Cyfrowa Etnografia

7b23eabb5f6ea9483ff69b86235c435c.pdf

Media

Part of Muzea / LUD 1955 t.42 cz.2

extracted text

u

800
od niemieckiej flaszki, a na pewno wyraźniej wskazuje na genezę tego
niezmiernie ciekawego naczynia. Autor nie wikłał się w tej pracy w precyzyjne rozróżnienia formalne ani nie trzymał się podziałów tradycyjnych
(odstąpienie od tradycyjnego a niezupełnie uzasadnionego podziału garnków
na beczułkowate i dzieżkowate należy zanotować jako jedną z wielu wartościowych nowości pracy), niepotrzebnie
jednak kusił się o nowatorskie
ujęcie tam, gdzie na razie nie jest to ani możliwe, ani konieczne.
Wymienione usterki pracy wynikają z faktu, że autor stanął przed
zagadnieniem mało jeszcze znanym i wykonać musiał pracę pionierską, przy
której o pomyłki nie trudno. Praca nad książką była żmudna, toteż jej
ukazanie się trzeba powitać z radością.
Szkoda tylko, że autor nie załączył mapy rozmieszczenia wymienionych
w pracy ośrodków garncarskich.

z

E

A

OD REDAKCJI
Dział Muzealny od lat prowadzony w "Ludzie" ma za zadanie informowanie o materiałach
znajdujących
się w muzeach, a także przedstawianie braków i potrzeb w tym zakresie.
Naukowa
i społieczm,p-wychowawcza
rola muzeów
jest w Polsce
coraz większa, toteż redakcja "Ludu" pragnie poświęcić im szczególną
uwagę w związku
z potrzebą koordynacji
p:rac dotyczący-c'h ludoznawstwu.
Obecnie zebrano sprawozdania
ponad 60 muzeów
posiadających
zbiory etnograficzne.
W niniejszym
tomie opublikowano
tylko część '".
Sprawozdania
te, obejmujące okres do końca 1954 r., dają wgląd w osiągnięcia uzyskane w ciężkich powojennych
warunkach
oraz ilustrują
obecny, jakże trudny stan muzealnictwa
etnograficznego
w całej Polsce.
Liczby
określające
ilość zabytków
świadczą o latach wysiłków,
zapału, ofiarności, a nieraz i wyrzeczenia
się możliwości
opracowywania i publikowania
tych dokumentów
przeszłości.
PmcOiwnicy
muzealni dżwigają bowiem ciężar poszukiwania
i zdobywania
w terenie
zabytku i jego dokumentacji
oraz całej żmudnej i niewdzięcznej
pracy
przy inwentaryzacji,
katalogowaniu,
konserwacji
i ekspozycji
zbiorów.
Tym często mało znanym pracownikom
muzealnym,
którym muzea
zawdzięczają
swój rozwój lub przetrwanie
w latach wojny, należą się
wyrazy szczególnego uznania.

Tadeusz Delimat

Woj. białostockie
MUZEUM PRZYRODNICZO-LEŚNE

W BIAŁOWIEŻY

Muzeum Przyrodniczo-leśne
przy Białowieskim Parku Narodowym jako
ośrodek wystawowy podległe jest Ministerstwu Leśnictwa i nie jest instytucją samodzielną, lecz wchodzi w skład Białowieskiego Parku Narodowego.

•i

,. Reszta sprawozdań
oraz artykuł
Marii Znamierowskiej-Priifferowej
syntetyzujący
je i ,poruszający najpilniejsze
problemy muzealnictwa etnograficznego ukażą się w "Ludzie", w t. XLIII. W tomie tym zamieszczony
będzie także spis muzeów. Ze względu na trudności wydawnicze, pragnąc
umożliwić druk wszystkich sprawozdań, redakcja zmuszona była w niektórych wypadkach poczynić konieczne skróty, nie zawsze mając już możność
porozumienia się z autor<'lmi. których prosi o wyrozumiałość.
51 ..Lud".

t. XLII

802

l,
.,

Założone w 1922 r. posiada własny lokal z roku 1936, o ogólnej powierzchni
546,26 m2•
Muzeum obejmuje: a) kasę, b) 3 sale wystawowe, c) bibliotekę, obecnie
należącą do Instytutu
Badawczego
Leśnictwa,
obejmującą
2800 tomów
naukowych, d) salę botaniczną w stadium organizacji i e) gazownię do
konserwacji okazów ..
Muzeum posiada własne okazy puszczańskie w ilości 2546 sztuk. W działach: a) przyrodniczym - 2481 sztuk, b) historycznym 4 okazy i c) innych
(bartnictwo) - 61 okazów.
Do prac dydaktyczno-społecznych
Muzeum należy zaliczyć obsługę wycieczek. W ubiegłym roku zwiedziły Muzeum 10743 osoby.
Obecne zadanie Muzeum - to gromadzenie zbiorów botaniczno-puszczańskich oraz prace naukowo-badawcze
Białowieskiego
Parku Narodowego i Instytutu Badawczego Leśnictwa.
Edmund

3 II 1955 r.

Wagner

MUZEUM W BIAŁYMSTOKU
(ul. Kilińskiego 6)

1. Tkaniny
2. Plecionkarstwo
3. Obróbka włókna
4. Obróbka włosia i kory
5. Rybołówstwo
6. Obróbka gliny
7. Rolnictwo .
8. Przygotowywanie
i przechowywanie
9. Miary (woj. białostockiego)
lU. Bartnictwo
pszczelnictwo
11. Łowiectwo
12. Stroje
13. Sztuka ludowla

pokarmu

,

.

i

~,
f

{

t
..~

i
.j

I

Muzeum w Białymstoku, podległe Muzeum Narodowemu w Warszawie,
mieści się w budynku zabytkowym z połowy XIX w. (były dom koniuszego),
odbudowanym w roku 1950. Powierzchnia sali wystawowej wynosi 145 m!.
Ilość ogólna zbiorów etnograficznych
wynosi łącznie 276 sztuk, w tym:
53
17
12
4
21
13
51
5
2
6
4
17
61

803

···.i.

ł
!

Muzeum nie prowadzi własnych badań terenowych.
W 1952 i 1953 r.
wystaw etnograficznych
nie było.
Wszystkie eksponaty
etnograficzne
są zinwentaryzowane
i skatalogowane.
Biblioteka zawiera zbiory z różnych dziedzin nauki. Stan ogólny wynosi
582 pozycje, w tym 56 tomów z zakresu etnografii
oraz 11 czasopism
bieżących, polskich.

Muzeum nie posiada archiwum i nie prowadzi prac naukowych. Obecnie
trwają prace nad przygotowaniem
działu etnograficznego
(dział tkactwa
regionalnego w historycznym
ujęciu) oraz nad wystawą sztuki ludowej
Białostocczyzny,
którą przygotowuje
się na X-lecie Wyzwolenia. Przy
organizowaniu
działu tkactwa kierowano się tym, iż region białostocki
jest żywym ośrodkiem tego rzemiosła, a w szczególności słynnych dywanów
"podwójnych" .
Muzeum posiada częściowo zorganizowaną
pracownię
fotograficzną;
pracowni konserwatorskiej
nie posiada.
W roku 1953 wszczęto w Muzeum akcję społeczno-oświatową.
Tematem
wygłaszanych odczytów były zagadnienia z dziedziny historii sztuki.
Muzeum w Białymstoku nie korzysta ze wszystkich lokali mieszczących
się w budynku, gdyż drugie piętro jest zajęte przez dwie instytucje, które
nie podlegają
Ministerstwu
Kultury
i Sztuki. Do dyspozycji Muzeum
jest tylko jedna sala wystawowa
na I piętrze, w której urządza się
wystawy czasowe.
W roku bieżącym, o ile zostaną odzyskane pomieszczenia na drugim
piętrze, poza działem tkactwa regionalnego
powstanie
dział archeologii
regionalnej.
Zofia Bawarska
24 V 1954 r.
MUZEUM W ŁOMZY
(ul. Gen. Świerczewskiego 18)
Muzeum mieści się naprzeciw parku Ludowego, w kamienicy czynszowej
na II piętrze.
Zajmuje ono dwie sale (I sala 6,5 m2 i II sala 66 m2) i przedpokój (4 m!):
Ze względu na szczupłość lokalu część klatki schodowej użyto do ekspozycji zbiorów.
Ilość okazów oryginalnych i modeli (własnych i depozytów) wynosi 1532.
Przedstawiają
się one następująco:
1. Zbieractwo
9
2. Łowiectwo
2
3. Rybołówstwo
9
4. Hodowla zwierząt (pasterstwo)
22
5. Bartnictwo
i pszczelnictwo
.
2
6. Rolnictwo
18
7. Przygotowywanie i przechowywanie pokarmów.
46
8. Obróbka drewna, kory, wici, słomy, trzciny itp.
40
9. Obróbka włókna, lnu, konopi, wełny .
14
10. Obróbka surowców zwierzęcych
(kości, rogu,
skór, włosia, szczeciny, wosku)
7
11. Obróbka gliny, kamieni, kruszców, np. bursztynu
(narzędzia,
warsztaty,
wyroby)
wraz
z ceramiką i wyrobami żelaznymi
435
il*

,.

)

804

805
12.

146

13.

36

Odzież, strój, ozdoby (tkaniny)
Budownictwo
(oryginały i modele)
14. Sprzęty
domowe
15. Transport
i komunikacja
16. Sztuka
ludowa
(rzeźba, drzeworyty,
obrazy
malowane
na szkle, zdobnictwo
w zakresie
tkactwa, hafty, koronki, wycinanki itp.)
17. Instrumenty
muzyczne .
18. Zabawkarstwo
.
19. Przedmioty
związane z obrzędami
zwyczajami (np. palmy, pisanki)
20. Przedmioty
magiczne
21. Miary, wagi
Razem:
Wszystkie zbiory pochodzą
1. Z woj. warszawskiego
2.
białostockiego
3.
"
olsztyńskiego,

z Polski:
.

32
15

569
14

]9
91
2

t
1

ralnym, popularnonaukowym,
jak również ideologicznym.
Ogólna liczba
pozycji wynosi 436. Spośród czasopism bieżących do roku 1950 prenumerowano "Życie Białostockie", do 195] roku miesięcznik "Meander" i "Literaturę
Radziecką"·
Możliwość rozwoju biblioteki w Muzeum w Łomży wyłoni się z chwilą
poszerzenia lokalu i dostarczenia
kredytów potrzebnych
na zakup odpowiednich książek.
Muzeum posiada:
1. Fotografie dotyczące życia ludu w liczbie
48
2. Rysunki
85
3. Mapy, druki, napisy
48
Razem:

4
1532
992

Na podstawie zbiorów i materiałów
muzealnych były kustosz Muzeum
dr Adam C h ę t n i k opracował publikacje pt.:
1. Muzeum
Północno~mazowieckie
w Łomży
("Kwartalnik
Muzealny",

I

1949);

484

gdańskiego

itp.
Razem:

2.

'56
1532

Z braku odpowiednich
środków
Muzeum w Łomży prowadzi
tylko
dorywczo badania terenowe. W związku z projektowaną
wystawą zi~lars.ką
w Łomźy, przy okazji przeprowadzone
są badania i wywiady w teJ dZI~dzinie w dorzeczu Narwi środkowej.
W oparciu
o zbiory i pracowmę
wecjalną
w Muzeum w Łomży są przeprowadzane
dalsze badania miejscowego bursztyniarstwa
(doc. dr A. C h ę t n i kl.
Od marca 1948 r. do listopada 1953 1'. otwarta była wystawa stała pt.
Kultura Materialna północno-wschodniego
Mazowsza, a od listopada 195.3 r.
wystawa stała pt. Kultura i Sztuka Kurpiowska.
W związku z powyzszą
wystawą przedstawiono
w krótkości: podłoże, na którym wyr?sła kultura
kurpiowska, opracowano zajęcia kurpiowskie oraz sztukę kurplOw~ką.
.
Wszystkie zbiory etnograficzne
(i inne) są wpisane do katalogow dZIałowych, które założono jako:
1. Katalogi działowe etnografii i sztuki ludowej
2.
ceramiki współczesnej
3."
wycinanek
4.
pisanek
5
bursztyniarstwa
(część).
~becn;~ przepr~~adza
się uzupełnienia powyższych katalogów, by zb~ory
etnograficzne
móc wpisywać do księgi inwentarzowej.
Zbiory bursztymarskis kończy się wpisywać do księgi inwentarzowej.
Biblioteka muzealna ma charakter
ogólny, specjalnych
działów nie
posiada. Obejmuje ona książki zarówno o charakterze
oświatowo-kultu-

181

1
1
!

