3e4f6bbe51baf80705a48f9fa23ac214.pdf
Media
Part of Strój dolno-śląski: Pogórze/ Atlas Polskich Strojów Ludowych
- extracted text
-
A-T-L-A-S
POLSKICH
STROJÓW
LUDOWYCH
T .
S
T
R
Ó
J
S
E
W
E
D
O
L
N
R
Y
O
N
Ś
L
Ą
S
K
P O G Ó R Z E
POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE
I
A T L A S
CZĘŚĆ
P O L S K I C H
HI
S T R O J Ó W
Ś L Ą S K
T A D E U S Z
S
T
R
Ó
L U D O W Y C H
J
D
O
ZESZYT
9
S
I
S E W E R Y N
L
N
O
-
Ś
L
Ą
K
( P O G Ó R Z E )
L U B L I N
1
9
5
0
NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W LUBLINIE
Z ZASIŁKU MINISTERSTWA KULTURY I SZTUKI I MINISTERSTWA ROLNICTWA
KOMITET
REDAKCYJNY
ATLASU
POLSKICH
STROJÓW LUDOWYCH: E. FRANKOWSKI, J. GAJEK,
K. P I E T K I E W I C Z , R. R E I N F U S S ,
T. S E W E R Y N ,
T. ZYGLER ORAZ DELEGAT MIN. KULTURY I SZTUKI
REDAKTOR
NACZELNY
JÓZEF
WYDAJE POLSKIE TOWARZYSTWO
GAJEK
LUDOZNAWCZE
W
LUBLINIE, ULICA CURIE - SKŁODOWSKIEJ L. 2
Z
ZASIŁKU
MINISTERSTWA
KULTURY
OKŁADKA
ADAMA
PLANSZE
BARWNE: JERZEGO
I
SZTUKI
MŁODZIANOWSKIEGO
KAROLAKA
UKŁAD GRAFICZNY H. MORTKOWICZ-OLCZAKOWEJ
DRUKARNIA Nr 17 PKZG W KRAKOWIE, UL. ZWIE
RZYNIECKA 2 — KLISZE JEDNOBARWNE I TRÓJ
BARWNE: ODDZ. 24 PKZG, KRAKÓW, KARMELICKA 16
Rękopis otrzymano 17. XI. 1949. Zam. 1007/49. M-54943. Nakład G.200 egz.
Druk 2 ark. ukończono 24. V. 1950.
Papier bezdrz. ilustr. sat. 61x86, 100 g
A T L A S
składa
P O L S K I C H
STROJÓW
L U D O W Y C H
się z szeregu monografii obejmujących wszystkie
strojów ludowych z całego obszaru Polski
A T L A S
P O L S K I C H
STROJÓW
typy
L U D O W Y C H
obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawie
rające monografie poszczególnych strojów.
Część I . POMORZE
Strój: kaszubski, kociewski, borowiacki, tucholski, kraiński, cheł
miński, lubuski, dobrzyński, malborski, słowiński, pyrzycki.
Część I I . WIELKOPOLSKA
Strój: szamotulski, borowiacki, leśniacki, pałucki, wieleński, łęczycki,
kujawski.
Część I I I . ŚLĄSK
Strój: bytomski (rozbarski), wałaski, górali śląskich, opolski, Jacków
jabłonkowskich, pszczyński, raciborski, dolno-śląski.
Część IV. MAZOWSZE I SIERADZKIE
Strój: mazowiecki (centralny), opoczyński, łowicki, sieradzki, kurpiow
ski, poborski, podlaski, mazowiecki (północny), Mazurów pruskich.
Część V. MAŁOPOLSKA
Strój: krakowski (z okolic Krakowa, Powiśla Dąbrowskiego, pogranicza
śląskiego), kielecki, radomski, lubelski, Lachów sądeckich, Pogórzan,
Dolinian sanockich, rzeszowski, przeworski, łańcucki, łesiacki, boro
wiacki, górali żywieckich, babiogórskich, orawskich, szczawnickich,
podhalańskich, spiskich, gorczańskich oraz Łemków, skalbmierski,
szczyrzycki.
Wymieniona kolejność poszczególnych monografii
nie jest kolejnością ukazywania się zeszytów w druku
i nie jest ostatecznym pełnym wykazem typów stroju.
Zamówienia i przedpłatę przyjmuje Administracja Atlasu Polskich
Strojów Ludowych — Polskie Towarzystwo Ludoznawcze — Lublin
Curie-Skłodowskiej 2. Skrytka pocztowa 82.
1. STAN OBECNY
Właściwy rozwój s t r o j u dolno-śląskiego zakończył się koło połowy w. X I X . Nie
mniej żywotność jego utrzymała się jeszcze w w. X X dzięki ruchowi regionalnej swoj
szczyzny, który siedzibę miał w Szklarskiej Porębie. Wtedy t o zaczęto otwierać kursy
k r o j u i szycia oraz hafciarsko-koronkarskie, które między i n n y m i zaspokajać miały
potrzeby odrodzonego stroju ludowego. Inicjatywa t a w małym stopniu spełniła swe
zadanie. Gdzie niegdzie t y l k o przyjmować się zaczęła nowa moda zdobienia perkalowych zapasek szlakami h a f t u — naogół jednak renesans stroju dolno-śląskiego pole
gał n a nawrocie ostatnich odblasków mody z l a t r. 1880, n a chronieniu i używotnianiu
zabytków pozostałych po przeszłości. Kolorowe pocztówki z l a t około 1920 ze strojami
regionalnymi Dolnego śląska, dają wyraz typowemu n a owe czasy łączeniu zabytko
wych części odzieży z niezabytkowymi, a więc współczesnymi. Dlatego w poszukiwa
n i u t y p u stroju dolno-śląskiego sięgnąć musieliśmy do okazów muzealnych, aczkolwiek
w ilustrowaniu całokształtu tego stroju nie gardziliśmy fotografiami sprzed r. 1920.
2. ZARYS HISTORYCZNY
Strój
dolno-śląski
w w. X I V
Najstarsze wizerunki stroju dolno-śląskiego są jednocześnie najstarszymi materia
łami do stroju ludowego w Polsce. Wedle m i n i a t u r z r. 1353, znajdujących się w tzw.
Kodeksie Ostrowskim z legen
dami o św. Jadwidze śląskiej,
a ilustrujących strój dolno-ślą
ski, najprawdopodobniej nizin
nej części Śląska, nosili Ślą
zacy w w. X I V kierpce, które
przysznurowywali rzemieniami
do połowy łydki, j a k czynili to
do niedawna górale karpaccy.
Szatę wierzchnią kształtu kró
tkiej t u n i k i podpinali z przodu
dla mody. Ramiona i plecy
przykrywali
czworobocznym
płatem, zdaje się, z brązowego
sukna z chwastami u dolnych
rogów. Ten duży, luźny koł
nierz, t o prototyp „suki" u kierezji. Służył o n do zarzucania
na głowę podczas słoty. Starsi
.
l e miniatury z r. 1353.
mężczyźni nosili n a głowie albo
(Kodeks Ostrowski).
R y ć 7
L
s t r 0 J
e
ś l ą s k ł e
w
w
X
I
V
w e d
55
sukienny częsty w średniowieczu kaptur, albo
płócienny zawój, a starsze kobiety wkładały
tzw. podwiki opinające głowę, szyję i ramiona.
W miejsce podwik z otokiem karbowanym
wokół twarzy weszły później czepki.
Tego rodzaju charakterystyczna dla go
t y k u chustka sfałdowana w ryszkę, to odblask
mody, która powstała w Pradze za Karola IV.
Najdawniejszym jej udokumentowaniem na
śląsku jest pieczęć Agnieszki, małżonki Bolka
I I ze Świdnicy, pochodząca z r. 1342.
Dziewczęta chodziły z odkrytą głową, no
sząc sukienki wydekoltowane.
Materiałem odzieżowym było nie t y l k o folowane sukno z owczej wełny oraz płótno
lniane, ale i t k a n i n y bawełniane, gdyż „parc h a n " (barchan) z Brzegu wspominany jest
już w r. 1318.
Ryc. 2. Chłopi dolno-śląscy w w. XV, wg mi
niatury w Kodeksie Wrocławskim z r. 1451.
S t r ó j w w. X V
W 100 l a t później, wedle Kodeksu Wro
cławskiego z r. 1451, nosili chłopi dolno-śląscy
włosy podstrzygane z przodu do połowy czoła, a z tyłu po ucho. Odziewali się w kró
tkie sukmany ze stojącym kołnierzem, z brzegu bramowanym i rękawami rozciętymi
u końca. Przepasywali się pasem rzemiennym, u którego z boku zwisała skórzana ka
letka wraz z pochwą n a nóż. Na nogach skórzane b u t y z cholewami. Czapka futrzana
ze spuszczoną opuszką, grzybkowata magierka, futrzany szłyk, wła
ściwy Polsce oraz Mało i Wielkorusi, albo wreszcie wysokie, miękkie
czapki rogatywki, których wieko kwadratowe przechylało się k u t y
łowi — oto nakrycie głowy chłopa dolno-śląskiego. W stroju t y m
znajdują się pierwiastki „narodowego" stroju szlacheckiego w Polsce.
Materiały odzieżowe wyrabiali chłopi sami. W w. X V jednak
czynne już były na Dolnym śląsku liczne ośrodki przemysłu tkackie
go — w Kożuchowie, Legnicy, Lubinie, Bolkowie, świdnicy i Kłodzku,
które dostarczały wyborowego towaru do wrocławskich Sukiennic.
W stroju kobiecym tego wieku pojawiły się czepki, które pod koniec
średniowiecza przybrały wachlarzykowate otoki.
Strój wdów podobny był do stroju zakonnic. Zresztą w jednym
z kazań z r. 1415 znajduje się uwaga, że ciemny kolor szat jest dla
wdowy najwłaściwszy, że powinna zrezygnować z przyjemności świata,
bo stała się już napół zakonnicą.
Strój
w w. X V I
W w. X V I uległ poważnym przeobrażeniom strój kobiecy. Weszły
wówczas w modę pod wpływem miejskim renesansowe k a t a n k i , które
odtąd n a stałe utrzymały się w stroju dolno-ślązaczek. Cechą t y c h
katanek były duże wykładane kołnierze, przykrywające całkowicie
ramiona. Naówczas weszła również w modę chustka trójkątna, biała,
której końce krzyżowano na piersiach. T a odmiana rańtucha rozpo8
g
chłopa polDolnym
śląsku, wg m i niatury z r. 1451.
s k i e g 0
n a
Ryc. 4. Strój chłopów dolno-śląskich w w. XVI, wg
drzeworytu z r. 1571.
wszechniła się w w. X V I w całej Europie środkowej (w Kronice Bielskiego z r. 1564
nosi go nawet Sybilla Hellespontska). Druga chustka t j . odziewacza, którą otulała się
kobieta, była również biała. Nadawała ona kobietom znamię prostoty słowiańskiej.
Chustki takie znane były n a Dolnym śląsku jeszcze w pocz. w. X I X . Najdłużej zacho
wały się n a Łużycach. Jak w w. X V I odziewali się Ślązacy, poucza drzeworyt pomie
szczony w bezimiennej książce drukowanej w r. 1571 prawdopodobnie we Wrocławiu
pt. „Grizella, nadobny przikład y historia Margrabi iednego, k t o r i ubogiego kmiecia
swoiego corke poiął za żone iako ją cieszko próbował". Chłopi noszą t u czapki baranie
takie same, j a k pasterz n a płaskorzeźbie W i t a Stwosza w kościele Mariackim w K r a
kowie. Jeden m a n a sobie płótniankę z kołnierzem leżącym, zapiętą pod brodą i spiętą
w pasie krajką l u b rzemieniem. Na nogach nosi długie do kostek spodnie, również płó
cienne, oraz płytkie buty, spięte z przodu. D r u g i zaś chłop zamiast płótnianki nosi
k a f t a n bez rękawów, zapinany z przodu na guziki. Na nogach nosi b u t y z cholewami
wywiniętymi n a zewnątrz czyli tzw. przez chłopów polskich „wywrotki". Spodni ten
chłop nie posiada.
