Cyfrowa Etnografia

aa6c83fd21a20b4c1ef868622839ea72.pdf

Media

Part of Wycinanka żydowska w Polsce / Lud, 1929, t. 28

extracted text

GIZA FRÄNKLOWA.

WYCINANKA ŻYDOWSKA W POLSCE.
(PAPIERSCHNITTE BEI DEN JUDEN IN POLEN)
TREŚĆ: I. Mizrach s. 40. — II. Szewuosłach-Rojzałach s. 47. — III. Chorą­
giewki na Simchat-Thora s. 49. — IV. Tablice z napisami, zdobne
w wycinanką s. 50. — V. Ozdoby szałasu i latarnie s. 52. — VI.
Twórcy i technika wycinanki s. 53.

Wycinanka papierowa była u ludu żydowskiego bardzo
rozpowszechniona i występowała w najrozmaitszej formie. Jak­
kolwiek lud sam skromne przyznawał jej miejsce — prawdo­
podobnie ze względu na taniość materjału, z jakiego była spo­
rządzana, — to jednak wycinanka bardzo wymownie świadczy
o talencie przygodnych artystów i w badaniach nad żydowską
sztuką ludową powinna zająć odpowiednie miejsce.

I. lVlízrach.
Najokazalszym typem wycinanki jest mizrach, zawieszany
w mieszkaniach na wschodniej ścianie lub w domach modlitwy
obok ołtarza. Mizrach znaczy po hebrajsku wschód ; sama więc
nazwa wskazuje jego przeznaczenie. Zawieszony na ścianie wscho­
dniej, ma służyć nietylko jako ozdoba, ale także dla orjentacji1).
Mizrachy dochodzą do dość wielkich rozmiarów. Słyszałam
o wycinankach takich, zdobiących wschodnią ścianę dawnych
mieszkań, które miewały przeszło 1 m. długości. Mizrachy wy­
stępują. prawie zawsze oprawione w ramkę, najczęściej za szkłem.
Charakterystyczne dla mizrachów są napisy, prawie za­
wsze na nich spotykane. Zawierają one pewne sentencje, lub
określają znaczenie misrachu. Do tych ostatnich należy napis:
„M’cad zeh ruach chajim“. „Z tej strony wiew życia“, (ryc. 19,
20, 23). „Z tej strony“ oznaczać ma wschód, gdzie była ko-*)
*) Wie domo, że Żydzi podczas modlitwy zwracają się twarzą ku wscho­
dowi, gdzie ongiś stała świątynia.

41

lebka ludu. Bardzo częstym i dla mizrachu bardzo charaktery­
stycznym jest cytat z Sentencji Praojców (V. 23) : „Hewej az kanamejr w’kal ka-neszer, rac ka-cwi w’gibor ka-ari, laasoth recon
aw cha sze-baszamajim“. „Bądź wytrzymałym, jak tygrys, a lek­
kim jak orzeł, rączym jak jeleń, a silnym jak lew — aby spełniać
wolę Ojca w niebiosach“, (ryc. 19,20). Cytat ten wywiera silny
wpływ na motywy wycinanki; bo zauważyć się daje związek
między i im, a motywami zwierzęcemi, spotykanemi zazwyczaj
na mizrachach. Występuje ten cytat jużto w całości, jużto czę-

Ryc. 19. Mizrach.
ściowo (np. gibor ka-an w’rac ka-cwi, czasem tylko część pierw­
sza, bez drugiej). Bardzo często, zwłaszcza na wycinance za­
wieszanej w domach modlitwy czytamy : „Sziwis’i adonai 1’negdi
tamid“ (Księga Psalmów XVI, 8). „Zawsze mam Boga przed
sobą“1) (ryc. 19, 20, 2i, 24). Napis ten jest tak często w domach
modlitwy spotykany, że od pierwszego słowa tego cytatu na­
zywają pospolicie wycinankę zawieszaną obok ołtarza: „Sziwis’i“.
Podobne znaczenie ma cytat: „Da liinej mi ata omejd — lifnej
melech melchej ha-mlachim ha-kadosz baruch hu“. „Bądź świa­
') Dosłowne tłumaczenie brzmi : „Stawiałem Boga zawsze przed siebie“.