j

O bursztynie

w Polsce

("Muzeum

Ziemi", 1951);

nad Narwiq
(Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze 1952). Dalsze prace są w przygotowaniu.
P r a c e o r g a n i z a c y j n e M u z e u m. Po wyzwoleniu Polski grupa
obywateli miejscowych
zajęła się zbieraniem
w terenie eksponatów
dla
mającego powstać Muzeum w Łomży. W roku 1948 nastąpiło jego otwarcie.
Przy Muzeum zorganizowano
dział bursztyniarski,
jedyny tego rodzaju
w Polsce, urządzono pracownię bursztyniarską
dla celów naukowo-badawczych i magazyn cennych, a nie wykorzystanych
na wystawie zabytków.
W roku 1951 zorganizowano
miejscową wystawę bursztyniarską
przy
Muzeum Ziemi w Warszawie i opracowano szereg prac do druku z zakresu
bursztyniarstwa
(zob. publikacje). Ponadto Muzeum urządziło kilka wystaw
czasowych, jak:
1. Wystawę bursztyniarską
w 1949 r.
2. Wystawę tkactwa i strojów miejscowych
w 195'0 r.
3. Wystawę sztuki ludowej w 1951 r.
W końcu 1951 r. nastąpiła
zmiana ekspozycji
na wystawie
stałej~
a w końcu maja br. Muzeum zorganizowało Wystawę Oświatową w Powiatowym Domu Kultury w Łomży.
W ostatnich kilku miesiącach organizuje się na pobliskich wsiach pogadanki oświatowe z zakresu sztuki i kultury rodzimej. Wygłoszono dotąd
7 pogadanek.
P r a c e t e c h n i c z n o - k o n s e l' wat o r s k i e wykonuje się we własnym zakresie na podstawie wskazówek z pracy T. S e w e r y n a. Drobne
naprawy poszczególnych
zbiorów wykonuje
się sposobem gospodarczym,
'Niesieni
1954 r. w porozumieniu
z Pracownią
Konserwatorską
przy
3. Przemysł

i sztuka

bursztyniarska

807

806
Muzeum Narodowym
w Warszawie ma być przeprowadzona
gruntowna
konserwacja zagrożonych eksponatów z drzewa.
P r a c e d y d a k t y c z n o - s p o ł e c z n e M u z e u m w Ł o mży.
Od
grudnia 1953 r. do czerwca 1954 r. wygłoszono w terenie dla młodzieży
i społeczeństwa miejscowego 7 pogadanek oświatowych pt. Matejko, wielki
malarz polski. Obecnie przygotowuje
się podobne pogadanki o M i c k i ew i c z u i S z o p e n i e. Nawiązuje
się również kontakt ze świetlicami
młodzieżowymi
w terenie, by między innymi przygotować z nimi "Kurpiowski wieczór pieśni, tańca i muzyki".
P rak t y k i m u z e a l n e. Od chwili zorganizowania
Muzeum odbywały się tu dla pracowników Muzeum lekcje praktyczne dotyczące organizacji wewnętrznej,
katalogowania,
kontroli, objaśnień
dla zwiedzających
oraz informacji
o zdobywaniu
brakujących
przedmiotów
i oznaczeniu
różnych eksponatów. Ponadto pracownikom
naukowym udostępniono magazyn eksponatów nie objętych ekspozycją stałą (z objaśnieniami
bardziej
szczegółowymi i pokazami omawianych przedmiotów).
Współpraca
Muzeum
w Łomży.
Muzeum
współpracowało:
1. z Towarzystwem
Naukowym Warszawskim
w dziedzinie badań naukowych na północnym Mazowszu; 2. z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym
w Poznaniu w związku ze sztuką ludową, bursztyniarstwem
i strojami;
3. z Państwowym Muzeum Ziemi w Warszawie w zakresie obróbki bursztynów i geologii; 4. z Towarzystwem Naukowym Płockim w dziedzinie organizacji Muzeum Północno-mazowieckiego
w Łomży; 5. ze Związkiem Muzeów Polskich w Krakowie (sprawy szkód wojennych
w muzealnictwie
nadnarwiańskim)
w latach ubiegłych; 6. z Państwową Radą Ochrony Przyrody w Warszawie (artykuły i sprawozdania
terenowe w prasie dotyczące
ochrony przyrody, rezerwatów,
wizytacji itp.), przy Muzeum był Oddział
Ochrony Przyrody; 7. z Powiatową Biblioteką w Łomży w organizowaniu
wystawy oświatowej (w dniu 30 maja 1954 r.); 8. z Wydziałem Kultu.ry
i Sztuki przy Prezydium WRN w Białymstoku przy urządzaniu wystawy
sztuki ludowej woj. białostockiego (na dzień 22 lipca 1954 r.); 9. z Prezydium PRN w Łomży, Wydział Rolnictwa i CPL w Zambrowie w związku
z wystawą rolniczą (w organizowaniu
wystawy Wnętrza Chaty Kurpiowskiej w dniu 1 września 1954 r.).
T r u d n o ś c i i b rak i. Największą bolączką Muzeum jest brak odpowiedniego lokalu do wystawienia
i zmagazynowania
posiadanych
zbiorów. Poza tym brak też odpowiednich środków finansowych do uzupełnienia
w terenie zbiorów z zakresu kultury ludowej.
Dąż e n i a n a p r z y s z łoś ć. W związku z brakiem odpowiedniego
lokalu projektuje
się zbudowanie własnego gmachu muzealnego przy ul.
Rządowej w Łomży nad Narwią. Zanim powyższy projekt zostanie zrealizowany, ma być zbudowana stylowa chata kurpiowska, dawnego typu, dla
pomieszczenia stałej wystawy wnętrza
mieszkalnego
na Kurpiach
i dla

..!

umieszczenia
w niej wystaw dotyczących kultury kurpiowskiej.
Muzeum
w Łomży w dalszym ciągu powinno starać się przede wszystkim uzupełniać
zbiory z zakresu miejscowego bursztyniarstwa,
kultury i sztuki ludowej,
przyrody i archeologii zarówno z terenu kurpiowskiego, jak również z północno-wschodniego
Mazowsza.
Prócz zbiorów o charakterze
zabytkowym Muzeum powinno uzupełniać
zbiory
mające ścisły związek z miejscowym
przemysłem
i twórczością
ludową, z dziedziny tkactwa, snycerstwa,
bursztyniarstwa,
ceramiki itp.
Stałoby się to podstawą oparcia tutejszego przemysłu ludowego na miejscowych wzorach.
Łomża i jej okolice (a zwłaszcza Kurpie) są odpowiednim terenem do
powstania muzeum etnograficznego.
Należałoby gromadzić zabytki kultury
ludowej przede wszystkim na terenach sąsiadujących
z rodzimą Kurpiowszczyzną, np. W północnej części powiatów łomżyńskiego, kolneńskiego oraz
przasnyskiego
i makowskiego, ponieważ są to okolice pod tym względem
dotychczas mało badane.
Na terenie woj. białostockiego
w Nowogrodzie w roku 1926 powstało
muzeum na wolnym powietrzu, które zostało spalone w czasie ostatniej
wojny. Powyższy teren muzealny jest jednak pod stałą opieką, np. ocalałt>
barcie zostały ogrodzone i czasowo zabezpieczone od uszkodzeń.
25 VI 54 r.

Jadwiga Krajewska

Woj. bydgoskie
MUZEVM W GRUDZIĄDZU
(ul. Gen. Świerczewskiego 28)

J

j
I

r

Zbiory Muzeum znajdują się we własnym dwupiętrowym gmachu wspólnie z Biblioteką Miejską. W roku 1956 ma nastąpić reorganizacja
całego
Muzeum i przeniesienie zbiorów do nowego, własnego gmachu w dawnych
zabudowaniach
poklasztornych
benedyktynek
przy ul. Mostowej.
Muzeum Państwowe w Grudziądzu posiada m. in. dział zbiorów etnograficznych w ilości 539 okazów oryginalnych,
wpisanych do katalogu. Dział
ten obejmuje następujące
tematy: 1. Łowiectwo - 10 okazów; 2. Rybołówstwo - 125; 3. Hodowla zwierząt - 3; 4. Bartnictwo i pszczelnictwo 15; 5. Rolnictwo - 19; 6. Przygotowywanie
i przechowywanie
pokarmu 15; 7. Obróbka drewna, kory, wici, słomy itp. - 64; 8. Obróbka włókna 48; 9. Obróbka surowców zwierzęcych - 5; 10. Sprzęty domowe - 72;
11 Odzież, strój, ozdoby - 38; 12. Sztuka ludowa i zdobnictwo w zakresie
tkactwa, garncarstwa,
kaflarstwa - 60; 13. Przedmioty związane z obrzędami - 7.
Kierownik
Muzeum prowadzi własne badania terenowe nad kulturą
materialną i duchową wsi na obszarze ziemi chełmińskiej.
W ostatnich latach zebrane narzędzia i sprzęty kultury ludowej umożliwiły urządzenie czterech wystaw czasowych o tematyce charakteryzującej

809

808
rozwój i poziom gospodarki upośledzonych warstw ludu wiejskiego w okresie feudalizmu i kapitalizmu.
Prace inwentaryzacyjno-katalogowe
objęły wszystkie eksponaty. Należy
tylko uzupełnić pomiary i rysunki w kartotekach inwentarza.
Biblioteka Muzeum nie ma specjalnego charakteru. Ilość książek i czasopism dotyczących etnografii wynosi około 50 pozycji.
Archiwum Muzeum posiada około 100 negatywów i klisz cynkowych
z zakresu etnografii.
Na podstawie badań terenowych
i zgromadzonych
zbiorów kierownik
Muzeum Józef B ł a c h n i o opracował dwa przyczynki naukowopopularne:
a) Notatki
etnograficzne
powiatu
chełmińskiego
wydane w 1953 r. i b)
Ozdoby nadszczytowe
na ziemi chełmińskiej
i michalowskiej
(w maszynopisie).
Prace techniczno-konserwatorskie
prowadzi Muzeum w skromnym zakresie. Polegają one w szczególności na konserwacji przedmiotów zdrowych
i zaatakowanych
przez szkodniki już w chwili dostarczenia ich do Muzeum.
Do dezynfekcji posiada Muzeum specjalną skrzynię wodoszczelną, obitą
blachą cynkową. Do zabiegów stałych używa się ręcznego rozpylacza i pędzli
włosianych. Tr~dności wynikają z powodu braku środków do konserwacji
drzewa i tkanin.
Muzeum w Grudziądzu nie powinno zamykać się w ramach historii
miasta i powiatu. Również Dział Etnograficzny
i Archeologiczny
winien
rozwijać się. Jego zasięg geograficzny powinien Qgrankzyć się do ziemi
chełmińskiej, jako lokalnego zasięgu geograficznego.
Niezależnie od lokalnych zbiorów etnograficznych w Muzeum w Grudziądzu, w Toruniu - jako najpoważniejszym
ośrodku kulturalnym
na terenie
woj. bydgoskiego - winno powstać muzeum etnograficzne.
Na podstawie licznych wędrówek po ziemi chełmińskiej i dobrzyńskiej
można stwierdzić, że na terenie powiatów nowomiejskiego,
brodnickiego,
rypińskiego i lipnowskiego należy jak najszybciej zabezpieczać i gromadzić
zabytki kultury ludowej w przededniu ich całkowitego zniszczenia. Wydaje
mi się, że najbardziej zapomniana przez etnografów-muzeologów
jest właśnie
ziemia dobrzyńska, gdzie w niejednej przez wieki zacofanej kulturalnie wsi
zebrać by jeszcze można narzędzia i sprzęty kultury ludowej charakteryzujące poziom kultury i gospodarki ludu w okresie kapitalizmu.
12 I 1955 r.

Józef Blachnio

MUZEUM POMORSKIE
(Ratusz)
Dział Etnograficzny
w gmachu zabytkowego
1

Od 19;)6 t'. nazwa

W TORUNIU

Muzeum Pomorskiego 1 w Toruniu
mieści się
Ratusza na Starym Rynku. W 8 salach II-go piętra

brzmi:

:i\1.uzeurn

\\.

Toruniu.

znajdują się wystawy, zaś w 2-ch pokojach pracownie kustosza, adiunkta,
asystenta i laboranta. W pokojach tych mieści się. także biblioteka Działu
oraz szafy i regały ze zmagazynowanymi
obiektami.
Zbiory Działu Etnograficznego
liczą ogółem 3 986 obiektów własnych
i depozytowych zebranych w terenie po roku 1945. Została do nich włączona
nieznaczna ilość (ok. 150) przedmiotów ze zbiorów przedwojennych
Muzeum
Miejskiego w Toruniu.
Ilościowy stan zbiorów w poszczególnych działach w dniu 22 grudnia
1954 r. przedstawia się następująco:

."

.{

.~.
t·
(

f

r

•

",II

i

1
"~
i

1. Zbieractwo
2. Łowiectwo
3. Rybołówstwo
4. Hodowla zwierząt
5. Bartnictwo i pszczelnictwo
6. Rolnictwo
7. Przechowywanie
i przygotowywanie
pokarmu
8. Obróbka drewna, kory, wici, słomy, trzciny itp. .
9. Obróbka włókna (lnu, konopi, wełny itd.)
10. Obróbka surowców zwierzęcych
11. Obróbka gliny, kamieni
kruszców
12. Obróbka metali
13. Farbiarstwo
14. Odzież, strój i ozdoby
15. Budownictwo
16. Sprzęty. domowe
17. Transport i komunikacja
18. Sztuka ludowa
19. Instrumenty
muzyczne
20. Zabawkarstwo
21. Przedmioty związane z obrzędami
zwyczajami
22. Miary, znaki własnościowe, godła
23. Lecznictwo
24. Różne

4
32
995
61
41
142
159
204
133
49
386
35
23
213
34
121
60
843
54
210
133
38
8
8

Z b i e r a c t w o jest najmniejszym działem - liczy zaledwie kilka czerpaków do zbierania jagód. W dziale ł o w i e c t waznajdują
się pułapki
i żelaza na myszy, szczury, lisy, tchórze oraz sidła na kuropatwy, wróble,
mewy i inne ptactwo wodne.
Najbogatszy ilościowo i jakościowo jest dział r y b o łów s t w a. Posiada
on śródlądowe i morskie narzędzia łowu, sprzęty pomocnicze oraz cenną
kolekcję ości rybich zebranych
z terenu
całej Polski i opracowanych
Y'.C\ukowo.
Z zakresu t l' a n s p o r t u w o d n e g o -

czółna dłubane

z jednego pnia.

