Cyfrowa Etnografia

02fc3b16c462b3d1e924e60df85909ca.pdf

Media

Part of Antropologja, etnologja i prehistorja/ Lud, 1922, t. 21

extracted text

JAN CZEKANOWSKI.

ANTROPOLOGJA, ETNOLOGJA i PREHISTORJA.
TREŚĆ : Nauki antropologiczne s. 3. — Antropologja w ścisłem słowa tego
znaczeniu s. 5. — Antropologja szczegółowa s. 6. — Antrcpografja
s. 8. — Antropologia ogólna s. 10. — Antropologja i nauki socjolo­
giczne s. 11. — Nauki pomocnicze antropologji s. 13. — Zagadnienia
antropologji s. 14. — Literatura s. 16.

Nauki antropologiczne.
Ujęcie nauk antropologicznych krótką, ścisłą i jasną defi­
nicją nastręcza bardzo poważne trudności. Pochodzą one stąd,
że nawet nauki wyodrębnione w ostatniem stuleciu nie powstały
wskutek świadomego i celowego dążenia do zapełnienia luk w sche­
macie, odgraniczającym poszczególne dziedziny wiedzy na podsta­
wie pewnych konsekwentnie uwzględnianych założeń klasyfikacyj­
nych. O zakresie zjawisk, badanych przez poszczególne nauki,
rozstrzyga zawsze ich rozwój historyczny, określany bardziej wzglę­
dami natury praktycznej niż założeniami teoretycznemi. Samo wy­
odrębnienie nowej nauki polega na wysunięciu pewnej ilości za­
gadnień, specjalnie się nadających do współrzędnego opracowy­
wania. Z chwilą, gdy się zaczynają gromadzić środki pomocnicze
i powstają placówki naukowe, następują przez to uwarunkowane
przesunięcia granic badanych zakresów, przystosowujących się do
działalności praktycznej swych pracowników. W dziedzinie nauk
antropologicznych powstało w ten sposób połączenie nauki
czysto przyrodniczej, badającej właściwości człowieka pod pewnym
kątem widzenia, z naukami socjologicznemi, zajmującemi się wy­
tworami działalności ludzkiej, w jedną większą grupę/związaną

4

najściślejszą wymianą usług, wspólnemi instytucjami naukowemii
i wspólnemi wydawnictwami.
Samo słowo antropologja mówi o zakresie oznaczanej prze­
zeń nauki bardzo mało. Pochodzi ono od greckich słów awęojMt,
człowiek i loyog = słowo i oznacza zatem zupełnie ogólnie „naukę
0 człowieku“. Znaczenie tego terminu interpretowano bardzo
różnie. ARYSTOTELES antropologami nazywa badających naturę
moralną człowieka. W wieku Odrodzenia rozpoczyna się w uży­
waniu nazwy antropologji dwuznaczność trwająca, aż do ustalenia
jej zakresu w drugiej połowie XIX wieku. Filozofowie jak KANT,
FICHTE, FRIES, CHAVANNES oznaczali tem mianem psycholcgję1 pedagogikę, niektórzy przyrodnicy jak Magnus HUNDT, Th.
KERKRING, W. COUPER, TEICHMEIER utożsamiali antropologję
z anatomją opisową. Jakkolwiek naukowe ujęcie stosunku
ęzłowieka do świata organicznego zawdzięczamy już LINNEUSZOWI
a zasługę wyodrębnienia historji naturalnej człowieka w odrębną
dyscyplinę przypisać należy BUFFON’owi, nazwa antropologji w tern
znaczeniu została użyta jednak dopiero w 1812 przez RUDOLPHI’ego. Ostateczne wykrystalizowanie się zakresu antropologji
i jej stosunku do nauk pokrewnych następuje zaledwie w drugiej
połowie minionego stulecia. W latach sześćdziesiątych Paul
BROCA ustalił je; zakres jako nauki,
badającej rodzaj
ludzki jako całość, z u w zgl ę d ni en i em jego części
i stosunku do pozostałej przyrody. Jakkolwiek jeszcze
nieco później E. B. TYLOR ogłosił swą historję kultury pod nazwą
„antropologii“, ogólnie przyjęta definicja BROCZ, wysuwa na
miejsce naczelne ogólno-przyrodnicze i porównawczo-anatomiczne
punkty .widzenia, nie precyzując stosunku antropologji do nauk
socjologicznych, a nawet częściowo wkluczając te ostatnie do jej
zakresu. Dopiero w ostatnich dziesięcioleciach zostaje uświado­
miony specyficzny punkt widzenia antropologji, badają­
cej rodzaj ludzki jako biologiczne podłoże zjawisk
społecznych.
Przyczyny tak długiego nieuświadamiania sobie przez antro­
pologów zasadniczego punktu widzenia swej nauki doszukiwać się
należy w fakcie, że do niedawna składali się oni prawie wyłącznie
z anatomów i lekarzy, nie obznajomionych z naukami socjologicznemi i rozpatrujących nową dziedzinę w perspektywie swych
studjów przygotowawczych. Jak żywiołowe było jednak parcie