„Córka ubogiego kmiecia" odziana jest w strój miejski. W w. X V I wedle i n n y c h
materiałów historycznych nosili chłopi śląscy, podobnie j a k i w Polsce środkowej
z pocz. w. X V I , krótkie, wąskie lub szerokie, często skórzane spodnie, nadto pończo
chy i b u t y płytkie. Wtedy również pojawiły się u mężczyzn kamizele zw. n a Śląsku
„bruclikami", kaftany długie bez rękawów i krótkie z rękawami, zdobne w guziki me
talowe, a z tyłu w dwie grupy fałdów (w okolicach Nysy obszyte były kaftany futer
kiem), wreszcie kapelusze z szeroką krezą.
S t r ó j w w. X V I I
W w. X V I I nosiły kobiety czepki, obszyte koronką spadającą na czoło, k a t a n k i wy
szyte kolorowymi sznurkami, koszule lniane z bufiastymi rękawami i szeroką krezą,
7
chustkę trójkątną rańtuchową, której je
den róg zarzucano n a plecy, a dwa pozo
stałe krzyżowano n a piersiach i wtykano
pod opaskę zapaski. Stroju dopełniała duża
biała chustka odzie wacza,
zastępująca
płaszcz oraz wysokie, białe, wełniane trze
wiki.
Strój męski nie uległ w t y m wieku ża
d n y m zmianom.
S t r ó j w w. X V I I I
Pod wpływem rozwoju przemysłu teks
tylnego i mody miejskiej weszły w w. X V I I I
do stroju kobiecego materiały kwieciste
i w ogóle barwiste. Szczególnie w terenach
słowiańskich oraz w i c h sąsiedztwie barwistość stroju — j a k stwierdzają to niemieccy
badacze — była cechą rzucającą się w oczy.
Na uświetnienie stroju dolno-śląskiego wpły
nął w w. X V I I I rozwój fabryk adamaszku
w Gryfowie, Kowarach i Jeleniej Górze,
Ryc. 5. Amory. Obrazek dolno-śląski na szkle,
z pocz w. x i x .
osiągnęły wysoki poziom techniczny.
W tymże czasie rozwinął się przemysł odzie
żowy w Brzegu, Brochowicach (w pow. leg
n i c k i m ) , Prusicach, Kożuchowie i Szprota
wie, a wytwarzane t a m drelichy, barchany, kanewy (kanawasy, kanafaski), d r u k i
na t k a n i n a c h , pończochy, półwełniane i półlniane t k a n i n y , a w Dzierżoniowie szych
złoty," pasamony, krepiny, pajetki, antualarze i t p . — wpłynęły przemożnie n a strój
miejscowy.
k t ó r e
U mężczyzn utrzymał się k a f t a n błękitny zdobny w guziki, kamizelka z manchestru
lub adamaszku, zapięta pod szyję. Szyję owijano pstrą chustką jedwabną l u b cienką
wełnianą, a końce jej wypuszczano n a kamizelkę. Przelotnie t y l k o i t o wśród ludno
ści niemieckiej zaznaczył się wpływ u n i f o r m u wojskowego z czasów frydrycjańskich:
szczelnie przylegające spodnie, jasne, krótkie, z tyłu fałdziste kabaty z wysokimi koł
nierzami l u b płaszcze z obłogami u kieszeni i obszyte guzikami, n a łydkach sztylpy
sukienne, zapinane n a guziki i trójkątne kapelusze zw. dreimastry. Naówczas weszło
też w modę podpinanie n a k a r k u włosów grzebieniem.
Kobiety zaś nosiły tołubki (katanki) z rękawami bufiastymi, spódnice długie do
kostek, zdobne u dołu naszytą krepiną falistą, n a spódnicach zapaski kwieciste,
a u pasa sakiewki n a pieniądze.
Ryc. 6. Katanki dolno-śląskie (wg
Hottenrotha) noszone w w. XVI,
XVII, X V I I I i XIX.
S
a
6
a
7
8
Ryc. 7. Kroje poszczególnych części męskiego stroju dolno-śląskiego: 1) żupan frakowy, a-a —
rękawy, b — tył, c-c — boki wraz z klinami, d-d — przody, e — kołnierz. 2) Kamizelka męska
ze stojącym kołnierzem; posiada klapy zachodzące wzajemnie na siebie. Zapina się na jeden
z dwu rzędów zbieżnie biegnących guzików. 3) Żupan frakowy z przodu, zapinany na haftkę lub
na ostatni guzik na wysokości pasa, pozostałe guziki mają charakter czysto dekoracyjny. 4)
Krój kamizelki męskiej z kołnierzem leżącym, a — płaty przednie, b — plecy, c — kołnierz. 5)
Żupan frakowy z tyłu; widoczne wszycie dwu klinów między płaty boczne i tył. Rękawy zakoń
czone wywiniętym mankietem. 6) Spodnie. 7) Krój spodni, a — nogawice, b — pasek do ściąga
cza. 8) Spodnie z tyłu. Rys. Zdzisław Szewczyk.
9
Codzienny strój kobiecy z pocz. w. X V I I I od
znaczał się wielką prostotą. Koszulę z krótkimi
rękawami szyto z płótna lnianego. Zamiast gor
setu, który noszono w miastach, używano su
kiennego lejbika, którego jedyną ozdobą były
zmarszczki w pasie. Spódnica miała przód
z płótna workowego, gdyż część t a była zakryta
zapaską lnianą l u b perkalową, drukowaną zwy
kle w groszki. Spódnice takie noszono szczegól
nie w okolicy Zielonej Góry. W stroju t y m prze
ważają materiały lniane. Jeszcze bowiem w pocz.
w. X I X rozpowszechniona była uprawa l n u
i przędzalnictwo ludowe u stoków Karkonoszy,
w okolicach Kamiennej Góry i Dzierżoniowa.
3. ZASIĘG
Badacze stroju dolno-śląskiego zgodnie wypo
wiadają pogląd, że strój t e n jeszcze w w. X I X
istniał n a całym Śląsku, a wszędzie, gdzie wystę
pował, „był w istocie t a k i s a m " i że wobec tego,
pomimo drobnych różnic lokalnych, należy go
traktować jako jeden t y p .
Ryc. 8. Dolno-ślązak w świątecznym żupanie frakowym w w. X I X (według
akwareli Tilkego).
Niemniej na podstawie materiałów ikonogra
ficznych i okazów, znajdujących się w muzeach
regionalnych województwa wrocławskiego, wolno
n a m twierdzić, że w I poł. w. X I X istniały na
Dolnym Śląsku trzy typy stroju ludowego: jeden
obejmował najbliższe okolice Wrocławia i stąd
zwał się wrocławskim, d r u g i okolice Głogowa od
Szprotawy po Góry, a trzeci południową część
Śląska z wyłączeniem Ziemi Kłodzkiej. Ten trzeci
t y p stroju, będący przedmiotem pracy niniejszej,
zaczął ginąć już w I poł. w. X I X , a szczególnie
w nizinnej części Śląska Dolnego i to naprzód
strój męski. Ze stroju kobiecego najwcześniej gi
nąć zaczęły t u h a f t y ręczne n a chustkach i za
paskach, a najdłużej opierały się modzie miej
skiej czepki i katanki. W I I poł. w. X I X zwarty
zasięg posiadał t e n strój jedynie w południowej,
wyżynnej części Śląska Dolnego, n a szlaku roz
ciągającym się wzdłuż Gór Olbrzymich. Obszar
ten zwężał się od zachodu skutkiem ekspansji
stroju łużyckiego n a powiat lubański, z południa
Ryc. 9. Stroje ludowe w Jedlinie koło Wałbrzycha (wg
litografii A. Kretschmera z r. 1864 — 1870). 1) Kobieta
w tołubku trawiasto zielonym, spódnicy granatowej.
2) Chłop w czarnym cylindrze i kapocie jasno granato
wej. 3) Chłop w czarnym kapeluszu, modrym brucliku
i czarnych spodniach.
10
skutkiem oddziaływania stroju czeskiego od
strony Ziemi Kłodzkiej, a od wschodu skutkiem
rozszerzania
się stroju górnośląskiego na
wschodnie powiaty Dolnego śląska. Do lat
1860 — 1870 dotrwał w całej okazałości regio
nalny strój n a obszarze, zakreślonym przez
miejscowości: Jakuszyce, K a r p n i k i , Karpacz,
Kamienna Góra, Jedlina i Nowa Ruda, po Ząb
kowice, świdnicę, Jawor, a wreszcie sięgnął po
Bolesławiec i Lwówek, ale najdłużej zachował
się w Szklarskiej Porębie w powiecie jeleniogór
skim. Stąd też wyszło hasło odrodzenia stroju
dolno-śląskiego.
Przyczyny
zanikania
Trzy były przyczyny zaniku stroju regio
nalnego na Dolnym śląsku. Postępująca po
wszechna urbanizacja życia pod wpływem roz
woju przemysłu:, a w ślad za t y m przejmowa
nie kosmopolitycznych mód mieszczańskich,
następnie wzrost kapitalizmu nowoczesnego,
który uznawał tezauryzację kapitałów w stro Ryc. 10. Strój dolno-śląski z w. X I X (Ma
nekin naturalistyczny w Muzeum w Jele
jach (w czepkach) — za jednoznaczną z za
niej Górze).
mrażaniem kapitałów, a wreszcie trzecią przy
czyną, powstałą n a tle dwóch poprzednich, jest
zanik pewnych zawodów, j a k np. czepkarek i hafciarek n a batyście, których ilość
przerzedzała się skutkiem braku zamówień.
Z t y c h trzech czynników najsilniejszym był prąd kosmopolityzmu, wyrosły z pod
łoża kapitalizmu, który j a k walec stalowy przetoczył się przez wszystkie k u l t u r y na
rodowe. Rozkładowe siły kapitalizmu o znamionach powszechności zaznaczyły się naj
silniej w bezpośrednim styku kapitalistycznych f o r m produkcji z indywidualną pro
dukcją tradycyjną o cechach narodowych. Nic więc dziwnego, że nagły zanik stroju
regionalnego dolno-śląskiego przypada właśnie n a okres rozwoju kapitalizmu n a
Dolnym Śląsku.
Tak działo się wszędzie, gdziekolwiek burżuazja podporządkowała wieś nakazom
miasta. Na śląsku jednak prąd ten zaznaczył się najraptowniej. Nigdzie t a k szybko,
j a k t u t a j , nie ginęła tradycyjna k u l t u r a , a z nią i strój ludowy, który cofając się
przed zalewem kosmopolitycznej mody, chronił się w podgórskie obszary.
Ryc. 11. Zapinka metalowa u butów.
Ryc. 12. Krój butów.
11
4. OPIS OGÓLNY
STROJU
MĘSKIEGO
W stroju męskim, dominuje granat lub
błękit. T a k i m bowiem jest długi, sięgający
omal do kostek żupan i taką barwę noszą
spodnie wpuszczone do czarnych cholew.
Żupan t e n nadaje mężczyźnie znamię po
wagi. Dlatego przysługuje osobom star
szym. Z uroczystym charakterem żupana
harmonizuje wysoki, czarny cylinder, który
dawniej miał kształt walca wklęsłego.