810

811

H o d o w l a z w i e r z ą t posiada imponującej wielkości koryto dłubane
w jednym pniu, stołki pasterskie, kij z brzękadłami, kołatki dla krów i inne.
W dziale b a r t n i c t w a i p s z c z e l n i c t waznajdują
się prymitywne
ule kłodowe, stojaki i leżaki oraz ule słomiane.
Z zakresu r o l n i c t wado bardziej interesujących obiektów należą drewniane radła ramowate, radło rylcowe, sochy dwupolicowe, brona laskowa
oraz różne typy cepów.
Dział p r z e c h o w y wan i a i p r z y g o t o w y wan i a p o kar ID u
posiada beczki słomiane do zboża plecione techniką wałeczkowo-spiralną,
dwa rodzaje żaren, stępy ręczne i nożne itp.
W zakresie o b rób k i w ł ó k n a posiada czynne krosna, na których
demonstrowano tkanie dla grup zwiedzających i wycieczek.
Z działu o b rób k i s u r o w c Ó w z w i e r z ę c y c h zasługują na wymienienie rożki do wyrobu kiełbas, tabakierki z rogu i in.
Z zakresu o d z i e ż y i s t r o j u l u d o w e g o wystawiono przede wszystkim zabytki pochodzące z terenu Kujaw, Kaszub, Pałuk i Warmii. Część
zbiorów jest zmagazynowana.
B u d o w n i c t w o reprezentowane
jest przez ozdoby szczytowe i nadrzwiowe, zawiasy ozdobne oraz zdobione drzwi drewniane od chat nabijane
dużymi gwoździami i in.
S p r z ę t y d o m o we w przeważającej ilości są zmagazynowane. Znajduje się wśród nich kilkanaście
malowanych
skrzyń kujawskich
i parę
kaszubskich oraz jedna z Ziemi Chełmińskiej, tzw. "miśniki" kaszubskie,
stół kujawski na krzyżakach i in.
Z zakresu t r a n s p o r t u na większą uwagę zasługują ramowate jarzma
na woły i krowy, podwójne i pojedyncze, jarzmo przyrożne, duha, wóz na
drewnianych osiach jednołącznikowy, włók ramowaty i in.
S z t u k a l u d o w a północnej Polski jest reprezentowana
przez rzeźbę
figuralną w drzewie i glinie, malarstwo ludowe na szkle (1 obiekt) i płótnie
(1 obiekt), malarstwo na drzewie (malowane skrzynie i szafy), pająki ze
słomy, wycinanki, tkaniny, hafty, zdobione przedmioty użytku domowego,
ceramikę oraz przez wystawione w tym dziale przedmioty obrzędowe, jak
szopki, pisanki, pieczywo obrzędowe itp.
I n s t r u m e n t y m u z y c z n e zawierają skromną kolekcję samograjów,
jak np. kołatki, instrumentów dętych, jak np. fujarki, dudki i trąby pasterskie, strunowych, jak np. skrzypki wiejskiej roboty, cymbały oraz kaszubski "brombas" i in.
Z a b a w kar s t w o obejmuje głównie zabawki wykonane rękoma dzieci,
jak np. lalki, okręciki, łódeczki, traktor, samoloty i in. oraz zabawki wykonane przez starszych dla dzieci, do których między innymi można zaliczyć
różne wyroby z ciasta niegdyś mające charakter magiczno-obrzędowy,
dziś
służące dzieciom już jedynie do zabawy. Na uwagę zasługuje
również
zabawka kaszubska "tracze".

,I
1

•
l

I
'1

oj
I

Z P r z e d m i o t ó w z w i ą z a n y c h z o b r z ę d a m i i z w Yc z aj a m i wymienić należałoby maszkary obrzędowe, jak: koń, bocian, koza,
baran, turoń, niedźwiedź i in., poza tym szopki, stroje Trzech Króli, słomianą
babę żniwną oraz pisanki i inne przedmioty wymienione w dziale sztuki
ludowej.
Wśród przedmiotów
z zakresu
z w y c z a j ó w p r a w n o - s p o ł e c zn y c h należy wymienić laski sołtysie oraz liczne pływaki i inne przedmioty
zaopatrzone w tzw. merki rybackie.
Z zakresu l e c z n i c t waludowego
charakterystyczna
dla terenu wybrzeża morskiego jest skóra węgorza służąca do bandażowania złamanej lub
zwichniętej ręki.
Omawiane
obiekty
pochodzą głównie z obszaru północnej
Polski,
a w szczególności z woj. bydgoskiego, gdańskiego, olsztyńskiego
i białostockiego. Przedmioty nie pochodzące z północnej Polski dotyczą rybołówstwa, a w szczególności ości do kłucia ryb.
Ogólna ilość obiektów
przypadająca
na poszczególne województwa
wynosi:
województwo

obiekty

bydgoskie
gdańskie
ols'ztyńskie
białostockie
warszawskie
lubelskie
.
rzeszowskie
kieleckie

1 890
856
492
316
96
11
6
31

województwo

k'rakowskie
łódzkie
stalinogrodzkie
wrocławskie.
poznańskie
zielonogórskie
koszalińskie.
szczecińskie

obiekty

26
23
6
13
14
14
29
9

Ogółem 3832 obiekty. Z innych krajów słowiańskich Dział Etnograficzny
posiada 149 obiektów, zaś z niesłowiańskich - 5. Ogólna liczba wszystkich
obiektów nie licząc inwentarza wymiennego i modeli wynosi3 986 przedmiotów.
Obiekty z krajów pozaeuropejskich
w liczbie ponad 300 zostały przekazane do Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach.
W związku z zakupami obiektów Dział Etnograficzny prowadził dorywczo
badania terenowe do roku 1950. W latach 1950-1954 z powodu braku środków musiał ograniczyć je do nielicznych wyjazdów. Jednakże pracownicy
Działu Etnograficznego
brali udział w planowych
badaniach
terenowych
z ramienia PTL, a następnie IHKM PAN dla PAE na terenie Kujaw,
Kaszub, Mazur i Warmii. Najdłuższe badania przeprowadzone
zostały na
t'2renie Kujaw. Dotyczyły one kultury materialnej
(w szczególności rolnictwa) oraz sztuki ludowej.
W grudniu 1953 roku zreorganizowano w Dziale Etnograficznym dotychczasowe wystawy stałe. Zostały one, o ile to było możliwe, opracowane.
z uwzględnieniem podłoża €'Konomiczno-społecznego oraz rozwoju nie tylko

813

812
poszczególnych narzędzi, lecz także form gospodarki człowieka od czasó~:
najdawniejszych
aż do współC'zesnych. Podkreślają
one wzrost produkc]l
uwarunkowany
przez rozwój narzędzi oraz najnowsze zdobycze cywilizacji.
Wprowadzenie
do wystawy
stanowią
napisy
informujące
o współczesnym stanie kultury ludowej, mapa zasięgu zbiorów, na której są umieszczone dane liczbowe odnoszące się do ilości zgromadzonych
obiektów
z danego powiatu, mapa muzeów i dzialów etnograficznych
w Polsce oraz
mapa grup etnograficznych
według J. S. Bystronia. W tym samym małym
hallu mieszczą się działy: zbieractwo, łowiectwo, bartnictwo i pszczelnictwo
oraz hodowla zwierząt. Dział bartnictwa i pszczelnictwa podają na wystawie niektóre
dane dotyczące
bartnictwa
toruńskiego
na przestrzeni
XV-XIX
w. oraz wiadomości o prawie bartnym.
Dalszą niedużą salkę zajmuje p l e c i o n kar s t w o i t k a c t w o, zaś
w największej
i najpiękniejszej
sali mieści się naj bogatszy dział r y b 0łów s t w a, który daje przegląd różnych form narzędzi do połowu ryb,
począwszy od najprymitywniejszych
z uwzględnieniem
sprzętów i narzędzi
pomocniczych.
W następnej
niedużej salce w 4 oszklonych
szafach umieszczone
są
manekiny ze strojami, wśród których znajdują się 2 żeńskie stroje kujawskie (jeden z nich ślubny), 1 męski strój kujawski, 2 żeńskie stroje pałuckie,
strój kurpiowski z pow. Ostrołęka oraz strój opoczyński używany na Pomorzu przez przesiedleńców z pow. Opoczno.
Poza tym w jednej z mniejszych szafek mieści się kolekcja czepców kujawskich, a w drugiej - warmińskich, zaś w gablotce umieszczone są czepce
pałuckie.
W ostatniej dużej sali znajduje się wystawa s z t u k i l u d o w e j p ó łnocnej
Polski.
Prace inwentaryzacyjno-katalogowe
prowadzone są na bieżąco, jedynie
przedmiotowy
katalog naukowy
posiada jeszcze spore braki w postaci
niepełnych opisów obiektów. Prace polegają na wpisywaniu
obiektów do
księgi akcesyjnej, inwentarza
głównego, przedmiotowego
katalogu naukowego, katalogu
geograficznego,
topograficznego
i magazynowego
oraz
na metryki magazynowe.
Biblioteka Działu ma charakter
specjalny. Zawiera ona dzieła głównie
z zakresu etnografii i etnologii oraz historii kultury. Posiada niewielką ilość
przeważnie niekompletnych
czasopism skandynawskich,
jugosłowiańskich,
czeskich, bułgarskich,
węgierskich,
angielskich,
szwajcarskich,
duńskich
i kalifornijskich.
Ogólna ilość tomów książek i czasopism własnych wynosi
ponad 1304, zaś depozytowych - 399.
Z czasopism bieżących polskich w danej chwili Dział prenumeruje "Polską
Sztukę Ludową", "Kwartalnik
Historii Kultury Materialnej"
oraz "Wiedzę
Życie".
Z cZ8sopism zagranicznych
Dział otrzymuje
drogą darów następujące

czasopisma:
"Heimatschutz",
"Heimatwerk"
l
"Heimatleben",
"Jahrbuch
des bernischen historischen Museums in Bern" - ze Szwajcarii; "Bulletin
des MU3ees Royaux D'Art et D'Histoire" i Bericht iiber das Basler Museum
fUr Volkerkunde und Schweizerische Museum fUr Volkskunde - z Belgii;
"studia Fennic.a" - z Finlandii; "Nationalmuseets
Skrifter" i "Nationalrnuseets etnografiske
SamIing" - z Danii oraz "Anthropological
Records"
i "Folklore Studies" - z Kalifornii.
Archiwum posiada 705 negatywów, 1319 odbitek fotograficznych, 808 rysunków i 276 klisz cynkowych. Zapisy dokumentacyjne
z badań terenowych
znajdują się na razie w rękopisach w teczkach. Szczupłość personelu Działu
i nawał prac bieżących nie pozwolił dotychczas na przepisanie
ich i posegregowanie w odpowiednich kartotekach.
Dział Etnograficzny
prowadzi
stałą i systematyczną
pracę naukową.
W ciągu lat 1952-1954 wyszły z druku:
Dr

M.

Z n a m i e l' o w s k a - P l' li f f e l' o w a, Kultura
ludowa
oraz
i obyczaje
ludowe
w wydawnictwie
"Warmia
i Mazury"
Poznal1 1953.
Poza tym została przygotowana
do druku przez Dr M. Znamierowską1-' l' ii f f e r o w ą duża praca pt. Rybackie
narzędzia
kolne
oraz artykuł
pt Kla'ra Prillowa rzeźbiarka ludowa Paluk. Pol. Szt. Lud. 1954. Nr 1.
Gospodarka

{',

Przesłano też do druku artykuły popularnonaukowe
mgr Marii Polakiewiczówny i mgr Kaliny Antonowiczowej
do mającego się ukazać popularnego pisma ludoznawczego.
W zakresie prac organizacyjnych
kustosz Działu przy pomocy adiunkta
i asystenta prowadzi stałą akcję opieki nad artystami
ludowymi pośrednicząc w wystawach
ich prac, konkursach,
staraniach
o zasiłki, nagrody,
materiał etc. W związku z tą akcją nawiązana jest stała współpraca Działu
z szeregiem wojewódzkich instytucji społecznych i kulturalnych
oraz z odnośnymi komórkami Ministerstwa Kultury i Sztllki.
Prace
techniczno-konserwatorskie
Dział Etnograficzny
prowadzi
we
.własnym zakresie. Dotychczasowa konserwacja
obiektów polegała głównie
na zabezpieczeniu tkanin przed molami za pomocą różnych środków dezynfekcyjnych,
wietrzenia
itd. oraz na oczyszczaniu przedmiotów
żelaznych
przy pomocy nafty. Obiekty z ciasta konserwowano przy pomocy zanurzania
ich w rozpuszczonej parafinie.
Niektóre prace introligatorskie
i stolarskie wykonywane są również we
własnym zakresie.
Dział Etnograficzny
rozpoczyna też przeprowadzanie
dezynfekcji obiektow drewnianych i tkanin przy pomocy dwusiarczku węgla.
W 1954/55 r. wszyscy pracownicy Działu chodzili na wykłady UMK z zakresu konserwacji muzealnej biorąc udział w dyskusjach dotyczących aktualnych problemów.