5

badanego materjału na badaczy, nie uświadamiających sobie ca­
łokształtu badanych stosunków, to najlepiej ilustruje fakt, że już
w czasach, gdy defin cja BROCA stanowiła podstawę oficjalnych
poglądów, antropologja połączyła się z etnologją, etnografją i archeologją prehistoryczną w jedną większą grupę t. z. nauk antro­
pologicznych.
Antropologja w ścisłem słowa tego znaczeniu.
Odgraniczenie antropologji w ścisłem słowa tego znaczeniu
od nauk socjologicznych nie nastręcza żadnych trudności. Gdy
antropologia bada właściwości ciała ludzkiego i jego przyrodzo­
nych funkcyj, tamte zajmują się wytworami działalności ludzkiej.
Tak naprzykład badanie zębów jako właściwości rasowej lub prze­
jawu zwyrodnienia należy do antropologji, gdy badanie zęba spi­
łowanego wskutek panujących zwyczai nie należy już do antro­
pologji. Zajmować się nim będą etnologją lub etnografja, gdy
pochodzi on ze szczęki przedstawiciela szczepu żyjącego, i archeologja przedhistoryczna, gdy mamy do czynienia z wykopaliskiem.
Obojętne jest przytem, czy spiłowanie to jest wynikiem świado­
mie przeprowadzonej operacji, przy święcie wtajemniczania np., czy
też skutkiem ciągłego trzymania fajki w ustach.
Odgraniczenie antropologji od innych nauk przyrodniczych,
badających człowieka, nastręcza natomiast znaczne trudności. Nie
posiadamy bowiem tutaj tak prostych i powszechnych kryterjów.
Przeciwstawiając biologję jako naukę ogólną, zajmującą się
ogólnemi właściwościami organizmów, botanice i zoologji jako
naukom szczegółowym, gromadzącym wiadomości o konkretnych
kategorjach organizmów, stwierdzić musimy, że linja odgranicza­
jąca te dwa rodzaje nauk powinnaby rozczłonkować antiopologję
na dwie części, antropologję ogólną i antropologję szczegółową.
W rzeczywistości historycznie ustalił się podział na trzy części :
Antropologję szczegółową,
Antropografję albo antropologję etniczną i
Antropologję ogólną,
z których dwie pierwsze w zupełności a ostatnią częściowo należy
zaliczyć do nauk szczegółowych.
Antropologja szczegółowa gromadząc, systematyzując
i wiążąc se sobą wiadomości o właściwościach człowieka jako

przedstawiciela swego gatunku zajmuje się zjawiskami, będącemi
przedmiotem badania innych nauk przyrodniczych. Do zakresu
antropologji należą oczywiście zjawiska stanowiące przedmiot ba­
dania anatomji, embrjologji, fizjologji, psychologji i patologji.
Nauki te nie stanowią jeanak częśc: składowych antropologji. Do
zakresu antropologji wchodzimy bowiem dopiero wówczas, gdy
badane przez nas zjawiska rozpatrujemy z porównawczego punktu
widzenia i wysuwamy na plan pierwszy różnice pomiędzy gru­
pami składowem: rodzaju ludzkiego.
AntropograFja daje monograficzne przyrodnicze opisy,
mniej lub więcej wskutek krzyżowania wyrównanych, mieszanin
ludzkich i dąży do określenia ich składników. Rejestrując fakty
i dając ich opisy należy ona bezwzględnie do nauk szczegóło­
wych, nie znajdując jednak przy powyższem ujęciu antropologji
szczegółowej tam miejsca dla siebie, stanowi część samodzielną.
Antropclogja ogólna co do swej budowy nie jest tak
jednolita, jak antropologja szczegółowa. Z antropologją ogólną
w ścisłem słowa tego znaczeniu, zajmującą się ogćlnemi prawami
biologicznemi, zlały się historycznie nauki szczegółowe, nie
znajdujące miejsca dla siebie w obydwu wyżej omówionych dzia­
łach. Wskutek tego całość rozpada się na kilka odrębnych dzia­
łów jak:
Antropologja ogólna w ścisłem słowa tego znaczeniu,
Antropologja zoologiczna,
Antropologja ras i
Antropologja społeczna.
Wspólne wszystkim jest tylko to, że operuje się w nich takiemi uogólnieniami jak: gatunek, rasy, typy. Poszczególne działy
zajmują się przytem badaniem
stosunku do ogólnych praw
biologicznych i innych gatunków i wyjaśniają ich stosunek do grup
etnicznych i społecznych i do wpływu środowiska społecznego.
Antropologja szczegółowa.
Odgraniczenie zjawisk, stanowiących zakres anatomji, fizjologji, psychologji i patologji w zasadzie nie przedstawia trudności.
Pierwsza zajmuje się organami, druga ich funkcjami, trzecia psy- ,
chicznemi odpowiednikami tych ostatnich ; patologja wreszcie bada
przejawy chorobliwe we wszystkich tych dziedzinach. Stosunek