42

dom, przed kim stoisz', stoisz przed królem nad królami, naj­
świętszym, błogosławiony On“, (por. Talmud, traktat Berachot
p. 28 b). (ryc. 20, 24). Nierzadko znajdujemy na takich sziwis’ach
•dwa słowa wplecione symetrycznie z dwu stron wśród orna­
mentu . jSamut i atlas“ (ryc. 21). Słowa te, mające bardzo po­
spolite znaczenie w gwarze ludowej (aksamit i atłas), są zesta­
wieniem początkowych liter cytatu „Surmę ra w’asej tow, ach
tow l’jisraejl selah“ (Księga
Psalmów XXXII, 15 i XXXVII,
27). „Unikaj złego, a czyń do­
brze — a dobrze będzie Izra­
elowi“. To byłyby najczęściej
na mizrachach spotykane na­
pisy, jakkolwiek mcżnaby ze­
brać jeszcze rozmaite inne sen­
tencje, często na tym typie wy­
cinanki spotykane. Na ryc. 22
no, znajduje się napis: „Im
eszkachejeh jetuszalajim, tiszkach j’mini“. (Ks. Psalmów
XXXVI, 5). „Skoro cię za­
pomnę Jerozolimo, n:' echaj
uschnie ma prawica“. Na ry­
cinie 20, „Arieh szaag mi lo
Ryc. 20 Mizrach.
jira“. (Ks. Amos II!, o). „ Gdy
lew ryknie, któż nie drży“ (jako alegorja siły Stwórcy). Na­
pisy występują bądźto pojedynczo, bądź po dwa i więcej rów­
nocześnie. Podkreślić tu należy, że napisy zajmują na wyci­
nance tyiko skromne miejsce. Wplecione są dyskretnie w orna­
ment, lub czasem wychodzą zupełnie poza obręb wycinanki
i okalają ją z boków lub dokoła, (ryc. 20). W tych ostatnich
wypadkach ramka czasem nawet część napisu zasłania, co
także dowodzi, że napisom drugorzędne przyznawano miejsce.
(Na ryc. 19, est napis „rac kaewi“ zasłonięty ramką). JakkolwieK więc napisy nadają mizrachom pewną treść, to jednak
główny nacisk kładziono przedewszystkiem na wycinankę samą
i ona to — a nie napisy — wywiera główny efekt.
Z motywów mizraehu centralne miejsce zajmują zazwy­
czaj tablice z 10-giem przykazań (ryc. 20, 24) lub świecznik 7-mio-

43

ramienny, menora, który był jednym z ważnych przedmiotów
urządzenia świątyni (ryc. 19, 2C, 21, 23, 24) Nad tablicami przymie­
rza widzimy często koronę (ryc. 20, 23), czasem tarczę Dawida.
Dokoła takiego centralnego motywu grupują się motywy zwie­
rzęce, roślinne oraz ornamenty geometryczne. Na pierwszy plan
wysuwa się motyw zwierzęcy, który należy zazwyczaj także do
ilustraci treści, natomiast rošlinný, względnie rzadszy geome­
tryczny służą do ornamentyki. Ze świata zwierzęcego spotykamy

Ryc. 21. Mizrach-Sziwis’i

najczęściej lwa (ryc. 19—20,22 —4,30—34), orla (ryc. 19—20,27,31),
jelenia (ryc. 19, 20, 23—4, 31), rzadko tygrysa, które — jeśli od­
niesiemy je do cytowanego powyżej zdania z Sentencji Praoj­
ców — są symbolem siły, lekkości, szybkości i wytrzymałości.
Nie zawsze jednak występują te wszystkie motywy zwierzęce
razem. Dzieje się to zazwyczaj na wyc nankach, które są wy­
konane przez bardzo biegłych mistrzów, znających Pismo i do­
stosowujących motywy wycinanki do odpowiednich napisów.

44

Zaznaczyć tu jednak należy, że twórcy wycinanki bardzo czę­
sto r ' eświadonie tworzą motywy, nie zastanawiając się zupeł­
nie nad ich genezą. O napisach zupełnie nie myślą, lub ich na­
wet nie znają. Pewne motywy wycinają dlatego, że takie wła­
śnie, a nie inne są rozpowszechnione. Jest to zresztą rys charaKterystyczny dla twórczości ludowej w ogólności. — Często spo­
tykamy tylko poszczególne ze wspomnianych powyżej motywów
zwierzęcych. Nasuwa się tu pytanie: Jeśli któryś z tych 4-ch
motywów spotykamy odosobniony, czy genezy jego należy do­
szukiwać się także w powyższym cytacie, jako tak często na

Ryc, 22 Mizrach.

mizrachach spotykanym? Nie ulega wątpliwości, że cytat ten
silny wpływ wywarł na spotykane na mizrachach motywy
zwierzęce. Nie można go jednak uważać za wyłączne, ani nawet
główne ich źródło. Lew, który jest bardzo charakterystyczny
nietylko dla wycinanki, ale jest wogóle motywem bardzo czę­
stym w żydowskiej sztuce ludowej, znany jest powszechnie jako
uosobienie siły i potęgi1), podobnie jak orzeł, król ptaków,
jako symbol lekkości, majestatu. Lew jest także godłem pokole-*
') Jako symbol potęgi i siły występuje w całej biblji.