815

814
Cały personel Działu Etnograficznego bierze czynny udział w pracach dydaktyczno-społecznych
wygłaszając odczyty i pogadanki w zakładach pra~y,
szkołach
PGR-ach itp. Tematyka
odczytów obejmuje przede wszystkIm
kulturę 'ludOWą terenów leżących w zasięgu działalności Działu, .jak .też
zagadnienia gromadzenia
i ochrony zabytków. Pracownicy naukowI DZIału
udzielają konsultacji w zakresie prac 'naukowych i dydaktyczno-społecznych.
Praktyki muzealne odbywają się w Dziale pod kierunkiem kustosza przy
współudziale
adiunkta
i asystenta. W latach 1952-1954 praktykę
odbyło
6 studentów z Wydz. Sztuk Pięknych poza tym pracownik S. O. Muzeum
podopiecznego w Grudziądzu,
magister
historii,
przebywał
na praktyce
w Dziale Etnograficznym
około pół roku.
Najbardziej ścisłą współpracę prowadzi Dział Etnograficzny
z Oddziałem
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego w Toruniu oraz z Zesp~łem Etn~graficznym IHKM PAN w Toruniu. Cały personel naukowy DZIału nalezy
do zarządu Oddz. PTL i bierze czynny udział w jego pracach oraz w, pracach Polskiego Towarzystwa
Archeologicznego,
VI skład Zarządu
ktorego
wchodzą kustosz i adiunkt.
Dość regularnie (mniej więcej raz na miesiąc) odbywają się posiedzenia
naukowe Działu Etnograficznego
z Oddziałem Toruńskim PTL, na których
wygłaszane są referaty i prowadzone dyskusje na tematy związane z badaniami terenowymi, pracami muzealnymi etc.
Wszyscy pracownicy Działu Etnograficznego
współpracują
z IHKM PAN
w zakresie PAE (zob. badania terenowe). Również bliska współpraca łączy
Dział z Pomorskim
Towarzystwem
Muzycznym w zakresie popularyzacji
muzyki.
Trudności i braki Działu przedstawiają
się następująco:
a) Zbyt szczupły personel naukowy liczący 3 osoby (kustosz, adiunkt
i asystent) ma duże trudności w podołaniu pracy zakrojonej na szerszą skalę
w związku z dużym zasięgiem działalności Działu. Na skutek t:go prace
dotyczące dokumentacji
zbiorów posuwają się zbyt wolno oraz me zawsze
pracownicy Działu mogą należycie sprostać zapotrzebowaniom
społecznym.
b) Dotkliwie również dawał się odczuć dotychczasowy
brak funduszów
na penetrację
terenu, badania oraz kompletowanie
zbiorów, ~zięki cz:m~
zabytki bezpowrotnie giną na terenie już tak ubogim w przedmlOty rodZImeJ
kultury ludowej. Uniemożliwia to także zaopatrzenie się Działu w potrzebną
aparaturę pomocniczą·
c) Niemniej dotkliwą bolączką Działu jest ciasny lokal n~e po.z:",a.laj.ący
na wystawienie niektórych zmagazynowanych
zbiorów, co umemozl1wla Ilustrację całokształtu
kultury ludowej oraz nie pozwala na ~łaściw~. urz,ą~
dzenie magazynów.
W konsekwencji
zmniejsza
to znaczme mozl1~OSCl
usługowe Działu i jego rolę społeczną. Z tej samej przyczyny utr~dmon~
jest praca naulwwych pracowników, którzy nie mając oso~nych ~omleszczen
zmuszeni są pełnić swe obowiązki w tym samym pokOJU, gdzIe laborant

t
l

..•!

prowadzi prace konserwatorskie,
introligatorskie
i in. oraz gdzie interesanci
korzystają ze zbiorów, biblioteki, archiwum etc.
Dążenia na przyszłość. Dział Etnograficzny
specjalizuje się w kierunku
gromadzenia
zabytków kultury materialnej
grup etnicznych znajdujących
się na terenie woj. bydgoskiego i gdańskiego, w szczególności poświęcając
uwagę rybołówstwu i rolnictwu.
W zakresie sztuki ludowej położony jest nacisk na gromadzenie zabytków
i współczesnych
dzieł twórców ludowych
z terenu
tych samych grup
etnicznych. Inne tereny reprezentowane
są słabiej.
W związku z rozwojem
Torunia jako ośrodka nauki i sztuki oraz
w związku ze społecznymi potrzebami terenu wskazane byłoby, aby powstało
tu Muzeum Etnograficzne, które prowadziłoby planowe badania uwzględniające potrzeby terenu, na którym giną bezpowrotnie ostatnie ślady rodzimej
kultury.
'W Toruniu była już poruszana sprawa utworzenia muzeum na wolnym
powietrzu w projektowanym
parku narodowym nad Wisłą. Podobny projekt
dotyczył również Kruszwicy nad Gopłem, lecz oba te projekty nie zostały
zrealizowane.
22 XII 1954 r.
Kalina Antonowiczowa
MUZEUM

..

KUJAWSKIE
WE WŁOCŁAWKU
(ul. Słowackiego la)

W Toruniu była już poruszana sprawa utworzenia muzeum na wolnym
powietrzu w projektowanym
parku narodowym nad Wisłą. Podobny projekt
z€um Krajoznawczego. Zbiory etnograficzne zajmują w nim przestrzeń około
90 m2 w salkach wystawy stałej i około 16 m2 w magazynach.
Muzeum
posiada centralne ogrzewanie, okna wychodzą na północ. Sąsiednia strona
ulicy Słowackiego la, tj. naprzeciw Muzeum, zabudowana
czerwoną cegłą
i oświetlona od południa daje bardzo przykre refleksy na zbiory, wobec
czego okna są przesłaniane
białą kalką. Oświetlenie elektryczne
jest niewystarczające.
Podłogi z prasowanego
cementu pozwalają na dobre utrzymanie czystości przy małym wkładzie pracy.
Gromadzenie okazów etnograficznych
rozpoczęto w 1945 roku. Dawniejsze
zbiory Muzeum Krajoznawczego
były w czasie okupacji wywiezione
do
Poznania i tam spłonęły. Obecnie Muzeum Kujawskie
liczy 382 okazy,
w czym jest 369 oryginalnych, a 13 modeli. Wszystkie pochodzą z regionu
Kujaw. Większe kolekcje stanowią:
odzież, sprzęty domowe oraz sztuka
(rzeźba, haft i garncarstwo).
Muzeum Kujawskie
nie prowadzi badań terenowych, którymi zajmuje
się Muzeum Pomorskie w Toruniu. Prace Muzeum Kujawskiego
w tym
zakresie ograniczają
się do zbierania
przypadkowych
informacji,
które
Wpi5ujemy celem przekazania
ich pracownikom
naukowym
opracowują·cYm Kujawy. Obejmujemy obszar całych Kujaw, a więc powiaty: włocław-

81'1

816
ski, aleksandrowski,
inowrocławski
oraz obszar w promieniu ok. 15 km od
Włocławka, po drugiej stronie Wisły, w powIecIe lipnowskim.
_
W latach 1952-53 raz do roku była reorganizowana
ekspozycja w związku z nowymi nabytkami.
Ogólna jej koncepcja stawia sobie za zadanie
zobrazowanie
wnętrza mieszkalnego,
pokazanie
ginącego stroju
i dawnej oraz współczesnej
sztuki ludowej.
Rozwiązania
ekspozycji
nie są
jeszcze ostateczne, ponieważ zbiór okazów wymaga wielu uzupełnień.
Muzeum prowadzi
księgę inwentarzową
Działu Etnograficznego
oraz
kartotekę magazynową.
Katalogii działowe nie są jeszcze wprowadzone.
Biblioteka Muzeum Kujawskiego
posiada w Dziale Etnograficznym
zaledwie 40 pozycji. Prenumerujemy
"Sztukę Ludową"· Możliwości rozwojowe
w tym zakresie są ograniczone przez kredyty.
Mimo tak małego księgozbioru
rocznie kilkadziesiąt
osób korzysta
z materiałów
w nim zawartych. Są to artyści plastycy, zawodowi i amatorzy, malarze
pokojowi,
świetlicowi
pracownicy,
kierownicy
teatrów
amatorskich, nauczyciele itp. Archiwum nasze to księga alfabetyczna, w której notujemy wszelkie dane dotyczące kultury ludowej na Kujawach, adresy
twórców, posiadaczy strojów, sprzętów itp. Zbiór fotografii liczy około 200
pozycji. Prowadzi się tylko inwentarz fotograficzny, a brak jeszcze katalogu
ciziałowego. Zebraliśmy kolekcje rysunkowe zakończeń szczytów dachowych,
klamek i zawiasów, krzyżów drewnianych,
haftów na czepcach, liczące po
10-15
sztuk. Klisz cynkowych pozostałych po wydaniu katalogu do wy··
stawy czasowej Sztuka Ludowa na Kujawach
urządzanej
w roku 1949
w Muzeum Kujawskim - 11 sztuk.
Dotychczas nie ogłaszano żadnych publikacji dotyczących zbiorów. Jedynie wydano katalog z przedmową do wyżej wymienionej wystawy czasowej.
Po założeniu działowej księgi inwentarzowej
i kartoteki
magazynowej
projektujemy
opracowanie katalogu zbiorów stałych.
Większe prace techniczno-konserwatorskie
dla Muzeum Kujawskiego
wykonują fachov·jcy z tytułu prac zleconych. We własnym zakresie prowadzimy tylko drobne klejenia, czyszczenia i prania. Muzeum posiada małą
pracownię wyposa7.oną w prymitywne środki techniczne i chemiczne, kleje,
kartony, papiery itp. Posługujemy się w pracy publikacjami
prof. Seweryna
dotyczącymi konserwacji okazów etnograficznych.
Z zakresu prac oświatowych organizowaliśmy
odczyty o sztuce ludowej
i o strojach na Kujawach. wygłaszała
je mgr Halina Mikułowska z Torunia. Odczyty te były połączone z pokazami zbiorów czasowo wystawianych celem powiększenia frekwencji słuchaczy.
Muzeum współpracuje
z Działem Etnograficznym
Muzeum pomorskiego
w Toruniu, z Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach, z CPLiA we Włocławku, Toruniu i Sopocie, z Klubem Zw. Naucz. polskiego we Włocławku,
z Domem Kultury Zakładów Celulozowych we Włocławku, z grupą kujawską artystów plastyków, z Kołem Plastyków Amatorów itd.

i

Trudności, jakie mamy w dziale etnografii, są bolączkami całego Muzeum
Kujawskiego; są to: zbyt ciasny lokal i brak systematycznej
pracy etnografa
w terenie. która by zapewniała dopełnienie zbiorów. a także utrzymywani'~
bliższych kontaktów z przekształcającą
się wsią polską w dobie współczesneJ.
Przy obecnym małym składzie osobowym możemy liczyć tylko na pomoc
z Muzeum Toruńskiego, szczególnie gdy samo skompletuje dział kujawski.
W Mu~eur.n we Włocławku będziemy dążyć do możliwie najpełniejszego
przedstawlema
obrazu życia człowieka na Kujawach,
uwzględniając
jego
gospodarstwo, strój i sztukę.
Muzeum Etnograficzne
w zakresie szerszym powinno powstać w mieście uniwersyteckim,
dla województwa pomorskiego jedynie Toruń posiad::!
odpowiednie warunki pracy.
Zabytki kultury ludowej dotychczas jeszcze spotykamy licznie w powiatach aleksandrowskim,
włocławskim
i kolskim. W zwiazku ze zmianami
ustrojowymi.
ideologicznymi
i kulturalnymi
zanikają o~e i są niszczone
pr.zez jednostki ..nieuś~iadomione.
Do zbierania ich w terenie należy natych~
mIast przy~tąplc. Pe":l~n dobrobyt, w jakim obecnie wieś się znajduje, pozwala bOWIem ludnoscl na zakupy nowych mebli, obrazów itd. Widzimy to
we wszystkie dni targowe we Włocławku.
H. Królikowska

15 XII
Woj.

'\

1954 r.

gdańskie

MUZEUM POMORSKIE W GDAŃSKU
(uJ. Rzeźnicka 35)
" Muzeum Pomorskie w Gdańsku posiada około 150 eksponatów etnogra~I~znych :zęśc~owo zdeponowanych
w kilku miejscach w Gdańsku, częSCIOWOzas złozonych w Muzeum w Kartuzach. Składają się na nie meble
ludow~, .sprzęty, ok.azy z dziedziny pszczelnictwa, rybactwa, plecionkarstwa,
ceramIkI, tkactwa Itp. Tworzą one zaczątek przyszłego Działu Etnograficznego, który będzie pomieszczony w odbudowującym
się skrzydle omachu
Muzeum Gdańskiego.
to
Muze~m Pomorskie w Gdańsku
riie posiada niestety kustosza Działu
EtnografIcznego. Stanowisko to winno być obsadzone przez doświadczonego
etnografa-muzeologa,
który by umiejętnie pokierował działem i służył fach0:-vą ~omoc~ Muzeum w K~rtuz~ch i Kwidzynie. Etnografa domagają się
takze wzrastające
na Wybrzezu osrodki twórczości artystycznej
opartej na
wzorach ludowych.
.
.
Luty, 1952 r.
Longin Mulic/d
Muzeum
na
Muzeum Pomorskie

wolnym
w Gdańsku

powietrzu
Oddział Wdzydze

W 1906 1'. natchniony wzorami skandynawskimi,
dal' Gu'go\\,'-ki
zalo'z~·I \\' La l'mplOnej p1'7.ez niego
'.~.
.l:~ "Luci",

<-.