. Nie brak w t y m stroju poważnym —
także akcentów żywej barwy. Rozmieszczo
ne są one w t e n sposób, że stanowią prze
ciwwagę g r a n a t u i czerni. Cylinder n p . opa
sany jest barwistą wstążką z naszytymi
czarnymi centkami. Od miękkiego dużego
kołnierza białej koszuli odbija b u j n y węzeł
jedwabnej, zielonkawej chustki, i n n a znów
chustka, zwykle czerwonego l u b różowego
koloru zwisa z bocznej kieszeni żupana.
Ryc. 13. Kamizelka dolno-śląska (okaz
Właściwą jednak ozdobą tego stroju jest
w Państw. Muzeum Etnograf, w Krakowie).
adamaszkowa kamizelka w kolorze złota
wego brązu ze złotymi k w i a t k a m i , ceglasto srebrnego l u b zielonkawo srebrnego ko
loru, ozdobiona bakfonowymi guzami oraz srebrnymi t a l a r a m i , użytymi jako wisiory
u łańcuszka zegarka. Kamizelka t a bywa zawsze odsłonięta, gdyż należało do mody
noszenie żupana zawsze rozpiętego z przodu.
Obok cylindra poważnym nakryciem głowy w stroju ludowym dolno-śląskim jest
wysoka czapka z popielatego baranka z denkiem modrym, a związywana trzema ko
k a r d k a m i z niebieskiej wstążki. W środkowej Polsce zwała się ona rozłupą l u b wścieklicą. Czapy takie noszono do żupana l u b kożucha.
D a w n y m nakryciem głowy była też czapka rogatywka z granatowego sukna, ob
szyta od dołu czarnym, psim futerkiem, dającym się spuszczać n a k a r k i uszy,
a z przodu w kształt daszka. Czapka t a k a nie nadawała się do żupana, lecz do błękit
nego kusego kabatka, posiadającego z tyłu dwie grupy złożonych po trzy fałdków.
Kolor tego kabatka harmonizował z żółcienia
jeleniaków t j . spodni z jeleniej skóry, wpu
szczonych w czarne wysokie b u t y z cholewami.
Odmienny zarys formy dawała czapka ro
gatywka i kabatek oraz krótkie do kolan spod
nie, białe pończochy i b u t y płytkie, zapinane
z przodu n a klamrę. Ten t y p stroju, charakte
rystyczny dla w. X V I I I , nie został reaktywo
wany w w. X X , w okresie n a w r o t u do swoj
szczyzny regionalnej.
5. OPIS SZCZEGÓŁOWY
STROJU MĘSKIEGO
Ostatnia faza rozwoju stroju dolno-śląskiego przypada n a wiek X I X . Na podstawie
literatury opisowej, luźnych okazów znajdu12
Ryc. 14. Dolno-śląska czapka rogatywka.
jących się w muzeach regionalnych n a Dolnym śląsku, fotografii, rycin, a szczegól
nie litografii kolorowych, wykonanych przez A. Kretschmera, można dokonać szczegółowszego opisu tego stroju.
Strój
codzienny
Strój męski nie jest t a k typowy dla Dolnego Śląska, j a k np. strój kobiecy, który
zachował wiele pierwiastków bardzo dawnych. Niemniej stwierdzić należy, że utrzy
mało się w n i m wiele cech właściwych Górnemu śląskowi i Czechom, a wyraźnie od
różniających go od stroju typowo niemieckiego.
K o s z u l e męskie, lniane, były dwojakiego rodzaju: jedne związywane były nie
pod brodą, lecz n a k a r k u , drugie zapinane były z przodu i posiadały kołnierz wysoki
wywijany n a zewnątrz. Koszula, którą szyła panna młoda dla kawalera, posiadała
oszewki z b a r w n y m okładem.
S p o d n i e były skórzane, barwy żółtej l u b wełniane. Były krótkie do kolan l u b
długie, wiązane u kostek. Jeśli spodnie sięgały do kolan, wtedy n a nogi wdziewano
białe pończochy i b u t y płytkie. Była t o pozostałość mody rokoka. Jeśli spodnie były
długie — t o wpuszczano je w buty z cholewami.
B u t y — w górzystej części śląska Dolnego wybitną przewagę w w. X I X n a d b u
t a m i płytkimi t y p u średniowiecznego miały b u t y z cholewami. Nadawały one figurze
mężczyzn specjalny charakter. Kształt butów płytkich podaje ryc. 10 a krój ryc. 12.
Cechą i c h znamienną jest zapinanie przyszw n a żelazną klamrę, której kształt wedle
okazu znajdującego się w Muzeum w Jeleniej Górze podaje ryc. 11.
P o ń c z o c h y . Pończochy były białe, wełniane. Prawa po stronie prawej, a lewa
po lewej posiadały zygzak haftowany nicią żółtą, zieloną l u b błękitną.
K a m i z e l k a z manchestru modrego,
ale częściej z połyskliwego adamaszku wzo
rzystego l u b kwiecistego usianego kwiat
kami. Jeśli kamizelka była z sukna „angiel
skiego", to kolorem dostosowywała się do
barwy kabatka. Była dwurzędowa z dwiema
kieszonkami po bokach, a zapinała się n a
stożkowate, śrubowate skręcone guzy bakfonowe l u b mosiężne płaskie guziki.
C h u s t k a . Wokół szyi okręcano sza
l i k t j . chusteczkę perkalową l u b wełnianą
(na święta jedwabną) i związywano ją
w węzeł pod brodą.
K a b a t e k . W porze chłodnej n a ka
mizelkę wdziewano kabatek, sięgający do
pasa, z sukna granatowego, z kołnierzem
leżącym (klapy), nieco wcięty w pasie
z dwiema małymi połami z tyłu, zapinany
na guziki metalowe, błyszczące albo owite
nićmi i obciągnięte suknem.
C h u s t e c z k a . Z kieszeni zwisała ko
lorowa chusteczka.
N a k r y c i e g ł o w y . Bardzo starym
nakryciem głowy jest granatowa roga
tywka, obszyta z tyłów i z boków czarnym
futerkiem z psiej skóry. Czapki tego ro-
Ry . 15. Strój zimowy
C
ze Szklarskiej Poręby.
13
Ryc. 16. Stroje kobiece w Karpiukach, pow. Jelenia Góra. 1) Kobieta z lewej ma czepek broka
towy z kwiatami złotymi na tle ugrowym, na plecach chustkę sepiową w żółte kwiaty, gorset
liliowy, spódnicę czerwono-cynobrową i zapaskę popielatą. 2) Kobieta w środku ma zielony cze
pek z koronkami, na szyi chustkę czerwoną, katankę modrą, spódnicę cynobrową i zapaskę kre
mową w kwiaty. 3) Kobieta po prawej ma skrzyżowaną chustkę w pasy czerwone, zielone, żółte
i liliowe (wedle litografii A. Kretschmera).
dzaju noszą chłopi na miniaturze Kodeksu Wrocławskiego z r. 1451 z legendami o Św.
Jadwidze Śląskiej (ryc. 3). W zasadzie czapki te niewiele różniły się od rogatywek
noszonych przez polską szlachtę zagrodową jeszcze w okresie Sejmu Czteroletniego.
Tego rodzaju rogatywkę dolno-śląską posiada Muzeum w Jeleniej Górze. Egzemplarz
ten (ryc. 14) jest repliką z r. 1892 starego oryginału ze zbiorów lokalnych. Kapelusze
dolnośląskie z czarnego filcu były dwojakiego kształtu: płaskie albo wysokie. Płaskie
miały główkę cofniętą k u tyłowi. Kreza ich wyginała się z boków łódkowato, a z przodu
i z tyłu opadała k u dołowi.
Strój
świąteczny
Ż u p a n. Na święta i uroczystości noszono zamiast krótkiego kabatka długą, nie
m a l do stóp sięgającą kapotę z sukna czarnego lub granatowego, rzadziej brązowego,
zawsze z guzikami tego samego, co i sukno koloru.
U Niemców zwała się t a kapota „Gottestischrock". Krój jej uwydatniony (na ryc.
8 ) , świadczy, że mamy t u do czynienia z żupanem frakowym t j . żupanem skrojonym
w pasie i plecach, j a k frak.
Poza t y m do męskiego stroju świątecznego mogą wchodzić wszystkie powyżej wy
mienione części stroju, jeżeli są nowe i z wyborowych materiałów uszyte. Najwłaściw
szym kolorem męskiego stroju świątecznego jest n a D o l n y m Śląsku kolor czarny.
C y l i n d e r czarny, był świątecznym nakryciem głowy. Dawniej wybitnie rozsze
rzający się u góry, a w w. X X walcowaty, wysoki na 30 cm. Cylindry takie przepa
sane były szeroką, barwistą wstążką z naszytymi czarnymi centkami.
Charakterystyczną ozdobą stroju męskiego na Dolnym śląsku były laski z metalo
w y m i gałkami oraz duże zegarki kieszonkowe z rozpiętymi n a środku brzucha srebr
n y m i wisiorkami z talarów.
14
Strój
zimowy
Z pocz. w. X I X noszono n a głowie wysokie czapki
podobne do polskich „wścieklic", obszyte wokół popie
l a t y m futerkiem, a górą suknem granatowym. Czapki te
występujące w części zachodniej śląska Dolnego jeszcze
w poł. w. X I X , są wyrazem wpływów sąsiednich Łużyc.
W zimie noszono też zielone k u r t k i obszyte futrem,
albo wdziewano serdak barani pod granatowy lub
czarny żupan.
Najlepiej jednak chronił przed zimnem suty, biały
kożuch z dużym, czarnym kołnierzem baranim (ryc. 15).
6. OPIS OGÓLNY STROJU
KOBIECEGO
Kobiecy strój dolno-śląski jest, obok stroju z ziemi
pyrzyckiej, najefektowniejszym strojem regionalnym n a
Ziemiach Odzyskanych. Wielka jego różnorodność spro
wadza się w zasadzie do wielości odmian czepków, które
Ryc. 17. Strój codzienny góralki
ze Szklarskiej Poręby (Wedle
rzeźby na świeczniku).
różnią się między sobą zarówno krojem, j a k
i barwą oraz bogatym przystrój em: szy
chem, wstążkami, koronkami i t p . Jak
w Ziemi Krakowskiej rozpoznawały się ko
biety wedle różnorodnego sposobu wiąza
nia chustki czepcowej, właściwego dla po
szczególnych parafii, a nawet wsi — t a k n a
Śląsku Dolnym pochodzenie kobiet można
było odczytać z rodzaju czepka i sposobu
jego ozdabiania.
Poza t y m na t y p stroju dolno-śląskiego
składa się koszula z krótkimi bufiastymi
rękawami, trójkątna chustka jedwabna
kwiecista, której jeden róg zarzucano na
plecy, a dwa pozostałe krzyżowano n a pier
siach, wsuwając je pod opaskę fartuszka.
Najpopularniejszym kolorem spódnicy był
koralowy. Dołem obszywano ją dla ozdoby
szeroką n a 15 cm wełnianą wstęgą w kolo
rze jasnego cynobru zielonego, a z tyłu
układano ją w płaskie fałdy. Spódnice te
okrywała z przodu zapaska bawełniana
Ryc. 18. Stroje kobiet z Jedliny koło Wałbrzy
zwykle w prążki żółte. Zupełnie i n n y t y p
cha w poł. w. XIX. Wg A. Kretschmera.
15
nadawała kobiecie biała, haftowana przyodziewa,
n a którą składała się przede wszystkim batystowa
chustka trójkątna, zarzucona n a gorset z modrego
aksamitu oraz równie bogato wyszywana zapaska.
Wiele odmian posiadała również krótka katan
ka, bardzo charakterystyczna dla Dolnego śląska.
Szyta była z m a t e r i i wełnianych l u b atłasu w ko
lorze liliowym, brązowym, zielonym l u b czarnym.
