo
IV32 kopy jęczmienia, albo 36-/420 kopy owsa, czyli V19 kopy,
czyli okrągło 1 kopę 20 snopów przeciętnie zboża. Wiedząc zaś,
że z kopy mamy przeciętnie 94 litrów ziarna otrzymamy jako
przypuszczalną wydajność z powołanej ilości 80 snopów zboża
122‘8 litrów ziarna. Zatem trzecinnik, czyli półmiarek
trembowelski powinien wynosić około 1223/4 litrów1).
W stosunku do trzecinnika kamienieckiego (163 V4 1.), barskiego
(c. 240 V16 I.) i chmielnickiego (c. 224 3/32 1.) jest on najmniejszy,
co jest zjawiskiem bardzo charakterystycznem, albowiem pozo
staje to w ścisłym związku z faktem, że terytorjum, na którem
obowiązuje, jest najdalej na zachód wysunięte.
w r. 15Ó5
żyta
pszenicy
jęczmienia
owsa
prosa
tatarki
grochu
12. Inne miary nasypue podolskie: słód, kusz, pôîkusz, mus.
Poza trzecinnikiem spotykamy na Podolu w XVI w. inne
miary nasypne. Zaliczyć do nich należy przewszystkiem słód2).
Wielkość jego nie była jednaką: w starostwie skalskiem racho
wano w słód 10 albo 12 trzecinników3) t. j. 16 hl 32V2 1. albo
19 hl 59 i.4). Obok słodu jako miary większej od trzecinnika,
') Zbliża się, zatem swą wielkością do korca wiotelskiego, który we
dług naszych obliczeń na innem miejscu dokonanych, powinien wynosić
123V6 litrów.
2i Star. kamienieckie (1570) Żereła VII str. 96. Podaje jego cenę lustracja
na S florenów.
3) Star. skalskie (1570) Żereła VII str. 191, 195.
4) Obok słodu jako miary należy odróżnić słód jako produkt browar
niczy. Cenę słodu dotajliczną podaje lustracja star. chmielnickiego z r. 1565
Archiw J. Z. R. VII/2 str. 152), wymieniająca 9 gr. za t-zecinnik słodu.
158
spotykamy miary odeń mniejsze. Jest nią przedewszystkiem k u s z,
spotykany w starostwie barsk em, jako miara jagieł *). Sądząc
z cer.y kusza jagieł t. j. V2 gvosza2) w stosunku do ceny trzecinnika jagieł t. j. 25 groszy3), można mniemać, że kusz barski
wynosi V24 trzecinnika czyli około 8V2 litrów. Wyrażenie kusz
jako termin metrologiczny nie stanowi bynajmniej właściwości
ziemi podolskiej. W ogólnem tego słowa znaczeniu4) oznacza
kusz naczynie do picia, kuflik, wielki kubek, czaszę, metalowe
naczynie do czerpania wody, które często wojenni ludzie u pasa
nosili. Kusz do napoju mógł być w srebro oprawiony, służył
na wino i mleko. Mógł być także z drzewa bukowego sporzą
dzony. Jest zatem jak widać z tego, kusz naczyniem przede
wszystkiem na płyny, a na Podolu — jak nasz materjał wska
zuje — naczyniem także i przedewszystkiem na rzeczy sypkie5).
Z „kuszem“ (z „kowszem“), zwanym po łacinie „ciffus“, spoty
kamy się talcże w starostwie ratneńskiem6) jednakże nie w tern
znaczeniu, w jakiem go spotykamy na Podolu; tam bowiem
oznacza on najnzszą miarę miodową. W starostwie barskiem
kusz ma także drugie znaczenie: jest miarą masła, za którą
rachuje lustracja 2 groszy7). Obok kusza masła lustracja roz
różnia także półkusze8), wynoszące zatem 4V4 litrów a więc
nieco więcej niż staropolski koronny garniec, z r. 1764 (wyno
szący9) nieco ponad 33/4 litra), Obok kusza, jako miary na ma
sło i jagły, spotykamy się w starostwie barskiem z analogiczną
miarą zwaną musem. Jest rzeczą charakterystyczną, że mus
*) Lustracja z r. 1565 (Archiw J. Z. R. VII/2 str. 217, 222, 233, 243
245. 252.