XLII

nauczyciel ludowy Izv·chacie .,
l'vIuzet;m Wiejskie

818

819

we Wdzydzach. Muzeum to zaopatrzył nie tylko we wszystkie autentyczne
sprzęty, ale zgromadził także wiele cennych okazów ginącej kaszubskiej
kultury ludowej. Poza tym stworzył przy Muzeum żywy ośrodek przemysłu
domowego, dającego zarobek licznym, biednym chałupnikom
kaszubskim.
Po odzyskaniu niepodległości po I wojnie światowej było Muzeum Wdzydzkie pierwszym tego rodzaju muzeum wiejskim w Polsce. Mimo nie sprzyjających warunków materialnych
i znacznych wydatków związanych z utrzymaniem muzeum i organizacją przemysłu ludowego na znaczniejszą skalę
placówka utrzymała się do 1932 r. W tym bowiem roku Muzeum spaliło
się doszczętnie od iskry, którą przeniósł wiatr z sąsiedniej palącej się chałupy wieśniaczej.
Dzięki niestrudzonym
wysiłkom Gulgowskiego i jego żony malarki odbudowano muzeum na nowo w 1936 r., a na malowniczym wzgórzu obok
muzeum założono ładny park z widokiem na jezioro. W roku 1948 spadkobiercy Gulgowskich przekazali
Muzeum Skarbowi
Państwa.
Od chwili
upaństwowienia
muzeów, tj. od 1950 r., Muzeum Wdzydzkie stało się oddziałem Okręgowego Muzeum Pomorskiego
w Gdańsku.
Na przełomie
lat 1953/1954 Muzeum Okręgowe postawiło naprzeciw
istniejącej
chat ymuzeum drugą, mniejszą chałupę rybacką przeniesioną z Wdzydz Tucholskich, pow. Chojnice. Wymienioną chatę pozyskano dzięki zapobiegliwości
i pomocy konserwatora
zabytków okręgu bydgoskiego. Posiada ona narożny
podcień słupowy i przedstawia
rozwojowo
młodszy
okaz drewnianego
budownictwa
kaszubskiego:
pierwsza bowiem chata ma "wystawek" podcieniony wzdłuż całego szczytu, tzw. "checz z wystowciem". W ten sposób
oryginalne Muzeum Wdzydzkie sldada się obecnie z ładnego dwuchałupowego zespołu zabytkowego.
Dawniejsza chata została po odbudowaniu
zaopatrzona
w znacznie
skromniejsze urządzenie, aniżeli miała przed pożarem, a zniszczenia wojenne
i tu pozostawiły
swój ślad. Obecnie razi specjalnie
podworska
szafa
mieszcząca się w izbie kaszubskiej,
którą z biegiem czasu zastąpi się
autentyczną
szafą ludową, a także brak oryginalnych
obrazów ludowych
i niektórych
drobnych
sprzętów
uzupełniających
całość wyposażenia.
Według istniejącego
projektu
dawniejsza
chata
będzie reprezentowała
wnętrze mieszkania chłopskiego, a nowopostawiona
rybackiego.
Oddział Wdzydze posIada ogółem ok. 80 eksponatów
zinwentaryzowanych i skatalogowanych.
Wszystkie, z wyjątkiem kilku, stanowią oryginalne wyposażenie wieśniaczej chaty kaszubskiej.
Gorliwym opiekunem miejscowego Muzeum jest woźny, Kaszuba Wiktor
Grulkowski, który ma do pomocy sprzątaczkę. Czysto utrzymane Muzeum,
leżące na węzłowym szlaku turystyki
wodnej, stanowi dla licznych wycieczek atrakcyjny,
godny zwiedzenia zabytek dawniejszego budowniciwa
kaszubskiego, będący zarazem miłym punktem wypoczynkowym.
Luty, 1952 r.

Longin

Malicki

MUZEUM KASZUBSKIE W KARTUZACH
(ul. Kościerska nr 1)
.Muzeum istnieje
kalny o kubaturze

dopiero od roku 1947 Z'
.
.
sal 952 m3•
.'
haJ.muJe piętrowy budynek mieszpOWIerzc ma sal wyst
.
274 m-o W sumie mamy tu 590 ekspo
t'
awowych
wynosI
na ow, w tym przedmiotów z zakresu:
o

'

zbieractwa
łowiectwa
hodowli zwierząt
rybołówstwa
bartnictwa
i Pszczelnictwa
rolnictwa
.
przygotowywania
l' przec h owywania pokarmu
obróbki drzewa
obróbki włókna
obróbki rogu .
obróbki gliny .
obróbki bursztynu ,
farbiarstwa
odzieży, strojów ludowych
ozdób
budownictwa
sprzętów domowych
.
transportu
i komunikacji
rzeźby
'..
obrazów malowanych na szkle
garncarstwa
kaflarstwa
haftów, w tym 12 czepców zabytkowych
ratownictwa
.
lecznictwa ludowego
Poza tym:
instrumenty
muzyczne
miary
przedmioty

związane

z kulturą

obyczajową

5
40
5

23
25
30
38
28
37
3
7

15
45
15
15
10
90
15
25
3
3

} inne

4
4

30
Okazy pochodzą z pow. kartuskie ok"
,
Z.ostały one zabrane
.,
g,
osclersklego
i wejherowskiego,
przez muzeum nadzorujące
t' M
w Gdańsku. Muzeum t t '
"
J.
uzeum Pomorskie
ków w terenie i rejestr~c~~szc:~rzeP.r0wa:za
obecnie inwentaryzację
zabytPOza wystawą stał
w
. upmczyc
warsztatów sztuki ludowej.
sztuki ludowej In
ą
m.aJu :ok~ ubiegłego
urządzono
tu wystawe
t
.
wen aryzacJę
zblOrow prowad . .
.
posiada także własną b'bl' t k'
Zl Się na bieżąco. Muzeum
.
l 10 e ę liczącą 380 t
.
Pisma. ,iak: ..Nowa Ku'tura"
:.
omow, prenumeruje
czasoblem)'"
POls'ka S t k'
, "Wiedza I Zycie", "Przegląd Zachodni"
Pro, ..
z u a Ludo
".
' "
Materi~ł'
.'
wa l ,.Z otchłani wieków"
ow archiwalnych
M
.
uzeum me posiada. Również nie prowadzi
d

52'

821

820
Publikacje
naukowe przygot(J\vujc
się prac techniczno-konserwatorskich.
zakresu
potraw
z ryb i lecznictwa
muzeum nadzorujące
(np. publikacje z
ludowego).
W zakresie prac dydaktyczno-społecznych
Muzeum wygłasza roczni'~
4 odczyty własne i 8 odczytów opracowanych
przez instruktorów
oświatowych Muzeum Pomorskiego w Gdańsku.
W związku
z potrzebą uzupełnień
ekspozycji
poszczególnych
działów
oraz. ze względu na stopniowe zanikanie
przedmiotów
ludowej
kultury
materialnej
szczególną uwagę poświęci się poczynieniu zakupów i inwentaryzacji
zabytków. Tutaj należy jednak podkreślić,
że Muzeum częst·)
odczuwa brak funduszów na zakup eksponatów.
Franciszek
Treder
20 IV 1954 r.
MUZEUM W KWWZYNIE
(ul. Katedralna
1)
Wielodziałowe Muzeum w Kwidzynie mieści się w zabytkowym zamku
pokrzyżackim.
Dział Etnograficzny
zajmuje jedną dużą i jedną mniejszą
salę oraz długi, wąski korytarz, tzw. gdanisko, zakończony wieżą; prócz
tego w Dziale Przemysłu
Artystycznego
wystawiono
ceramikę
ludową·
Zbiory obejmują
głównie przybory
gospodarcze,
bednarstwo.
ceramikę,
plecionkarstwo.
obróbkę
włókna
i tkactwo
oraz sprzęty
pochodzące
z terenu tzw. Dolnego Powiśla Gdańskiego, przeważnie z powiatów: kwidZYl1skiego, sztumskiego
i suskiego. Poniższe zestawienie
ilustruje
stan
posiadania Działu. Z zakresu łowiectwa znajduje się w Muzeum jeden okaz.
paść gilotynowa na małe gryzonie, z rolnictwa:
kilka drobnych narzędzi
oraz dwa beczkowate kosze na zboże. plecione ze słomy, i dwa kadłub:,'
zbożowe.
Znaczniejszą
kolekcję
twoną
przybory
służące do przygotowywania
pokarmów, jak stępa kielichowata
z tłukiem,
oryginalna
kolowrotowa
prasa na ser, umieszczona w szafce, rzadki okaz przetaka
z naciągiem
skórzanym, cedzidło gliniane, kilka misek drewnianych,
dłubanych, i czerpaki drewniane.
Z zakresu zbiorów dotyczących
obróbki surowca drzewnego Muzeum
posiada nieco narzędzi, jak pilę dawniejszego
typu, siekiery, heble, ławę
bednarską, strugi, naciągacz-klucz,
wątornik i ładną kolekcję naczyń klepkowych z drewnianymi
obręczami. Dużą kolekcję tworzy plecionkarstwo
z narzędziami służącymi do obróbki surowca, jak specjalny sierp do wikliny
i nóż do korzonków, oraz z różnorodnymi wytworami, jak miarki, naczynia
dzbanowate,
kosze. koszałki, torby i plecionki
beczkowate;
należy podkreślić, że w tej kolekcji uwzględniono różnice materiałów (surowca), jak
również techniki wyplatania.
W Dziale Obróbki Włókna i Tkackim zna,idujemy wyłącznie narzędzia, a więc miecze, szczeci. kołowrotki, przęślice.
mot.owidła, kołowroty
do na\\'jjania
cewek. sno\':adł"
i \\Te"l.cie krosna

Ciekawostką etnog"aficzną są ogromne, wąskie a długie czerpaki łyżkowate
do skrapiania
bielonego płótna, używane przez byłych osadników holenderskich. Wyjątkową rzadkością są ozdobneprzęśliczki
łopatkowate w ilości
35 sztuk o wyrzynanych
motywach geometryc:mych,
zwierzęcych i roślinnych. Kolekcję dopełnia
ciężka maglownica
z kabłąkowym
uchwytem
i wałkiem. Z zakresu garncarstwa
posiada Muzeum spory i niewątpliwie
rzadki dziś zbiór ceramiki; wymienię tu 12 ładnych dwojaków "wspólnial,ów". 8 dzbanów zdobionych. 2 garnki, 4 duże misy, doniczki i kolekcję
m.lsowatych cedZIdeł, a z narzędzi - żarna do rozcierania glejty i pisaki
zdobmcze.
Wartościowy
jest także zbiór sprzętów:
reprezentują
go: solniczka,
~uszarka listwowa na talerze, stół rozkładany,
stołek malowany,
stołek
v-;yplatany o zdobionym zaplecku, ławeczka prosta, 6 skrzYI1 malowanych
na wial:o, 4 szafy ludowe polichromowane,
w tym jedna z datą 1843 r.,
szafa połeczkowa, malowana, na talerze, miski i łyżki. Zagadnienie komu11ikacji reprezentują
jedynie lyżwy drewniane, podkowy i wędzidła. Prócz
tego posiada Muzeum z dziedziny sztuki ludowej: kapliczkę polichromo\, 2m,! z. rzeżbą, tablicę ze zdjęciami fragmentów
pasowego rytu na lasce, wyl,onanego przez pasterza
Józefa B o r z e c h o w s k i e g o w roku 1884
szereg obrazów (Adam i Ewa, kościół, plebania,
pochód, jeździec, Żyd:
pasterz .ze stadem, łowca. lew), tablice ze zdjęciami ozdobnie wyrzynanych
zapleckow stołków, ozdób nad szczytowych,
dalej zdjęcia z przykładami
budOWnictwa, nagrobkami,
krzyżami i kapliczkami,
wreszcie haftami bia~ymi i. kolorow~mi. Z oryginalnych
zbiorów należy jeszcze wymienić dużą
Kolek?.lę klockow do drukowania
tkanin (około 90 sztuk), formy pierni){arsklC (42 sztuk) i parę ładnych form do masla.
. Uzup.ełnienie zbiorów tworzy znaczny i tematowo ciekawy zbiór klisz
lotograflcznych ze zdjęciami dotyczącymi budownictwa, zdobnictwa
haftów
tkanin itd. (zbiór ów mogą z wielkim pożytkiem wykorzystać
fachowc;
przy opracowyw<miu zagadnień etnograficznych).
Charakteryzując
ogólnie zbiory etnograficzne
Muzeum w Kwidzynie
trzeba podkreślić zupełny brak okazów z dziedziny zbieractwa, łowiectwa,
rybactwa, hodowli zwierząt 'lraz. nikłą wprost ilość narzędzi rolniczych.
l<i to całkiem
okazale
występują
przemysły
ludowe:
plecionkarstwo
')bróbka włókien z tkactwem, bednarstwo
i garncarstwo.
Poza tym nieźl~
.-q . reprezentowane
sprzęty i niektóre przejawy sztuki stosowanej. wystęP~I.1ące.iw sprzętarstwie
na formach do masła, do piekarników czy do druku
płócien.
.Ekspozycja posiada charakter
tymczasowy. Na podstawie
istniejących
zblOrow można zorganizo\vać L: łatwością następujące pouczające wystawy:
1. Od plecionkarstwa
do tkactwa, 2. Bednarstwo.
3. Garncarstwo
Dolnego
PowiŚla (z dawniejszymi
ośrodkami: w Kiszporku. Sztumie i Kwidzynie),
-l. Sztuk<1 ludow<1 Dolnego Puwiśl<1. Pierwsza
z wymienionych
wystaw

822

823

byłaby nader aktualna
i pożyteczna ze względu na istniejącą w terenie
spółdzielczość pledonkarską
oraz jedyną bodaj w Polsce średnią szkole
wikliniarską
mającą swoją siedzibę w Kwidzynie.
Zbiory etnograficzne
z zakresu tradycyjnych
narzędzi uprawy ziemi
powinny być koniecznie uzupełnione.
Obszary bowiem, których tematykę
pragnie reprezentować
Muzeum, są rolniczt'
i eksponaty
z powyższego
zakresu są niezbędne dla przedstawienia
całokształtu
kultury materialne.!
regionu.
Muzeum w Kwidzynie zarządza A. L e m a ń s k i, który wykazuje dużo
zrozumienia dla zagadnień ludoznawczych. Niemniej jednak tak kierownik,
jak i zbiory czekają na pomoc fachową. Wdzięczne pole do popisu miałby
tu młody etnograf, który by zbiory należycie zinwentaryzował,
skompletował i wystawił. Zbiory kwidzyńskie stanowią także dobry warsztat pracy
do opracowań
etnograficznych,
a jednym z ważniejszych
zadań byłoby
m. in. ujęcie zagadnień nawarstwień
kulturowych
związanych z nowym
ruchem osiedleńczym na terenach Dolnego Powiśla.
Longin Malicki
Styczeń
Woj.