Duży kołnierz przykrywający całe ramiona zdobny
naszywaną krepiną kolorową i rękawy suto b u
fiaste u ramion, a wąskie od łokci do dłoni — na
dawały tej odzieży cechę dawności. K a t a n k i no
szone były przeważnie przez mężatki — podobnie
zresztą j a k w Wielkopolsce l u b n a Górnym Śląsku.
Do katanek noszono wełniane spódnice oraz jed
wabne zapaski zwykle ciemnego koloru.
Do wszystkich powyżej zarysowanych typów
odzieży niewieściej nadają się płytkie buciki n a
niskich obcasach tzw. czółenka.
7. OPIS SZCZEGÓŁOWY STROJU KOBIECEGO
Strój
codzienny
Codzienny strój góralki ze Szklarskiej Poręby
wedle rzeźby sprzed 50 l a t (ryc. 17) składa się
z żółtej chustki perkalowej związywanej pod brodą,
koszuli płóciennej, obszernej spódnicy, zapaski,
Ryc. 19. Dolno-ślązaczka ze Szklarskiej gorsetu z długimi ramiączkami, prostokątnie na
Poręby.
piersiach wyciętego, białych pończoch i butów
płytkich.
Strój ten, pochodzący z czasów upadku stroju ludowego n a D o l n y m śląsku, nie m a
w sobie właściwych znamion regionalnych. Dlatego, chcąc przedstawić kobiecy strój
dolno-śląski z okresu rozkwitu, trzeba n a m sięgnąć do okazów conajmniej l a t 1860tych.
C z e p e k d o s t r o j u c o d z i e n n e g o . Czepki noszone na codzień wykonane
były z białego płócienka albo pstro wzorzystego perkalu, rzadziej jedwabiu. Główka
szczelnie przylegająca. Nosiły je n a codzień dziewczęta i gosposie. T e n t y p czepków
zwany „kamodą", rozpowszechniony n a całym śląsku D o l n y m , był najcharakterysty
czniej szy dla okolic Jawora i Strzegomia.
Uczesanie pod tego rodzaju czepek polegało n a opasaniu głowy warkoczami w wie
niec l u b też n a upięciu i c h n a karczku w pukiel.
K o s z u l a lniana miała rękawy bufiaste, krótkie, sięgające zaledwie do połowy
ramienia. Na piersiach była głęboko wycięta.
S p ó d n i c e szyto z materiałów kwiecistych, pasiastych l u b jednobarwnych (gład
k i c h ) . Jednobarwne szyte były z czerwonej kuczbaji, a więc m a t e r i i wełnianej, obramione dołem szeroką jasno-zieloną bortą wełnianą. Były z tyłu fałdziste (w 15 — 20
płaskich fałdów) i sięgały do połowy łydek. Obficie fałdowane były też spódnice półjedwabne l u b perkalowe, oraz wełniane spódnice granatowe. Sięgały one prawie do sa
m y c h stóp. Czerwone (zdobne u dołu szeroką wstęgą zieloną) występowały w pow. je
leniogórskim, a fałdziste, ciemne w okolicach Wałbrzycha. Do ciemnych spódnic nada
wała się zapaska czarno-oliwkowego l u b stalowego koloru, obszyta z dołu i z boków
16
bortą z zakładek tej samej materii. Spódnicy
zielonej przystała biała zapaska katunowa l u b
półjedwabna.
Z a p a s k i do stroju codziennego szyto
z perkalu i płócienka lnianego barwionego.
Opasywały one z przodu prawie całą spódnicę.
Zapaski te zdobiono z pocz. w. X X w Szklar
skiej Porębie szlakami h a f t u , który nadawał
strojowi kobiecemu regionalne piętno (ryc.
43, 44 i 45).
C h u s t k a . Perkalowa chustka trójkątna,
którą zarzucano n a plecy i ramiona, była krzy
żowana n a piersiach, a końce jej wpuszczano
pod opaskę fartucha.
G o r s e t y . Gorset nie jest charakterysty
czny dla stroju dolnośląskiego. Wprawdzie
z pocz. w. X I X pod wpływem mody miejskiej
noszono usztywnione gorsety aksamitne czar
ne lub szafirowe, a do n i c h koszule z rękawami
krótkimi, bufiastymi, jednak już koło r. 1830
w miejsce gorsetów weszły bluzki czarne l u b
czerwone z obkładem borty, a zapinane n a
h a f t k i . Utrzymał się tylko błękitny gorset su
kienny, stanowiący silny kontrast do krótkich
białych rękawów koszuli zakończonych okrą
głymi bufami.
Ryc. 20. Stroje kobiece w Jedlinie koło Wał
brzycha (według litografii A. Kretschmera).
1) Kobieta w środku ma czepek z główką
zieloną, chustkę wokół szyi czerwoną, to
łubek fioletowy z naszyciami krepiny zie
lonej, spódnicę granatową i zapaskę oliw
kowo czarną. 2) Dziewczyna z boku ma
skrzyżowaną na piersiach chustkę czer
woną w żółte kwiaty, gorset modry, spód
nicę czerwoną i zapaskę w pasy kremowe
i brązowe.
T o ł u b e k czyli k a t a n k a dolno-śląska
sięga swym krojem mody renesansu — po
siada więc kilkowiekową tradycję w Polsce.
Spokrewnią się to odzienie z tołubkiem wielko
polskim i górno-śląskim, a chociaż zindywidu
alizowane w szczegółach, posiada n a ogół t y p
jeden. Wszędzie wycięcie n a szyję jest bardzo szerokie, gdyż spod tołubka wokół szyi
m a wyglądać czerwona l u b różowa chusteczka nałożona n a szyję j a k szalik. W r a
mach jednego t y p u krojów dadzą się zauważyć dwie odmiany: jeden z okolic Wał
brzycha (Jedlina), d r u g i z K a r p n i k z pow. jeleniogórskiego. Tołubek z Jedliny ma
kołnierz duży, sięgający do ramion, wycięty wokół w duże zęby, ozdobiony naszyciem
zielonej krepiny, wijącej się w meander. Takie same dwie tasiemki zielone zdobią to
łubek u przedniego rozkroju. Rękawy są t u
od ramienia do łokcia niepomiernie bujne,
a od łokcia do przegubu dłoni obcisłe.
W pasie spięty jest paskiem z tej samej
materii, szerokim n a dwa palce. Dołem
spod paska wokół wystaje rąbek tołubka
również n a tę samą szerokość. Tołubek zaś
od K a r p n i k m a kołnierz duży, wycięty
w równe koło, rozłożysty, sięgający poza
barki. Rękawy m a równo obcisłe od b a r k u
do przegubu dłoni. Paska nie posiada.
Dolny
jego rąbek wciśnięty jest pod opaskę
Ryc. 21. Krój katanki (A — tył i przód oraz
spódnicy w pasie.
pasek, B — kołnierz, C — rękaw).
17
Tołubki szyto z atłasu czarnego, grana
towego, niebieskiego, zielonego i sepiowego.
Bywały też k a t a n k i z perkaliku kawowego
w kwiaty z kołnierzem wyciętym w ząbki
i ozdobionym wokół podwójną falbanką.
P o ń c z o c h y były modre i białe —
bez ozdób.
B u c i k i z czarnej skóry płytkie, łódkowato wycięte.
Strój
świąteczny
Czepki
świąteczne
wykonane
były z ukwieconego adamaszku l u b aksa
m i t u zdobionego haftem wielobarwnym,
lamą, drucikiem srebrnym i złotym, naszyw a n y m i blaszkami metalowymi, k o r o n k a m i
złotymi (forbotkami), wstążkami szerokimi
na 9 — 1 0 cm i k w i a t a m i sztucznymi. Za
leżnie od materiału użytego do ozdób zwały
się złotymi l u b srebrnymi. U przedniego
. „„ rąbka obszyte były koronkami, które albo
Ryc. 22. Czepek dwudzielny z ogromną krezą
^
•>
'
tiulową, noszony nad rzeką Bóbr, w Górach zwisały albo rozpięte były n a stolarzu d r u Olbrzymich oraz ziemi Kłodzkiej. Wg obrazu cianym.
olejnego P. Nitscha z r. 1911.
Różnica między czepkami n a codzień,
a czepkami n a święto polegała przede
wszystkim n a materiale. Czepki n a codzień wykonane były z perkalu i taniej koron
k i — czepki n a święto z adamaszku l u b aksamitu i posiadały lepsze g a t u n k i koronek,
wstęgi jedwabne, ozdoby z h a f t u płaskiego, przekłuwanego i t p .
C z e p k i o b r z ę d o w e . Do pogrzebów oraz podczas postu używano czepków
czarnych t j . wykonanych z czarnego aksamitu haftowanego nicią srebrną l u b białą,
a nadto ozdobionego czarnymi paciorkami. Wachlarzowaty otok czepka w stroju ża
łobnym z K a r p n i k w pow. jeleniogórskim jest czarny. Również wstęgi są z krepy czar
nej. Czepki takie noszono także na znak pokory l u b pobożności podczas niektórych
uroczystości organizowanych przez Kościół. Gdy okres żałoby miał się k u końcowi,
noszono czepki błękitne, ozdobione złotą lub srebrną krepiną lub haftem, a t y l k o czar
n y m i k o r o n k a m i i wstążkami.
B i ż u t e r i a . Obok kolczyków w uszach noszono n a szyi uwiązany n a czarnym
sznurze dukat (złoty), a w jego braku srebrne monety, także paciorki z bursztynu,
granatów l u b szkła. D u k a t nie zwisał n a piersi, lecz przypadał n a środek mostka. Pa
ciorki wiązane były n a k a r k u kolorową wstążką opadającą n a plecy.
K o s z u l a lniana, haftowana u zapięcia z przodu, obszyta była u rękawów krót
k i c h koronkami.
S p ó d n i c e wdziewano trzy (były to czasy tezauryzacji kapitału), albo też w ślad
za odpryskami mody rokoka przywiązywano u bioder poduszkę, która rozdymała spód
nicę wszerz. Używano też spódnicy wełnianej czerwonej z zielonym szlakiem u dołu.
Z a p a s k a szyta była z jedwabnych lub półjedwabnych materiałów wyrabianych
w Kostrzy koło Jeleniej Góry.
Dziewczęta uważały zielony kolor spódnicy za codzienny, a granatowy za świą
teczny.
J
18
J
Zapaska biała, batystowa, haftowana była ście
giem płaskim, dziurkowana i ząbkowana, albo też
szyta była z m a t e r i i półjedwabnej lub lnianej
wzorzystej w deseń niezbyt jaskrawy i nie rzuca
jący się w oczy, a dołem zdobiona w fałdzistą
okładkę.
Piękny efekt dawała też zapaska liliowa w białe
k w i a t k i , posiadająca w odległości 25 cm od dołu
falbankę.
C h u s t k a . Do świątecznego stroju należała
też w takiż sposób zdobiona chustka biała, trój
kątna, zarzucana n a plecy i ramiona j a k rańtuch
i krzyżowana n a piersiach. Ten sposób noszenia
właściwy jest także ludności polskiej n a Górnym
Śląsku. Koło Głogowa, w miejsce ręcznie haftowa
nych, noszone były chustki jedwabne z ornamen
tem drukowanym, zaś koło Gór chustki ciemnopasiaste. Osoby starsze nosiły też chustki czarne
zszywane (ryc. 24) z dwóch trójkątnych płatów.
Obszyte były one cienkimi k o r o n k a m i k u p n y m i
i posiadały rozpiętość około 3 metrów.
Na wyróżnienie zasługuje w dawnym stroju dolno-śląskim zaginiona w połowie w. X I X , ale ongiś
rozpowszechniona n a Łużycach oraz całym ślą
sku, płachta biała, noszona jako strój żałobny.