7

antropologii szczegółowej do wszystkich tych nauk jest zupełnie
jednaki i odpowiada najzupełniej stosunkowi anatem" porównaw­
czej do zoologji.
Gromadząc wiadomości o organizmach na pojedynczych
kartkach, moglibyśmy je usystematyzować w ten sposób, by
każdy gatunek dostał jedną kolumnę szuflad, z których każda
byłaby przeznaczona dla wiadomości o pewnym organie. Umieszcza­
jąc szuflady poświęcone temu samemu organowi na tym samym
pozioir.e, znajdziemy się w dziedzinie zoologji albo anatomji po­
równawczej zależnie od tego, czy będziemy przy naszym opisie
naprzód brali pod uwagę poszczególne kolumny czy też poszcze­
gólne poziomy szuflad.
Stojąc na zoologicznym, w ścisłem słowa tego znaczeniu,
punkcie widzenia bierzemy pod uwagę poszczególne pionowe ko­
lumny szuflad i, dając monograficzny obraz gatunku, omawiamy
wiadomości o poszczególnych organach zawarte w szufladkach
umieszczonych jedna nad drugą. Porównawczy anatom zwraca swą
uwagę na szuflady jednego poziomu i dając monograiję jednego
organu omawia go po kolei u różnych gatunków. Ten odmienny
sposób traktowania pociąga za sobą to, że w podręcznikach zoo­
logji rozdziały książki są poświęcone gatunkom a paragrafy po­
szczególnym organom, gdy w podręcznikach anatomji porównaw­
czej rozdziały są poświęcone organom, a paragrafy omawiają
dany organ u poszczególnych gatunków.
Zestawienie powyższe można uzupełnić umieszczając w każdej
szufladzie od tyłu ku przodowi wiadomości o rozwoju danego
organu u danego gatunku w okresie embrjonalnym. Wtenczas,
gdy posuwanie wzdłuż dwu przedtem omówionych osi daje nam
zoologję i anatomję porównawczą, posuwanie się wzdłuż trzeciej
osi daje nam cmbrjologję,
Ograniczając nasze rozważania do gatunków wymarłych za­
mykamy się w granicach paleontologji.
Przechodząc do nauk, zajmujących się opisem właściwości
człowieka, widzimy że zarówno anatoinja, jak fizjologja, psychologja i patologja dają nam monograficzny opis człowieka rasy
białej. Dopiero uczeni japońscy w ostatnich dziesięcioleciach za­
jęli się opracowaniem odpowiednich nauk dla rasy żółtej. Opra­
cowania rasy czarnej zostały na szerszą skalę rozpoczęte jeszcze

8
później. Zajmując się temi samemi zjawiskami, przechodząc jednak
do porównawczego ich rozpatrywania u różnych części składo­
wych rodzaju ludzkiego przechodzimy już od tych nauk mono­
graficznych do antropologji szczegółowej. Mimo zasadniczej różnicy
w punkcie widzenia w praktyce odgraniczenie tych nauk nie bywa
tak bezwzględnie przeprowadzane. Szerszy horyzont porównawczy
ożywia i pogłębia z natury rzeczy bardziej suche przedstawienia
monograficzne. Tak na przykład LOT,H pisząc swą pracę „Beiträge
zur Anthropologie der Negerweichteile“, daje nietylko podstawową
monografję miologji (anatomji mięśni) murzynów, bogato ilustro­
waną materjałem porównawczym, w ostatniej części swego dzieła,
porównywując rasy czarną, białą i żółtą przychodzi już do dzie­
dziny antropologji szczegółowej.
Uwzględniając wyżej powiedziane widzimy, że zakres antro­
pologji szczegółowej stanowi zbadanie cech człowieka (anato­
micznych, fizjologicznych etc ) z punktu widzenia różnorodności ras
i odmian. Opisy cech uzupełniają zazwyczaj wiadomości co do
ich rozpowszechnienia geograficznego. W ostatnich czasach zaczęto
zwracać baczniejszą uwagę na ich zmienność, zmiany w rozwoju
osobnika, korelacje i t. p. własności ogólnej natury biologcznej.
Wobec tego, że antropologja szczegółowa jest najlepiej opra­
cowanym i najbardziej nadającym się do elementarnego traktowa­
nia działem antropologji, stanowi ona też zazwyczaj podstawowy
zrąb wykładanych kursów antropologji. Ten typ reprezentują za­
równo stary podręcznik TOPINARD’a jak też i nowy MARTIn’a.
Antropcgrafja.
f

