8559c2070297e6b155e39238f011cfc2.pdf
Media
Part of O pochodzeniu zwyczaju siedzenia z opuszczonemi nogam/ Lud, 1924, t. 23
- extracted text
-
STANISŁAW PONIATOWSKI.
O POCHODZENIU ZWYCZAJU SIEDZENIA
Z OPUSZCZONEMI NOGAMI.
W pracy swej „Thronende Herrscher und hockende Völker“
porusza Hahn1)2 jeden z naszych najpospolitszych a przez etnologję dotąd prawie zupełnie pomijanych zwyczajów, a mianowicie
siedzenie z opuszczonemi nogami. Zwyczaju tego niema u ludów
niecywilizowanych, które odpoczywają w kucki. Siedzenie z opusz
czonemi nogami uważane jest za pozycją bardzo niewygodną nietylko przez ludy niecywilizowane, ale nawet i przez niektóre ludy
cywilizowane, o czem np. świadczy siedzenie na tronie z podwiniętemi nogami czyli „po turecku“ praktykowane przez cesarzów
-mongolskich s), jakkolwiek tron do siedzenia z opuszczonemi no
gami jest właśnie przywilejem władców u wielu ludów, niepraktykujących takiego siedzenia. Hahn przypuszcza, że omawiana
pozycja odpoczynkowa została wprowadzona przez zwycięskie
warstwy wyższe obcego pochodzenia i dopiero później przejęta
przez resztę ludności. Hahn wskazuje przytem na bardzo stare
występowanie tronu, który jego zdaniem rozwinął się ze zwyczaj
nego stołka.
Jeszcze przed H a h n e m poruszył zwyczaj siedzenia z opusz
czonemi nogami pominięty przez Hahna Mielke, który, oma
wiając zwyczaj grzebania zmarłych w pozycji siedzącej, wyraził
i
*) Hahn E., Thronende Herrscher und hockende Völker, Zeitschrift für
Ethnologie, 50, l9l8.
2) Prw. np. minjatury wschodnie reprodukowane w Weltgeschichte hrsg.
v. Pflug-Hartung, Berlin, 191Ô, Geschichte des Orients, 234—235.
pogląd, że sadzanie zmarłych poprzedziło siedzenie żywych *).
M i e 1 k e zwraca również uwagą na tron względnie stolec jako
symbol władzy oraz na symboliczne znaczenie siedzenia w dawnem prawie niemieckiem, co było zresztą dostatecznie podkre
ślone już w J. Grimma „Deutsche Rechtsalterthümer“. Pisząc,
że kucanie jest normalną pozycją odpoczynkową, Mielke nie
próbuje jednak wyjaśnić, dlaczego taka nienaturalna pozycja jak
siedzenie z opuszczonemi nogami stała się symbolem władzy i roz
powszechniła się następnie na ogół osobników pewnych ludów.
W pracy niniejszej zajmę się genezą omawianej pozycji od
poczynkowej ze stanowiska kierunku historycznego w etnologji.
Biorąc pod uwagę wyodrębnione przez ten kierunek kultury za
sadnicze, zobaczmy naprzód, z którą z tych kultur da się po
wiązać interesujący nas zwyczaj, a następnie jakie czynniki mogły
wpłynąć Tia jego powstanie i utrwalenie.
