5c78422f4ad91a75a7fe7bff1d48dea7.pdf
Media
Part of Jindrich Matiega / Lud, 1922, t. 21
- extracted text
-
JAN CZEKANOWSKI.
JINDŘICH MATIEGKA.
Świat naukowy czeski święcił w tym roku sześćdziesięciolecie
swego przedstawiciela antropologii, urodzonego dnia 31 marca
1862 roku. Wybitny ten uczony otrzymał placówkę naukową sto
sunkowo niedawno, gdyż dopiero w roku 1908. Wtenczas to zdo
łano przełamać opór Ministerstwa Wyznań i Oświecenia w Wiedniu,
obsadzono osieroconą i od śmierci Izydora KOPERNICKIEGO niezajętą katedrę antropologji w Krakowie i utworzono nowe katedry
w Wiedniu i Pradze. Do tego czasu Jubilat mógł się zajmować
antropologją — tylko ubocznie, początkowo jako prowincjonalny
lekarz praktyk, później jako lekarz miejski w Pradze i wkońcu
jako protomedyk krajowy. Te, tak niekorzystne warunki rozwoju
antropologji w Czechach, nie mogły się nie odbić na rozmiarach
dorobku naukowego. I choć Kraków również dopiero w r. 1908
otrzymał katedrę etatową, a obecnie ją zajmujący senjor antropo
logów polskich prof. Juljan TALKO-HRYNCEWICZ, aż do tego czasu
pracować musiał jako lekarz w Troicko-Sawsku za Bajkałem, to
jednak nie należy zapominać, że wasza pierwsza katedra zaczęła
działać już dużo wcześniej. Jeszcze przed narodzeniem Jubilata
rozpoczął swe wykłady prof. Józef MAJER, a w roku 1873 przy
stąpiono do stworzenia komisji antropologicznej i do organizacji
pierwszej ankiety, tworzącej podstawy antropologji naszej. Dlatego
też, chcąc ocenić ogrom zasług Jubilata dla antropologji czeskiej,
nie można porównywać antropologji czeskiej z polską.
Antropologją czeska została stworzona ofiarną pracą tego
niezmiernie zasłużonego człowieka. Napisanie oceny jego dzia
łalności jest zarazem napisaniem studjum krytycznego o antropologji
czeskiej wogóle. Niestety dla tej ciekawej i wdzięcznej pracy, nie
rozporządzamy tu we Lwowie jeszcze dostatecznemi materjałami.
Lud. T. XXI.
7
98
Dlatego też muszę się ograniczyć do kilku ogólniejszych faktów,
charakteryzujących działalność i poglądy naukowe prof. MATIEGKI.
Początek jego działalności naukowej, należy do okresu tak
zwanego wielkiego kryzysu w antropologji po śmierci Paul’a BROCA.
Antropologja nagromadziwszy olbrzymie materjały i nie znając
jeszcze subtelnych metod statystycznych, których opracowywanie
rozpoczynała wówczas późniejsza biometryczna szkoła angielska,
nie posiadała również i wielkich zestawień DENIKER’a i RIPLEY’a,
i zaczynała wątpić zarówno w możność przeprowadzenia analizy
składu ludności, jak i w określanie przynależności rasowej osobni
ków. Ten stan depresji ogólnej i zwątpienia w celowość dalszego
pomnażania przyczynków z zakresu kranjologji i techniki pomia
rów w łączności z rosnącą świadomością, że zadaniem właściwem
antropolog: jest badanie człowieka jako podłoża zjawisk spo
łecznych, spowodował wielką ekspansję antropologji w kierunkach
prehistorji i etnografji. Ten duch czasu zaznacza się bardzo wy
raźnie zwłaszcza w pierwszych dwu dziesięcioleciach pracy nauko
wej prof. MATIEGKI. Zagadnienia prehistorji absorbują go bardzo
i wyciskają wybitne piętno na całej jego działalności naukowej,
być może nawet i ze szkodą dla antropologji Czech współczesnych.
Fakt ten jest jednak zupełnie zrozumiały, jeśli się uwzględni, że
prehistoria, osiągnąwszy w Czechach bardzo wysoki stopień roz
woju, musiała wywierać wpływ przemożny na nauki pokrewne,
wyzyskując je niekiedy nawet i dość jednostronnie.
