76a5b23d3de17093cca8794b2ffc0e50.pdf
Media
Part of Znaczenie etnologji dla innych nauk/ Lud, 1922, t. 21
- extracted text
-
0
ADAM FISCHER.
ZNACZENIE ETNOLOGJI DLA INNYCH NAUK.
TREŚĆ: Pierwsze próby wyodrębnienia etnologjj s. 81. — Nazwa : etnologja s. 82.—
Rozwój etnologji w wieku XIX s. 83. — Rasa, lud, a kultura s. 84. —
Etnologja nauką socjologiczną s. 85. — Etnologja a folklor i Iudoznawstwo s. 85. — Etnografa a geografja s. 86. — Etnografja a krajoznaw
stwo s. 86. — Etnologja a historja kultury s. 87. — Etr.ologja a nauki
humanistyczne s. 88.— Etnologja a historja s. 88.—Etnologja a historja
osadnictwa s. 89. — Etnologja a prehistorja s. 89. — Etnologja a historja
religij s. 89. — Etnologja a orjentalistyka s. 89. — Etnologja a filologja
klasyczna s. 89. — Etnologja a językoznawstwo s. 90. — Etnologja
a socjologja s. 90. — Etnologja a nauki prawnicze s. 90. — Etnologja
a psychologja etniczna s. 91. — Etnologja a historja literatury i sztuki
s. 9l. — Etnologja czysta i stosowana s. 91. —Etnologja w programie
ogólnego wykształcenia s. 92.
Pierwsze próby wyodrębnienia etnologji.
Każda nowa nauka musi przejść pewien dłuższy okres rozwoju,
nim dojdzie do właściwego określenia swej nazwy, swego przedmiotu,
swej metody i nim się ustali jej stosunek do innych pokrewnych
nauk. Etnologja walczyła o swą odrębność dość długo właśnie
ze względu na łączność z wielu naukami.
Rzut oka na rozwój etnologji, poucza o tem dokładnie, że
była już nauka w swym zarodku, ale długo nie było ścisłego
sformułowania jej odrębności. Pod tym względem znacznie szczę' śliwsza była antropologja, która — pominąwszy ARYSTOTELESA —
uzyskuje swój termin w r. 1501, kiedy to Magnus HUND, doktór teologji i medycyny wydaje w Lipsku dzieło p. t. „Anthropologia de
natura hominis“. HUND w zakres swych rozważań wprowadził tylko
stronę fizyczną. Stronę psychiczną człowieka w tej dziedzinie
Lud. T. XXI.
6
82
uwzględnił Otto CASMANN w dziele wydanem w r. 1594 w Hannowerze p. t. „Psychologia anthropologica sivé animae humanae
doctrina“. W pracy tej są już pewne momenty etnologiczne, choć
wszystko to jeszcze jest przeważnie tylko teoretyczne. Zrozumienie
dla nauki wzrasta jednak, czego dowodem wejście jej w systematy wiedzy. Gdy więc na początku dziejów filozofji nowożytnej
BAKON daje taki systemat w dziełach p. t. „De dignitate et au
gmenté scientiarum“ (1605) i „Globus intellectualis“, w traktatach
tych w dziale filozofji obok teologji i przyrody jest też antropo
logia z poddziałami: dusza i ciało. Przejawiają się więc tu również
pewne zarysy etnologiczne, lecz w związku z antropologją.