2) 1 c str. 218.'] 9, 242.
3) 1. c. str, 231.
4) Linde Słownik języka polskiego Lwów, 1855 II. str. 559.
5) Otok formy „kusz“ spotykamy się w jednym wypadku z formą
„kosz“ (kosz jagieł, kosz masła). Zob. lustrację star. barskiego z r. 1570
(Archiw J. Z. R. VII/2 str. 227). Nie mogę rozstrzygnąć, czy tu chodzi o „kosz“
czy też o „kusz“ omyłkowo w lustracji napisany.
6) Zap. Tow. Szewczenki XXVI str. 33. Według naszych obliczeń w po
wołanej pracy o miarach czerwonoruskich oznacza w starostwie ratneńskiem
kusz jednostkę bardzo małą, bo zaledwie 9/io litra wynoszącą.
7) ilustracja z r. 1565 Archiw J. Z R. VII/2 str. 218/19, 242.
8) 1 c. str. 242.
9ł K. Sochaniewicz. Tablice metrologiczne-numizmatyczne w T Wierz
bowskiego „Vademecum“. Lwów-Warszawa 1926 str. 219.
159
masła kosztuje tyleż, co i kusz, t. j. 2 grosze1). Podobnie i mus
jagieł kosztuje V2 grosza 2). Z tego zaś, ponieważ ceny musa i ku
sza są identyczne, wynika v/n. osek, że mus równy co do wielkości
kuszowi, a zatem wynosi 8V2 litrów. Zaznaczyć trzeba, że mus
jest właściwie typową miarą miodową, przynajmniej za taką ją
uważa W. Kozłowski3). Zdaniem jego mus, musa, kunik, pokowa są miarami jednogarncowemi. które służyły do określenia
wysokości bartnego t. j. daniny miodu albo opłaty pieniężnej
od barci. W tern znaczeniu t. j. z musem jako miarą miodową
nie spotkaliśmy się w lustracjach starostw podolskich. Podobnie
i na Rus: Czerwonej mus w tym charakterze nie jest znany,
natomiast służy jako miara do określenia ilości dannego masła.
Konkretnie znamy mus (musz): hrubieszowski4), lwowski5), prze
myski 6), ratneński7). Wielkość wspomnianych musóvr nie jest nam
znana, z braku wskazówek bezpośrednich, wskutek czego trudne
na ten temat wysnuć jakieś wnioski.
13. Miary typu pośredniego raasypno - nalewne : kufy, beczki
pńłbeczki, śfedziowki.
W lustracji star. kamienieckiego8), mamy wymienione kufy
na małmazję ocenione po 50 florenów, dalej beczki szczuk
słonych po grzywien 12 i linów po 6 grzywien9). W lustracji
star skalskiego10) z r. 1570 mamy wymieniony miodu pól be
czek, określony przez lustratora „jako śledziówka lwowska,
którą lekce szacując i poniżej targu i ceny facit 17. O. O.“
(t. j. grzywien). Co się tyczy wielkości tych miar, to zaznaczyć
potrzeba, że bezpośrednich danych w tym kierunku w lustracjach
') 1 c str 226, 236.
2) 1. c. str. 226, wymieniono właściwie 9 denarów wiadomo jednak,
(Gumowsk' Podręcznik numizmatyki polskiej. Krakow 1014 str. 288), że 9 de
narów stanowiło V2 grosza
3) W. Kozłowski. Słownik leśny, bartny, bursztymarski i orylski. War
szawa 1846 str. 11—12.
4) Żereła III str. 110,
s) Żereła III str 37G, 379, 380.
6) Żereła II str. 154.
7) Archiw J. Z. R. VII/2 str. 28), 291, 207, 299, 303.
8) Żereła '/II str. 88.
9) L. c VII str. 117.
10) L c. str. 187.