W płachty takie odziane są kobiety n a epitafium
na kościele św. Małgorzaty we Wrocławiu z r. 1547.
Chusty takie, zwane u górali polskich łoktuszą,
trwają w stroju wrocławskim jeszcze z końcem
w. X V I I I . W późniejszych czasach występowały Ryc. 23. Strój kobiecy w Karpiukach
na Śląsku Opolskim i Górnym, w Ziemi Kłodzkiej,
P - Jelenia Góra (według Tilkego).
n a Śląsku Cieszyńskim, w Czadeckim, i n a Mora
wach. Znane są także z Wielkopolski, z Pomorza Wschodniego i Mazur, gdzie uży
wane były jako strój żałobny.
w
ow
W poważniejszych okolicznościach używano stroju w barwach ciemnych. Kolory
takie przystały również osobom starszym, jasne zaś, żywe — osobom młodszym. Barwy
stroju w dużo większym stopniu, niż krój, odróżniały strój panien od stroju mężatek,
strój weselny od żałobnego oraz wielkopostnego.
B u c i k i miały kształt czółenek. Wykonane były ze skóry lub aksamitu, czasami
zdobne w rozetki.
C h u s t e c z k a . Do elegancji należało w święto trzymać w ręce chusteczkę do
nosa, wydającą zapach liści muszkatułowych, merumferum i t p .
Strój
Ryc. 24. Krój chustki.
zimowy
W zimie noszono c z e p k i z futrzaną
obsadką albo grubo watowane i pikowane,
a nadto zaopatrzone w fałdzistą krezę
(okaz w muzeum w Karpaczu).
Krótki tołubek przeobrażał się w wydłużony k a b a t e k, który sięgał do połowy
19
11
12
13
Ryc. 25. Typy kroju czepków dolno-śląskich. 1) Czepek kulisty, charakterystyczny dla epoki biedermajeru, występował przeważnie na nizinnych obszarach śląska. Kroje 2, 3, 4, 5, 6, 7 i 8 od
noszą się do typu czepków dwudzielnych, czyli składających się z dwóch części, przy czym
egzemplarz 2 przedstawiający dwa równej wielkości płaty trójkątne, wyraźnie różni się od
egzemplarzy 3 — 8, składających się z denka przypadającego na tył głowy, oraz nałęcza czyli
otoku opasującego denko. Od modyfikacji kształtu denka i nałęcza zależy krój i kształt czepka.
Typ czepka dwudzielnego dominuje na Dolnym śląsku. Występuje bowiem zarówno na pogórzu,
jak i na obszarach nizinnych. Egzemplarze 9, 10 i 11 przedstawiają typ czepków trójdzielnych t j .
składających się z trzech płatów — dwóch trójkątnych nausznic i środkowego prostokątnego
płata z trójkątnym „ząbkiem" przypadającym na czoło. Występowały one na obszarze pogórza
i jego peryferiach w pow. Jawor, Bolesławiec i Lwówek. Egzemplarze 12 i 13 przedstawiają typ
kroju czepków czterodzielnych, spośród których 12 jest właściwie czepkiem trójdzielnym, na
który nałożona bywa z wierzchu szeroka opaska.
20
Tablica I
STRÓJ DOLNOŚLĄSKI ZE SZKLARSKIEJ PORĘBY
Malował: Jerzy
Karolak
ud, a od pasa był fałdowany. Wolno przypuszczać, że główną szatą zimową kobiet
dolno-śląskich była podobnie j a k naogół w całej środkowej Europie tzw. s u k i e n k a ,
noszona zarówno n a Łużycach, w Wielkopolsce, j a k w ogóle w całej Polsce w pocz. w.
X I X . Szyta była j a k świtka, podbita i bramowana kożuszkiem, z wykładanym kołnie
rzem barankowym popielatym, a zaopatrzona dla ozdoby n a piersiach w 4 pary po
trzeb z chwastami.
Świtkę taką nosi mężczyzna n a obrazie z poł. w. X I X znajdującym się w muzeum
w Karpaczu.
Krój
czepków
Śląsk Dolny nazywano krainą czepków. Ogromna rozmaitość tej najefektowniej
szej części odzieży niewieściej wyraża się jednak w zdobnictwie i gatunkach materia
łów użytych do przystroju czepków, nie zaś kroju, który da się wyrazić w czterech
typach. Pod względem k r o j u dzielą się one n a :
1) kuliste, wygniatane w formach (ryc. 25, 1), wykonane były z jednego kawałka
brokatu l u b aksamitu n a podkładzie z płótna l u b miękkiej papy. Zdobione były lamą,
wokół twarzy koronką marszczoną, a z tyłu wstążkami, usztywnionymi podszewką pa
pierową. Czepki te pojawiły się dopiero około r. 1810, a noszone były początkowo przez
zamożne j a r z y n i a r k i z pobliskich okolic Wrocławia, ale w późniejszych dziesiątkach
lat stwierdzono je w Miłocicach, pow. Strzelin; w Ostroszowicach, pow. Dierżoniów;
w Wigancicach i Rudnicy, pow. Ząbkowice; w Jedlinie, pow. Wałbrzych; w Strzegomiu
i żelazowie, pow. świdnica; w Roztoce i Małuszowie, pow. Jawor; w Krotoszycach, pow.
Legnica; w Dalkowie, pow. Głogów.
21
Ryc. 28. Czepek dwudzielny z oko
lic Głogowa.
Ryc. 29. Czepek dwudzielny z pogra
nicza izersko-karkonoskiego.
2) Dwudzielne, składające się z dwóch płatów trójkątnych albo też denka przypa
dającego n a tył głowy oraz podłużnego różnokształtnego otoku (ryc. 27). Szyte były
z brokatu złotego lub srebrnego zdobnego lamą, forbotkami (koronkami z drucików)
i otokiem z koronki l u b ryszki. Niekiedy uzupełniane były bardzo szeroką wstęgą t i u
lową rozpiętą n a szkielecie drucianym, układaną wokół szyi w kształt sutej krezy
(ryc. 22). Dwudzielne czepki występowały zarówno n a północy w powiecie Kożuchów;
w Sieniawie, pow. Żary; w Brzostowie, pow. Głogów; w Witoszycach, pow. Góry; w Kędziu, pow. Milicz, jako też n a południu w Ziemi Kłodzkiej, w Międzylesiu, w Orłowcu,
Lądku i t p . Występują one n a całym obszarze stroju ludowego, właściwego pogórzu
Ryc. 30. Czepek dwudzielny z okolic Bolkowa.
22
Ryc. 31. Czepek kulisty z Jedliny k.
Wałbrzycha.
Dolnego Śląska. Poza t y m obszarem stwier
dzono je nadto: w Osieku, pow. Strzelin;
w Chrośnicy, pow. Złotoryja; w Chmielnie,
pow. Lwówek; w Kozłowie, pow. Bolesła
wiec; w Golance, pow. Legnica.
3) Trójdzielne składające się z płata je
dwabiu, b r o k a t u l u b adamaszku, nakrywa
jącego głowę od czoła aż do karczku oraz
dwu płatów nausznicowych. Zdobione były
haftem wypukłym, ściegiem płaskim i łań
cuszkowym, naszyciami z pajetek i barwistych płytsk metalowych, a nadto kokard
k a m i i koronkami. Występowały w powie
cie jeleniogórskim (Kopaniec, Sobieszów,
Szklarska Poręba, Wojanów, Chromiec), na
wschodzie sięgały po Wałbrzych, a n a pół
nocy obejmowały pow. Jawor, Bolesławiec
i Lwówek.
4) Czterodzielne, składające się zasadni
czo z dwóch różnych typów k r o j u (ryc. 25,
t y p 12 i 13) występowały w Bolkowie, Ja
worze i Szprotawie.
Podział czepków wedle
Ryc. 32. Dziewczyna w czepku trójdzielnym
ze Szklarskiej Poręby.
cech
zdobniczych
1) Czepek biały, haftowany, szczelnie opinający głowę posiadał n a czole wiązanie.
U boków j a k skrzydła sięgające r a m i o n — sztywne kokardy. W okolicach Zielonej
Góry nosiło się ten czepek pod czarną, trójkątną chustką z tafty.
23
2) Cały koronkowy l u b haftowany z wstaw
k a m i koronkowymi albo też cały z sztucznych
kwiatów lub wstążek wiązanych w kokardki —
występował w części północnej Dolnego śląska.
3) Naj charakterystyczniej szą cechą czepka
z Kamiennej Góry były dwie wąskie, białe
wstążki z materiału nadającego się do prania,
a więc lniane l u b perkalowe, przyczepione z bo
ków od strony uszu i opadające z przodu poniżej
pasa. Poza t y m biała wstęga przeciągana t u była
w skos n a wysokości głowy i upinana w dwa od
stające skrzydła, które opadały n a plecy.
4) W t y m samym powiecie, w Karpnikach,
cechą czepków jest wachlarz z t i u l u marszczo
nego, rozpięty n a drucikach, okalający twarz
wedle mody średniowiecznej. Kokardy jedwabne
upięte są n a karczku.
5) W Jedlinie otok z białej k o r o n k i nie roz
pina się u czepka w wachlarz l u b falującą krezę,
lecz od czoła opada w dół k u końcowi nosa, two
rząc n a d n i m charakterystyczny dzióbek rozchy
lający się w dwa półkola n a d oczyma. Nie posiada
on sztywnych kokard, a jest t y l k o z tyłu mar
szczony.
Zdobnictwo
stroju
Od r. 1855 rozwijał się w Karkonoszach prze
mysł koronkarski w oparciu o szkoły i dobrze
zorganizowaną centralę handlową — nie oddzia
ływał o n jednak n a dolno-śląski strój ludowy,
który naówczas zaczął już chylić się do upadku,
podporządkowując się modzie miejskiej. Zresztą
koronki niciane służące do obramiania czepków
tzw. w Polsce w w. X V I I I antualarze, nie były
Ryc. 34. Haft na końcu wstęgi czepcowej wykonywane ręcznie. Przywożono je n a Śląsk
z Jawora.
z Saksonii, gdzie w okresie baroku wytwarzano
je masowo w specjalnych fabrykach. Same zaś
czepki brokatowe i adamaszkowe obywały się bez h a f t u , a nawet czepki aksamitne,
z wyjątkiem czarnych, żałobnych, nie były ręcznie haftowane n a podobieństwo np.
czepków krakowskich, kaszubskich l u b warmińskich. Ograniczano się do naszywania
na n i c h dookoła srebrnych l u b złotych maszynowych koronek zwanych forbotkami.
Forboty, wytwarzane w wielu miastach środkowej Europy, a n a f i a s k u D o l n y m
w Dzierżoniowie, należały do zwykłego przystrój u dolnośląskiej odzieży niewieściej. Nietylko więc do szlachcianek mazowieckich, ale i do Dolno-ślązaczek z l u d u odnosiły się
słowa Koszutskiego w Lorychiuszu: „Teraz i ubogiego człowieka żony nie masz, która
by czepków nie nosiła z t r o j a k i m i forbotami albo t k a n i c a m i złotymi bramowanych,".
Właściwa twórczość zdobnicza wyraziła się w naszywaniu paletek l u b pajetek n a
jednobarwne tło atłasu czepka. Pajetki czyli złote l u b srebrne, a najczęściej barwione
cynowe, cienkie blaszki różnego kształtu, którymi szlachcianki i mieszczanki w. X V I I I
w Polsce zdobiły kapelusze, pantofelki, gorsety itp., weszły w modę również n a Dolnym
Śląsku. Miały one kształt palmetek, serc, gron winnych, liści, stokrotek, tulipanów,
24
Ryc. 35. Motyw wyszyty pajetkami na czepku
ze Szklarskiej Poręby, pow. Jelenia Góra.
