8b9c9f1a4f4ac2b26ebe067e74e731c3.pdf
Media
Part of Przyczynek do genezy pierścienia/ Lud, 1924, t. 23
- extracted text
-
STANISŁAW PONIATOWSKI.
PRZYCZYNEK DO GENEZY PIERŚCIENIA.
Omawiając niedawno „Pierścień w wierzeniach ludowych
starożytnych i średniowiecznych“ (Lud XXII, 1923), p. Gansżyniec występuje przeciwko hipotezom Wiinscha i Heckenbacha,
szukającym w magji źródeł pierścienia i wskazuje na potrzebę
wyjaśnienia na drodze historycznej zarówno genezy tej ozdoby
jak i jej bogatej symboliki. Nie zajmując się sam genezą pierście
nia, próbuje p. Ganszyniec wyjaśnić pewne zwyczaje starożytnych
bez uciekania się do magji, gdyż magja późno zajęła się pierście
niem, zaś o jego „innej symbolice, niż czysto prawnej, nic nie
wiedziało życie starożytne“ (1. c. 39). Podzielając całkowicie po
gląd p. Ganszyńca, że nie subjektywne hipotezowanie na temat
podstaw psychologicznych, ale jedynie badanië rozwoju histo
rycznego może wyjaśnić początki symbolów, spróbuję wyjaśnić
genezę 'pierścienia oraz jego roli symbolicznej ze stanowiska kie
runku historycznego w etnologji.
Znajdując pierścień wyłącznie u ludów cywilizowanych oraz
u tych, które uległy wpływom wyższych cywilizacyj, należy szukać
źródła pierścienia w tych kulturach zasadniczych, na tle połącżenia których rozwinęła się cywilizacja. Były niemi według P. W.
Schmidta kultura egzogamiczno-macierzysta albo dwuklasowa jako
podłoże i kultura wielkorodzinno-patrjarchalna albo pasterska jako
warstwa wyższa, która to podłoże opanowała. Nie znajdując pierście
nia tam, gdzie do kultury zasadniczej dwuklasowej nie dotarły
wpływy cywilizacyjne np. w Australji, należy wnosić, że nie w tej
kulturze znajdowało się źródło pierścienia. Nasuwa się więc pyta
nie, czy pierścień nie pochodzi z kultury zasadniczej pasterskiej.
33
Jeżeli przypuścimy, że pierścień jako męska ozdoba symbo,liczna mógł się rozwinąć z jakiegoś wytworu użytecznego dla
mężczyzn, to istotnie znajdziemy w kulturze zasadniczej pasterskiej
taki wytwór w postaci kółka do naciągania cięciwy, nószonego
przez mężczyzn na kciuku. Dla kultury zasadniczej pasterskiej
charakterystyczny jest, jak wiadomo, zarówno złożony łuk re
fleksyjny, jak i naciąganie cięciwy tego łuku w ten sposób, że
cięciwę odciąga opatrzony specjalnem kółkiem („Spannring“)
kciuk, do którego palec wskazujący przyciska koniec strzały. Cał
kiem inaczej naciągały łuk niektóre ludy nadśródziemnomorskie,
a mianowicie jednocześnie trzema palcami (drugim, trzecim i czwar
tym), trzymając koniec strzały pomiędzy drugim a trzecim.
W Azji, z której stepów rozchodziła się na wszystkie strony
kultura zasadnicza pasterska, występują dwa główne typy kółek
łuczniczych: symetryczny północno-wschodni i asymetryczny po
łudniowo-zachodni. Typ pierwszy ma formę cylindra o jednakowej
grubości ścianek i posiada dość znaczne rozmiary. Kółka takie
przeszły wraz z łukami refleksyjnemi zarówno do ludów, wykazu
jących liczne cechy kultury zasadniczej pasterskiej jak np. Chiń
czycy, jak i do talych, na które kultura ta znacznie już słabiej
oddziałała np. Gilaków i Olczów. Weissenberg podaje dla 4
zmierzonych przez siebie kółek łuczniczych (jedno burjackie, dwa
chińskie i jedno olczańskie) następujące wyfniary: wysokość
20—28 mm., światło 20—23 mm., średnica zewnętrzna 30—34 mm.1).