Z powodu braku materjałów etnograficznych, trwa to teore
tyczne pojmowanie aż do wieku XVIII, kiedy to zagadnienia zaczy
nają się dzielić, a przez to wyjaśniać. Już w r. 1724 jezuita francuski
LAFITEAU uznaje konieczność porównywania zwyczajów różnych
ludów, a więc dąży do badań etnologicznych. Myśli te zaznaczały
się coraz wyraźniej w oziełach ROUSSEAU’a, VOLTAIRE’a, CON
DORCETA, HERDERA i SCHILLERA. Wreszcie w r. 1776 wydaje
BLUMENBACH swe dzieło o naturalnych różnicach rodzaju ludzkiego,
pierwszy zarys antropclogji fizycznej. Nowa epoka przynosi coraz
to nowe materjały i możność coraz to dokładniejszego formuło
wania pojęć etnografji i etnologji. Wyraz etnografja pojawia się
w formie określonej w wyć awnictwie p. t. „Ethnographische Bilder
galerie“. Nürnberg 1791. Zarazem poczyna się tę etnografję
właściwie rozumieć.
Dla COMTE’A, który nauki dzielił na dwie grupy, kosmolo
giczne t. j. o ziemi i socjologiczne czyli o człowieku problemy
etniczne wchodziły oczywiście do nauki o człowieku zbiorowym,
do socjologji. Podobnie było to później u SPENGERA.
Na^nra: etnolog] a.
Pierwszym, który wobec etnologji zajął - właściwy punkt
widzenia, był Andrzej Marja AMPERE. Prawie równocześnie z pier
wszym tomem „Kursu filozofji pozytywnej“, wydał on dzieło' p. t.
„Essai sur la philosophie des sciences ou exposition analitique
d’une classification naturelle de toutes les connaissances humaines“.
(Paryż. T. I, 1834, T. II, 1843). AMPÈRE wychodząc od podziału
fizyki na elementarną i matematyczną drogą analogji, przeszedł
33
do innych nauk i podzielił je na kosmologiczne i noologiczne.
Zdaniem znakomitego fizyka umiejętności noologiczne dzielą się
na właściwe noologiczne i na społeczne. W społecznych oddziela
nauki polityczne (jak nauka o prawach, ekonomja społeczna i poli
tyczna) i etnologiczne (nauka o ludach), a w rym dziale wyróżnia
nauki etnologiczne właściwe, do których zalicza się etnologję,
naukę o ludach żyjących i archeologię, naukę o ludach zaginio
nych, oraz nauki historycz ie (historja, hierologja t. j. dzieje religij).*4) 3
AMPERE określił więc zupełnie wyraźnie etnologję już przed po
wstaniem w Paryżu 23 sierpnia w r. 1839 „Société ethnolo
gique“. Stowarzyszenie to zasłużyło się bardzo wiele przy spo
pularyzowaniu tego określenia. Później rozpowszechniły i utrwaliły
to pojęcie też dzieła K. VOLLGRAFA p. t. „Erster Versuch einer
wissenschaftlichen Begründung sowohl der allgemeinen Ethnologie
auf die Anthropologie, wie auch der Staats- und Rechtsphilo
sophie durch die Ethnologie“ (1851 — 5).
Rozwój etnologji w wieku XIX.
Zrazu mieszały się jeszcze zupełnie pojęcia etnologji, etnografji, antropologji i folkloru. Zarówno Teodor WAITZ w swem
dziele p. t. „Anthropologie der Naturvölker“ (1859 r.), jak Oskar
PESCHEL w podręczniku p. t. „Völkerkunde“ (2 wyd. Lipsk, 1875)
nie odróżniają etnologji od antropologji. Dopiero Fryderyk MÜLLER
w podręczniku ogólnej etnografji2) przeciwstawia antropologji:
etnologję, którą atoli utożsamia z etnografją. To pomieszanie
pojęć, zaznaczyło się i zaznacza jeszcze dotąd u uczonych angiel
skich. TYLORs) zajmuje się problemami etnologicznemi, a nazywa
swe dzieło antropologją, a natomiast wręcz przeciwnie inny uczony
angielski etnolog KEANE4) dał swej książce tytuł: „Etnologja“,
*) Klasyfikacja AMPÈRE’A ma w dziejach filozofji liczne karty, podkreśla
jące jej przejrzystość i logikę. Por. H. ARCTOWSKI: La généalogie des sciences.