1955 r.

kieleckie

MUZEUM ŚWIĘTOKRZYSKIE
W KIELCACH
(plac Partyzantów
AL 2---4)
Dział Etnograficzny
Muzeum Świętokrzyskiego
mleSCI się w pięciu
pokojach o łącznej powierzchni 190 m"; w jednym pokoju i korytarzu znajdują się pracownia
i magazyn, a cztery pokoje o powierzchni
160 mJ
zajmuje ekspozycja części zbiorów.
Na zbiór Działu składa się 140 eksponatów własnych oraz 694 depozyty
Wydziału Kultury Prezydium
WRN, w czym jest 180 okazów ceramiki,
418 wycinanek,
56 "tasiomek".
Wszystkie eksponaty
pochodzą z terenu
województwa
kieleckiego.
Dział Etnograficzny
posiada ekspozycję stałą,
a wystaw etnograficznych
okresowych nie organizowano;
natomiast Muzeum użyczało lokalu Wydziałowi
Kułtury
na pokonkursowe
wystawy
garncarstwa,
tkactwa
i wycinanek
łudowych. Plon wystawy "tasiomek"
i wycinanek opoczyńskich, zorganizowanej
w 1954 r., został przez Wydział
Kultury zdeponowany w Muzeum, w przeciwieństwie
do uprzednio urządzanych
wystaw
ceramiki
i tkactwa.
Zazwyczaj
najlepsze
eksponaty
zakupowało Ministerstwo
Kultury i Sztuki, a Muzeum dostawała się małowartościowa
ceramika.
Biblioteka Działu Etnograficznego
zawiera około 60 pozycji, archiwum
około 90 pozycji (notatki, pieśni, fotografie, rysunki). Praktyk muzealnych
w Muzeum nie odbywano, natomiast w wyniku artykułu kustosza Działu
w prasie kieleckiej, pt. Kłopoty etnograficzne
Kielecczyzny
(1953 r.). został
nawiązany kontakt z Zakładem Etnografii Słowiańskiej
UJ.

·l

W lecie 1954 r. Dział Etnograficzny
służył siedmiokrotnie
wskazówkami
pomocą studentom
tego Zakładu, kierowanym
na badania w Kieleckie,
trzykrotnie skorzystał z ich odczytów etnograficznych.
Akcja społeczno-dydaktyczna
Muzeum przejawiła
się w stworzeniu
wśród młodzieży
dwóch kół Miłośników
Muzeum;
pierwsze
powstało
w kwietniu 1954 r. przy Liceum Technik Plastycznych w Kielcach (90% młodzieży wiejskiej);
drugie w grudniu
1954 r. przy Szkole Podstawowej
w Bartkowie koło Zagnańska (17 km od Kielc). Koło pierwsze dostarczyło
17. darów dla Muzeum, 2 ankiety, 60 rysunków; koło drugie zbiera próbki
zapasek. Oba koła wykazały, że nie trudno jest obudzić zainteresowania
do
spraw muzealnictwa
etnograficznego,
a spostrzeżenia
te i wyniki pracy
narzucają
konieczność
zatrudnienia
w przyszłości instruktorów
oświatowych z wykształceniem
etnograficznym.
W pracy społecznej niezawodne
usługi oddaje
podręcznik
terenowy
M. Znamierowskiej
-Priifferowej,
pt. Ochrona zabytków
kultury ludowej,
rozdawany nauczycielom wiejskim, leśnikom, służbie drogowej, aktywistom
ZMP, ZSCH, PZGS. Ten ostatni użyczył Kołu Przyjaciol
Muzeum przy Liceum w Kielcach samochodu ciężarowego na wycieczkę do
Muzeum Etnograficznego
w Krakowie.
Trudności Działu Etnograficznego
Muzeum Świętokrzyskiego
są bardzo
istotne: brak doświadczonego
etnografa
(niemożność zdobycia mieszkania,
brak
naukowych
grup uposażeniowych).
jednoosobowa
obsada
Działu.
który powinien zatrudniać trzech pracowników
ze względu na duży zasięg
terenowy działalności Muzeum (całe województwo), szczupły budżet Działu
nie pozwalający na prace badawcze, wreszcie brak publikacji naukowych
dotyczących kultury ludowej Kielecczyzny.
Dotychczasowa
ekspozycja
zbiorów, zrobiona swego czasu przez Wydział Kultury, ulegnie w 1955 r. zmianie i stanie się w pierwszym etapie
ekspozycją następujących
zespołów wystawowych:
1. Zajęcia podstawowe
(na razie rybołówstwo
i rolnictwo);
2. Przetwórstwo
(przeróbka
włókna
i garncarstwo);
3. Gospodarstwo
domowe; 4. Ubiory, stroje ludowe, sztuka
ludowa. W miarę finansowych możliwości archiwum Działu będzie uzupełniane kopiami rysunków zebranych w terenie przez dwa obozy badawcze
Krakowskiego
Oddziału PIS-u w latach 1951 i 1953.
Najpilniejszym
zadaniem 1955 r. będzie skompletowanie
danych odnoszących się do budownictwa kieleckiego. Inwentaryzacje
obiektów zabytkowych robione w ostatnich latach przez Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony
Zabytków notowały st~re chałupy tylko marginesowo,
i tak na przykład
na 9 powiatów województwa wymieniono zaledwie 28 chałup. Obozy letnie
PIS-u prowadzone przez dr R. R e i n f u s s a zgromadziły dużo materiału
dotyczącego wiejskiego
budownictwa
kieleckiego.
Materiał ten powinien
by się znaleźć również
w archiwum
Działu Etnograficznego
Muzeum
Świętokrzyskiego,
wobec braku
opracowania
tego zagadnienia
drukiem
oraz małych możliwości badawczych samego Muzeum.

825

824
Poza kontaktem
z Oddziałem
PIS w Krakowie
Dział Etnograficzny
korzysta z pomocy Muzeum Etnograficznego
w Krakowie
oraz komunikuje
się z Katedrą Budownictwa
Drewnianego Politechniki Warszawskiej. Archiwum przy tej Katedrze posiada pomiary ponad stu chałup świętokrzyskich,
zrobione na obozach studentów architektury
jeszcze przed rokiem 1950.
Materiały dotyczące wiejskiego budownictwa
kieleckiego są niezbędne
dla Działu Etnograficznego
Muzeum ze względu na plan, z jakim Dział
""ystąpił do CZMiOZ, oraz do PrezydIUm WRN w Kielcach. Plan ten
w skrócie
wygląda
następująco:
obecny
lokal Działu Etnograficznego
(190 m~) nie pozwala na ekspozycję już posiadanych
zbiorów, a zbiory te
w ciągu najbliższych lat będą systematycznie
uzupełniane.
Przeniesienie
Muzeum za kilka lat do siedemnastowiecznego
pałacu (mieszczące się tam
obecnie Prezydium
WRN prztmiesione zostanie do nowoczesnego gmachu)
nie przyczyni
się do znaczniejszego
powiększenia
metrażu
Działu, gdyż
charakter
wielu sal (portretowa,
rycerska, basztowa) narzuca ekspozycję
m3gnackich wnętrz z epoki. Ponieważ jednak Dział Etnograficzny
rozwija
się, a jego braki powinny być uzupełniane,
należałoby
pokazać kulturę
i sztukę ludową w ujęciu historycznym, zaś większość eksponatów pokazać
w sposób naturalny
w czterech lub pięciu zagrodach chłopskich. Zagrody
te mogłyby stanąć w projektowanym
obecnie Parku Kultury w Kielcach,
w którego obrębie znajdzie się również pałac - przyszła siedziba Muzeum
Świętokrzyskiego.
W ten sposób powstałby zespół budynków, które zobrazują kontrastowo
warunki życia chłopa pańszczyźnianego
i feudałów.
W jesieni 1954 r. Dział Etnograficzny
wytypował
do tego celu dwie
chałupy: wąskofrontową
z Bielin, liczącą 160 lat, i szerokofrontową
z Sukowa, l80-letnią,
obie z rejonu Gór Świętokrzyskich.
Chałupy te można
nabyć. Sprawa kupna pierwszej jest pilna, gdyż gospodarz stawia nowy
dom. W wyniku konsultacji odbytej z dyr. T. S e w e r y n e m i dr R e i nf u s s e m dodano do projektu jako trzecią - chałupę opoczyńską ze Smogorzewa, z lat trzydziestych
zeszłego stulecia, z podcieniami, która reprezentuje budownictwo
uznane przez prof. B u r s z t ę za typowe dla Po1sk:
zachodniej, a częściowo centralnej, już w XVI w. Ponadto zaprojektowano
przeniesienie
lepianki sandomierskiej,
zbudowanej
w okresie dwudziestolecia międzywojennego.
O ile władze terenowe użyczą miejsca na zagrody chłopskie w Parku
Kultury
i o ile CZMiOZ znajdzie
fundusze
(w pierwszym
etapie n'~
przeniesienie
chałup i ich konserwację,
w drugim etapie na przeniesienie
zabudowań gospodarczych), za kilka lat Kielce będą miały w Muzeum dział
etnograficzny
obrazujący
zadowalająco
kulturę ludową regionu.
Zabytki tej kultury giną \\1 tempie coraz szybszym na całej przestrzeni
województwa.
Szczególnie niewiele pozostało ich na terenach przyczółkowych, zniszczonych w czasie wojny. Są to powiaty: pińczowski, buski, opato\vski, sC1ndomierski. kozienicki i zachodnia część powiatu radomskiego.