Schrenck opisuje i reprodukuje kółko łucznicze gilackie znacznie
większe, bo mierzące w średnicy zewnętrznej 48 mm.2).
Typ południowozachodni ma formę wąskiej obrączki, z je
dnej tylko strony opatrzonej języczkowatem zgrubieniem s). Ponie
waż do naciągania cięciwy zupełnie wystarcza takie jednostronne
zgrubienie i rozszerzenie kółka, więc asymetryczny typ południo
wozachodni wypada uznać za rozwojowo wyższy od mniej wy
godnego symetrycznego typu północnowschodniego, za czem i to
również przemawia, że typ symetryczny posługuje się jeszcze ka-* 2 3
1) Weissenberg S., Ueber die zum mongolischen Bogen gehörigen Spann
ringe und Schutzplatten. Mittheil. d. Antlir.“ Gesell. Wien, XXV, 1895, 51.
2) LLIpcHK'b JI., 06t> HHopoÄuaxi» AMypcKaro Kpan, II, 1899, 108 i tabL
XLV, 5.
3) Weissenberg, 1. c., fig. 86-—93.
Lud. T. XXIII.
3
34 1
mieniem, gdy typ asymetryczny już metalem, umożliwiającym
znaczne zcienienie kółka w części niepracującej przy naciąganiu
cięciwy. Zwężając się, typ asymetryczny coraz bardziej zbliża się
do pierścienia: „auch die Perser hatten... einen solchen Daumen
ring, der sich durch Schmächtigkeit unterschied, so dass er in
manchen unseren Museen als ein Schmuckring aufgefasst wurde“,
mówi Buchner1). Kółko łucznicze można Wówczas tem łatwiej
wziąć za pierścień, że bywa ono często pięknie zdobione.
Stanowiąc początkowo niezbędną część uzbrojenia wojo
wnika, kółko łucznicze było niejako dowodem dojrzałości i zdatności bojowej jego nosiciela. Stąd łatwo mogło ono nabrać zna
czenia symbolicznego wówczas, gdy, tracąc swe pierwotne zada
nie, stało się już tylko ozdobą, tj. pierścieniem. Proces taki
zaszedł np. w Chinach, gdzie po zaprowadzeniu broni palnej
w armji, Zaczęto rozmaitemi kółkami łuczniczemi oznaczać po
szczególne szarże2). Podobnie i u ludów nadamurskich, które
wyzbyły się już łuku, jak Manegirzy i Oroczoni, mężczyźni nie
przestają nosić na kciuku grubego kółka łuczniczego jako sym
bolu dojrzałości i męstwa. Schrenck, który to obserwował, do
daje, że podobne kółka z białego lub zielonego jadeitu nosili na
kciuku jeszcze w XIX w. wysocy dygnitarze chińscy 3).
Wyżej powiedziane o przekształceniu się kółka łuczniczego
w pierścień w Azji da się rozszerzyć i na ludy indoeuropéjskie
w Europie, jeżeli posiadały one luk refleksyjny i podobny sposób
naciągania cięciwy, jak w kulturze zasadniczej pasterskiej. Ze
względu na materjały, z których robiono łuki, posiadamy bardzo
mało danych do typów łuków, występujących w różnych przedhisto
rycznych i wczesnohistorycznych okresach Europy. Nie ulega jednak
wątpliwości, że już od neolitu występowały w Europie zarówno
Juki proste jak i refleksyjne *4).2 3Do prostych należą zarówno łuki
z alpejskich palafitów neolitycznych (Robenhausen, Mondsee) jak
i znacznie późniejsze wielkie, l1/^—2 m. długie łuki północno*) Buchner M., Globus 90, 1906, 86.