Bruxelles 1897, s. 5; W. M. KOZŁOWSKI: Klasyfikacja umiejętności na podstawach
filozoficznych jako wstęp do wykształcenia ogólnego. Kraków, 1902, wyd. II,
s. 17—27. Zasługa znakomitego fizyka przy ustaleniu nazwy: stnologja, zupełnie
dotąd natomiast nie została podkreślona.
3) MÜLLER FR. Allgemeine Ethnographie. 2 wyd. Wien 1879.
8) TYLOR E. B. Anthropology ; an Introduction to the Study of Man and
Civilisation. London 1881.
4) KEANE A. H. Ethnology. Cambridge 1896.
6
84
a pisze natomiast o antropologii i prehistorji. Pewnego ładu teore
tycznego nie wprowadził też BASTIAN J), mimo że zasłużył się tak
wiele przez wzbudzenie powszechnego zainteresowania dla nowych
problemów. BASTIAN wyznaczał bowiem etnologji zadania, nale
żące właściwie do psychologji etnicznej, który to błąd miały już
prace STEINTHALA 2) i LAZARUSA 3). Nadto STEINTHAL twierdził,
że ludami historycznemi zajmują się filologja i historja, etnologja
zaś ludami niehistorycznemi. Stanowisko to nieuzasadnione zwal
czał już RATZEL*4).*2 *3
Znacznie dokładniejsze pojęcie miał o tem Henryk SCHURTZ b),
który zrozumiał, że istotą etnologji jest porównywanie, do którego.
n.aterjał przygotowuje etnografja. Również SCHURTZ nie odgrani
czył antropologji od etnologji, a znamienne to jest szczególnie dla
badaczy angielskich i amerykańskich, jak np. Daniel BRINTON «),
RIPLEY7) i i., którzy obie nauki łączą pod wspólnem mianem
antropologji.
WINTERNIŤZ 8), przeprowadzając krytykę tych różnych poglą
dów, wyróżnił: 1. Somatologję czyli antropologię fizyczną, wycho
dząc z tego założenia, że rasa jest pojęciem antropologicznem,
więc należy ją odróżniać od ludu, który jest pojęciem etnologicznem. 2. Prehistorję. 3. Etnologję, jako naukę o człowieku pod
względem psychicznym i społecznym, która ma za zadanie zbadać
ludy na ziemi pod względem ch stosunku do ich mienia kultu
ralnego i rozwoju tej kultury.
Rasa, lud, a kultura.
Przez długi czas nie oddzielano więc ściśle zrazu związanych
z sobą nauk, antropologji i etnologji. Nie uświadamiano sobie
bowiem różnic, zachodzących między rasą, ludem a kulturą. Po
') BASTIAN A. Allgemeine Grundzüge der Ethnologie. Berlin 1884.
2) STEINTHAL H. Philolog.e, Geschichte und Psychologie in ihren gegen
seitigen Beziehungen. Berlin 1864.
3) Zeitschrift f. Völkerpsychologie und Sprachwissenschaft. Bd. I (1860).
4) RATZEL FR. Völkerkunde. Leipzig 1885.
s) SCHURTZ H.i Katechismus der Völkerkunde. Leipzig 1893.
«) Globus. T. 63, s. 359.
') R'PLEY W. Z.' The Races of Europe. London 1900.
*) WINTERNITZ M. Völkerkunde, Volkskunde und Philologie. Globus. T. 78
(1900), s. 371 i n. Z uwag tych wiele korzystałem w mniejszym zarysie rozwoju
badań etnologicznych.