Jakkolwiek prof. MATIEGKĘ do przedstawicieli szkoły fram
cuskiej w antropologji zaliczyć należy, to przecież głębokiej zna
jomości prehistorji słowiańszczyzny zawdzięczać musimy to, że nie
znajdujemy go wśród zwolenników teorji celto-słowiańskiej. Wraz
z Luborem NIEDERLEM broni on oddawna poglądu, że Słowianie
dawni reprezentowali pod wzglądem antropologicznym typ północnoeuropejski. W czasie dyskutowania tego zagadnienia na kongresie
antropologicznym w Weimarze w roku 1912, miałem możność bliżej
zaznajomić się z nim i ująć ogólne wyniki ówczesnej dyskusji.
Dalsze argumenty na korzyść tego poglądu referowałem z po
czątkiem bieżącego roku w komisji antropologicznej Akademji
Umiejętności. Obok Lubora NIEDERLEGO, prof. MATIEGKA, ma
wielkie zasług* około obrony i uzupełnienia poglądów znakomi
tego Anatola BOGDANOWA, który się jeszcze w latach szcśćdziesjątych przeciwstawił Autorytetowi A. RETZIUS’a, występując z tą tezą.
99
Dla scharakteryzowania ogólnych poglądów prof. MATIEGKI,
ograniczę się tylko do zaznaczenia, że jest on przedstawicielem
kierunku progresywno-ewolucjonistycznego, łączącego się zupełnie
harmonijnie z jego liberalnemi poglądami w stosunku do zjawisk
społecznych. Oczywiście z temi ogólnemi poglądami należy połą
czyć uderzające nas nieco kładzenie zbytniego bodaj nacisku na
zjawiska zbieżności, grożące niedocenianiem związków historycznych,
i tłumaczenie zmian typu antropologicznego Słowian, nieuchwytnem
i ogólnikowem pojęciem ewolucji, a nie dużo prostszym procesem
substytucyjnym.
Wreszcie należy jeszcze dodać, że w tak żywotnej dla antropologji współczesnej sprawie matematycznych metod statystycznych,
jak wszyscy zresztą antropologowie o przeszłości lekarskiej, nie
należy on do bojowników tego nowszego kierunku.
Wobec tego, że znajomość prac prof. MATIEGKI zawsze sta
nowić będzie punkt wyjścia przy omawianiu antropologji czeskiej,
dając poza bogactwem materjału i opracowań, też i podstawę dla
zorjentowania się w jej tendencjach rozwojowych, pozwolę sobie
tu przytoczyć bibljografję wedle zestawienia podanego w jubi
leuszowym zeszycie „Národopisného Věstnika Ceskoslovanského“.
(Rocznik XV, Zeszyt 2).
1. Crania Bohemica I. Praha 1891.
2. Příspěvky ku kasuistice přičinoslovi kopřivky.— Čas. lék. čes. XXX. 1891.
3. Hroby ze skrčenými kostrami v Čechách. — Český Lid I. 1892.
4. Zpráva o současné epidemii oparu lysivého (herpes tonsurans) u lidi
a dobytka. Čas. lék. čes. XXXI. 1892.
5. Příspěvky ku poznáni tělesné povahy obyvatelstva v sev. záp. Čechách. —
česky Lid I. 1892.
6. O pravěkém užíváni nástrojů a zbrani z kosti neb parohů. — Český
Lid II. 1893.*)
7. T apograPe předhistorických osad lovosických. Cas. spoi. přát. starož.
čes. I. 1893.
8. Pohřebiště lovosické z pozdni doby předhistorické. Český Lid II. 1893.
9. Lidožroutstvi v předhist. osadě Knovize. Památky archeol. XVI. 1893.
10. Über Asymmetrie der Extremitäten. Prager mediz. Wochenschrift
XVIII. 1893.
11. Lebky z hrobů želenickych. Památky archeol. XVI. 1893.
12. Der Schädel des Samojeden Wasko. Mitt. d. anthr. Ges. Wien. 1893.1
1) Wskutek braku odpowiedniej ilości czcionek czeskich w drukarniach
lwowskich użyto niekiedy w spisie dzieł MATIEGKI C z kursywy na oznaczenie Č.
7*
100
13. Lebky České ze XVI století (Cast II. Crania Bohemica). Rozpravy
č. Akad. tř. II. 1893.