•

Wobec szybkiego uprzemysłowienia
województwa
również w powiatach
obfitych w zabytki należałoby jak najszybciej
poczynić badania i zakupy.
Specjo.lizac.ia Działu Etnografic:znego
powinna pójść w kierunku
tkactwa,
g?rncarstwa.
kowalstwa,
snycerstwa
i wycinankarstwa.
Kielce są bez wątpienia najlepszym punktem dla zorganizowania
ewentualnie samodzielnego
muzeum etnograficznego.
Niezależnie od jego problematycznego
powstania
Dział Etnograficzny
Muzeum Świętokrzyskiego
powinien w przyszłości zająć się zorganizowaniem
punktów etnograficznych na licznych szlakach turystycznych
Kielecczyzny. Pracy tej należałoby
dokonać wespół z Gromadzkimi Radami Narodowymi oraz PTTK. Punktami
takimi mogłyby być zabytkowe
chałupy
z kompletnymi
urządzeniami
wnętrza i zagrody pozostające pod opieką uświadomionej
i odpowiedzialnej
Gromadzkiej
Rady Narodowej,
dostępne
dla zwiedzających.
Wiejskie
muzea etnograficzne
miałyby nawet większe znaczenie dydaktyczne
dla
środowisk wiejskich niż dla turystów, a dostatecznie wczesne ich stworzenie
uratowałoby
od zniszczenia
nie.ieden c:cnny zabytek
kultury
i sztuki
ludowej.
Alel;~((7Hlr((
Dobrou;olska
Lut:,' 1955 r.
MUZEUM W RADOMIU
(ul. Nowotki 12)
Muzeum Podstawowe
w Radomiu mieści się w jednopiętrowym
murowanym gmachu. Posiada ono 14 sal liczących około 3500 m3. Budynek jest
przystosowany
do potrzeb muzealnych.
W Dziale Etnograficznym
Muzeum posiada 179 eksponatów:
ceramiki (przeważnie iłżecka i denkowska)
koszulę kobiecą lnianą-kurpiowską
obrazy malowane na szkle
zabawka (konik ze słomy z WileJ1szczyzny)
pisanek z różnych powiatów
.
palm wielkanocnych

64 sztuk
l
3
l
80
30

Okazy te pochodzą przeważnie z terenu Polski.
Dział Etnograficzny
jest niewielki.
Dużą kolekcję
strojów
ludowych
wywieźli lub zniszczyli niemieccy faszyści w czasie okupacji. Dział nie
POsiada też osobnego etatu, a znikoma ilość pracowników
umysłowych
(trzy osoby) przy trwającej reorganizacji
nie pozwala na prowadzenie badań
etnograficznych.
W latach 1952-1953 wystaw etnogrc1ficznych Muzeum nie urządzało.
Dział Etnograficzny
nie pC'siada osobnego katalogu.
Zbiory ujęte są
w inwentarzu
ogólnym z zaznaczeniem
w odpowiedniej
rubryce
"etn.'·.
Wszystkie eksponaty
są zinwf'ntaryzowane.
Biblioteka
obejmuje
ponael 3000 lomów.
wśród
których
jest około
;'0 starodruków.
Książki bv!y kompletowane'
przypadkowo.
Część pochodzi

827

826
z darów. część to pozostałości poniemieckie. Szereg książek i czasopism
dotyczy Radomia i ziemi radomskiej; wśród nich znajduje się kilka białych
kruków, którymi interesują się naukowcy z różnych stron Polski. Na terenie
Radomia nie ma biblioteki naukowej, dlatego też odpowiednia reorganizacja
biblioteki muzealnej jest rzeczą konieczną, tym bardziej że mamy odpowiednie na ten cel pomieszczenie.
Obecnie potrzebne
jest uzupełnienie
i zaktualizowanie
katalogów, segregacja
według działów, udostępnienie
biblioteki nie tylko dla pracowników Muzeum, ale i dla osób prywatnych.
Archiwum nasze jest bardzo ubogie, a odpowiednie uporządkowanie go
jest rzeczą konieczną. Pomieszczenie przewidziane na archiwum do tej pory
zajęte jest na mieszkanie pracownika. Publikacji naukowych nie ogłaszaliśmy.
Duże trudności istnieją w zakresie prac konserwatorskich.
Specjalisty
nie mamy, a konserwacji wymagają zbiory kilku działów. Dezynfekcję
prowadzimy w komorze gazowej w skrzyni. Uszkodzone meble naprawiamy
w warsztacie stolarskim.
W bieżącym roku pracownicy Muzeum opracowali 10 referatów (30 wygłoszeń). Tematyka części referatów wiązała się z propagowaniem Muzeum,
z reklamą wystawy światopoglądowej;
część referatów dotyczyła problemów szerszych. Odczyty wygłoszono w szkołach, w zakładach
pracy,
we wsiach. Spośr?d zakładów pracy aktywnie współpracuje
z Muzeum
Świetlica Związku Zawodowego Kolejarzy.
Szeregu działów Muzeum nie można odpowiednio wykorzystać i wyczerpująco opracować na skutek braku personelu. Obecnie na parterze gmachu
znajduje się wystawa o rozwoju życia na ziemi, na piętrze organizuje się
wystawę obrazującą historię Radomia. Wystawa ta bazuje przede wszystkim na historii, nie obrazując natomiast zagadnień przyrodniczych.
Dla. uzupełnienia, w dwóch salach przeznaczonych na wystawy zmienne,
można by umieścić logicznie opracowaną ilustrację botaniczną i geologiczną
terenu.
Brak personelu nie pozwala też na systematyczne przeglądanie zmaga~
zynowanych zbiorów, a brak dobrze urządzonego
magazynu
ogromnie
utrudnia przechowywanie
eksponatów. Urządzenie magazynu i urządzenie
biblioteki to dwie najpilniejsze sprawy.
W przyszłości należałoby również urządzić specjalny, duży dział poświęcony twórczości Józefa B l' a n d t a związanej z Radomiem.
14 XII 1954 r.
Woj.

Anna

Apanowicz

koszalińskie

NIUZEUlVIW DARŁOWIE
(ul. Zamkowa 5)
Muzeum w Darłowie i~tnieje od roku 1929. Zbiory poniemieckie przejęto w czerwcu 1945 r. Z dniem 1 stycznia 1950 r. :Vluzeum upaństwowiono:

t
I
!

;
I

•

I

•

odtąd należy ono, jako muzeu:n podopieczne, do Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie.
Muzeum w Darłowie mlesc; się w dawnym zamku książąt pomorskich;
kubatura budynku wynosi około 10000 m3, powierzchnia 684 m2•
Muzeum posiada następujące
działy: Etnograficzny,
Militariów, Przemysłu Artystycznego.
Rzemiosła, Archeologiczny
i Przyrodniczy
(razem
4078 eksponatów) .
Dział Etnograficzny
(pow. 100 m"; zajmuje
dwa pokoje i korytarz)
posiada 286 eksponatów;
z tego wystawiono
141, zmagazynowano
145
Pochodzenie zbiorów jest regionalne (ziemia sławieńska i darłowska).
Muzeum nie posiada katalogów przedmiotowych.
Zbiory etnograficzne
przedstawiają
się następująco:
z zakresu rybołówstwa
eksponatów
5,
pasterstwa
1, rolnictwa 3, obróbki włókna 34, obróbki' wosku 2, sprzętów
domowych 15, sztuki ludowej 137, przedmiotów magicznych 25.
Badań w terenie Muzeum nie prowadzi
wskutek braku pracownika
naukowego. Organizacja wystaw należy do kompetencji muzeum nadrzędnego, czyli do Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie. Dział Etnografii
zinwentaryzowano
i skatalogowano.
Biblioteka liczy 950 pozycji, w tym około 200 broszur, 0,9%
księgozbioru to książki w języku niemieckim (historia, geologia, czasopisma etc.).
14. XII 1954.

A. Tarnowski

MUZEUM W SŁUPSKU
(plac Zwycięstwa, "Nowa Brama")
Zbiory muzealne znajdują się w dawnej zabytkowej bramie miejskiej,
pochodzącej z około 1500 r. Stanowiła ona niegdyś część miejskich murów
obronnych z drugiej połowy XIV w. W budynku tym na trzech piętrach,
w siedmiu salach i w małym przedsionku mieszczą się zbiory. Budynek
posiada jedno wejście. Ogólna powierzchnia sal wynosi 244,86 m2•
Ilość okazów oryginalnych i modeli własnych wynosi 4300, w tym na
zbiory etnograficzne przypada 347. Pozostałe przedmioty pochodzą z innych
działów, jak archeologia, numizmatyka, przyroda itd.
Zbiory etnograficzne zajmują dwie sale. W jednej mieści się urządzenie
izby słowińskiej (kaszubskiej) z warsztatem tkackim, kołowrotkiem, motowidłem, kozłem do klepania lnu, łóżkiem, kołyską i innymi sprzętami oraz
wagi ("przezmiany" lub "bezmiany" czy "dezmery"), półkorce itd.
W drugiej zgrupowane są przedmioty z zakresu rybołówstwa, tkactwa,
przedmioty obrzędowe, matryce do farbowania tkanin, tasiemki do fartuchów, jeden czepiec, drewniane chodaki dla koni, skrzyneczki rzeżbione
i "inkrustowane"
słomą, formy do masła, ceramika (wśród niej jedynie
kilka sztuk importowanych - heskie), mapa obrazowa kultury materialnej
powiatu słupskiego i inne.

829

828
Wszystkie eksponaty
etnograficzne.
prócz kilku wyżej wymienionych,
pochodzą z powiatu słupskiego.
Muzeum w Słupsku nie prowadzi samodzielnie naukowych badań terenowych, przeprowadza
jedynie
poszukiwania
materiałów
etnograficznych,
,biera materiały dotyczące zagadnienia Slowińców oraz wiadomości o istniejących jeszcze w terenie eksponatach,
przeprowadza
poza tym badanie
dC'lwme!1tacji eksponatów
poniemieckich.
W 1952 r. otwarto w Muzeum następujące wystawy stałe: archeologiczną.
historyczną, etnograficzną,
militariów, rzemiosła cechowego i sztuki koscielnej. W roku 1953 wystawy stałe pozostały te same, urządzano także wystawy
czasowe. Obecny stan prac inwentaryzacyjno-katalogowych
przedstawia się
następująco. Wszystkie eksponaty ujęte są w ogólną książkę inwentarzową
i oznaczone ogólnym numerem inwentarza oraz numerem działowym, przy
czym zbiory etnograficzne
posiadają ponadto oddzielną książkę inwentarzową, której numeracja zgodna jest z numeracją działową książki ogólnej.
Wszystkie eksponaty posiadają karty katalogowe. Brakujące dane w kartach
katalogowych
uzupełniane
są w miarę uzyskiwania
dokumentacji
(poszukiwania w kartach poniemieckich
i archiwaliach).
Niemniej podział inwentarzowy
należałoby
ponownie
opracować
po
fachowym zakwalifikowaniu
~;ksponatów wzbudzających
wątpliwości
do
odpowiednich
grup. Konieczne byłoby też sporządzenie
oddzielnych, JaK
przy zbiorach etnograficznych,
ksiąg inwentarzowych
dla reszty poszczególnych działów oraz oznaczenie eksponatów nową numeracją.
Muzeum posiada 650 książek niemieckich (Pomerania) z zakresu historii,
geologii, etnografii, archeologii, numizmatyki,
sztuki i architektury,
40 niemieckich czasopism (razem 247 zeszytów), jak "Ostpommersche
Heimat",
"Pommersches
Urkundenbuch",
"Unser Pommerland",
"Baltische Studien"
i inne, oraz 68 starodruków.
Książek polskich jest 245 - kilka z zakresu
historii kultury,
archeologii,
sztuki, kilka to broszury Wydawnictwa
Wiedzy Powszechnej. Pozostałe książki stanowią bibliotekę marksistowską·
Czasopism polskich jest 8 (47 zeszytów): "Z otchłani wieków", ,;Ochrona
Zabytków",
"Polska Sztuka Ludowa", "Kwartalnik
Muzealny".
Muzeum
nie posiada własnych kredytów na prenumeratę
i zakup książek; otrzymuje
przydziały z Muzeum Pomorza Zachodniego.
Kierownictwo
Muzeum odnalazło
archiwum
byłego Heimatsmuseum
dopiero w 1948 r. W archiwum tym są duże braki. Muzeum posiada także
znaczną ilość kart katalogowych niemieckich. protokołów znalezisk i wykopalisk archeologicznych,
mapek, wypełnionych
ankiet z terenu powiatu
dotyczących różnych z8gadnień, jak np. pasterstwa, lasek sołtysów, fujarek
itp., tek z rysunkami,
skrzyń. wycinków z czasopism niemieckich z fotografiami eksponatów, zabytków, fotografiami
ilustrującymi
historię miasta.
Słupska
i powiatu.
zagadni::nia
regionalne,
budownictwo.
ważniejsze
w.vdarzenia :tp.

•

:"

.

l'vIuzeum posiada 2725 odbitek fotograficznych
oraz 2918 klisz fotograficznych, błon, klisz cynkowych i przeźroczy. Dotyczą one zabytków architektury, obchodów, uroczystości, ważniejszych wydarzeń itp.
Wszystkie podstawowe
prace organizacyjne,
jak organizowanie
pracy
w muzeum, eliminowanie eksponatów typowo niemieckich, związana z tym
zmiana ekspozycji i uzupełnianie jej eksponatami z terenu, uzupełnianie teksl6w w Dziale Archeologicznym, zorganizowanie wystawy historycznej i militr,riów, urządzenie magazynu itp., były przeprowadzone
przez jednoosobov,'c
kierownictwo
Muzeum w latach 1946-1950.
W roku 1950 (po przejęciu
Muzeum przez Ministerstwo Kultury i Sztuki) przy pomocy przedstawicieli
Muzeum Pomorza Zachodniego wystawy przeeksponowano.
Obecnie Muzeum posiada trzech pracowników:
kierownik,
instruktor
oświatowy
(od
1953 r.) i wożny.
Prac techniczno-konserwatorskich
Muzeum we własnym zakresie nie
prowadzi, poza drobnymi czynnościami konserwacyjnymi
dotyczącymi eksponatów etnograficznych
i militariów.
Wszystkie wycieczki zbiorowe obsługiwane są przez personel Muzeum.
Objaśnień udziela się często również osobom zwiedzającym indywidualnie.
Dla wycieczek zbiorowych odbywają
się w sali zbiorów historycznych
},rótkie pogadanki na temat historii miasta i ziem! słupskiej. Poza Muzeum
wygłasza się odczyty i pogadanki na temat zabytków historycznych, ochrony
zabytków i przyrody oraz na tematy wiążące się z problematyką
wystaw
czasowych.
Muzeum współpracuje z PTTK, ze szkołami, z Muzeum Ziemi, z Oddzialem Polskiego Towarzystwa Historycznego, z Biblioteką Miejską i z Powiatowym Domem Kultury.
Trudności i braki to przede wszystkim
szczupłość lokalu, małe sale.
W budynku mieszczą się tylko sale wystawowe, brak w nim pomieszczeń
IEl biuro, magazyn,
szatnie, brak wszelkich urządzeń kanalizacyjnych
i brak
urządzeń do ogrzewania. Światło elektryczne zainstalowano dopiero w końcu
1952 r. Lokal ogrzewa się w zimie piecykiem elektrycznym.
Budynek trudny
jest do dekoracji na uroczystości, zarówno z powodu drutów wysokiego
napięcia sieci tramwajowej
przechodzącej pod bramą, jak i z powodu szeJ:egu wmontowanych
w sciany haków, niszczących dekoracje. Budynek ma
jedno wejście, co utrudnia ruch przy wzmożonej frekwencji w lecie.
Biuro i magazyny mkszczą się w gmachu Prezydium MRN w odległości
około 200 m od Muzeum. Magazyn jest na parterze, biuro zaś na drugim
piętrze, Tego rodzaju rozbicie pomieszczeń również utrudnia pracę. Dotkliwie odczuwa się brak pomieszczeń na wystawy czasowe i niewygodne dl,l
nadzorującego
personelu rozmieszczenia sal na trzech piętrach.
UważiJ,my. że \\. Muzeum powinr~y powstać osobne działy etnograficzl1."
i hi;;toryczny (wraz z archeologią) obejmujące
tematykę powiatu słupskiego .
Ważnć'lc;;t to I.e wzglcdu na I.acho\\'ane zabytkl przeszłości, żY.iącą dotych-