Stosunek antropografji do innych gałęzi antropologji i nauk
•socjologicznych wymaga bliższego omówienia. Zmusza nas do tego
już na pierwszy rzut oka zupełnie parodoksalny fakt, że naukę
co do swej treści zupełnie przyrodniczą tak wybitny antropolog
jak Paul BROCA mógł nazwać etnologją. Imieniem tern zaś ozna­
czamy powszechnie jedną z nauk socjologicznych, zajmującą się wy­
tworami działalności ludzkiej, a nie przyrodniczemi właściwościami
człowieka.
Antropografja opisuje właściwości przyrodnicze grup ludz­
kich złożonych z osobników współżyjących ze sobą jako grupy

9

etniczno-społeczne i terytorjalne. Pod współżyciem rozumiemy tutaj
nie tylko wykrzyżowywanie się, ale też i uleganie tym samym
doborom. Skutkiem tego współżycia pst wytwarzanie się z czasem
pewnych wspólnych, mniej lub więcej wyrównanych, właściwości
fizycznych i psychicznych, nadających tym grupom pewną fizjognomję. Grupy tego rodzaju, takie lokalne mieszaniny, oznaczamy
z biologicznego punktu widzenia jako „populacje“. Opis przy­
rodniczy populacji, dążący do oznaczenia ich składników
biologicznych, stanowi przedmiot an tr o p o graf j i.
Dział antropografji zajmujący się materjałem kostnym, okre­
sów pre- lub proto-historycznych bywa zazwyczaj wyodrębniany
jako paleoantropologja (protoantropologja). Wyodrębnienie to
znajduje swe uzasadnienie w konieczności stosowania specjalnych
metod badania i ścisłej kooperacji z archeologami prehisto­
rycznymi.
Stosunek antropografji do nauk socjologicznych jest kon­
sekwencją tego, że opisując populacje natykamy się na granice
etniczne i społeczne, warunkujące, wraz z czynnikami geograficznemi, kojarzenie się osobników obydwu płci i przebieg dobo­
rów. Zjawiska badane przez antropografję, należąc w zupełności
do zakresu nauk przyrodniczych, są m:mo to w poważnym ' stopniu
kształtowane przez procesy historyczne i społeczne.
Grupy etniczno-społeczne mają tendencję do wyrównywania
s:ę nietylko pod względem swej kultury materjalnej i duchowej,
ale też i pod względem swego składu antropologicznego, zarówno
drogą wewnętrznych migracyj, jak też i krzyżowań. Kierunek zaś,
w którym przebiegają te procesy o bardzo nierównej zresztą
szybkości, wytyka działalność ludzka, kształtująca grupy etnicznospołeczne, stanowiące wyniki mniej lub więcej świadomej pracy
organizacyjnej.
Powyższe wyjaśnienia pozwalają nam stwierdzić, że antropografja pod względem ujęcia materjału jest najbliższą anatomji
i innym naukom szczegółowym o charakterze monograficznym.
Zachodząca między niemi różnica ogranicza się tylko cc do treści.
Różnica ta nie jest przytem zasadniczą, ale tylko konwencjonalną,
zwyczajem ustaloną. Antropografja ześrodkowuje się bowiem na
cechach mocno zróżniczkowanych, t. j. wykazujących znaczne różnice
u grup zresztą bliskich sobie, jak np. ludność różnych powiatów