45

nia Judy, które to pokolenie do lwa jest porównane *). Ponadto
lew często występuje w starym testamencie. Lew był zresztą czę­
stym motywem w starożytnej sztuce żydowskiej. Dowody znaj­
dujemy w opisie urządzenia świątyń' Salomona*2)- Przypuść ć
należy, że na tak żywe utrzymanie motywu lwa w żydowskiej
sztuce ludowej, wpłynęło symboliczne znaczenie lwa z bibiji,
które nadało motywowi temu pewną głębszą treść.
Na wycinance żydowskiej
spotykamy bardzo często naj­
rozmaitsze ptaki (ryc 19, 20, 22,
24, 26, 30, 32—33), także kwiaty,
które czasem wyrastają z dzba­
nuszków, względnie innych waz
i naczyń, tworząc w ten sposób
stary motyw „drzewka życia“ 3).
Niekiedy znajdujemy na mizrachu znaki zodjaku (ryc. 21, 24),
także godła pokoleń. Bardzo cha­
rakterystyczne jest powiązanie
motywów zapomocą gałązek, któ­
re misternie wiją się pomię­
dzy niemi, łącząc poszczególne
części wycinanki w jedną całość.
Niektóre mizrachy składają
„
_„_
. ,
_
...
Ryc. 23. Mizrach.
się jakby z 2 części, umieszczo­
nych jedna nad drugą, a oddzielonych linją poziomą4), (ryc. 19).
*) »Gur Arieh Jehuda“ — „Młodym lwem jesteś Judo“ Jakób błogo­
sławiąc swe dzieci w ten sposób zwraca się do Judy. (Genesis 49, 9).
2) Rzeźba Iwa często się tam powtarzała. Tron miał dwa Iwy na porę­
czach, a na sześciu jego stopniach dwanaście lwów stało, pc dwa z każdej
strony. Por.: Regum I. 7, 29, ibid 36, ibid. X. 13 — Chronicorum II 9,
18—19. Także (lew jako ornament na wschodzie). Ebert M. Reallexicon der
Vorgeschichte VII. 329.
3) Przypuszczam, że istnieje związek m,ędzy tym bardzo starym mo­
tywem (por. m. i. Dr. Karl Spiess: „Die Bauernkunst, ihre Art und ihr Sinn“
Wien i923, str. 93), a „drzewem życia“, wspomnianem w biblji. Opis raju
brzmi tam nast. : Na środka ogrodu rosło drzewo życia (ejc ha-chajim),
a obok drzewo poznania dobrego i złego A źródło wypływało z edenu,
Które dzieliło się i czterem strumieniom dawało początek (Genesis II, 9—10).
Wydaje mi się to tembardziej prawdopodobne, że obok motywu „drzewka
życia“ spotykamy często „źródło życia“, (Lebenswasser, Lebensquell).
4) Ładny okaz takiego „podwójnego“ mizrachu znajduje się w muzeum
żydowskiem we Wiedniu, a odbitka podana byl: w jednym z majowych
numerów tygodnika „Die Stimme“ (Wiedeń) z r. 1928.

46

Podane powyżej motywy, odnoszą się nietylko do mizrachćw, ale także do wszelkich innych ferm wycinanki żydow­
skiej. Mizrach jest tylko najokazalszym jej typem, tak pod wzglę­
dem rozmiarów, jak i artystycznego wykończenia. Dawał on —
prawdopodobnie przez swe wię.csze rozmiary — artystom lu­
dowym wielkie pole do popisów.
. Mizrach występuje niezależnie od okolicznościowych obcho­
dów1) i stanowi wyjątek wśród innych typów wycinanki ży­
dowskiej, które występują już zawsze w związku ze świętami
lub uroczystościami obrzędowemi.
Należy jeszcze zwrócić uwagę na ludowy sposób ujmo­
wania motywów. Spotyka się np. czasem lwy, które niezupeł­
nie przypominają lwa
z zoologji. Czasem król
zwierząt ma na wyci­
nance; głowę podobną
raczej do głowy konia,
lub wykazuje podobień­
stwo z innemi naszem i
zwierzętami (ryc, 30, 3 i,
33, 34). Tłumaczyć tc
należy tem, że artyści
ludowi op e/ają się na
żywych wzorach, a po­
nieważ nie znają krćia
pustyni, podsuwają mu.
nieświadomie rysy zwie­
rząt swojskich. Podob­
nie ma się rzecz z orłem.
Na wycinankach, pocho­
dzących z dawnego zaRyc. 24. Mizrach-Sziwis’i
boru austrjackiego spo­
tykamy często dwugłowe orły austrjackie (ryc, 21,31), co rów-*)
*) Prof. E. Frankowski („Wycinanki i ich przeobrażenia“, odbitka
E „Ludu“ Serja IL T. II. r. 1923, str. 45) wspominając o motywach mizrachów mówi, że „są to wyobrażenia przedmiotów ideowo związanych ze świę­
tem Szabuoth..“ Zachodzi tu pewne niedokładność, bo mizrachy nie wyka­
zują żadnej szczególnej łączności z tem świętem TaKŻe rozetka nie jest zmniej­
szoną formą mizrachu, lecz odmiennym typem wycinanki, sporządzanym oko­
licznościowo na święto Szewuoth i naklejanym na szyby okien, a nie zawie­
szanym na wschodniej ścianie mieszkania, czy bożnicy.