160
brak i dlatego trzeba tu się posiłkować innerri daněmi. Zaczniemy
od kufy zwanej w średniowiecznej łacinie „cupa, cuva, caupus“,
oznaczającej dużą drewnianą miarę na wino i na gorzałkę, zwykle
dębową1). Wielkość kufy w źródłach cytowanych nie jest bez
pośrednio podaną. Niemniej jednak pewne światło rzuca na nią
wiadomość w ustawie wojewodzińskiej2) krakowskiej z r. 1589,
gdzie znajdujemy następujące zdanie: „A isz się niemało oszu
kania dzieje na p ó ł k u f k a c h, które przywożą, gdyż mniejsze
baryłą i dalej nad miarę zwykłą, które miałyby trzymać w sobie
podług koszyckiego bantu 6 barył i 6 garncy“, Z tej wzmianki
mniemać należy, że kufa powinna wynosić 12 barył i 12 garncy,
a zatem IŽV2 baryły czyli 300 garncy albo 1200 kwart. Przyj
mując3) jako ekwiwalent kwarty 0‘94 li ira, otrzymamy, że wiel
kość kufy wynosiła około 282 litrów. W świetle tych danych
cena szacunkowa kufy małmazji podana na 50 florenów czyli
1500 groszy, wydaje się grubo za nisKą, bo kwarta
małmazji wypada w ten sposób po P/4 grosza. Jest
to dosyć dziwne jeżeli się uwzględni dane tyczące cen mał
mazji w XVI wieku. W latach 1524 —1525 za kwartę4) mał
mazji greckiej liczono gr. 2, a małmacjł włoskiej 3 grocze, W tym
czasie kwarta wina węgierskiego kosztowała 1 g'OSz. Stosunek
zatem ceny małmazji do ceny wina węgierskiego przedstawiał
się jak 2:1, względnie 3:1. Skoro zatem w r. 1565 cena wina
węgierskiego wynosiła 2 grosze, a takiegoż dwuletniego 2V2 gro' sza5), nie można wątpić, że i cena małmazji musiała się w tym
stosunku podnieść t. j. wynosić 4, (5), względnie 6, (7V2) grosza
za kwartę. W roku 1572 kwarta przedniego wina węgierskiego
') Linde. Słownik II str. 541 W. Kozłowski. Słownik leśny, bartny, bursztyniarski i oryiski. Warszawa 1846 str. 177/199 (miary do płynów drewniane).
2) Archiwum Kom. prawniczej I str. 124.
3) K. Sochaniewicz Tablice metrologiczne — numizmatyczne. W. Wierz
bowskiego Vademecum (wyd. II) str. 218 i 219.
4l Taksa korzeni i trunków na Selmie Piotrkowskim w r. 1524. Niem
cewicz. Zbiór ppm: IV str. 66/67. F. Bostel Dis Piotrkower Constitution vom
Jahre 1525. Lemberg 1890 str. 9. —Konstytucja sejmu p otrkowskiego z r. 1525.
Archiwum Kom. prawniczej, I str. 89.
5) F. Bostel. Taryfa cen województwa krakowskiego z r. 1565. Kraków 1891
str. 19.
Í81
kosztowała 3 grosze1), a więc powinna była dojść cena małmazji do wysokości 6 względnie 9 groszy. Nie osiągnęła jednak
tej wysokości (tj. 9 groszy), bo dopiero w r. 1589 uzyskano dla
małmazji cenę 6 groszy2). Niemniej jednak cena 4 — 5 groszy
za kwartę małmazji w r. 1565 jest zupełnie możliwą, co wska
zywałoby, że lustratorowie oszacowali kufę małmazji do wyso
kości zaledwo 25°/o jej rzeczywistej wartości.
Przechodząc z kolei do określenia wielkości beczki i półbeczka, czyli śledziówki, możemy z pośrednich wskazówek mnie
mać, że na Podolu obowiązywała beczka względnie półbeczek
lwowski. Wielkość ich była oddawna określona zwycza
jami handlowemi (choć co do tego działy się nadużycia) jak
świadczą poniżej przytoczone ustępy taryfy cen.