10

Kongresówki. Cechy tego rodzaju, wskutek swej zmienności,
a też i odmiennej techniki postrzegania zajmują anatomów, fizjo­
logów i patologów bardzo mało i zostały, że się tak wyrażę, ustą­
pione antropologji. Do tej kategorji należą kształty zewnętrzne
ciała i kości (czaszki), dalej cechy fizjologiczne, jak różnice w wieku
dojrzewania płciowego, skłonności do pewnych chorób i t. p.
Pomieszanie terminów antropografia lub antropologja opi­
sowa i etnologja, jakie spotykamy w literaturze antropologicznej
francuskiej, wywołane zostało tem, że populacje uświadamiamy
sobie zazwyczaj jako grupy etniczne. Utożsamianie ich jest jednak
tylko wtenczas słuszne, gdy chodzi o małe szczepy, izolujące się
zupełnie od swoich sąsiadów obcoplemiennych. Zazwyczaj jednak
ani szczepy współżyjące na jednem terytorjum nie izoiują się abso­
lutnie, ani też szczepy zamieszkujące większe terytorja nie są pod
względem antropologicznym jednolite i rozpadają się na różne,
względami geografieznemi i historycznemi uwarunkowane, populacje.
Dlatego też w antropografji dawniejszej, bardziej lekcewa­
żącej różnice terytorjalne, na porządku dziennym byty sumaryczne
prace o antropologji polaków, żydów, rusinów i t. p. charakte­
rystyki fizyczne. Współcześni antropologowie wysuwają natomiast
bardziej terytorjalny punkt widzenia.
Antropologja ogólna.
Wobec wewnętrznej różnorodności anlropologji ogólnej,
stosunek jej do nauk pokrewnych należy w każdym jej dziale
rozpatk-ywać osobno. Stosunek ten jest w każdym dziale różny
i dotyczy nauk bardzo różnych.
Antropologja ogólna w śc:słem słowa tego zna­
czeniu zajmuje się systematyzacją ogólnych biologicznych praw
w stosunku do człowieka. Prace tego działu gromadzą opisy
form przejawiania się takich ogólnych właściwości biologicznych,
jak zmienność indyw'dualna, dziedziczność i rozmnażanie, prze­
biegu procesów biologicznych jak krzyżowanie, dobór i reakcje
na oddziaływanie środowiska. Dział ten stanów poprostu część
biologji ogólnej, ograniczonej do człowieka jako przedmiotu badań.
Antropolog ja zoologiczna bada stosunek człowieka
jako gatunku do jego najbliższych krewniaków, a więc przedewszystkiem do małp człekokształtnych i innych prymatów. Przez

Il

wzgląd na to stanowi ona tylko, przedmiotem swych badań do
tych gatunków ograniczoną, część anatomji porównawczej najwyż­
szych ssaków.
Antropolog ja ras zajmuje się wyjaśnieniami stosunków
pokrewieństwa pomiędzy podgrupami rodzaju ludzkiego. Pod
oceną stosunku pokrewieństwa rozumie się przytem wniosek co
do większej lub mniejszej wzajemnej ich bliskości, oparty na po­
dobieństwie cech, przy uwzględnieniu różnic w wartości takowych.
W tym dziale przedmiotem badania nie są populacje, jak to miało
miejsce w antropografji, ale te zasadnicze składniki, które, wcho­
dząc do różnych grup terytorjalnych i etnicznych w różnym sto­
sunku ilościowym, warunkują ich odrębne właściwości antropolo­
giczne. Składniki zasadnicze populacji, te, że się tak wyrażę,,
pierwiastki antropologiczne, oznacza się powszechnie jako typy
antropologiczne. Większą ilość takich bliskich sobie typów two­
rzy dopiero rasę, stanowiącą zupełnie analogiczny wytwór analizy
antropologicznej, a nie jednostkę daną nam już w przyrodzie.
Antropologja ras stanowi właściwie systematykę rodzaju
ludzkiego. Operując jednak pojęciami otrzymanemi drogą mo­
zolnej analizy antropologicznej, znajduje się ona w położeniu bez
porównania cięższem niż systematyka zoologiczna, mająca do czy­
nienia z dużo jaskrawszemi różnicami.
Antropologja społeczna bada zarówno wpływ śro­
dowiska społecznego na cechy przyrodnicze człowieka, iak iei
i stosunel jednostek antropologicznych, ras i typów, do grup spo­
łecznych. Tutaj należą zarówno zagadnienia uzdolnień rasowych
jak też i degeneracji. Sposób oddziaływania środowiska, tak orga­
nicznego jak i nieorganicznego, jest bowiem uwarunkowany sta­
nowiskiem spoîecznem jednostki.
Antropologja i nauki socjologiczne.
Ustaliwszy stosunki, zachodzące pomiędzy poszczególnemi
działami antropologji należy jeszcze w ogólnych zarysach wyjaśnić
wzajemny stosunek nauk socjologicznych, zaliczanych do nauk
antropologicznych.
Przeciwstawiając socjologję ogólną socjologji opisowej i ujmu­
jąc pierwszą jako ogó ną teorję zjawisk społecznych, precyzujemy
tę ostatnią jako naukę szczegółową, zajmującą się rejestracją