14. Uměle deform. lebka z Budyně. Rozpravy č. Akad. tř. II. 1894.
15. Co má vliv na váhu a délku novorozenců Cas. lék. čes. XXXIII. 1894.
16. D tvarech srpů a jich užíváni v době historické. Český Lid III. 1894.
17. O rozšířeni kamenných nástrojů v Cechách a na Moravě vzhledem ku
geolog, složeni země. Český Lid III. 1894.
18. Archaeologické miscelly. Cas. snoi. přát. starož. II. 1894.
19. Přispěvky ku poznáni českého neolithu. Český Lid IV. "'895.
20. Tělesná povaha českého lidu. Národop. výstava českoslov. Praha 1895.
21. Nálezy laténské ze sey. zap. Cech. Památky archaeol. XVII. 1896.
22. Zkoumáni kosti a lebek českých z kostnic venkovských. Rozpravy
č. Akad. tř. II. 1896.
23. Vzrůst, vývin a tělesné vlastnosti a zdravotní poměry mládeže kr. hl.
m. Prahy. Rozpravy č. Akad. II. 1897.
24. O době dospělosti dívek v Cechách. Věstník k. spoi. nauk XV. 1897.
25. O některých přičinách různosti zdravotních poměru v jednotí, částech
města Prahy. Zdrávi 1897.
26. O bronzových jehlách. Cas. spoi. přát. starož. č- 1897.
27. Naleziště u Brozánek pod Mělníkem. Památky archaeolog. XVII. 1897.
28. Počátky a postup, anthrop. studia obyv. zemi českých. Národop.
sbornik. 1898.
29. Co rozhoduje o pohlaví plodu. Thomayerova sbírka přednášek a rozprav
č. 63, 64. 1898.
30. Über die Beziehungen zwischen Körperbeschaffenheit u. geistiger
Tätigkeit bei Schulkindern. Mitt. d. Anthrop. Ges. Wien 1898.
31. První lebka z Cech s Os malare bipartitum. Věstník Kr. C. Spoi.
nauk 1899.
32. Přispěvek k anthropologii obyv. země české. Národop, sbornik 1899.
33. Lebky žižické a archaeolog. a anthropol. tříděni pozdní doby slovanské.
Pam. archaeolog. 1899.
34. Doklad o pobytu diluv. člověka v okoli mělnickém. Vést. Kr. č. spol.
nauk 1899.
35. O délce lidského života vzhledem ku poměrům pražským. Česká
Revue III. 1900.
36. Tělesné ostatky P. J. Šafaříka. Cas. spoi. přát. starož. čes 1900.
(a v Mitteil. d. Anthrop. Ges. Wien 1900).
37. O varietách a anomáliích tvrdého patra lidského. Věstník Kr. C. spol.
nauk 1900.
38. Bericht über die Untersuchung der Gebeine Tycho de Brahes. Sitzgsber.
d. k. böhm. Ges. d. Wiss 1901.
'
39. Boj proti alkoholu v Cechách a jinde. Česká Revue IV. 1901.
40. Tycho de Brahe. Cas. spol. přát. starož. čes. 1902.
41. O nálezech mrtvol přirozeně Zachovalých. Cas. spol. přát. starož.
čes. 1902.
42. Über das Hirngewicht des Menschen. Sitzgsber. d. k. böhm. Ges.
d. Wissensch. 1902.
101
43. O významu váhy mozkové u Člověka. Cas. lék. čes. 1903.
44. O kranioskopíck« methodě Sergiově Pravěk 1903.
45. Über die Bedeutung des Hirngewichtes beim Menschen. Anat. Hefte
XXIII. 1904.
46. Über die Beziehungen des Hirngewichtes zum Berufe. Polit. Anthrop.
Revue 1904.
47. Über Schädel u. Skelette von Santa Rosa. Sitzungsber. d. k. b. Ges.
d. Wissensch. 1904.
48. Tělesné ostatky Jana Kolára. Věstník Kr. C. spoi. nauk XVII. 1904.
49. Über einen Fall von partieller Zweiteilung des Scheitelbeins beim
Menschen. Sitzgsber.- d. k. b. Ges. d. Wissensch. XXVII. 1905.
50. Vztahy váhy mozku ku tělesnému a duševnímu zaměstnáni. Haškov■cova Revue neurolog. 1906.
51. Über die an Kammbildungen erinnernden Merkmale des menschl.