Siedzenie z opuszczonemi nogami występuje: 1) u ludów
cywilizowanych już od najstarszych czasów, jeżeli nie jako zwy
czaj ogólny, to przynajmniej jako przywilej władców i klas wyż
szych ; 2) u ludów indoeuropejskich, a przynajmniej tej ich części,
która przyniosła ten zwyczaj jako ogólny do krajów nadśródziemnomorskich, gdzie był on poprzednio w użyciu bodaj głównie
u warstw wyższych ; 3) u ludów, które uległy wpływom kulturo
wym ludów cywilizowanych. Biorąc pod uwagę: 1) że kultura
ludów cywilizowanych powstała na podłożu kultury egzogamicznomacieřzystej (dwuklasowej) opanowanej i następnie pomieszanej
z kulturą wielkorodzinno-patrjarchalną (pasterską) i 2) że w kul
turze dwuklasowej tam, gdzie nie podległa ona wpływom cywili
zacji jak npi w Australji niema siedzenia z opuszczonemi nogami,
a jest tylko typowe kucanie, należy poszukać źródeł siedzenia
w kulturze pasterskiej, co jest tembardziej wskazane, że kultura
ta stanowiła jeden z głównych składników kultury - ludów indo
europejskich 2).
Przypisywanie siedzenia z opuszczonemi nogami kulturze
zasadniczej pasterskiej może się wydawać niesłuszne choćbyi)
i) Mielke R., Ein merkwürdiger Totenbrauch, Z. f. Ethn., 40, 1908.
s) Pr w. Schmidt W., Völker und Kulturen (w „Der Mensch aller Völker
und Zeiten“, Bd. UL), oraz G ah s A., recenzja pracy A. Carnoy’a Les IndoEuropéens, w Anthropós XVI-XVII, 1921-22, 545-548.
dlatego, że u ludów, które do dziś przechowały najwięcej wytwo
rów tej kultury, a mianowicie u ludów tiurskich i mongolskich spo
tykamy obecnie siedzenie z podwiniętemi nogami czyli po turecku.
Biorąc jednak pod uwagę, że według Lau fera chińskie źródła,
mówią o przejęciu przez Chińczyków stołków do siedzenia właśnie
od ludów tiurskich w pierwszych wiekach pochrystusowychł),
przypuszczać należy, że siedzenie po turecku jest modyfikacją
dawniejszego siedzenia z opuszczonemi nogami. Modyfikacja ta
mogła nastąpić wskutek zmiany warunków mieszkaniowych, pod
trzymujących zwyczaj siedzenia z opuszczonemi nogami, który
powstał zapewne niedobrowolnie ale jako pozycja nieunikniona
przy spełnianiu jakiejś ważnej czynności. Taką czynnością była
mojem zdaniem jazda wierzchowa, a warunkiem mieszkaniowym
zmuszającym człowieka do częstego przybierania pozycji siedzącej
z opuszczonemi nogami była podłoga o dwu różnej wysokości
poziomach niezbyt od siebie odległych. Takiej podłogi w namio
tach dzisiejszych pasterzy tiurskich i mongolskich nie spotykamy,
była ona jednak w dawnych zimowych mieszkaniach ludów pas
terskich, a mianowicie ziemiankach, które wraz z innemi wytwo
rami tej kultury nietylko szeroko rozeszły się po Starym Świę
cie, ale wraz z kulturą arktyczną dotarły i do Ameryki Płn.
W ziemiance o podłodze dwupoziomowej niższy poziom (a)
znajduje się pośrodku i jest otoczony przez wyższy boczny po
ziom (b), jak pokazuje załączony przekrój schematyczny.
b
b
a
Występowanie w ziemiankach podłogi dwupoziomowej uza
sadnione jest następującemi względami. Służąc mieszkańcom do
spania wyższy poziom boczny zabezpiecza ich od wilgoci, prze
dostającej się bądź przez otwór dymowy w środku dachu, bądź
przez boczne wejście korytarzowe, wychodzące na środkowy po’) Illustrierte Völkerkunde hrsg. v. B u sch an, 2-te Aufl. II, 1,-1923, 591.
Siedzenie z opuszczonemi nogami bylo niewątpliwie i dawniej znane w Chinach,
ale nie było zwyczajem powszechnym.