2) Weissenberg, 1. c., 53.
3) Schrenck, 1. c., 108.
4) Pomijam tu łuki półrefleksyjne z górnego paleolitu iberyjskiego, wy
raźnie występujące na rysunkach i malowidłach skalnych (np. Alpera), jako
związane z kulturą, która w Europie nie miała nic wspólnego z kulturą indoeuropejczyków
środkowoeuropejskie ze znalezisk torfowiskowych (Nydam). Co
się tyczy łuku refleksyjnego, to już .z neolitu znamy bardzo do
kładny rysunek takiego łuku na płycie grobowej z Göhlitsch koło
Merseburga *), a następnie zaczynając od najstarszego okresu
bronzu zjawiają się w Europie Zach., Srod. i Płn. tabliczki
ochronne na kciuk lewej ręki („Daumenschutzplatten“), podobnie
związane z łukiem refleksyjnym jak kółka łucznicze *) Z Hallstadtu
znamy kółka, przypominające typowe kółka łucznicze s), wiemy
wreszcie, że starożytni Grecy posługiwali się łukiem refleksyj
nym 4). Zapisując łuki proste na konto kultury wolnomacierzystej
(„Bogenkultur“), która była bardzo ważną ważną warstwą skła
dową zarówno w palafitach neolitycznych środkowoeuropejskich
jak i u ludów południowoskandynawskich przed ich zindoeurópeizowaniem, możemy tem słuszniej przypisać łuki refleksyjne lu
dom indoeuropejskim, że w ich kulturach znajdujemy mnóstwo
innych wytworów, pochodzących z kultury zasadniczej pasterskiej.
Zarzucenie przez część indoeuropejczyków dawnego sposobu na
ciągania cięciwy a tembardziej zarzucenie zupełne łuku refleksyj
nego np. przez Rzymian albo zastąpienie go łukiem prostym
przejętym od warstw miejscowych, np. przez Germanów, wszystko
to musiało sprzyjać szybkiemu przekształcaniu się kółka łuczni
czego w ozdobę pod wielu względami symboliczną, bo przyna
leżną początkowo tylko do warstw wyższych.
Wyżej naszkicowane wyjaśnienie genezy pierścienia, pozwala
łatwd wytłumaczyć szereg zwyczajów starożytnych i średniowiecz
nych z nim związanych. Więc np. nienoszenie pierścieni przez Pitagorejćzyków, będących nosicielami dawnych w Znacznej mierze przedhelleńskich tradycyj, jest, jak słusznie pisze p. Ganszyniec „tylko
dalszym żywotem starej kultury, która ich zupełnie nie znała“ B).* 2 3 * * 6
') Schuchhardt C., Alteuropa, 1919, Taf. X.
2) Dechelette J., Manuel d’archéologie préhistorique celtique et galloromaine, t. Il, 1910, 226 — 228, Fig 72; prw. Weissenberg, 1. c. 54, Fig.
95—96.
3J Np. Dechelette, 1. c., II, 871, Fig. 365.
>
» 4) O związkach morfologicznych pomiędzy łukiem greckim ar różnemi ty
pami łuków refleksyjnych pisał niedawno Balfour H., The Archer’s Bow in the
Homeric Poems, Jour. Roy. Anthr. Inst. LI, 1921.
6) Ganszyniec R., Czynnik racjonalny w wierze i obrzędzie. Lud XXI,
1922, 196.