Taryfa z r. 1565 powiada w tej mierze3): „Też w beczko
wych rybach, jako we lwowskich Szczukach i lubelskich do
świadczony bywa niemały fałsz a oszukiwanie ludzi na przyszłe
■czasy. A tak Jego Mość pan Wojewoda ustawuie, aby żaden
więcej dwu warstw linów do szczuk w beczkę lwowską kłaść
nie śmiał, także i w lubelską, item beczki aby były '.»'edle sta
rodawnego warunku i pomiary na ratuszach będących. Item
becz.d węgorzów, aby nie były przekładane stare nowymi i też
beczki aby były wedle starodawnego na ratuszu wymierzenia,
ani też przekładane. Item śledzie aby nie były inaczej cyrklo
wane jedno jako z starodawna zachowanie jest, to jest, aby
śledź w beczkach warunkowy i beczki warunkowe były, także
też nieprzekładane, aby prostego śledzia za Szumski nie śmiał
przedawać“. Podobne uwagi wypowiada taksa żywności woje
wody krakowskiego z r. 15724). Dla określenia jednak wielkości
beczki i półbeczka (śledziówki) me przynoszą wspomniane ordy
nacje wojewodzińskie żadnych konkretnych danych. Dlatego dane
te trzeba na innej drodze zdobywać. Kwestję tę rozstrzygnęliśmy
na innem miejscu 5), a mianowicie określiliśmy wielkość półbeczka
1) Taksa żywności wojewody krakowskiego z r. 1572. Niemcewicz Zbiór
pamiętników 111 str 473/4.
2) Archiwum Kom. prawniczej I str. 126.
3) F. Bostel. Taryfa cen wojew. krakowskiego z r. 1565 Kraków 1891,
str 20.
4) Niemcewicz. Zbiór pamiętników III str. 474/5.
5) W powoływanej kilkakrotnie pracy o miarach czerwonoruskich (w rę
kopisie).
11
JUid. T. XXVIII.
162
na 1V4 korca lwowskiego (943A litrów), co zatem wynos przy
puszczalnie około 116 litrów. W ten sposób beczka lwowska
wynosiłaby 232 litrów.
14. Miary miodowe: rączka.
W poprzednim paragrafie spotkaliśmy się z miarą na miód
t. j. półbeczkiem czyli śledziówką. Jak sama nazwa wskazuje,
nie jest to właściwa miara miodowa, lecz posiłkowo w tym
wypadku użyta, miara na ryby. Do określenia danin bartniczych
posługiwano się na Podolu innemi określeniami. Były one dwo
jakie: pień i rączka. Daninę pszczelną obliczano na
pnie, przyczem rachowano za pień sakramentalnie 20 groszy1)
natomiast daninę miodową obliczono na Podolu w rączkach
(ruczkach)2) oraz półrączkach3). Danych co do wielkości
rączki brak, z wyjątkiem lustracji starostwa barsV:ego, gdzie
podano cenę na targu w Barze rączki miodu na złotych polskich
sześć4) czyli 180 groszy. Ponieważ półbeczek lwowski miodu
(śledziówką) kosztuje na Podolu 17 grzywien5) czyli 856 groszy,
mniemać można, że na śledziówkę szło mniejwięcej 43A rączki,
a ponieważ śledziówką wynosiła około 116 litrów, więc przybli
żona wartość rączki powinna wynosić około 2472 litra. Rączka
jako miara miodowa nie jest właściwością Podola, lecz miarą
bardzo rozpowszechnioną, bo spotykaną na Rusi Czerwonej
(rączka: bełzka, chełmska, gródecka, hrubieszowska, lubaczowska,*)
*) Lustracja star. kamienieckiego z r. 1565 (Archiw J. Z. R. VII/2str. 170,
172, 173, 174, 179, 180, 183, 184, 185, 194, 195, 196, 204, 205, 207, 212«. Lu
stracja tegoż starostwa z r. 1570 (Żereła VII str. 89, 90, 91, 92, 94, 35, 99
100, 106, 107, 111, 113, 115, 117, 119) Lustracja star. skalskiego z r. 1570
(Żereła VII str. 185 — 190, 194, 195). Lustracja star. barskiego z r. 1565 (Ar.
chiw J. Z. R. VII/2 str. 130, 132, 134, 216, 219, 225, 227, 229 235, 236, 238,.
250, 251). Lustracja star. chmielnickiego z r. 1570 (Żereła VII str. 70—73, 82»
86, 87). Lustracja tegoż starostwa z r. 1565 (Archiw J. Z. R. VII/2 str. 140
142 — 148, 150, 155, 164).
2) Lustr. star. kamienieckiego z r. 1565 (Archiw J. Z. R. VII/2 str. 191).
lustracja tegoż star. z r. 1570 (Żereła VII str. 109); lustracja star. barskiego
z r. 1565 (Archiw J. Z. R. VII/2 str. 220, 235, 240, 250, 253, 255). Lustracja
star chmielnickiego z r. 1565 (Archiw J. Z. R. V1Ï/2 str. 158).