85
jęcia te dawniej mieszające się, a nawet nakrywające, rozróżnia
St. PONIATOWSKIx) następująco: 1. Rasami nazywa określone kom
pleksy cech morfologicznych, fizjologicznych i psychicznych, two
rzące odrębne typy ludzkie. 2. Kulturami całokształty zbiorowych
wytworów ludzkich, służących do podtrzymania, rozmnażania i uprzy
jemniania życia. 3. Ludami wreszcie nazywa grupy ludzkie, prze
kazujące w swoim obrębie z pokolenia na pokolenie określone
wytwory kulturalne. Stąd wynika, że lud jest mieszaniną różnych
ras i kultur. A zarazem zaznacza się różnica między antropologją,
jako nauką zajmującą się rasami, człowiekiem, a etnologją, jako
nauką o ludach, badającą porównawczo ich kulturę.
Etnologją nauką socjologiczną.
Jan CZEKANOWSKI *
2) odróżnia etnografję jako naukę, dającą
monograficzne opisy poszczególnych ludów, etnologję zaś, jako naukę
badającą porównawczo różne ludy. Z chwilą zaś gdy badamy
historję rozwoju tych zjawisk, wchodzimy w dziedzinę historji
kultury. Jeśli zaś badamy prawa rozwoju tych zjawisk, będą to
już zagadnienia socjologji. Stosunek wzajemny powyższych nauk
jest analogiczny do stosunku nauk przyrodniczych: zoologji, cnatomji porównawczej, embrjolcgji i biologji. Przykładowo objaśnia
to CZEKANOWSKI np. tem, że czaszka lub ząb może być przed
miotem antropologji, ale też etnografji, o ile ząb ten jest sztucznie
zniekształcony lub spiłowany, może być wreszcie przedmiotem
etnologji, o ile ten sposób zniekształcenia zęba badamy porów
nawczo do innych analogicznych zwyczajów, o ile zaś rozważamy
rozwój tego zjawiska, wówczas będzie to już należeć do historji
kultury. W świetle tych rozważań, występuje zupełnie wyraźnie
różnica między etnografją i etnologją.
Etnologją a folklor i Iudoznawstwo.
Ponadto warto zaznaczyć przy tej sposobności, czem jest
folklor, który bywa niejednokrotnie mieszany z etnografją.
Słowo folklore zostało użyte po raz pierwszy przez Anglika
W. J. THOMSA, który w r. 1846 ogłosił w londyńskiem „Athenaeum“
PONIATOWSKI ST. O metodzie historycznej. Warszawa 1915, s. 6.
2) CZEKANOWSKI J. Antropologją, etnologją i prehistorja. Lud. T. XXI, s. 12.
86
artykuł, proponujący ten wyraz na _ oznaczenie wytworów życia
duchowego ludu, ale nie na jakieś określenie nauki. Mimo, że
badacze angielscy jak BURNE, zwracali wyraźnie uwagę, że jest
to wiedza ludu, a nie wiedza o ludzie — szczególnie uczeni nie
mieccy jak np. KAINDL, używają tego terminu zupełnie fałszywie
i uważają mylnie folklor za część etnologji. Błąd ten da się zau
ważyć i w naszych pracach etnologicznych,1) dlatego też godziło
się może przypomnieć fakty zresztą dobrze znane.
Wyraz „folklor“ zastąpił u nas KARŁOWICZ terminem : ludoznawstwo. Z czasem chciano nazwą tą objąć też etnografję i etnologję, wskutek czego powstał jeszcze większy chaos w termino
logii etnologicznej. A. LANGER (Ziemia 1920, s. 4) pragnąłby wyraz
ten utrzymać na określenie nauki o ludzie, jako dolnej warstwie
w narodach kulturalnych. Tego rodzaju pojmowanie byłoby jednak
nawrotem do przeszłych błędnych poglądów etnologicznych, które
dzieliły ludy na cywilizowane i niecywilizowane, a zależnie od tego
podziału, wyodrębniały też pewne grupy nauk etnologicznych.
Stąd mimo pozorów swojskości w wyrazie „ludoznawstwo“, należy
raczej dla uniknięcia nieporozumień, pozostać przy nazwach etnografja, etnołogja i folklor.
Etnografja a geografja.