3*
36
i
Właśnie ta stara przedindoeuropejska kultura w Grecji i w Italji
nie posiadała łuku refleksyjnego, to też kółko łucznicze jako część
obcej broni nie mogło być noszone ani przez obrońców dawnych
tradycyj ani tembardziej przy obrządkach kultowych. Dlatego
właśnie nie nosili również pierścienia ani kapłan flamen dialis
ani królowie rzymscy, których władza o charakterze magicznym
opierała się w znacznym stopniu na stosunkach kulturowych z cza
sów przedindoeuropejskich. Zrozumiałe jest również, że najstar
sze pierścienie greckie, a mianowicie u Lacedemończyków, jak
i stare pierścienie rzymskie były prostemi kółkami żelaznemi, że
triumfator taki właśnie pierścień miał na palcu w czasie obrzędu
triumfu i że takie pierścienie dawane były u Rzymian narzeczo
nym jako podarunki. Equités nosili początkowo pierścienie że
lazne, za Augusta noszą już złote, potem nawet wbrew zakazom
cesarskim zaczynają nosić złote pierścienie i pospolici żołnierze,
z czasem nawet i wyzwoleńcy, tak że za Justyniana już tylko nie
wolnicy nie mieli prawa nosić pierścieni. Podobnie i u Germanów
tylko ludzie wolni nosili pierścień: „bei den Langobarden trugen
die freien ringe, die knechte nicht“ 1), co jest zrozumiałe, gdyż
„der knecht ist nicht waffenfähig“ 2). Noszenie pierścieni było tak
dalece charakterystyczne dla wolnych ludzi u Germanów, że na
wet prawo używa przy związkach wolnych z niewolnymi zwrotu:
„diu ringer hant ziucht daz kint nach ir“ 3).
Traktując pierścień jako przeżytek kółka łuczniczego, rozu
miemy, dlaczego starożytni zdejmowali go przed snem i przed
ucztą, a w średniowieczu zdejmowano go przed przyrządzaniem
leków. Jasne jest bowiem, że broń zbyteczna była w czasie snu
i uczty, a tembardziej nie należało mieć na ręce części śmiercio
nośnej broni w chwili sporządzania odpychającego śmierć leku.
Za traktowaniem pierścienia u Germanów jako części broni prze
mawiać może jeszcze dotykanie pierścienia przy przysiędze ana
logiczne do dotykania przy przysiędze miecza4).
'
Na zakończenie weźmy anulus pronubis. Czy mamy tu
istotnie przeżytek kupna żony, jak sądzi p. Ganszyniec? Bynaj*) Grimm J., Deutsche Rechtsalterthümer, 4-te Ausgabe, I, 398.
s) Grimm, 1. c., I, 471.
3) Grimm, 1. c., I, 449.
4) Grimm, I. c., U, 545: „schwören at hringi Ullar“.
'
T
‘•
37
mniej, bo o przeżytku kupna możnaby mówić jedynie wówczas,
gdyby pierścień dawany był nie narzeczonej ale jej ojcu, od któ
rego wszak byłaby kupowana; myślę, że danie pierścienia narze
czonej było poprostu znakiem wzięcia jej przez dorosłego wolnego
wojownika, względnie wylegitymowanie się tegoż z posiadania
prawa do jej zaślubienia.
Naturalnie nie wszystkie zwyczaje, dotyczące pierścienia, da
dzą się wyjaśnić jego pochodzeniem od kółka łuczniczego. Wiele
bowiem ludów przejmowało pierścień już wyłącznie w charakterze
ozdoby, a więc mogły się z nim łączyć wierzenia związane z ozdo
bami wogóle lub z ich materjałem, sposobem noszenia itd. Pozo
stawiając innym powiększenie argumentów za słusznością wypro
wadzania pierścienia od kółka łuczniczego, zwrócę uwagę jeszcze
na jeden moment zasługujący na bliższe uwzględnienie, a miano
wicie na długie przetrwanie w Europie zwyczaju noszenia pier
ścienia na kciuku np. u Rosjan, gdzie pierścień taki posiadał
osobną nazwę „HananoKT.“ i był znacznie większy od innych ł).
Z ZAKŁADU ETNOLOGJI I. N. A. TOW. NAUK. WARSZ.
’) SnuHKJioncflHiiecKiii Cjioisapi), BpoKray3i-E<ł>pom», XXIII, 1898, 401.