«

47
nież wytłumaczyć należy okolicznością, że twórca wycinanki ży­
wego orła nigdy nie widział.
33. Szewuosłach-Rojzałach ').
Drugim bardzo bogatym typem wycinanki żydowskiej są.
tzw. „szewuosłach“ lub „rojzałach“, sporządzane przed Zielonemi Świętami i naklejane na szyby okien. Przeciętna ich wiel­
kość to wymiary kartki ze­
szytowej, jakkolwiek spo­
tykamy i o wiele mniejsze
rozetki, bardzo misternej
roboty. Po świętach zdej­
mowano zazwyczaj wyci­
nankę i przechowywano
w książkach na rok na­
stępny. Tej okoliczność za­
wdzięczam kilka egzempla­
rzy, które zapomniane spo­
czywały w starych księgach.
Mają one dwojaką nazwą
Szewuosłach od nazwy
święta: Szewuoth, a rojza­
Ryc. 25. Rojzałe.
łach O d rozetki, którą ozna­
cza się każdy ozdob.iy ornament. Jakkolwiek szewuosłach i roj­
załach oznaczać mają tę samą wycinankę, to jednak dają się
rozróżnić dwie formy, właściwe dla tych dwu określeń. Jedna
okrągła i tę oznacza się zazwyczaj nazwą rozetki*2), druga pro­
stokątna. Typową jest bardzo zręcznie wykonana rozetka o mo­
tywie geometrycznym, względnie geometryczno-roślinnym (ryc. 25).
W ramach takiej rozetki umieszczone są często ptaki, czasem
') W Muzeum przemysłowem we Lwowie znajduje się bardzo ładny
zbiór tych wycinanek z Witkowa-Nowego (pow. Radziechów), Uhnowa (pow.
Rawa Ruska) i Toustego (pow. Skałat) — razem około 200 egzemplarzy. Ze
zbioru tego, — w którym reprezentowane są najrozmaitsze typy szewuo­
słach i rojzałach — korzystałam do pracy niniejszej dzięm uprzejmości WP.
kustosza H. Cieśli, za co też na tern miejscu składam serdeczne podziękowanie.
2) Lud każdy ornament okrągły, ozdobny, oznacza nazwą rozetki. Przy
wręczeniu ryc. 26. dawny właściciel objaśniał wycinankę, a wskazując na
kółko w rogu, tłumaczył, że to iest właściwe „rojzałe“.

*
48

tarcze Dawida. Szewuosłach w kształcie prostokątnym wykazują
już raczej typowe motywy wycinanki żydowskiej, a więc: 10-ro
przykazań, świecznik, lwy, orły (ryc 26—7, 29—34). Częstym moty­
wem jest drzewko życia, ptaki (ryc. 26—31). Ptaki wystę
pują bardzo często jużto obok menory (ryc. 29) lub innych
wymienionych motywów, jużto wśród gałęzi lub kwiatów
(ryc. 28). Na szewuosłach spotykamy często napis „Chag haszewuoth hazeh“ (ryc. 26—28, 32) „Święto Szewuoth“.
Nie można tu także pominąć milczeniem małej, odrębnej
grupy szewuosłach, których motywem byli żołnierze, piesi
lub konni1). Jakkolwiek jest to motyw zupełnie świecki i niema

Ryc. 26. Szewuosł.

nic wspólnego z motywami, typowemi dla żydowskiej wyci­
nanki, to jednak stosunkowo bardzo się rozpowszechnił, praw­
dopodobnie dlatego, że tak bardzo odpowiadał fantazji małych
chłopców, którzy chętnie ten motyw wycinali. Często chłopcy
chederowi, biegli w wycinaniu przygotowywali przed świętami
większą ilość tych wycinanek i odsprzedawali kolegom. Piesi
żołnierze byli tańsi, kosztowali 1—2 centy, konni podwójnie*2).
3 Lilientalowa podaje 3 odbitki takich wycinanek ; („Święta żydowskie“
w Rozprawach Akademji Umiejętności, Serja II. Tom XXX Kraków 1909);
pochodzą one z Jarczowa, pow. tomaszowski. Także w Muzeum przemysł,
we Lwowie znajduje się kilka egzemplarzy.
2) Zanotowane w Ustrzykach dolnych.

49

Segel *) nadmienia, że ulub'onym motywem była także tzw.
„Akedah“ tj. scena ofiarowania Izaka przez Abrahama. Także
Lilientalowa2) wspomina o tym motywie. Prawdopodobnie więc
był w niektórych okolicach rozpowszechniony. Ja z motywem
tym się nie spotkałam3).