Również nie dość ściśle odgraniczano etnografję i etnologję
od geografji. Usiłowano wtłoczyć etnografję w antropogeografję,
mimo że choć te dwie nauki są dość ze sobą spokrewnione, to
jednak każda ma swój odrębny zakres i odrębny cel. Celem antropogeografji jest wykrywanie obustronnych związków i wpływów
człowieka na ziemię i ziemi na człowieka. Celem etnografji bada
nie kultury danego ludu, względnie jak w etnologji porównywanie
kultur różnych ludów.
Etnografja a krajoznawstwo.
Nie brak też było usiłowań, by uważać etnografję za część
krajoznawstwa. Krajoznawstwo nie jest żadną nauką, więc nie może
') Np. PONIATOWSKI w rozprawce p. t. O metodzie historycznej mówi, że
folklor jest „działem etnologji“. Należy też sprostować uwagę A. LANGERA, że
Anglicy w 1896 r. określili Iokalno-narodową etnografję wyrazem folk-lore, bo
termin ten jest o wiele dawniejszy. (Por. Ziemia 1920. Nr. 1, s. 4).
87
obejmować w sobie etnografji. Mimoto krajoznawstwo, którego
celem jest popularyzowanie między innemi również wiadomości
etnograficznych, oddaje bardzo ważne usług' etnografji; współpra
cownicy na polu krajoznawstwa mogą zarazem zbierać ważne materjały dla etnografji, ale o jakiemś podporządkowywaniu nie może
być mowy.
Etnolog) a a hktarja kultury.
Znacznie trudniejsze jest zagadnienie stosunku etnologji do
historji kultury. Oddawna uznawano, że związek ten istnieje,
gdyż historja kultury nie może się ograniczyć do przebiegów
kulturalnych. warstw wyższych, ale musi uwzględniać też warstwy
niższe. Trudności zwiększały się przez rozmaite określenia historji
kultury. Dawniej przeciwstawiało się ją historji politycznej. Od
KLEMMA rozwija się zapatrywanie, że historji wypadków należy
przeciwstawić rozwój kultury, a przekonanie to mamy jeszcze
u HELLWALDA. Historja kultury zajmuje się więc temi orzemianami,
jakim ulegały u różnych ludów formy kulturalne i kulturalne kom
pleksy. Badanie to możliwe dopiero wtedy, gdy się wszystkie
kulturalne fakty ułoży w szeregi chronologiczne. Ponieważ historja
kultury ludów pozaeuropejskich zrazu tego nie czyniła, więc nie
budziła zaufania historyków poważnych, jak K. LAMPRECHT,
E. MEYER i i. Z chwilą, kiedy nowe metody pozwalały już ustalić
pewne dane chronologiczne, również historja nabiera zaufania do
etnologji, jak np. widzimy to w dziele HELMOLTA '), który uwzglę
dnia badania odległych obszarów niehistorycznych.
Wedle FOY’a *2) historja kultury, jest to nauka o przyczyno
wym rozwoju tego wszystkiego, co składa się na życie duchowe
i zewnętrzne wszystkich żyjących obecnie lub niegdyś ludów na
ziemi. Ten zakres historji kultury rozpada się na dwa działy, euro
pejski i pozaeuropejski. W związku z tern określeniem sformułował
FOY pojęcie etnologji, jako historji kultury ludów pozaeuropejskich,
a więc w przeciwieństwie do EHRENREICHA 3), który uważał historję
kultury za część etnologji, uważa FOY etnologję za część historji
kultury. Zapatrywanie błędne wskutek ograniczenia etnologji do
') HELMOLT, Weltgeschichte. T. I—IX, 1899—1907.
2) W przedmowie do F. GRAEBNERA, Methode der Ethnologie, s. VIII.
s) Zeitschrift f. Ethnologie 1910, T. 42, s. 363.