Ryc. 36. Motyw wyszyty pajetkami na czepku
ze Szklarskiej Poręby, pow. Jelenia Góra.
gwiazdek i t p . Pajetkami wyszywano nie tylko denka t j . tylne części czepków ale i ko
kardy umieszczane n a k a r k u oraz zwisające w dół wstęgi. Układy zdobnicze z pajetek
uzupełnionych jeszcze szelążkami (cekinami), cechuje symetria w rozmieszczeniu ele
mentów zdobniczych. Zazwyczaj do schematu kompozycyjnego należy naszywanie ceki
nów w kształt garnka, z którego wyrasta łodyga z bocznymi rozgałęzieniami. Na końcu
łodygi naszywano dużą barwną pa jętkę kształtu palmetki, a n a końcach bocznych rozwidleń — inne elementy zdobnicze.
Druga technika służąca do ozdoby czepków — to h a f t wykonany ściegiem płaskim
podkładanym, łańcuszkowym, wodnym, supełkami, przekłuwaniem i wypręganiem
(mereżką). Haftem t y m zdobiło się czepki n a codzień, szyte z kwiecistego perkalu,
a obramione z przodu szerokim n a 12 c m naczelnikiem t j . przypadającą n a czoło
taśmą z cienkiego płócienka. Z tyłu zaś zdobione bywały lnianą wstążką szer. 11 cm,
marszczoną w 12 fałdków
tworzących n a oko szereg
kokard, a końce tej wstążki
opadały z karczku w dół n a
długość 30 — 40 cm. Otóż za
równo naczelniki j a k i końce
wstążek zdobione były haftem,
którego głównymi elementami
zdobniczymi są koła (różycz
k i , słoneczka) l u b l i s t k i wrze
cionowatego kształtu, wypeł
nione siatką wypręgu, a oto
czone dużymi dziurkami. Zwy
kle n a czoło czepka przypadał
układ z trzech l u b czterech
„róż" z majestatycznym jed
n y m listkiem po bokach tego
układu zdobniczego. Brzegi na- Ryc. 37. Haft u rąbka chustki białej ze Szklarskiej Poręby.
25
czelników i wstążek były obdziergane, a nadto wykończone
w półkoliste ząbki z klockowej
koronki, prócz tego n a końcach
wstążek dawano koronkę kloc
kową, składającą się z kwadra
tów w układzie szachownico
wym.
Ten sam t y p h a f t u , t y l
ko szlachetniejszego zarówno
w technice, j a k i zdobnictwie,
występuje n a batystowych za
paskach oraz n a takichże trój
kątnych chustkach do zarzu
cania n a plecy i krzyżowania
Ryc. 38. Haft u rąbka chustki białej z Bolkowa.
ich końców n a piersiach. Tyl
ny narożnik chustki oraz bo
czne rogi zapasek oraz rąbki boczne chustek i zapasek (ryc. 42) ozdabia bogata kom
pozycja motywów kwiatowych, wykonanych ściegiem płaskim podkładanym, łańcusz
kowym, siatkowym, wypręgiem, dziurkowaniem oraz supełkowaniem. Dbałość o symetryczność układu wyraża się t u t a j w czytelności kompozycji zdobniczej, która w istocie
składa się z luźnych motywów.
Te misterne hafty, zachwycające bogatą skalą operowania motywami jednoro
d n y m i w stylu, stanowią najwyższy w y k w i t zdobnictwa dolno-śląskiego, a zarazem
jedno z ogniw, które łączą h a f t y wielkopolskie, górno- • i dolno-śląskie w jedną rodzinę.
Odmiennym typem h a f t u są szerokie n a 4 — 1 2 c m szlaki, wyszywane nićmi bia
łymi. Haft ten zdobi bawełniane zapaski brązowe l u b błękitne, używane do stroju
codziennego. Na niektórych haftach, występuje, obok n i c i białych, także nić czerwona,
Ryc. 39. Narożnik zapaski batystowej ze
Szklarskiej Poręby.
26
Ryc. 40. Haft na rogu białej chustki
z Bolkowa (okaz w P. Muzeum Etnogra
ficznym w Krakowie).
gdy zapaska m a kolor błękitny,
albo niebieska, gdy zapaska m a
kolor brązowy. Głównym elemen
tem zdobniczym są t u podwójne
krzyżyki, a zatem 8-promienne
gwiazdki, układane w linie zygza
kowate l u b duże zęby.
Tego rodzaju zdobnictwo jest
ostatnią fazą h a f t u dolno-śląskiego, przypadającą n a okres odra
dzania się tego stroju w wieku
X X . Zastosowanie h a f t u krzyży
kowego, nie występującego da
wniej n a odzieży dolno-śląskiej,
wiąże się t u jednak ściśle z ma
teriałem, a mianowicie drobnogroszkowym perkalem, n a którym
białe k r o p k i są p u n k t a m i orientacyjnymi dla hafciarek.
R . 41. Narożnik chustki białej ze Szklarskiej Poręby
(okaz w Państw. Muzeum Etnograficznym w Krakowie).
yc
8. CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ
Powyższą monografię opracowano n a podstawie zabytków stroju dolno-śląskiego,
znajdujących się w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Krakowie, w Państw.
Muzeum w Jeleniej Górze, a nadto w muzeach — w Szklarskiej Porębie Średniej,
Karpaczu, Kamiennej Górze, Bożkowie, Jaworze i Bolkowie. Poza jednym typem znaj
dującego się w Jeleniej Górze stroju męskiego, reprodukowanego na ryc. 10, w żadnym
z muzeów dolno-śląskich nie m a kompletu lokalnego ubioru regionalnego. Trzeba było
te disiecta membra układać w całość n a podstawie studiów literatury etnograficznej
oraz litografii kolorowych wykonanych przez artystę malarza A. Kretschmera, który
w latach 1864 — 1870 z podziwu
godną zawziętością odtwarzał
w rysunkach i akwarelach swych
przeróżne typy ludowe. Niemiecka
literatura opisowa nie posiada
żadnej pracy poświęconej stro
j o w i dolno-śląskiemu. J . Klap
per
(Schlesische
Volkskunde,
Wrocław 1925), widzi n a Śląsku
w średniowieczu i okresie Odro
iii
.ST
dzenia jedynie strój miejski oraz
nikłe jego odbicie u ludu. W i l h .
Schremmer (Schlesische Volks
kunde, Opole 1928) traktuje
strój śląski jako jeden, stroju
dolno-śląskiego
nie
wydziela
w t y p odrębny, a historię tego
stroju opiera głównie n a ryci
nach w Breslaurischer Erzähler
szklarskiej Poręby (okaz
Z r. 1800 i 1801. To zaś pismo
Państw. Muzeum Etnograficznym w Krakowie).
R y c
4 2
H a f t
n a
b r z e g u
z a p a s k i
z e
w
27
Ryc. 43. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie.
podaje ryciny i krótkie opisy tylko strojów najbliższych okolic Wrocławia. Stroje te
noszone przez jarzyniarzy podmiejskich różnią się zdecydowanie od t y p u stroju dolno
śląskiego, panującego n a pogórzu — dlatego w pracy niniejszej zostały pominięte.
Niektórzy autorzy niemieccy, j a k np. W. Steller (Schlesische Volkstrachten, Wro
cław 1938) zacierają różnice etnograficzne między śląskiem Górnym a D o l n y m oraz
Łużycami Górnymi. Historyczne materiały do stroju zarówno górno- j a k i dolno-śląskiego zawiera monografia Guntera Grundmanna i Konrada Hanna: Schlesien (Deu
tsche Volkskunst T. V I I I , Weimar) oraz F. Hottenrotha: Deutsche Volkstrachten vom
16 Jahr, an, bis zur M i t t e des 19 J h r h .
Najdawniejszych
jednak materiałów historyczno-ikonograficznych
Ryc. 44. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie.
28
do stroju dol-
Ryc. 45. Haft u dołu zapaski do stroju codzien
nego w Szklarskiej Porębie.
Tablica
II
STRÓJ DOLNOŚLĄSKI Z JEDLINY
Malował: Jerzy
Karolak
no-śląskiego zaczerpnęliśmy z Kodeksu Ostrowskiego z r. 1353 oraz Kodeksu Wrocław
skiego z r. 1451 z m i n i a t u r a m i średniowiecznymi z życia społeczeństwa polskiego
i niemieckiego n a śląsku. Oba opracowane zostały przez St. Stronczyńskiego jako Le
genda Obrazowa wyd. PAU, Kraków r. 1880.
Z i n n y c h prac wymienić t u należy monumentalne dzieło W. B r u h n a i M . Tilkego:
Das Kostümwerk, B e r l i n 1941, w którym znajdujemy duże kolorowe plansze, przed
stawiające typy stroju kobiecego z okolic Głogowa, a zatem t y p u , który nie jest przed
miotem niniejszej pracy, dolno-ślązaczkę w majestatycznym czepku z czarnymi skrzy
dłami, a nadto mężczyznę w granatowym żupanie frakowym.
Z i n n y c h prac omawiających szczegóły stroju, a osobliwie nakrycie głowy, n a
uwagę zasługuje J . Hanika: Sudetendeutsche Volkstrachten I . Grundlagen der weib
lichen Tracht. K o p f t r a c h t u . A r t u n g . Reichenberg 1937, praca, która użyta została
tutaj dla celów porównawczych, oraz G. B a r t h e l : Die Hohe Strasse — Schlesische
Jahrbücher für Deutsche A r t u . K u n s t i m Ostraum. B. I Wrocław 1939 (Tamże str.
231 — 252 E. Mayer-Heisig: Formen u . Verbreitung der schlesischen Hauben), skąd
zaczerpnięto materiał do rozprzestrzenienia niektórych typów czepków dolno-śląskich
oraz i c h k r o j u . Badania własne autora niniejszej monografii rozszerzyły ten mate
riał w oparciu o zbiory znajdujące się w muzeach regionalnych n a D o l n y m śląsku.
W celach porównawczych korzystano z sumiennej pracy Agnieszki Dobrowolskiej:
„Strój ludowy n a Łużycach" (Biblioteka S t u d i u m Słowiańskiego U. J.) Kraków 1948,
w której historyczne zjawiska stroju łużyckiego zestawia autorka z analogicznymi
przemianami w strojach środkowej Europy.
Ryc. 46. Guziki u kamizelek dolno-śląskich. Po bokach guziki mosiężne z ornamentem maszy
nowo wytłaczanym, w środku guz bakfonowy, pryzmatycznie profilowany, zdobiony drobnymi
zygzakami ręcznie, przy pomocy radełka.
29
COßEPJKAHHE
OÄHHM H3 npeKpacHeñfflHx
CHJie3HH.
HapaaoB Ha Bo3BpameHHBix 3esi.aax, aBaaeTca
Hapaa HaatHeË
H3 aaBHBIX BpeSieH H3BeCTHBI Ha>I HKOHOrpaCpHieCEHe HCTOHHHKB 9 T H X HapaaOB, OTHOCH-
maecH K X I Y BeKy (MBHHaTiopBi OT 1353 r.). Ha ocHOBaHaa MHHHaTiop OT 1451 r . npeanoaaraeM,
HTO B cpeĄHeBeKOBHM Hapaae
Hn;KneË Caae3HH HaxoaaTca
nepBoacToiHHKH niaaxeTCKoro Hapaaa
B X V I Beite ÜOHBHJIHCB B STOM Hapaae, xapanrepHBie
aaa peHeccaHca, »ceHCKae «KaTamca»,
IIOviLiun.
KOTopsie npecymeciBOBaaH
naa OBoe pa3BHTne
ao KOHna X I X Bena.