16
„
zřom dolny w jednej ze ścian zie'mianki. Umieszczając swe rzeczy
na poziomie górnym, Zabezpieczane człowiek od wilgoci i przed’
zwierzętami domowemi, które w razie trzymania ich w ziemiance
przebywają na poziomie dolnym. Wreszcie pozostawienie wyż
szego poziomu wzdłuż ścian ułatwia zarówno konstrukcję jak
i ogrzewanie ziemianki. Umieszczając bowiem ognisko w jamie
wydłubanej w bocznej ścianie wyższego poziomu i skierowując
dym przez kanał w ziemi nazewnątrz, wcześnie mogli mieszkańcy
ziemianek dojść do posiadania pieca, przypominającego piece ro
bione przez chłopców wiejskich 'do pieczenia kartofli na polu.
Przeprowadzając następnie kanał dymowy nie bezpośrednio na
zewnątrz, ale naprzód przepuszczając go pod bocznym poziomem
ziemianki, można było ten poziom lub tylko jego część zamienić
w szeroki piec do leżenia i spania. W ten właśnie sposób da się
wyjaśnić powstanie zarówno kang’u, tj. ogrzewanej ławy glinianej
podściennej w fanzach północno-chińskich, mandżurskich, goldzkich itd. jak i pieców w budownictwie europejskiem, które niewąt
pliwie wchłonęło i przerobiło dużo elementów budownictwa zie
miankowego.
Zobaczmy teraz, co przemawia za wiązaniem ziemianek z kul
turą zasadniczą pasterską. Dla ludów tiurskich dane językowe po
świadczają, że ich dawne mieszkania były ziemiankami. „Das
turko-tatarische Wort oj oder ev, welches heute in der Bedeu
tung von Haus, Wohnung vorkommt, muss dem innern Werthe
nach mit Vertiefung, Thaltiefe, Thal übersetzt werden und ist
identisch mit der Stammsilbe oj — graben, ausgraben, vertiefen,
zugleich aber ein nomen für Vertiefung, Thal, Grube, Tiefe usw.“,
mówi Vambery 1). Obecnie większość koczujących Tiurków i Mon
gołów zimuje w namiotach, ogrzewając je przenośnemi piecykami,
u niektórych ludów tiurskich przechowały się jednak i ziemianki,
np. u Turkmenów 2). O wiele lepiej zachowała się ziemianka u lu
dów tunguskich i paleosyberyjskich, na które kultura pasterska
oddziałała wprawdzie dość słabo, ale u których ziemiankę należy
wiązać tylko z wpływami kultury pasterskiej, ponieważ innym
warstwom składowym kultur tych ludów, a mianowicie kulturom* *)
1) Vambery, H., Die primitive Cultur des Turko-tatarischen Volkes,
Leipzig, 1879, 73.
*) Illustrierte Völkerkunde hrsg. v. Buschan, 2-te Aufl., II, 1, 1923, 350.
&
47
zasadniczym totemistycznej, dwuklasowej i wolno-macierzystej od
powiadają inne typy mieszkań, które przetrwały zresztą na Syberji
czy to w formie szałasu stożkowatego, czy prostokątnego domu
dwuokapowego czy budownictwa palowego. Do kultury zasadni
czej pasterskiej nawiązać też wypada modyfikacje ziemianek w Azji
Płd. Zach. służące jako letnie schronisko przed skwarem czy to
w postaci pokoju podziemnego w domach perskich czy letniej
jamy dla bydła u Arabów '). Również zachowanie dwu pozio
mów podłogi w glinianych lub kamiennych domach fellachów
w Syrji 2) da się wyjaśnić ich związkiem z ziemiankami.