88
ludów pozaeuropejskich, bo wobec tego nie możnaby mówić
o badaniach etnologicznych na obszarach romańskich, czy słowiań
skich i byłoby to powtórzenie dawnego błędu etnologów, gdy
dzielono ludy na cywilizowane i niecywilizowane. Przytem FOY
przez słowo „niegdyś“ wprowadza do historji kultury do pewnego
stopnia i prehistorję, która przecież właściwie jest etnografją ludów
niegdyś żyjących na ziemi. Więc FOY ma tylko o tyle rację, o ile
tak ściśle łączy etnologję z bistorją kultury. Istotnie bowiem trudno
wykreślić granicę między temi naukami, a gdyby etnologja pole
gała tylko na porównywaniu kultur różnych ludów, byłoby to
jedynie jakby nizanie koralików na sznurek bez możności docho
dzenia do jakichś ważniejszych wyników. Etnologja musi nietylko
porównywać, ale i objaśniać^ więc będzie to nauka nietylko o kul
turze, ale i o rozwoju tej kultury zarówno u ludów cywilizowa
nych jak niecywilizowanych, o kulturze tego, co się określa mia
nem ethnos w przeciwieństwie do anthropos, który jest
przedmiotem antropologji.
Etnologja a nauki humanistyczne.
Etnologja łączy się nie tylko z jej granicznemi naukami, ale
pozostaje też w bliskim stosunku ze wszystkiemi naukami huma
nistycznemu Słusznie wyraził się etnolog hiszpański Antonio MACHADO Y ALVAREZ:1) „Wszystkie nauki dzisiejszych czasów były
w swym początku folklorystyczne, a w mniejszym stopniu są
wszystkie takiemi jeszcze dzisiaj“.
Etnologja a historja.
Więc najpierw ścisły związek, jaki łączy historję kultury z etnologją, zaznacza się też odnośnie do historji. Początki ludów cywilizo
wanych, niedostępne dla badań historycznych, przechodzą do zakresu
etnologji, badającej obok ludów niecywilizowanych również okresy
przedcywilizacyjne ludów cywilizowanych. Nadto historja może się
posiłkować nieraz etnograficznemi materjałami, bo o wie u wyda
rzeniach historycznych, o których nie mamy dokumentów, pozo
stały ślady jedynie w tradycji ludowej.*)
*) Kritischer Jahresbericht f. d. Fortschritte d. romanischen Philologie.
T. IV, cz. 3, s. 6.
89
Etnologja a historja osadnictwa.
Ta współpraca wspiera też h.siorję osadnictwa, gdyż na pod
stawie badania nazw miejscowych, na podstawie określenia pewnych
typów budownictwa, wogóle przez dokładne poznanie kultury materjalnej, możemy odtworzyć karty zamierzchłych dziejów i niezna
nych nam ruchów plemion na danym obszarze.
Etnologja a prehistorja.
O ile szczątki stadjów przedcywilizacyjnych przechowały się
w ziemi, bada je prehistorja. Etnologja ułatwia też prehistorji
zrozumienie wielu odkopywanych kultur przez uzyskane wyniki
badań nad ludami pierwotnemi, które dziś jeszcze znają kamienne
narzędzia, budowle na palach i t. d. *)
Etnologja a hisżorja religij.
Wyniki badań etnologicznych mają też zasadnicze znaczenie
dla określenia wyobrażeń religijnych zaränia dziejów, wogóle
dla mitologji. Ze współczesnych materjałów ludoznawczych może
my wywnioskować wiele momentów mitologicznych, równie debrze,
jak ze starych świadectw pisemnych. Wiadomo wreszcie dobrze,
jak wiele korzysta z wyników zdobytych przez etnologję historja
religij i ile niezrozumiałych ustępów w księgach świętych rozumie
się dopiero na podstawie materjałów użyczonych przez etnografów.
Etnologja a orjentalistyka.