III. Chorągiewki na Simchat-Thora.
Trzecią formą wycinanki żydowskiej są chorągiewki, spo­
rządzane na święto Simchat-Thora. Podczas uroczystości „Hakafoth“ (okrążanie) biorą udział w pochodzie ze zwojami Tory
także dzieci. Kroczą one z chorągiew­
kami, zatkniętemi na wysokich kijkach,
na szczycie których umieszczone są
ćwieczki w jabłku lub ziemniaku. Cho­
rągiewki te wycinane są już nie z bia­
łego papieru, jak mizrachy lub szewuosłach, lecz sporządzane bywają z pa­
pieru kolorowego.
Ponieważ chorągiewka przedsta­
wiać ma godło jednego z dwunastu po­
koleń żydowskich, nosi zazwyczaj odpo­
wiedni napis: „degel machnę Jehuda
lub Efraim“ i t. d. — „chorągiew obozu
Ryc. 27. Szewuosł.
Judy lub Efraima" i t. d- Także — i to
zazwyczaj obok powyższego napisu — czytamy na chorą­
giewce: „Sisu w’simchu b’simchat thora“ („Cieszcie i radujcie
się radością Tory“).1 2 3 4
1) B. W. Segel: „Reiselech und Fahnen der. galizischen Juden“ Glo­
bus, Tom 61. nr. 15, str. 235
2) „Święta żydowskie“ Rozpr. Ak. Um. r. 1909. str, 249.
3) Lilientalowa mówiąc o rojzałach i szewuosł; ch pisze : (str. 249). „Do
typowych należą: lewiatan i bawół, poświęcenie Izaka, świecznik, zodjak,
właściwe rozetki. Poza odmianami głównych tematów, napotykamy jeszcze
istotne mizrachy i ich warjanty, napisy : „hag haszebuoth“ i t. d.“. — Uważam,
że nie można tego wszystkiego podporządkowywać pod jeden mianownik.
Jeśli chodzi o motywy, należy tu stanowczo odróżnić 2 kategorje: motywy
typowe dla żyd. wycinanki i postaci ludzkie. U ludu żyd. trudno było zna­
leźć w mieszkaniu obraz, przedstawiający postać ludzką; uważano bowiem,
że ozdoby takie są przez przep'sy religijne surowo wzbronione. U pobożnych
nawet fotografje blisk-ch osób uważano za coś zakazanego. Reizes podaje
Lud. T. XXVIII.

4

50

Z motywów centralne miejsce zajmuje zazwyczaj Tora, od­
powiednio do święta, które wyrażać ma radość z powodu jej
posiadania. Nad Torą rozpięta jest zwykle korona, zaopatrzona nie
rzadko w napis „keser Thora“ — „korona Tory“. Torę pod­
trzymują najczęściej lwy i wtedy cho­
rągiewka jest sztandarem Judy. Czasem
jednak zamiast lwa mamy inne mo­
tywy, odpowiadające godłom innych
pokoleń. Chorągiewka jest dwustronna
i daje dlatego dość miejsca dla rozmie­
szczenia motywów. I tak np. na jednej
stronie umieszcza się Torę z koroną i na­
pisem : „Sisu w’simchu i t. d. ", a na
drugiej godło pokolenia i napis „degel
machnę i t. d.“1). Dobór motywów jest
Ryc. 28. Szewuosł.
zresztą dowolny i często bez szczegól­
nego uwzględnienia znaczenia święta dokonany. To byłyby
3 główne formy wycinanki żydowskiej: Pozatem jednak wystę­
powała ona dosyć często. Kto umiał ładnie wycinać, ten starał się
przy każdej nadarzającei się sposobności swe umiejętności wy­
korzystać.

IV. Tablice z napisami, zdobne w wycinankę.
Przy rozmaitych sposobnościach wywiesza się — przeważ­
nie w domach modlitwy — tablice z odpowiedniemi napisami,
zdobne czasem w ornamenty wycinankowe. W tych wypadkach
są to przeważnie ptaki, gałęzie i kwiaty -— czasem lwy.
(„Jiid. Volkskunst“ w miesięczniku „das Zelt,, I roczn. II zesz. z lutego 1924),.
egzemplarz przedstawiający w b. prymitywny, ludowy sposób Mojżesza i Arona.
Opowiada, że jest to jedyny egzemplarz w jego zbiorze, przedstawiający po­
staci ludzkie i przypomina sobie, jak badawczo obserwował go właścióiel,
twórca tej wycinanki, gdy mu ją dawał. W spojrzeniu tern mieszały się nie­
pewność i obawa, z powodu popełnionego przestępstwa, a zarazem dziecinna
radość z dowcipu, na jaki sonie przez wycinankę tę pozwolił.
Przypuszczam, że wycinanka, w której występują postaci ludzkie, jest
przygodną, i jeśli się nawet w jakiejś formie rozpowszechniła, to jednak nie
może być uważana za motyw typowy dla żyd. wycinanki.
*) W zbiorze wycinanek żyd, w Muzeum przemysłowem we Lwowie,
znajduje się jedna chorągiewka, nosząca napis sztandaru Lewiego.