Schädels. Sitzungsber. d. K. Akad. d. Wissensch. Wien M. N. Kl. CXV. 1906.
52. Mezinárodni shoda kraniometr. Pravěk. 1907.
53. Dr. E. Grégr jako anthropolog a fysiolog. Cas. lék. čes. 1907.
54. Über Parallelen zwischen der nordamerikanischen und der mitteleuro
päischen steinzeitlichen Keramik. XVI. Internat. Amerikán. Congress. Wien 1908.
55. O významu a užitečnosti studia sómat, anthropologie. Přiroda VII. 1909.
56. K otázce o stáři lebky kobyliské. Cas. přát. starož. č. 1909.
57. O deformováni lebek zvláště s ohledem na praehist. lebky. Cas. přát.
starož. č. 1909.
58. Posudek anthropologický o nálezu kosti lidských v kostele sv. Petra
a Pavla v Čáslavi. Pam. arch. XXIV. 1910.
59. O tělesném rázu praeh. obyvatelstva zemi českých. Rukověť české
arch. Buchtela a Niederle 1910.
60. O vzrůstu praeh. obyvatelstva zemi českých. Pravěk 1910.
61. Význam sbírky praeh. zvířeny a květeny. Cas. spoi. př. starož. čes. 1910.
62. Ochrana materiálu somatologického. C. let. mus. 1910.
63. Nynější stav otázky identifikace pozůstatků Žižky z Trocnova. Cas.
lék. čes. 1911.
64. Novější směry a názory o kraniologii. Pravěk 1911.
65. Program praehistorické demografie. Pravěk VIII. 1912.
66. Physische Anthropologie d. Slaven im 9—12 Jhrhd. Korr. Bl. d. D.
Ges. f. A. E. U. 1912.
67. Pozůstatky slavných mužů a žen a jich identifikace. Lidové rozpr. lék.
č. 108. 1912.
68. Nálezy u rousovického cukrovaru pobliže Mělníka. Pam. arch. 1913.
69. Duše a tělo. V knihovně Duch a Svět. č. 3., Praha 1913.
70. Über die Identifikation d. Gebeine Zižkas unter Anwendg. d. Ste
reophotogrammetrie. Int. Arch. f. Photogrammetrie. 1914.
71. K anthropologii kolonie české ve Vidni. Národop. věstník 1915.
72. Tělesná výška obyvatelstva v zemich českých dle výsledků měřeni
při odvodech. Národop. Věstnik 1916.
73. Die Phys. Beschaffenheit u. die Kriegstüchtigkeit d. böhm. Volkes„Das Böhmische Volk“ vyd. Tobolka. 1916.
102
74. Tělesné vlastnosti českého lidu. Knih. „Za vzděláním“. Praha. 1916.
75. Posudky o ohledáni ostatků sv. Vojtěcha, sv. Norberta a L d. Panu
arch. 1917.
•'
76. Ethnogenie českého národa. Pam. arch. 1917.
77. Vznik a počátky nár. československého. Knihovna. „Za vzděláním“
č. 100. 1917.
78. Podstata českého demokratismu. (Původ slavných mužů českoslov.).
Nár. Listy č. 75. 1918.
79. Trepanace a jiné operace na hlavě za pravěku v zemích českých. Cas.
lék. čes. 1918.
80. Předhist. trepanace a kauterisace lebek v zemich čes. Pam. arch. 1918,
81. Plemeno a národ. Předn. jednoty filosof, č. 2. 1919.
82. Jakou cenu máji plem. znaky pro eugenické snahy v našem národě,
Haškovcova Revue neurolog. 1919.
83. The Origin and Beginnings of the Czechoslovak People. Smitnso.iiar
Report for 1919. Washington str. 471—486. Separat: Washington, č. 2614.
84. Les origines du peuple tchécoslovaque. La Rép. Tchécoslovaque 1920.
85. Graphie Representation of the Inside of the Skuli with spec. reference
to the Pituitary Fossa. A.mer. Journal of Anthropology. 1920.
86. The Testing of physical Efficiency. Amer. Journ. of. Anthropology 1921.
87. Tělesné znaky A. Velflika. Techn. obzor. 1921.
88. L’âge dentaire comme signe du dévelopement total. Revue anthropo
logique 1921.