3) Lustracja star. barskiego z r. 1570 (Archiw J. Z. R. VIT/2 sir. 251).
4) L. C. Str. 224, 226, 229, 235, 236, 238, 248, 250, 255.
5) Zob. par. 13.
163
lwowska, ratneńska), lecz wielkość jej tam nie jest jednolita1).
Znaną jest też na Mazowszu w puszczy kurpiowskiej2), lecz co
do jej wielkości tamże zdania są wysoce podzielone3), bo różni
autorzy podają różnoraką objętość rączki mazowieckiej: na 6,
IOV4, IOV2, 103/4, 15 garncy, a zatem od 24 — 60 litrów. Rączka
zatem targowa barska, wynosząca według przypuszczeń i obli
czeń na zasadz'e ceny około 24 V2 litra, odpowiadałaby zatem
owej najniższej pod względem objętości rączce 6 garncowej4),
co naprowadza na myśl, że nasze obliczenia i półbeczka lwow
skiego (śledziówki) i rączki barskiej mają znaczne cechy prawdo
podobieństwa. .
J
15. Ir ne miary, wagi i sposoby liczenia: kamień, garść, sążeń.
Dla zupełnego zobrazowania miar należy wspomnieć, że
poza wyszczególnionemi miarami, wymieniają lustracje dla wy
znaczenia ilości dannego łoju kamie ń, za który liczono w r.
1570 w star. kamienieckiem 24 grosze5), w r. 1565 w star. bar
okiem 20 groszy6), oraz półkamień, używany w r. 1565
w star. chmieînickiem7). Co do wielkości i podziału kamienia
lustracje nie dają jakichkolwiek wskazówek. Uzyskanie wiadomych
dla przerachowania w drodze pośredniej jest tern trudniejsze,
że kamień jest miarą w całe Polsce w handlu używaną. Miarą
przędziwa dannego jest garść, wymieniona w lustracji star.
kamienieckiego z r. 1565 8), także iw r. 1570 roku 9), w lustracji
star. barskiego z r. 156510), gdzie wartość garści podano na
ł) Na podstawie powoływanej kilkakrotnie pracy o miarach czerwonoruskich.
*) K. Potkański. Pisma pośmiertne I str. 244, 255, 256—258, 260—261.
3) Zob. A. Braun. Z dziejów bartnictwa w Polsce str. 12—17, 26. Zob.
też uwagi I. Baranowskiego w recenzji powyższej pracy (Kwart, histor. XXV
str. 561/3).
4) Rączkę na 6 garncy oblicza Encyklopedja powszechna Orgelbranda
z r. 1870.
5) Żereła VII str. 90.
6) Archiw J. Z. R VII/2 str. 130.
7) Archiw J. Z. R. VII/2 str. 139.
Ł) Archiw J. Z. R. VI1/2 str. 193.
9) Żereła VII str. 109, 111, 120.
“) Archiw J. Z. R. VII/2 str. 217, 222, 226, 227, 233, 236, 242, 252, 255.
li*
164
szelągi1), oraz w lustracjach star. chmielnickiego z r. 1565 2)
i 15703). Zaznaczyć trzeba, że garść jako miara przędziwa
dannegc nie stanowi cechy specyficznej Podola, albowiem z tą
formą obliczenia ilości przędziwa (lnu, konopi) spotykamy się
także na Rusi Czerwonej w starostwach lubaczowskiem, kałuskiem i ratnensk'em. Ile garść wynosiła wedle naszych pojęć,
trudno określić, niemniej jednak z faktu, że za 10 garści liczono
4 szelągi, a za chleb 1 szeląga4), można mniemać, że nie była
to ilość znaczna. Prawdopodobnie należy przypuszczać że na
garście obliczano materjał przędziwa w stanie surowym, albo
wiem nici i sukno obliczano na s a ż e n i e. Wskazówkę ku temu
daje wzmianka o foluszu w lustracji star. kamienieckiego z r.
1565, gdzie mowa o folowaniu „guni“ i dawaniu „od sażenia
po biłemu“ 5).