12

i klasyfikacją zjawisk społecznych, stanowiących równocześnie
przedmiot badania etnografji, etnolog i historji kultury. Nauki
te stanowią w istocie trzy postacie socjologji opisowej i różnią
się między sobą tylko punktem widzen'i,. Wzajemny ich stosunek
odpowiada najzupełniej stosunkowi, zachodzącemu między zoologją,
anatomią porównawczą i embrjologją. Etnograf ja daje nam
monograficzne opisy poszczególnych ludów, starając się o możli­
wie wyczerpujące przedstawienie ich instytucyj społecznych i przed­
miotów kultury materjalnej. Etnologja ujmuje te same zja­
wiska porównawczo, kładąc nacisk na różnice zachodzące u po­
szczególnych ludów. Historja kultury bada rozwój tych sa­
mych zjawisk w czasie.
Ograniczając badania do przedmiotów kultury materjalnej
okiesów minionych zamykamy się w dziedzinie archeologji,
względnie archeologji prehistorycznej, jeśli wchodzą
w rachubę przedmioty z okresów prehistorycznych.
Konieczność stosowania metod specjalnych i nierównomier.ność w nagromadzaniu się materjałów, stanowiących wytwory życia
warstw wyższych społeczeństw cywilizowanych, spowodowały wy­
odrębnienie bardziej zwartych kompleksów zagadnień w odrębne
dyscypliny jeszcze przedtem, zanim zaczęto odczuwać potrzebę
szerszych uogólnień. W ten sposób wydzieliły się nauki języko­
znawcze, badania nad literaturą, nauki historyczne, jurydyczne
i zakres socjologji opisowej zredukował się do rejestracji i klasy­
fikacji wytworów życia społeczeństw pierwotnych i warstw niż­
szych (aintelektualnych) społeczeństw cywilizowanych.
Uwzględniając to, momentami rozwoju historycznego nauki
podyktowane, zwężenie zakresu, powyżej podane ujęcie etnografji,
etnologji i historji kultury najlepiej ujmuje współczesny stan wie­
dzy. Zaznaczające się niekiedy tendencje do zwężenia zakresu
etnografji do badań nad kulturą materjalną, etnologji do badań
nad kulturą duchową (religją pierwotną) a socjologji do badań
nad‘instytucjami należy uważać za przejawy braku perspektywy
ogólnej, zupełnie tak samo jak utożsamienie etnologji z antropografją u starych antropologów francuskich, utrudniające prostą
i przejrzystą klasyfikację nauk.
Zasługuje na podkreślenie, że w literaturze antropologicznej
zachowały się i inne ślady niedawnego jeszcze mieszania zakresów
•antropologji i socjologji opisowej. Najwyraźniej występują one

13

oczywiście w literaturze ang.slskiej, pozostającej pod stosunkowo
największym wpływem poglądów E. B. TYLORa. Dotychczas spo­
tykamy się tam jeszcze z oznaczaniem prac etnologicznych lub
nawet folklorystycznych, badających wierzenia, przesądy i litera­
turę ludową, mianem prac antropologicznych. Francuzi bardzo
często mianem antropologji prehistorycznej oznaczają archeologię
prehistoryczną. KRZYWICKI i MARTIN przeciwstawiają antropologji
fizycznej antropologję psychiczną i ujmują tem mianem etnologję..
Nauki pomocnicze antropologji.
Przy omawianiu zakresu antropologji szczegółowej zostało
już zaznaczone, że an atom ja, fizjologja, psychologja
. patolog] a stanowią podstawę antropologji jako nauki przy­
rodniczej. Nie można ich wskutek tego uważać za nauki pomocni­
cze w ściślejszem słowa tego znaczeniu. Jako właściwe pomocnicze
nauki przyrodnicze należy vrymienic na pierwszem miejscu geo­
grafię i geologję.
Geografja, stanov-iąc ogólną teorję środowiska, zajrmje
w stosunku do antropologji stanowisko podobne jak w stosunku
do zoologji i botaniki. Ujmuje ona przedewszystkiem zagadnienia
możliwości rozpowszechnień, dając pozatem ogólny obraz środo­
wiska i jego wpływu na człowieka. Kompleks zagadnień rubieżnych antropologji i geografji jest powszechnie ujmowany pod
mianem antropogeografji i tworzy dziedzinę analogiczną do
zoogeografji.
Geologja, pozwalając na ustalenie chronologji i zmian obrazu
środowiska geograficznego w okresach minionych, równorzędnie
z archeologją prehistoryczną jest najważniejszą nauką pomocniczą
palecantropologji.
Z nauk socjologicznych największe znaczenie dla antropo­
logji posiadają socjologja opisowa, nauki językoznaw­
cze i hi stor ja. Dostarczają one nam wiadomości zarówno co
do ruchów migratywnych, jak też i kierunków, w których przebie­
gały procesy wyrównawcze krzyżowań w przeszłości. Dostarczają
one nam jednem słowem materjałów co do przeszłości mniej od­
ległej rodzaju ludzkiego. Uwzględniając fakt, że rozpowszechnie­
nie każdego zjawiska kultury, tak materjalnej jak i duchowej, za­
znacza nam kierunek, w którym przebiegały ongi procesy wyrów-