IIOITH
OKoao 1880 r . XOTH
Hapa,a; HajKHeË CH.ie3HH 3aK0H-
THUBHHBIË
X X Beice OTMeiaerca
B
ero pa3BHTHe
noa BinarnieM
HBHïceHHH perHOHaatHoñ canoÖBiTHOcra.
9ror
Hapaa oxBaiaa BO BTopoË noaoBBHe X I X B. npearopHyro nacTB HaatHeË Caae3aa Ha
m a p o K o t MecTHOCTH, THHymeäca BaoaB Boatmoro TopHoro xpeöTa CyaeTOB. Hoi. BaaaHHeM TeneHaa
KOCMO aojiHT03Ma, B03HHKiuero B pe3yiBTaTe
KanHTaaa3¡via, STOT Hapaa, Hanaa BBipoaiaaTBca, K 3 K
cociaBHBie qacTH HapOiHOH KyjIBTVpBI.
B MyjKCKOM Hapaae CTOHT o5paiHTt BHHMaHae Ha CHHK)K> manny cpeaHeBeuoBoro Tana, KOTopoñ
HoaB30BaaacB eme B 1870 r., npaÖaBHceHHOE K anaiorHiHBiM HianKaM BO BceË IIojiBuie.
OHa BBepxy KBaapaTHyio (popxiy,
a
ÜMeeT
BHH3y oßniHTa lepHBin coöanBBii MexoM.
IlHTepecHoñ Hacino Hapaaa aBaaeTca roayöoE KopoTKHił KaM3oa c pynaBaMH, HMeromBfl C3aan
ase xapaKiepHBie CKaaaKH
CaeayeT
—
oseaba ynoTpe6.iae.Maa
Ha 6OJ£BHIOË
leppHTopna CpeiHefl EßponBi.
eme oöparaTB BHHMâHHe Ha M H H H B I Ë n a a i i i ,
Ha3BiBaeMBifl HO-HOJIBCKH «HtynaH».
H3 HteHCKHx HapaaoB 9(p(peKTHoË lacTBH) oaessati ÔBian n e n n t i .
HajKHaa Cnaesaa Ha3BaHa icpaeii
nenn,0B.
BoaBHiaa pa3H0BiiaH0CTB a x BBipaaiaerca B yspauieHHax n KanecTBax MaTepaaaa, HcnoaB3yeMBix
aaa aeKopauan
fl
KpoflKH.
HpnaaraeMaa 3aecB Taójrana KpoËKH noaaeT ipopsiti lennoB: 1. UlapoBaaHBie, 2. ,ÜByx-nacTHqHBie
3. Tpex-iacTHiHBie, 4. ^eTBipex-iac-THiHBie.
B Hapaaax oyaHanHBix, npa3ĄHaiHBix
H
3MMHHX, B OCHOBHOM
oiMeieHBi Te nacía
oaescaBi,
KOTopBie aBMioTca TpaĄaaaoHHBiiiH B TeneHaa i i H o r n x BeKOB H HiieiOT apTHCTanecKyio neHHOCTB.
KpoMe nennoB caeayeT
OTMCTETB
öoraTo BBiniBTBiä ÖaTHCTOBBiä naaTOK, oaaH KOHen, KOToporo
HaópacBíBajica Ha naenn, a ana a p y r n x nepeKpeiHHBaaacB Ha r p y a n H BKaaaBiBaancB noa (papTyK.
<3?apTyK TaKHe ÓBia aeaoM HCKyccTBa.
BBIHIHBKH
cBa^eTeaBCTBOBaan
o öoaBinoM xyaoacecTBe
HapoaHBix pyKojeaBHíHn,
íapTjK Ha,a,eBaaca Ha IOÖKY, KoTopaa c3aflH HMeaa CKaaaKH, BHB3y ÖBiaa oôpasiaeHa niapoKOË
3eaeH0Ë jieHTOË.
Bo BpeMa xoaoa.oB B HaatHeË Caae3HH
6y<pBi, BHH3y 6 B L I H y3Kae,
BOPOTHBKB
Hocnas
KacpTaHBi, pynaBa KOTopBix BBepxy
miipoKHe, noKpBiBaiomHe
naein.
HMean
B aaHHOM Hapaae BHaeH
xapaKTep HapaaoB, B3BecTHBix c BpesieH peHeccaHca, a oa,HOBpeMeHHo MHoro nepi, KOTopBie cpo^HaioT
c Hapa^oM noaBCEBx 3eMeat.
30
CÏÏIICOK HMlOCTPADJIU
1.
Hapa:ibi B CaaesHH X I V Bena no sraHnanope 1353
2.
KpeoTBHBe HnacHefl Cnae3nn B X V BeKe no MiiBnanope Bpon,.iaBCKoro KoxeKca 1451 r.
r.
3.
H a p a x noabCKOro KpecibHHHHa B Haaieeñ Cnae3nn no MHHnaTiope 1451 r.
4.
KpecTBHHCKnft Hapax HnaiHefl Ciiae3nn B X V I BBK© no rpaBiope Ha aepeBe 1571 r.
5.
A i i y p M . Kaprana D3 aai3Hii HnatHen Cn.ie3na, aaiaao X I X ciojieinH (aa creKae).
6.
«KaTaHKii» HiDKaeä Cn.ie3nn (no rorreHpoTTy), KOTopHe HOCE.TH B X V I , X V I I , X V I I I H X I X Bet;ax.
7.
KpoËKa oTjiejiBHbix naeieä iiyatcKoro Hapaxa HnaíHeñ Cnae3nn.
8.
JKnTeab HnatHen Cn.ie3nn B npa3XHniH05i atynaHe, no aKBapean 3>naŁKe.
9.
HaposHBie Hapaxbi MeereiKa ExauHa, OKoao Baaôacnxa (no anTorpaíJurn Kpo*»iepa c 1864—1870 r. r.)
10.
Hapax Hnameii Craeanii X I X Bera.
11.
Meiaaameeitaa
12.
KpOH ÖOTHHOK.
sacreacKa y ÖOTHHOK.
13.
HnasHe-cnjie30KHii KaM3oa.
14.
HatiHOHajTBHaa mantea e yraama (KOHíJiexepaTKa) B HnacHeft Crae3nn.
15.
3HMHHH Hapax B HlKaapcKoft IIopeMÓe.
16.
ŹKeHCKHe HapaxBi B KapnenKax p-Ha EaeHeii - Iopbi) no jiHTorpa^nn Kpoiiiepa).
17.
Toperait HceHCKuft 6yxHniHŁiit Hapax B HlMapcKoñ Hopeiiöe.
18.
ÎEeHCKHft Hapax Mecrema Exanaa OKoao Baaöaoixa, noaoBnHa X I X B.
19.
T u n HœHirmHBi HnatHeñ Cnjie.sHti H3 HlKaapcKoä Hopeiiôbi.
20.
VKeHCKne Hapaxti MeereiKa Exanna OKoao Baaoacnxa (no anTorpaijmn K p o i i i e p a j .
21.
Kpoä «KaTaHKH».
22.
"leñen XByx-iaeTiKHbifi, c TioaeBOñ oôopKoit, KOToptie Hocrtan B ropax, Hax peicoft By6p Boabmoro Topuoro xpefrra
23.
jKeHCKHä Hapax
24.
25.
Kpoá naaTKa.
CyxeTOB H siecTHOcTH Kaox3Ka.
KapnmiKax p-Ha EaeHeft-ropbi (ao (De-ibue).
B
(BopiiŁi Kpoa ienn,0B HniKHeft Cnae3nn.
26.
Hemna HnatHeñ Cnae3HH (no rorreHpoTTy).
27.
Henubi Hecre'iKa EXXHHBI C 1790—1870 r . r .
28.
lenen. xByx-iacniTHbifi oKpecTHOCTii EaoroBa.
29.
""leñen, XByx-iacrrnHBiH.
30.
Henen, xByx-iacTHiHLDi OKpecTHocTii BojBKOBa.
31.
Heneu niapoBHxnHH.
32.
"íenen. Tpex-iacTnqHBiä B HlfuiapcKoft nopeuôe.
33.
BHmHBita Ha nepexHefi l a e r n l e n n a MecreiKa ÎÏBopa.
34.
BtiinnBKa Ha KOHiiax aeai genua MecieïKa
35.
MOÏHB BBiinnTBiä ßnccepoM Ha ienn.e H3 HiKaapcKOH nopeitiôbi (EaeHa-Topa).
36.
MoTHB BbiniHTbnï önccepon Ha Henne H3 H I o a p c K o f t Hopeiiôbi (p-n EjeHH-Topa).
flßopa.
37.
BtimnBKa H oöpyÖKa ßejioro naaTKa n3 IHiiaapcKoii Hopeuöbi.
38.
BbiniBBKa n ofipyÓKa ßeaoro naaTKa H3 BoaBKOBa.
39.
yroaBHHK ôamcTOBoro (¡¡apTYKa H3 HlKaapcKOË Hopesiôn.
40.
BBimHBKa Ha Konnax Seaoro naaTKa H3 BoabKOBa.
41.
yroabHHK 6eaoro naaTKa ma IÜKaapcKOE nopeiiöu.
42.
BbimuBKa no Kpaaii (JiapiyKa n3 HlKaapcKoü Hopeuöbi.
43.
BbiiHHBKa BBH3y ([lapTyKa öyxHHiHoro Hapaxa HS HlKJiapcKofi Hopeiiöbi.
44.
45.
*
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
46.
nyroBHn,Bi KairaoaoB B HnacHeñ Caae3HH.
47.
K a p i a pacnpexejieHHa Hapaxa Hnacnen Cnae3nn.
»
»
Ta6aHn,a I . Hapax HHSKHOÄ Cnae3HH H3 H l r a a p c K o i t HopeMÖbi. E ) . KapoaaK.
Ta6ann;a I I . Hapax Hiiaffloit Cnae3Hn n3 ExanHbi. K ) . KapoaaK.
CHHCOE COJEPaCAHHÍI
1. CocToaHHe B HacToam.ee BpeMa — 2. HcTopnieoKnił o^epK 5 — Hapax
HnacHefi Cnae3irH X I V BeKa 5 —
Hapax
HBHCHeñ Cnae3HH X V BeKa 6 — Hapax HnKHeü Cnaesan X V I BeKa 7 — Hapax HiiKHefi Caaesmi X V I I BeKa 7 —
Hapax HiiHtnefi Cnae3HH X V I I I BeKa 8 — 3. PacnpexeaesHe 10 — HpinHBŁi ncHe3H0BeHna 11 — 4. Oönnan enncoK
MyaccKoro Hapaxa 11 — 5. HoxpoÔHbnî cnncoK Myaicicoro Hapaxa 12
—
7. HoxpoÖHbiii cnacoK ateHCKoro Hapaxa 16
CopinpoBKa
yKpameHna 23
—
—
Kpoñ ienn,0B 21 —
6. Oömnfl
CBHCOK aieHCKoro Hapaxa
15 —
lennoB no xapaKrepHbiM ^epTaw
YKpameHae Hapaxa 24 — 8. XapaKTepnennta HCTOHHTIKOB 27 — CnHCOic naaiocTpanHÖ.
31
SUMMARY
One of the most beautiful costumes of the Regained Territories, Western Poland,
is t h a t of Lower Silesia. The earliest k n o w n iconographic sources relating t o i t go
back as far as the fourteenth century (miniatures of 1353). F r o m the miniatures of
1451 we can discover t h a t certain elements of the garment w o r n by the ancient Polish
nobility can be traced i n the costumes of Lower Silesia. I n the sixteenth century women's jackets, w h i c h were characteristic of the Renaissance period, appeared i n the
Lower Silesian costumes and survived nearly to the end of the nineteenth century.
The typical local costume ceased to be w o r n about 1880 an Lower Silesia, t h o u g h i t
became p a r t i a l l y restored i n the twentieth century i n connection w i t h the prevailing
currents of regional revival.