16. Zakończenie: Wnioski i uwagi ogólne.
W ten sposób wyczerpaliśmy ogół miar spotykanych w dru
giej połowie XVI w. na Podolu z uwzględnieniem cen za nie
obowiązujących. Rezultat naszej analizy pozwala stwierdzić, że
w stosunkach gospodarskich (rolniczych) na Podolu posługiwano
się stosunkowo nader rzadko określeniem ilości zapomocą wagi,
której właściwie na wsi nie używano. Owe bowiem daniny łoju,
obliczone na kamien.e, odnoszą się tyiko do stosunków miej
skich, to znaczy, że na wsi wag (ciężarków handlowych ogólno
polskich) nie używano. Wszystkie pozatem produkty, które skła
dano jako daninę w starostwach podolskich wyrażano ilościowo
wartościami, określającemi objętość, a więc wyłącznie miarą
przestrzenną, przyczem obok takich prymitywnych form, liczo
nych raczej „na oko“ a mianowicie: kopa, kopicą, stóg, stożek,
sterta, bróg, snop, wóz, jeżeli chodzi o ilości wielkie, garść je
żeli chodzi o ilości małe, mamy także już pewne przestrzen
nie i umownie określone naczynia: trzecinnik, półtrzecinnik,
ćwierć, (wybitnie pod względem lokalnym zróżniczkowane), słód,
kusz, mus, rączka, które związane ściśle z terytorjum, stanowią
’) 1. c. str. 218/219.
2) 1. c. str. 159.
3) Żereła VII str. 76
4) Lustracja star. barskiego z r. 1565. Archiw. J. Z. R. VII/2 str. 242.
5) Arcliiw J. Z. R. VII/2 str. 200.
niejako (z pewnemi zastrzeżeniami) miary rodzime, wiejskie.
Obok nich mamy naczynia, zapożyczone ze świata handlowomiejskiego, jakiemi są kufa, beczka, i półbeczek (śledziówka).
W stosunku do względnie rodzimych wiejskich miar odgrywają
one rolę posiłkową, zwłaszcza gdy chodzi o artykuły importu
i eksportu.
Spis omówionych terminów metrologicznych.
Beczka lwowska na Szczuki i liny, wynosząca około
232 litrów.
Bróg grochu.
Garść przędziwa.
Kamień łoju.
Kopa zboża.
Kopicą zboża.
Kufa małmazji, wynoszą*:a około 282 litrów.
Kusz barski na masło i jagły wynoszący około 8V? litrów.
(M a c a trembowelska na zboże czyli 1/2 trzecinnika trembowelskiego, wynosząca około 6 i 3/s litrów).
(Mierka kamionecka na zboże równająca się trzecinnikowi trembowelskiemu, wynosząca około 1223/4 litrów).
Mus barski na masło i jagły wynoszący około 8V2 litrów.
Pień pszczół o stałej wartości 20 groszy.
Półbeczek lwowski albo śledziówka na miód wyno
sząca około 116 litrów.
Półkamień łoju.
Półkusz barski wynoszący około 474 litrów.
(P ó ł m i a r e k trembowelski czyli trzecinnik wynoszący
około 1223/4 litrów).
Rączka podolska na miód wynosząca około 24V2 litrów.
Sążeń do mierzenia guni (sukna).
Śledziówka lwowska wynosząca około 116 litrów.
Słód skalski zawierający albo 10 trzecinników ( = 1632
litrów) albo 12 trzecinników (==1959 litrów).
Sterta duża zboża.
Sterta mała zboża.
Sterta wielka siana ( = 46 wozów)
Stóg kamieniecki zboża.
Stóg siana ( = 20 wozów).
166
^ ^ ^ ^ ^
Stożek grochu.
Trzecinnik zawierający 2 półt.zecinniki albo 4 ćwierci.
Trzecinnik barski wynoszący około 204Vi6 litrów.
„
chmielnicki wy ioszący około 2243/s2 litrów,
„
kamieniecki wynoszący około 163V4 litrów,
skalski wynoszący około 163V4 litrów,
(trembowelski wynoszący około 1223/-. litrów).
ó z drew.
óz siana.
ó z drohooycki (currus) soli biorący 6.000 topek (tolpae).
ó z e k mały soli.
ózek większy soli.