Następnie są dziedziny wiedzy, które dawniej włączano do
etnologji. Pochodziło to z podziału ludów na cywilizowane i nie
cywilizowane, zależnie od pisma, a więc czy ono jest pojęciowe
czy też są to wyobrażeniowe piktogramy i stąd badania kultury
niektórych ludów, jak indologja, sinologja, meksykanistyka, a nawet
cała orjentalistyka również były włączane do etnologji. Dziś zostały
te nauki już zupełnie wyodrębnione, ale liczne jeszcze łączności
utrzymały się i nauki te również posiłkują się tą gałęzią wiedzy,
do której pierwotnie je zaliczano.
’) Problem ten znalazł wyczerpujące omówienie już w poprzednim zeszycie
„Ludu" T. XXI, s. 17.
90
Etnologja a filologja klasyczna.
Wogóle o etnologję opierać się musi nieraz nietylko orjentalistyka, ale i filolog klasyczny wielokrotnie się nią posiłkuje, bo
już w najstarszych pomnikach piśmiennictwa starożytnego jest
wiele nowożytnej uczoności i niezrozumiałości, tak że jedynie przy
pomocy ludowych tradycyj wiele wątpliwości można usunąć.
Etnologja a językoznawstwo.
Również językoznawstwo bardzo chętnie zwraca się po sukurs
do dziedziny badań etnologicznych, Prźytem, choć samo się o etnologję opiera, wspiera też ją bardzo znacznie. Oczywiście nie można
iść tak daleko, jak H. PAUL *), który- etnografję do filologji zali
czył. Współpraca językoznawców i etnologów szczególnie wówczas
dała bardzo korzystne wyniki, gdy padło hasło równoległego
badania słowa i rzeczy, co się nawet wyraziło w specjalnem piśmie
temu poświęconem p. t.: „Wörter und Sachen“. W Polsce wiel
kiego znaczenia, tego współdziałania dowiódł w swych studjach
K. NITSCH. 2)
Etnologja a socjclogja.
Jeśli zaś przyjmiemy zapatrywanie CZEKANOWSKIEGO, który
uważa etnologję za naukę socjologiczną, za jedną z postaci socjologji opisowej obok etnografji i historji kultury — wówczas zrozu
miemy też w całej pe'n‘ owe bardzo liczne węzły, jakie łączą
etnologję z socjologją.
Etnologja a nauki prawnicze.
Ze względu na ten moment socjologiczny, łączy się też etno
logja wogóle z naukami prawniczemi, przyczem ma szczególne
znaczenie dla prawa prywatnego i dla historji i filozofji prawa.
Wiadomo, jak w dziadzinie poszukiwań dotyczących genezy pań
stwa, rodziny, własności indywidualnej, wogóle wszelkich insty
tucji społecznych prawnik korzysta przedewszystkiem z materjału* 2
>) Globus. T. 78, s. 377.
2) NITSCH K. Z geografji wyrazów polskich. Kraków 1918.
91
udzielonego mu przez etnologa i kieruje się wynikami uzyskanemi
przez rozważania nad prawem zwyczajowem niższych warstw ludów
cywilizowanych i zasadami prawnemi ludów pierwotnych.
Etnologja a psychologja etniczna.
Przez pewien czas łączono też etnologję z psychologją. Było
to wynikiem wyżej wspomnianych poglądów STEINTHALA i LAZARUSA (1860), a następnie BASTIANA (1881), którzy prawie utożsa
miali psychologję etniczną z etnologją. Kierunek ten opanował
WUNDT !), starał się obie dziedziny odgraniczyć, ale i on też zbyt
w dziedzinę psychologji wkracza.
Etnc'ogja a historja literatury i sztuki.
Wreszcie doniosłe znaczenie ma etnologja również dla badań
na polu literatury i sztuki. Literatura i sztuka jako wytwór danego
narodu, czy danej rasy, mają pewne cechy odrębne, które we właściwem świetle występują dopiero właśnie na tle materjałów etno
logicznych. Dokładne zbadanie kultury duchowej ludów europej
skich pozwoli niewątpliwie objaśnić ściślej genezę również wielu
zjawisk i kierunków w dziedzinie literatury i sztuki.