51
Od drugiego dnia Pesach — kiedy to ongiś składano
w świątyni w ofierze pierwszy snop jęczmienia — należy liczyć
7 tygodni t. j. 49 dni aż do
święta Szewuoth. W tym okresie
czasu, zwanym „Sefirath haOmer“ („liczenie omeru“, bo
ta miarka' jęczmienia zwała się
„omer“) odmawia się codziennie
po modlitwie wieczornej błogo­
sławieństwo i liczy odpowiedni
dzień omeru. Obrzęd liczenia
sefiry odgrywa w kabalistyce
wielką rolę i dlatego dodano
przed i po tern błogosławień­
stwie jeszcze szereg zwrotów
hebrajskich, które ' razem skła­
dają się na całą modlitwę. Tekst
Ryc. 29. Szewuosł.
jej wypisywano na papierze i wywieszano w bożnicach dla ułatwienia publiczności jej recytacji,
ablice te zdobiono czasem bardzo ładną wycinanką1).
Ornament wycinankowy wykazują także tablice z wypi­
sem daty śmierci bliskich osób, sporządzane w niektórych ro­

Ryc. 30. Szewuosł.

dzinach dla dokładnego
zapamiętania tych dat.
W miesiącu Adar
(marzec-kwiecień) w któ­
rym przypada Purim2),
wywieszano w domach
modlitwy tablicę z na­
pisem :
„ Miszenechnas
adar marbin b’simcha“.
„Skoro nastaje adàr, na­
leży się radować“. Obok
tego napisu wycinano za­
zwyczaj (lub malowano)

Wzór takiej tablicy dla liczenia omeru podaje Lilientalowa. (Rozpr.
Akad. Umiej. r. 1909)
) Purim obchodzi sę na pamiątkę cudownego ocalenia Żydów od za­
głady, jaką chciał im zgotować Haman za króla perskiego Ahaswerusa. Wy­
darzenie to opisujè „Księga Estery“.
4’

52

flaszkę i kieliszki, jako — aż nazbyt wyraźny — symbol tej
radości i wesela Czasem na takiem miszenechnas — tak te ta­
blice od pierwszego wy­
razu napisu pospolicie
nazywają —; wycięta też
była ryba, mazel dagim,
jako gwiazd ozbiór od­
powiadający miesiącowi
adar. W niektórych boż­
nicach jeszcze po dzień
dzisiejszy takie misze­
nechnas wywieszają, ale
są to już przeważnie
tylko napisy, albo tanie
druki.
Ryc. 31. Szewuosł.
W święto Sukoth
wywieszano często w szałasie tablicę, tak zwaną „Uszpizin“,
zdobną czasem także w wycinankę. „Uszpizin“ oznacza „gości“,
których —■ wedle księgi
Zohar — jest 7-miu :
Abraham, izak, Jakób,
Józef, Mojżesz, Aron
i Dawid. Ich wszystkich
zaprasza się kolejno pod­
czas siedmiu dni święta
Sukoth do współudziału
w biesiadach. Formułkę
zaproszenia wypisywano
na papierze i zawie­
szano w szałasie, by
ułatwiać jej odmawia•
nip

Ryc.
J 32. Szewuosł.

V. Ozdoby szałasu i latarni
Do kategorji wycinanki, zaliczyć także należy rozmaite
ozdoby szałasu, sporządzane z papieru na święto Sukoth i za­
wieszane u sufitu nad stołem. Są to tzw. łańcuchy, mosty,
ptaki, latarnie, sporządzone z papieru kolorowego. Latarnie,
ale odmiennego typu, sporządzano także na rocznice wielkich

53

mężów, przeważnie rabinów cudotwórców. Latarnie te wyka­
zują najbliższe pokrewieństwo z wycinanką, bo w bocznych
ścianach wycięte są z liter napisy i podklejone innej barwy
papierem. W rocznicę wieczorem iluminowano bożnice takiemi
latari liarrJ

VI. Twórcy i technika wycinanki.
Należałoby jeszcze wspomnieć o tem, kto się wycinanką
zajmował i jaka była jej technika. Podobnie jak w każdej ga­
łęzi sztuki ludowej, tak i tu artystów szukać należy w całem
społeczeństwie, tak wśród młodych, jak i starych. Wycinanką
zajmowały się dzieci i młodzież, czasem poświęcali im wolną
chwilę ludzie w sile wie­
ku, często wycinali w pa­
pierze piękne motywy
starcy. J. Reizes opo­
wiada ('„Jüd. Volkskunst“
w miesięczniku „das Zelt“
I. rocz. 2 zesz z lutego
1924)j, że w zbiorach
swych posiada bardzo
piękny rękopis „Lamnąceach“, zdobny w pstre
winiety z liści, który spo­
rządził sobie jego pra­
dziadek i odczytywał
z niego rokrocznie ten rozdział psalmów w święto Roszhaszana.
Podkreśla zarazem, że dziadek był uczonym, który życie swe
poświęcił studjum talmudu i dnie, a często i noce spędzał nad
fo jantam: ksiąg świętych. W wolnej chwili i w przystępie od­
powiedniego nastroju wykonał i ozdobił ten rękopis. Fakt cyto­
wany nie jest odosobnionym wypadkiem.
Mizrachy wycinała przeważnie młodzieżJ), spędzająca dnie,
a czasem noce nad zgłębianiem ksiąg świętych, czasem także*)
*) Opowiadał mi pewien staruszek, ze po swych zaręczynach — a za­
ręczył się bardzo młodo — wykończył bardzo piękny mizrach i posłał Swemu
teściowi. Ten oddał go do domu modlitwy, jako dar przyszłego zięcia i tam
też' po dzień dzisiejszy ma się znajdować (w Ostrowcu). — W Ustrzykach dol­
nych spotkałam w mieszkaniu pewnych starszych ludzi mizrach — którego