14

nawcze w grupach etniczno-społecznych i, licząc się z różnicami
szybkości z jaką procesy te przebiegają w różnych kategorjach
zjawisk, otrzymujemy podstawę do rekonstruowania przeszłości
w teraźniejszości.
Metody badania antropologicznego opierają się na sta­
tystyce matematycznej, której dział przystosowany do badań
biologicznych oznacza się powszechnie mianem b i o m e t r j i.
Zastosowania biometrji w antropologji są większe niż w innych
dziedzinach nauk biologicznych dzięki temu, że w ciągu ostatnich
dziesięcioleci opracowano bardzo starannie technikę pomiarów,
a konieczność porównywania grup o subtelnych różnicach stwier­
dziła niedostateczną dokładność ogólnych jakościowych opisów,
stosowanych z powodzeniem w zoologji.
Zagadnienia antropologji.
Kończąc omawianie zakresu antropologji i jej stosunku do
nauk pokrewnych i pomocniczych, zestawimy najważniejsze typy
zagadnień, wysuwanych przez poszczególne jej działy. Zestawjenie
to scharakteryzuje najlepiej metody i dążenia naszej nauki.
Antropologja ogclna w ściślejszem słowa tego zna­
czeniu, stawia zagadnienia ujmowania zmienności, indywidualności,
dziedziczności, krzyżowania, doborów i reakcji na oddziaływanie
środowiska.
Antropologja zoologiczna wysuwa zagadnienie po­
krewieństwa człowieka z innemi gatunkami na podstawie podo­
bieństwa i zamyka wyniki hipotezą co do pochodzenia (filo­
geneza).
Antropologja ras' stawia te same pytania w stosunku
do biologicznych składników rodzaju ludzkiego, które poznajemy
drogą analizy populacji.
Antropologja społeczna wysuwa zagadnienia oceny
różnicy w składzie antropologicznym (rasowym) warstw i analizy,
zarówno wpływu czynników społecznych (środowiska) na cechy
fizyczne i psychiczne człowieka, jak też i wpływu czynników raso­
wych na cechy grup etnicznych i społecznych. To ostatnie zaga­
dnienie ujmujemy zazwyczaj jako zagadnienie nierówności
ras ludzkich.
Antropografja stawia nas przedewszystkiem przed za­
gadnieniem opisu antropologicznego populacji, to jest w praktyce