Dla ludów indoeuropejskich istnieje bardzo dużo danych
językowych, historycznych, archeologicznych i etnograficznych,
poświadczających używanie ziemianeks). Jakkolwiek dane histo
ryczne przeważnie nie wyjaśniają bliżej budowy ziemianek, to
jednak dane archeologiczne pokazują, że ziemianki i półziemianki
o dwu różnych poziomach podłogi znane były w Europie już
od neolitu — prw. np. ziemianki kijowskie zbadane przez Chwojkę
albo domy z Grossgartach zbadane przez Schliza — a więc mogły
być znane i indoeuropejczykom. Ziemianki takie przetrwały zresztą
jeszcze i do dziś w Europie czy to jako domy mieszkalne (Rumunja, Bułgarja), czy 'jako schroniska tymczasowe 4), czy wreszcie
jako piwnice.
Służąca zarówno do spania jak i do siedzenia ziemna względnie
gliniana ława podścienna zastąpiona została w wyższych nadziem
nych formach budowli naprzód przez szerokie ławy drewniane
nieruchomo umieszczone pod ścianami — prw. „wandfestes Mö
bel“ Germanów — a z czasem po utrwaleniu się zwyczaju sie
dzenia z opuszczonemi nogami i przez ruchome ławki i stołki ®).* 2 3 4 * 6
’) Tamże II, 1, 1923, 407 i 373.
2) Tamże II, 1, 1923, 373.
3) Prw. np. Schräder O., Reallexikon der indogermanischen Altertums
kunde, 2-te Aufl., „Haus“.
4) Prw. np. ziemianki robione przez drwalów w gub. Niżegorodzkiej, opi
sane w Pycc. Amp, TKypnaji 12, 1922, 116—7 albo plan „kurenia“ poleskiego
w Mitt. d. Anthr. Gesell. Wien 48-49, 1918—19, 128.
6) Zasługują tu na uwagą etymologje słów. „ława“ i germ. „bank“; ozna
czając wał ziemny, wzniesienie, wyrazy te prawdopodobnie oznaczały począt
kowo wyższy poziom w ziemiankach. Prw. Berneker E., Slavisches etymologi
sches Wörterbuch, I, 1908—13, 695: Berneker wiąże ławą z lit. „láva = Bett-
48
Podbijając i indoeuropeizując dawne ludy tubylcze Europy, indoeuropejczycy dawali im warstwy wyższe siedzące, dlatego też sie
dzenie łatwo nabrało znaczenia symbolicznego przy czynnościach,
wykonywanych przez warstwy wyższe, np. przy sądzeniu. Stare
prawo niemieckie nakazywało, -aby sędziowie sądzili siedząc, prze
pisując im nawet sposób zakładania nogi na nogę, zaś po ukoń
czeniu sesji sądu przewracano stołki, jako po odejściu sędziów
może już zbyteczne dla warstw niższych, początkowo z tych
sprzętów niekorzystających 1). ''Odpoczywanie nie w pozycji sie
dzącej, ale w kucki, przechowało się nawet do dziś u warstw
niższych niektórych ludów europejskiej, np. u chłopów rumuń
skich s) których kultura wykazuje dużo wytworów z warstw star
szych, przedindoeuropejskich.
Zaznaczyć należy, że zarówrfo w Europie jak i w Azji przy
pisywane są niekiedy mieszkania podziemne bądź bajecznym bądź
historycznym ludom karlim, np, w północnej Szkocji, w Abchazji,
Indjach itd. Jakkolwiek występowanie ziemianek już w pewnej
części kultury zasadniczej pigmejskiej popierałoby przypuszczenie
P. W. Schmidta o bliskim związku z tą kulturą kultury zasadni
czej pasterskiej s), stwierdzić jednak należy znaczne różnice po
między interesującemi nas tu ziemiankami o dwupoziomowej pod
łodze a jednopoziomowemi mieszkaniami podziemnemi pigmejów
czy pigmoidów np. temi, które opisał Mac Ritchie ).