Etnologja czysta i stosowana.
Stosunek etnologji do innych nauk jest więc zupełnie jasny.
Znamionuje go zupełna niezależność. Ale etnologja jak każda
nauka może być czysta lub stosowana. W związku z innemi naukami
staje się stosowana, bo idzie tu zawsze o to, aby uzyskać pod
stawę dla skuteczniejszej akcji innych nauk. Taką nauką pomocni
czą może być ełnologja szczególnie od tej chwili, gdy sama uzy
skała pewne i silne podstawy. Słusznie bowiem zauważył RATZEL,
że nie ma nauki, któraby była tylko pomocnicza, jak też zarazem
nie ma takiej nauki, któraby nie mogła wystąpić w stosunku do
innej w charakterze porno crezej, ale każda nauka musi się stać
najpierw samodzielną, by mogła innej udzielić pomocy.1
1) WUNDT W. Ziele und Wege der Völkerpsychologie. Philosophische Stu
dien. T. 4; WUNDT W., Völkerpsychologie. T. I. Leipzig 1911. Por. też K. TWAR
DOWSKI, O psychologji, Warszawa 1913, s. 11, 44.
92
Etnologja w programie ogólnego wykształcenia.
Wobec tego zaś, że wszystkie nauki humanistyczne, a nawet
piektóre przyrodnicze pozostają i etnologją w tak ścisłym związku
i korzystają z niej wiele — wypływa stąd jasny i oczywisty wniosek,
że wiadomości z zakresu etnologji i etnografji muszą wejść w pro
gram ogolnego wykształcenia. Nietylko uczony specjalista, ale
i wogole inteligentny ogół uzyska stąd wiele korzyści, bo potrafi
właściwiej patrzeć na wiele zjawisk społecznych. Dzieje przeszłości
kulturalnej człowieka uczą najlepiej zrozumienia pewnych współ
czesnych zagadnień i kryzysów. Szczególnie zaś w naszych obec
nych warunkach, społeczeństwo uzyska pewne cenne wskazówki,
odnośnie do tak trudnych niektórych problemów życia narodowego.
LITERATURA.
ACHELIS TH. Die Entwicklung der modernen Ethnologie. Berlin 1889.
„
Moderne Völkerkunde. Stuttgart 1896.
CZEKANOWSRI J. Antřopologja, etnologja i prehistorja. Lwów 1922.
GOMME G. L. Folklor. Podręcznik dla zajmujących się ludoznawstwem. Kraków 1901.
GRAEBNER F. Methode der Ethnologie.
Kulturgeschichtliche Bibliothek, T. I,
Heidelberg 1911.
KAINDL R. FR. Die Volkskunde, ihre Bedeutung, ihre Ziele und ihre Methode.
Leipzig und Wien 1903.
KNORTZ K. Was ist Volkskunde und wie studiert man dieselbe? Evansville,
Indiana 1900.
LANGER A. Istota ludoznawstwa, jego granice i cele. Ziemia 1920, nr. 1, s. 4—10,
nr. 2, s. 53—59.
Notes and Queries on Anthropology. 4 édition. Edited by BARBARA FREIRE MARRECO and JOHN LINTON MYRES. London 1912.
PONIATOWSKI ST. O metodzie historycznej w etnologji i znaczeniu jej wyników
dla historji. Warszawa 1919.*
PITT RIVERS A. L. F. Evolution of Culture. Oxford 1905.
SCHMIDT P. W. Die moderne Ethnologie. Anthropos. Mödling 1906, T. I, s. 97.
THILENIUS G. Methoden und Probleme der Völkerkunde. Hamburg 1916.
WINTERNITZ M. Völkerkunde, Volkskunde und Philologie. Globus, T. 78, (1900),
s. 345—350, 370-377.
\