54
ludzie starsi. Szewuosłach sporządzały dzieci i młodzież w chederze, także belfrzy i mełamedzi. Chorągiewki przygotowywali
przed świętami belfrzy i odnosili do domów swych elewów, za
co otrzymywali pewne wynagrodzenie w formie świątecznego.
Technika wycinan­
ki była bardzo pro­
sta. Wzór rysowano na
papierze, potem podkła­
dano deszczułkę i wyci­
nano ostrym nożem.
Dziś wycinanka pra­
wie zupełnie zanikła. Jeśli
spotykamy ją gdzieś je­
szcze, to są to przeważ­
nie rzeczy stare, sporzą­
dzone przed laty1). Tu,
gdzie jeszcze dziś istnieje
zwyczaj zawieszania miRyc. 34. Szewuosł.
zrachów, czy innych wycinanek, posługują się taniemi drukami, które w oczach ludu są
nawet ładniejsze, bo skupiają mnóstwo malowideł, nie wyma­
gają pracy i tanio nabywać je można. Młodzież dziś wycinanką
już się prawie zupełnie nie zajmuje, pamiętają ją jeszcze sta­
rzy, którzy chętnie wspominają dawne, dobre czasy, kiedyto
wycinało się rozmaite wzory, bo „oczy były jeszcze zdrowe
i lekka była głowa“.

Spis rycin.
19. Mizrach. — Wymiary: 36 X 28 cm. — Wykonany przed
54 laty w Podbużu pow. drohcbycki. Tło czarne, wzór wyci­
nany z białego papieru, częściowo podmalowany prymitywnie
wodnemi farbami. Własność prywatna P. L. Schutzmana we
Lwowie.
motywem są tylko ptaki i kwiaty, — a który właściciele mieszkania bardzo
cenią, bo otrzymała go przed laty pani domu w darze od narzeczonego.
Prawdopodobnie więc zwyczaj ten był rozpowszechniony.
Ł) B. W. Segel w artykuliku swym „Reiselech und Fahnen der galizischen Juden“ (Globus t. 61, str. 235. nr. 15) pisze już w r. 1892, że wyci­
nanka zanika i że „przed 10-ciu laty jeszcze wszystkie okna na Szewuoth
nią zaob'ono“.

55

20. Mizrach. — Wymiary: 68 X 51 cm. — Wykonany we
■eliczce. Tło czarne, wycinanka silnie pomalowana. Ze zbio­
rów własnych.
21. Mizrach-Sziwis’i. —Wymiary: 44 X 35 cm. — Wyko­
nany we Wieliczce. Tło czarne, wzór silnie pomalowany. Pod
świecznikiem napis : „Menorat-hazahaw“ — „złoty świecznik“,
na dzoanuszkach : „Szemen lamaor — „oliwa do świecenia**.
(Wiadomo, że w świątyni znajdowała się menora i dzbanuszki
z oliwą). Ze zbiorów własnych.
22. Mizrach.— Wymiary: 41 X 33 cm. — Wykonany w Ustrzy­
kach dolnych pow. Lísko. Tło jasno niebieskie, wycinanica z bia­
łego papieru. Własność prywatna w Ustrzykach.
231 Mizrach. — Wymiary: 64 X 48 cm. — Wykonany w Żół­
kwi. Tło ciemno-niebieskie, wycinanka biała. Ze zbiorów własnych.
24. Mizracn-Sziw s’ . — Wymiary około 50 X 40 cm. — Wy­
konany w Krakowie, znajduje się w jednej z bożnic krakow­
skich w tzw. „Hojche-Szil“.
25. Rojzałe — Wymiary: średnica 13 cm. —Znajduje się
w teczce p. n. : „Wycinanka żyd. z Uhnowa, Witkowa nowego
i Toustego“ (bez szczegółowego uwzględnienia miejscowości)
w Zbiorach Muzeum Przemysłowego we Lwowie.
26. Szewuosł. — Wymiary 24 X 16 cm. — Wykonane w Żół­
kwi. Ze zbiorów własnych,
27. Szewuosł. — Wymiary 19 X I 1 cm.— Wykonane w Żół­
kwi. Ze zbiorów własnych.
28. Szewuosł. — Wymiary 10 X 7 V2 cm. -— Z teczki p. n. :
„Wycinanka żyd. z Uhnowa,
irkowa nowego i Toustego“. Ze
zbiorów Muzeum Przemysł, we Lwowie.
19. Szewuosł. — Wymiary 21 X 17 cm. — Z Uhnowa.
Ze zbiorów' Muzeum Przemysł, we Lwowie.
30—34 włącznie. Szewuosłach. — Wymiary 21 X 17 cm.
Z teczki p. n. : „Wycinanka żyd. z Uhnowa, Witkowa nowego
i Toustego“. Ze zbiorów Muzeum Przemysł, we Lwowie.
INHALTSANGABE.
Die Papierschnitzerei war einst beim jüdischen Volke in
Pölen sehr verbreitet. Die Papierschnitte weisen verschiedenartigs ce
Eoirmsn auf, sprechen vom Kunstsinn des Volkes und verdienen un­
zweifelhaft eine gebührende Stellung in der jüdischen Volkskunde.
I e Motive dieser Papierschnitte sind zahlreich. Als Haupt­
motiv begegnen wir meistens in der Mitte die Menorah oder die
Tafeln mit den 10-Geboten, eventuell die Thorarollen. Darüber
oft eine Krone oder Davidschild. Ringsherum gruppieren sich
erst Tier- Pflanzen-, seltener auch geometrische Motive. Tier­
motive gehören meist auch zur Inhaltsillustration. Sehr oft begegnen
wir dem Löwen, Hirsch und Ad.er, die wir symbolisch deuten