The area over w h i c h this costume was w o r n i n the second half of the nineteenth
century comprised the highlands of Lower Silesia extending over a broad strip of the
country along the Giant Moutains (Riesengebirge). W i t h the spread of cosmopolitan
currents, generated by capitalism, this costume began to disappear as a part of national life.
I n the study of the male costume special attention should be directed to the navy
blue cap of distinctly medieval design w h i c h was still i n use i n 1870 and w h i c h is
closely related t o a corresponding cap found i n the rest of Poland. I t is square at the
top and has t r i m m i n g s made of black dog's fur at the bottom. Another interesting
item of dress is a short navy blue jacket w i t h characteristic t w o pleats at the back —
a type of garment w h i c h can be traced over wide areas of Central Europe. Also
a long coat, called i n Polish z u p a n , must be mentioned i n this connection. As far
as women's costume is concerned, the most spectacular p a r t of the whole attire was
the headdress — the celebrated bonnet.
Lower Silesia has been called the l a n d of bonnets. Their variety is expressed
equally i n t h e i r ornamental features, the type of material used and i n their interesti n g cut. The tables showing their cut, w h i c h are given above, p o i n t t o various types
of Lower Silesian bonnets, i . e. 1) the r o u n d bonnet, 2) the two piece bonnet, 3) the
three piece bonnet, and 4) the four piece bonnet. The types of bonnets, grouped according t o t h e i r ornamental features, have been described separately, while i n the
survey of the articles of everyday, festive, and winter clothing special attention has
been given t o those parts of dress w h i c h have several centuries' old traditions behind
t h e m and w h i c h possess special artistic merits. Here belongs — apart f r o m specially
fine bonnets — the t r i a n g u l a r lawn kerchief r i c h l y embroidered, one end of w h i c h
h u n g behind, the two remaining ones being crossed over the breast and p u t under
the straps of the apron. The apron itself was also a l i t t l e work of a r t , a n d the embroidery w h i c h i t contained testifies to the h i g h artistic taste of Silesian womanfolk.
The apron contrasted by its l i g h t colour w i t h the vermilion skirt, w h i c h was pleated
at the back and t r i m m e d all the way round w i t h a broad dark green ribbon at the
32
bottom. I n colder seasons short jackets were worn w i t h puffed sleeves gathered at
the wrist (bishop sleeves) and w i t h broad shawl-like collars covering the shoulders.
I n this costume the elements of the Renaissance garment can be traced as well as var
ious traits w h i c h testify to its close affinity w i t h the type of dress w o r n over the
neighbouring Polish territories.
L I S T OF PLATES
1. Silesian costume i n X I V century according to a miniature of 1353.
2. Lower Silesian peasants i n X V century according to a miniature i n the Wrocław Code (1451).
3. The costume of a Polish peasant i n Lower Silesia according to a miniature of 1451.
4. The costume of Lower Silesian peasantry i n X V I century according to a woodcut of 1571.
5. Courting. Lower Silesian glass painting, the beginning of X I X century.
6. Lower Silesian „katanka" (jacket) (according to Hottenroth) worn i n X V I , X V I I , X V I I I and
X I X century.
7. Cuts of individual parts of the male costume i n Lower Silesia.
8. A Lower Silesian i n a festive tunic „żupan" (according to a watercolour by Tilke).
9. Peasant costume i n Jedlina near Wałbrzych (according to a lithograph by A. Kretschmer of
1864— 1870).
10. Lower Silesian costume i n X I X century.
11. A metal shoe clasp.
12. The cut of shoes.
13. Lower Silesian waistcoat.
14. Lower Silesian four-cornered cap.
15. Winter garment i n Szklarska Poręba.
16. Woman's costume i n Karpniki, the district of Jelenia Góra (according to a lithograph by A.
Kretschmer).
17. Everyday dress of a womanhighlander from Szklarska Poręba.
18. Woman's costume from Jedlina near Wałbrzych i n the middle of X I X century.
19. A Lower Silesian woman from Szklarska Poręba.
20. Woman's costume i n Jedlina, near Wałbrzych (according to Kretschmer's lithograph).
21. The cut of a „katanka".
22. The two-piece bonnet w i t h an enormous tulle ruching worn on the river Bóbr i n the Giant
Mountains and i n the region of Kłodzko.
23. Woman's costume from Karpniki, the district of Jelenia Góra (according to Tilke).
24. The cut of a kerchief.
25. Types of cut of Lower Silesian bonnets.
26. Lower Silesian bonnets (according to Hottenroth).
27. The bonnets from Jedlina of the period 1790 — 1870.
28. The two-piece bonnet from the region of Głogów.
29. The two-piece bonnet.
30. The two-piece bonnet from the region of Bolkowo.
31. A round bonnet.
32. The three-piece bonnet from Szkalrska Poręba.
33. The embroidery on the front part of a bonnet from Jawor.
34. The embroidery at the end of a bonnet ribbon from Jawor.
35. Motif embroidered w i t h sequins on the bonnet from Szklarska Poręba, the district of Jele
nia Góra.
36. Motif embroidered w i t h sequins on the bonnet from Szklarska Poręba, the district of Jele
nia Góra.
37. The embroidery on the hem of a white kerchief from Szklarska Poręba.
38. The embroidery on the hem of a white kerchief from Bolkowo.
39. The corner-part of a batiste (lawn.) over-skirt from Szklarska Poręba.
40. The embroidery i n the corner of a white kerchief from Bolkowo.
41. The corner of a white kerchief from Szklarska Poręba.
42. The embroidery on the edge of an over-skirt from Szklarska Poręba.
43. The embroidery at the bottom of an over-skirt worn as an everyday garment i n Szklarska
Poręba.
33
44. The embroidery at the bottom of an over-skirt worn as an everyday garment i n Szklarska
Poręba.
45. The embroidery at the bottom of an over-skirt worn as an everyday garment i n Szklarska
Poręba.
46. Buttons worn w i t h Lower Silesian waistcoats.
47. Map of the territorial distribution of Lower Silesian costumes.
Plate I . A Lower Silesian costume from Szklarska Poręba. By G. Karolak.
Plate I I . A Lower Silesian costume from Jedlina. By G. Karolak.
CONTENTS
1. Present state 5 — 2. Historical development 5 — Lower Silesian costume i n X I V century 5 —
Lower Silesian costume i n X V century 6 — Lower Silesian costume i n X V I century 6 — Lower
Silesian costume i n X V I I century 7 — Lower Silesian costume i n X V I I I century 8 — 3. Area
10 — The causes of disappearance 11 — 4. General description of man's costume 12 — 5. Detailed
description of man's costume 12 — 6. General description of woman's costume 15 — 7. Detailed
description of woman's costume 16 — Cut of bonnets 21 — Bonnets according to ornamental de
sign 23 — Costume ornamentation 24 — 8. Sources 27 — List of plates.
34
SPIS
ILUSTRACJI
1. Stroje śląskie w w. X I V wedle miniatury z r. 1353 (Kodeks Ostrowski)
2. Chłopi dolno-śląscy w w. X V wedle miniatury w Kodeksie Wrocławskim z r. 1451.
3. Strój chłopa polskiego na Dolnym śląsku wedle miniatury z r. 1451.
4. Strój chłopów dolno-śląskich w w. X V I wg drzeworytu z r. 1571.
5. Amory. Obrazek dolno-śląski na szkle z pocz. w. X I X .
6. K a t a n k i dolno-śląskie (według Hottenrotha) noszone w w. X V I , X V I I , X V I I I i X I X .
7. Kroje poszczególnych części męskiego stroju dolno-śląskiego.
8. Dolno-ślązak w świątecznym żupanie frakowym (według akwareli Tilkego).
9. Stroje ludowe w Jedlinie koło Wałbrzycha (wg litografii A. Kretschmera)
10. Strój dolno-śląski z w. X I X
11. Zapinka metalowa u butów.
12. Krój butów.
13. Kamizelka dolno-śląska
14. Dolno-śląska czapka rogatywka
15. Strój zimowy ze Szklarskiej Poręby
16. Stroje kobiece w Karpnikach pow. Jelenia Góra (wedle l i t . A. Kretschmera).
17. Strój codzienny góralki ze Szklarskiej Poręby (Wedle rzeźby na świeczniku)
18. Stroje kobiet z Jedliny koło Wałbrzycha w poł. w. X I X (wg A. Kretschmera)
19. DaLno-śiązaczka ze Szklarskiej Poręby
20. Stroje kobiece w Jedlinie koło Wałbrzycha (według l i t . A. Kretschmera).
21. Krój katanki (tył, przód, pasek, kołnierz i rękaw)
22. Czepek dwudzielny z ogromną krezą tiulową, noszony nad rzeką Bóbr, w Górach Olbrzymich
i w ziemi Kłodzkiej (wedle obrazu olejnego P. Nitscha z r. 1911)
23. Strój kobiecy w Karpnikach w pow. Jelenia Góra (według Tilkego).
24. Krój chustki.
25. Typy krojów czepków dolno-śląskich
26. Czepki dolno-śląskie (według Hottenrotha)
27. Czepki z Jedliny z l a t 1790 —1870.
28. Czepek dwudzielny z okolic Głogowa.
29. Czepek dwudzielny z pogranicza izersko-karkonoskiego
30. Czepek dwudzielny z okolic Bolkowa.
31. Czepek kulisty z Jedliny koło Wałbrzycha
32. Czepek trójdzielny ze Szklarskiej Poręby.
33. Haft na czole czepka z Jawora.
34. Haft na końcu wstęgi czepcowej z Jawora.
35. Motyw wyszyty pajetkami na czepku ze Szklarskiej Poręby (pow. Jelenia Góra).
36. Motyw wyszyty pajetkami na czepku ze Szklarskiej Poręby (pow. Jelenia Góra).
37. Haft u rąbka chustki białej z Bolkowa.
39. Narożnik zapaski batystowej ze Szklarskiej Poręby.
40. Haft na rogu białej chustki z Bolkowa.
41. Narożnik chustki białej ze Szklarskiej Poręby.
42. Haft na brzegu zapaski ze Szklarskiej Poręby.
43. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie.
44. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie.
45. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie.
46. Guziki u kamizelek, dolno-śląskich
47. Mapa zasięgu stroju dolno-śląskiego
Tablica I . Strój dolno-śląski ze Szklarskiej Poręby. Mai. Jerzy Karolak.
Tablica I I . Strój dolno-śląski z Jedliny. Mai. Jerzy Karolak.
35
SPIS TREŚCI
1. Stan obecny 5 — 2. Zarys historyczny 5 — Strój dolno-śląski w w. X I V 5 — Strój dolno-śląski
w w. X V 6 — Strój dolno-śląski w w. X V I 6 — Strój dolno-śląski w w. X V I I 7 — Strój dolno
śląski w w. X V I I I 8 — 3. Zasięg 10 — Przyczyny zanikania 11 — 4. Opis ogólny stroju męskiego
12 — 5. Opis szczegółowy stroju męskiego 12 — 6. Opis ogólny stroju kobiecego 15 — 7. Opis
szczegółowy stroju kobiecego 16 — Krój czepków 21 — Podział czepków wedle ich cech zdobni
czych 23 — Zdobnictwo stroju 24 — 8. Charakterystyka źródeł 27 — Coaepacamie. — Cnncoic HJIJUOcTpamiit. — CIIHCOK co^epacaraa. Summary — List of plates — Contents — Spis ilustracji. — Spis
treści.
ZASIĘG
STROJU
LUDOWEGO
NA P O G Ó R Z U D O L N E G O
ZASIĘG
TYPU
ŚLĄSKA
CZEPKÓW
DOLNOŚLĄSKIEGO