«

15

grup etnicznych lub terytorialnych pod względem ich składu
antropologicznego.
Dla p al e o an tr o p ol o g ji najważniejsze znaczenie posiada
zagadnienie określania antropologicznego, to jest orzekanie na pod­
stawie cech pewnego osobnika (czaszki) o jego przynależności
do pewnej populacji, względnie rasy lub typu antropologicznego.
Antropolog ja szczegółowa, dając przegląd cech antro­
pologicznych, wysuwa zagadr ienie oceny ich wartości. Ilość cech
antropologicznych jest nieskończenie wielka.1 Przy badaniu musimy
się ograniczyć do niewielu, wystarczających do zorjentowania się
co do zróżnicowania rodzaju ludzkiego, jego rozsiedlenia, zacho­
dzących w nim zmian i charakteru przebiegających w nim proce­
sów antropologicznych.
Kończąc to zestawienie zagadnień antropologji musimy po­
święcić jeszcze słów parę zagadńieniu dydaktycznego przedsta­
wienia antropolog;"
Przy systematycznem przedstawianiu całokształtu antropo­
logji w podręczniku, poszczególne działy nie mogą być trakto­
wane w podanym powyżej porządku, wysuwającym na miejsca
naczelne działy bardziej ogólne. Antropolcgja ras nie może być
przedstawiona, zanim antropografja nie wyodrębni ich drogą ana­
lizy z populacji, a antropologja społeczna nie przeprowadzi po­
prawki, eliminującej wpływ różniczkujący środowiska społecznego.
Zupełnie tak samo nie możemy się zająć temi dwoma działami,
zanim antropologja szczegółowa nie obznajomi nas z właściwościami
cech antropologicznych. Dlatego też punkt wyjścia stanowi
przedstawienie antropologji szczegółowej, obznajamiające stopniowo
nietylko z właściwościami cech antropologicznych i ich roz­
powszechnieniem, ale też i z elementamemi metodami statystycznemi, pozwalającemi na ujmowanie różnic i związków.
Całokształt antropologji wyraźnie zarysował się dopiero w po­
łowie minionego stulecia, jakkolwiek poważne traktowanie nau­
kowe wielu z nich stało się możliwe dopiero w ostatnich lát
dziesiątkach, a stworzenie równomiernie opracowanej całości w ra­
mach tutaj zaznaczonych jest jeszcze sprawą przyszłości.

LITERATURA.
BROCA P., Anthropologie. Dictionnaire encyclopédique des Sciences meč.cales,

Paryż 1866, T. V, s. 276, przedrukowane w Mémoires d’Anthropologie
de Paul Broca, Paryż 1871, T. I, s. 1—41.
DORSEY G. A., Physical Anthropology. Science 1897, N. S. T. VI, s. 109.
FISCHER E„ Sozialanthropologie und ihre Bedeutung für den Staat. Freiburg 1910.
GRAEBNER F., Methode der Ethnologie. Heidelberg 1911. (Kulturgeschichtliche
Bibliothek T. I.)
HAGEN B., Ueber Entwicklung und Probleme der Anthropologie. Ber. Senckenberg. Naturforsch. Gesellschaft. Frankfurt n/M. 1900.
KRZYWICKI L., Kurs systematyczny Antropologii. Warszawa 1897.
Nauki antropologiczne. Poradnik dla samouków, Warszawa 1898, T. I,
s. 170—231.
LEHMANN-NITSCHE R., Palaeoanthropologie. Globus 1906, T. LXXXIX, s. 222—224.
".OTH E., Beiträge zur Anthropologie der Negerweichteile. Stuttgart 1912.
MANOUVRIER L., Le classement universitaire de l’Anthropologie. Revue de l’Ecole
d’Anthropologie de Paris 1908, Ť. XVII, s. 75—96, 109—119; 1910,
T. XX, s. 391—409.
MARTIN R., Anthropologie als Wissenschaft und Lehrfach. Jena 1901.

|
System der (physischen) Anthropologie und Anthropologische Bibliographie.
Correspondenzblatt -d. D. G. f.’A. E. u U. 1907, T. XXXVIII, s. 105 —119.
„ Lehrbuch der Anthropologie in systematischer Darstellung; Jena 1914.
MORSELLI E., Etnologia è Etnografia. Archivio per ]'Antropologia e la Etnologia.
Florencja 1911, T. XLI, s. 1.
PEARSON K., The Grammar of Science. Londyn 1900.
PONIATOWSKI S., O metodzie historycznej w etnologji i znaczeniu jej wyników
dla historji. Warszawa 1919. Odb. Przeglądu Historycznego T. I.
SCHLAGINHAUFEN O., Die Anthropologie in ihren Beziehungen zur Ethnologie
und Praehistorie. Jena 1913.
SCHMIDT E., Das System der Anthropologischen Disziplinen. Internationales
Centralblatt f. Anthr., Ethn. u. Urg. 1897, T. II, s. 97.
SCHMIDT P. W., Die moderne Ethnologie. Anthropos, Mödling 1906, T. I, s. 97.
SCHWALBE G-, Ziele und Wege einer vergleichenden physischen Anthropologie.
Zeitschrift für Morphologie und Anthropologie, Stuttgart 1899, T. Í, s. 1—15.
SMOLUCHOWSICl M., Poradnik ala Samouków, Warszawa, 1917, T. II, s. 3—62.
TOPINARD P-, Anthropologie, Ethnologie et Ethnographie. Bulletins de la Société
d’Anthropologie de Paris 1876, S. II, T. XI, s. 199 —229.
„
Éléments d’Anthropologie Générale. Paryż 1885.
„