Wiążąc siedzenie z opuszczonemi nogami z ziemiankami
kultury pasterskiej, łatwo można wyjaśnić strukturę jednego z naj
ważniejszych symbolów władzy, a mianowicie tronu. Wbrew
Hahnowi, według którego tron miałby być poprzedzony szeregiem
rozwojowym: „Gottesschifswagen“ —> „Wagen“
> „Wagen* i 2 *
stelle“, oraz szwedz. Jofve, loge, alt loi, lo = Tenne“, co zgadza się zarówno
z przeznaczeniem do spania wyższego poziomu w ziemiance jak i jego twardo
ubitą powierzchnią.
>) Wzmianka Grimma (1. c.) o śladach „Grubengericht w Niemczech
i na Islandji nasuwa przypuszczenie, że były tam przeżytki sądzenia w ziemiankach.
2) Prw. Archiv für Anthropologie, N. F. VII, 1909, 3.
3) p Schmidt W., Völker u. Kulturen, oraz prw, tegoż autora próbę na
wiązania mongoloidów do pigmejów w jego „Die Stellung der Pygmäenvölker
in der Entwicklungsgeschichte des Menschen“, Stuttgart 1910, 37.
4) Mac Ritchie D., Globus 82, 1902, 335 8.
49
thron“ x), widzę w tronie dalszy etap rozwojowy podściennej ławy
ziemiankowej, co wyjaśnia zarówno szeroką prostą formę siedze
nia tronu, jak jego plecy i baldachim, zastępujące ścianę i niski
dach ziemianki. Zrozumiałe jest również umieszczanie tronów
w miejscach zaciemnionych oraz budowanie ich z kamienia i przy
samej ścianie.
Jako przeżytki czasów ziemiankowych dadzą się również
wyjaśnić pewne zwyczaje ślubne i pogrzebowe. Ze zwyczajów
ślubnych należy tu np. pospolite u wielu ludów indoeuropejskich
sadzanie państwa młodych pod ścianą na ławie pod ręcznikiem
i zapalanie przytem światła nawet w dzień. Co się zaś tyczy zwy
czajów pogrzebowych, to biorąc pod uwagę, że grób jest pier
wotnie tylko mniej lub więcej zmodyfikowanem mieszkaniem, na
leży zwyczaj grzebania zmarłych w pozycji siedzącej, występujący
już w grobach megalitycznych, wiązać właśnie z kulturą zasadniczą
pasterską i ziemiankami jako prototypami grobów megalitycznych.
Zwyczaj przewracania stołków w domu zmarłego, tłumaczony
obecnie przez sam lud obawą przed powrotem duszy zmarłego *2),
mógł pierwotnie symbolizować odejście osoby uprawnionej do za
siadania na tych stołkach, podobnie jak przewracano w Niem
czech stołki po ukończeniu sesji sądowej.
Kończąc powyższą próbę wyjaśnienia pochodzenia zwyczaju
siedzenia z opuszczonemi nogami, którą będzie można szerzej roz
winąć dopiero po przeprowadzeniu dokładniejszej analizy histo
ryczno-etnologicznej szeregu grup etnicznych Starego Świata,
dodam, że podobnie jak przyswojenie sobie przez człowieka po
stawy wyprostowanej, tak samo do pewnego stopnia i przyzwy
czajenie się do omawianej pozycji odpoczynkowej może wywoływać
pewne niepożądane predyspozycje patologiczne, np. skłonność do
guzów odbytnicy (varices haemorroidales). A więc bliższe zbadanie
omówionego zwyczaju i jego rozpowszechnienia się może mieć
pewne znaczenie nietylko dla etnologji ale i dla antropologji.
Z ZAKŁADU ETNOLOGJI I. N. A. TOW. NAUK. WARSZ.
!) Hahn, 1. c., 221-222.
2) Fischer A., Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów 1921,141 — 145.
Również robienie dziury w dachu pierwotnie mogło mieć na celu nie wyzwalanie
duszy (Fischer, 1.c.,80—82), ale zapewne było tylko przeżytkiem tych czasów,
gdy zmarłego wynoszono z ziemianki przez otwór w dachu.
Lud. T. XXIII.
4