56

können, ca sie auch im jüdischen Schrifttum oft erwähnt werden.
Ein beliebtes Motiv sind verschiedenartigste Vögel, auch verschie­
dene Blumen, die manchmal aas alte Motiv des Lebensbaumes
bilden. Auf manchen Papierschn' tten sehen w'r die Sinnbilder der
zwölf jüdischen Stämme, oder die Zeichen des Tierkreises.
Die schönste und bedeutendste Form der Papierschnitte
ist der Misrach, der an der Ostwand der Privat- oder Bethäuser
angebracht wird. Er ist fast immer eingerahmt, meistens unter
Glas. Charakteristisch sind die Aufschriften, denen wir fast immer
auf den Misrachs begegnen. Sie enthalten verschiedene Sentenzen,
dem alten jüdischen Schrifttum entnommen. Die Misrachs sind
aus weissem Papier verfertigt, oft mit Farben bemalt.
Den zweiten Typus bilden die Schewuoslech und Reisalech,
die zu Schewuoth (Pfingsten) an den Fensterscheiben angeklebt
wurden. Sie weisen schon eine bedeutend kleinere Form auf,
weil sie den kleinen Fensterscheiben angepasst werden mussten.
Die Benennung : Schewuoslech und Reiselech, bedeutet eigentlich
dasselbe. Mit Reisalech wurde jedoch vorwiegend die runde,
mit Schewuoslech die viereckige .Form dieser Schnitzerei bezeich­
net. Ausser den oben erwähnten typischen Motiven finden wir
hier eine besondere Grupoe der Schewuoslech, deren Motiv Sol­
datenfiguren bilden. Dieses Motiv entsprach wahrscheinlich der
Phantasie der Chederschüler und deswegen hat es sich so ver­
breitet. Die Schewuoslech wurden auch, wie die Misrachs, aus
weissem Papier verfertigt, jedoch fast nie bemalt.
Als dritte, sehr verbreitete Form, dürfen wir die Simchatoia-F'-hnchen betrachten, die für Kinder aus farbigem Papier
verfertigt werden. Während der „Hakafoth-Feier“ nehmen im
Rundgang mit den Thorarollen auch die Kleinen Anteil und
schreiten stolz mit hren Fähnchen, an deren Spitze eine bren­
nende Kerze in einem Apfel oder Kartoffel angebracht wird.
Přese Fähnchen sollen die Wappen der jüdfscnen Stämme dar­
stellen und tragen auch entsprechende Aufschriften. Auch die Mo­
tive sind vorwiegend dem Freudenfeste der Thora und den
Schilden der Stämme angepasst,
Ausser in diesen drei Grundformen kommen die Papier­
schnitte auch gelegentlich vor Es gibt verschiedene Gelegenheits­
tafeln m’t Aufschriften, die mit Papierschnitten verziert wurden;
So die Sephirat ha-Omer-Tafeln, Todesjahrzeitentafeln, IV .scheîechnas-adar’s, Uszpisin etc. Die Verzierungen der Laubhütte
könnte man auch als eine Art Papierschr itzere= betrachten ebenso
aie Laternen mit Aufschriften, die für die Todesjahrzeiten grosser
länner, vorwiegend der Wunderrabbis, zur Illumination der Bet­
häuser verfeitigt wurden
Die Technik der Papierschnitte war einfach. Man zeich­
nete 'auf Papier das Muster, legte es auf ein Brett und schnitzte
mit einem scharfen Messer.

57
Heute sind diese F apierschnitzereien fast vollständig ver­
schwunden. Sie werden durch billige Drucksachen ersetzt. Die
alten Papierschnitte kennen noch hie und da wenige, fast immer
alte Leute, die in hrer Jugend eigenhändig solche Sachen ver­
fertigt haben. Wenn wir schöne Papierschnitte noch irgendwo
auffinden, so sind es vorwiegend alte Sachen, die sich bis heute
erhalten haben.