831

830
czas grupę Słowińców i znaczną ilość dokumentów
etnograficznych
i archeologicznych.

dotyczących

zagadnień

W wypadku dojścia do skutku projektowanej
przebudowy
zamku ks.
pomorskich w Słupsku na potrzeby Muzeum - powinno ono tam się znaleźć.
Moźna by wówczas rozbudować zbiory etnograficzne i objąć zasięgiem sąsiednie powiaty - bytomski, miastecki, sławień ski (ten ostatni, o ile Muzeum
w Darłowie zaniecha rozbudowy Działu Etnograficznego).
Koncepcja taka ma m. in. uzasadnienie koniecznóści
etnicznych
między ludnością
rodzimą wymienionych
Słowińców.

zbadania
terenów

Maria

związków
a grupą

Za'borowska

28. V 1954 r.

Woj.

krakowskie

MUZEUM ETNOGRAFICZNE
W KRAKOWIE
(plac Wolnica 1)
Muzeum Etnograficzne w Krakowie, założone w 1905 r. przez inspektora
szkolnego Seweryna U d z i e l ę, przez 43 lata nie posiadało własnego lokalu:
dopiero władze Polski Ludowej w 1948 r., dzięki inicjatywie
ówczesneg~
prezydenta
miasta dr Henryka D o b l' o W o l s k i e g o, oddały na pomieszczenie zbiorów etnograficznych
Muzeum dawny dwupiętrowy ratusz kazimierzowski przy pl. Wolnica 1. W pięćdziesięciolecie istnienia Muzeum godzi
się przypomnieć, że w roku 1905 skromne
naówczas
zbiory założyciela
Muzeum pomieszczone były w dwóch salkach w Sukiennicach
jako Dział
Etnograficzny
Muzeum Narodowego. W 1911 r. zawiązało się Towarzystwo
Przyjaciół Muzeum Etnograficznego z prof. Juliuszem T a l k o - H r y n c ew i c z e m i prof. Franciszkiem
B u jak i e m na czele, które wynajęło dla
Muzeum dwa pokoje przy ul. Studenckiej
(dziś ul. gen. Świerczewskiego).
W 1914 r. Wydział Krajowy we Lwowie umową najmu na 20 lat oddał
w użytkowanie Muzeum jeden z zabytkowych budynków na Wawelu (dawne
seminarium
duchowne), ale otwarcie Muzeum w nowym lokalu nastąpiło
dopiero po l wojnie ś,,:,iatowej, w 1920 r. Zbiory Muzeum powiększyły się
wówczas dzięki depozytom Uniwersytetu Jagiellońskiego, Polskiej Akademii
Umiejętności, Rady m. Krakowa (Muzeum Przemysłowego) oraz darom i zakupom. W czasach sanacji, gdy minął okres umowy najmu zawartej z Wydziałem Krajowym, Kancelaria Cywilna Prezydenta Rzplitej wypowiedziała
Muzeum Etnograficznemu
lokal na Wawelu, a Towarzystwo
Przyjaciół
Muzeum Etnograficznego zmuszone było zwrócić się z apelem do społeczeństwa o ratowanie
zagrożonej
w swym istnieniu
placówki
kulturalnej.
Okupanci hitlerowscy w 1939 r. spakowali wszystkie eksponaty i rozmieścili
je w trzech różnych budynkach, przy czym skradziono lub zniszczono 2349
okazów. Zbiory etnograficzne,
uratowane
przed wywozem do Niemiec,

~.

w roku 1947 zostały umi.eszczone w koszarach wojskowych przy ul. Warszawskiej, a w 1949 r. przewieziono je do obecnej siedziby przy pl. Wolnica 1.
Oddany dla Muzeum budynek o kubaturze
17400 m', a 870 m2 powierzchni 22 sal, wymagał jednak remontu kapitalnego,
przebudowy
klatki
schodowej, stropów, przesunięć ścian, instalacji wodnej, elektrycznej,
gazowej, dobudowy trzeciego piętra itp. Poza tym budynek zajęty był przez
Miejski Komisariat Obwodowy MO, szkołę dla głuchoniemych itp.; kierownictwo Muzeum zmuszone było zająć się wyszukaniem
i adaptowaniem
lokali zastępczych dla zajmujących
gmach urzędów i instytucji. Przedsięwzięcia te wymagały funduszów, zabiegów i zajęcia się akcją inwestycyjną
jednocześnie w trz~ch budynkach: przy ul. Miodowej 11, dokąd przeniesiony
został Komisariat MO, przy ul. Szerokiej 32, gdzie znalazły pomieszczenie
urzędy miejskie, oraz przy pl. Wolnica 1. Muzeum nie posiadało wówczas
kierownika administracyjnego,
przeto cały ogrom prac organizacyjnych
przypadł w udziale dyrektorowi Muzeum dr Tadeuszowi S e w e l' y n o w i,
mgr M. W o l e ń s k i e j oraz mgr Z. S z e w c z y k o w i. Po zwycięskim
pokonaniu trudności sale parteru ratusza kazimierzowskiego
zostały otwarte
dla publiczności już 3 VI 1951 r., po czym z kolei rok rocznie otwierane
były wystawy na dalszych kondygnacjach
budynku muzealnego.
Z b i o l' y. Muzeum posiada 20103 okazów oryginalnych i modeli głównie
z zakresu etnografii polskiej i słowiańskiej (ukraińskich, białoruskich, wielkoruskich,
słowackich, czeskich, serbskich,
bułgarskich),
także z Litwy,
Łotwy, Estonii, oraz zbiór eksponatów
pozaeuropejskich
w ilości 1754.
z Afryki, Australii oraz z Oceanii, Azji i Ameryki.
Poszczególne działy zbiorów przedstawiają
się następująco:
z zakresu
zbieractwa posiada Muzeum kozubki
z korY i łubu, dziergce do zbierania
jagód oraz barwne plansze zbieranych przez lud roślin jadalnych.
Zbiór
narzędzi łowieckich jest naj bogatszy w Polsce. Wśród nich stępica jednodrzwiczkowa do łowienia niedźwiedzi jest rzadkością na miarę europejską.
Z rybactwa znajduje się w Muzeum 27 okazów, z pasterstwa 83 - w tym
całkowite wyposażenie szałasu pasterskiego oraz kolekcja form do odciskania serów, z hodowli 2-3, z bartnictwa
i pszczelnictwa 14 - w tym 3 duże'
ule figuralne. Z zakresu ro-lnictwa posiada Muzeum wszystkie ważniejsze
narzędzia od drewnianej
motyki oraz łopaty, radeł, soch, pługów, bron,
wideł, cepów, sierpów, grabi aż do wiejaczek, młynków, stęp, żarn, sieczkarni oraz kadłubków z kory do przechowywania
zboża.
Z zakresu obróbki włókna, przędzalnictwa,
tkactwa istnieje w Muzeum
~omplet narzędzi, a nadto ciekawy zbiór ziół farbiarskich
i próbki włókien
fa~bowanych barwikami roślinnymi. Również komplet narzędzi do obróbki
skory, drewna, drukowania płócien, do garncarstwa
(w tym model garncarskiego pieca celtyckiego z Dolnego Śląska, model pieców z 19ołomi oraz
model współczesnego pieca z Zalasu w pow. chrzanowskim), nadto oryginalny folusz, olejarnia i gonciarnia ze wszystkimi narzędziami i sprzętami.

833

832
Zbiór z zakresu budownictwa
reprezentują
modele, na które składa się
model jaskini, ziemianek
i ,załasów
"przedhistorycznych",
rekonstrukcja
chałupy zagrodnika z XVI w, oraz typy chat z różnych regionów Polski.
model folusza, młyna i tłuki. Kolekcję tę uzupełnia zbiór zamków drewnia ..
nych do drzwi, kłódek i kluczy, zbiór przyborów
do oświecania izby,
wszystkie typy krzesiw, a wreszcie komplet domowych sprzętów krakowskich, podhalańskich
i dolno-śląskich
(60 sztuk), Dziedzinę transportu
i komunikacji
reprezentują
modele różnych środków lokomocji, jak łodzi,
sań, wozów, nadto jarzma, uprząż, okucia do wozów, nosidła, Najbogatszym
działem w Muzeum je'>t niewątpliwie dział odzieży,
Kompletów ubiorów posiada Muzeum 190, z czego wystawionych
jesL
krakowskich
18, sądeckich 4, podhałańskich
8, żywieckich 7, orawskich lO,
samborskich 3, bojkowski 1, szczawnickich 5, rzeszowskich 4. lasowiackich
5, dolno-śląskich
2, górno-śląskich
5, kieleckich 2, opoczyńskich 5, podlaskich 2, szczyrzyckich 2, gąbiński l. łowickich 4, mazowiecki 1, kurpiowskich 3, lubelskich
13, pogórzańskich
2, sieradzki
1, wielkopolskich
2,
W zbiorach tych znajduje
się sporo okazów unikatowych
pochodzących
z połowy XIX w" a nawet początku ubiegłego stulecia,
Zbiory te uzupełnia kolekcja strojów słowiańskich lub ich części, m, in,
wielkoruskich,
ukraińskich, białoruskich, słowackich, bułgarskich, serbskich
i chorwackich,
oraz kolekcja kolorowych i białych haftów krakowskich,
góralskich, cieszyńskich, opoczyńskich, łowickich, lubelskich, wielkopolskich,
kurpiowskich,
kaszubskich,
a także słowackich, serbskich, wielkoruskiCh,
białoruskich i litewskich, Znaczną pozycję w zbiorach muzealnych stanowią
również próbki tkanin,
Z zakresu sztuki ludowej naj obficiej reprezentowana
jest rzeźba z całego
obszaru Polski i Ukrainy Zachodniej oraz obrazy na szkle z Podhala, Orawy,
Spisza, Pogórza i Dolnego Śląska, nadto duży zbiór obrazów olejnych malowanych na papierze, wycinanek oraz desek. do drukowania płócien techniką
druku pośredniego i bezpośredniego.
Z przedmiotów obrzędowych posiada Muzeum szopki, "światy", podłaź~
niki, maszkary
zapustne,
znaczny zbiór palm wielkanocnych,
pieczywa
obrzędowego, form piernikarskich
oraz odlewów pierników.
Największą
pozycję, bo liczącą około 3000 okazów, stanowi zbiór pisanek polskich i słowiańskich, Z obszernego
zbioru ceramiki
z całej Polski wyróżnia
się
ilościowo ceramika spiska i orawska oraz zabawki gliniane, które uzupełnia
znaczna ilość zabawek drewnianych,
głównie z południowych ziem Polski.
Do działu sztuki ludowej należy również zespół makiet ilustrujących
polskie tańce ludowe.
W y s t a w y w 1951-1954
r. W roku 1951 zorganizowano
wyremontowanego
budynku dwie stałe wystawy:
1. Izby Wiejskie i Warsztaty Przemysłu Ludo'xego.
2. Polskie Tańce Ludowe.

n<l parterz-:-

Izby posiadają właściwe proporcje, obudowę ścian, powałę z :ragarzami:
piece, wszystkie
sprzęty
autentyczne,
narzędzia
oraz przedmlOty sztuki
charakterystyczne
dla mieszkania chłopskiego na Podhalu, Dolnym Śląsku
i w ziemi krakowskiej,
Wyposażenie tych izb uzupełnia zespół skrzyń ludowych z całej Polski,
ustawionych z obu stron korytarza, Na ścianach wiszą fotografie ilustrujące
różne typy izb wiejskich; poprzez zestawienie izby biednego chłopa z mieszkaniem magnata uwydatniają
się tu wyraźnie różnice klasowe. U wejścia
na wystawę umieszczono mobilizujący napis: "Wojna niesie zagładę kulturze", Nad napisem tym fotografia wsi spalonej, obok obraz przedstawiający
głosowanie za pokojem
i pokaz fragmentów
budownictwa
wiejskiego,
o jakie walczymy.
Na wystawę Warsztaty Przemysłu Ludowego składa się folusz, gonciarnia, olejarnia oraz garncarnia,
oryginalne zabytki przeniesione ze wsi do
gmachu Muzeum wraz ze wszystkimi narzędziami pracy i całym sprzęte~,
wraz z obudową ścian, co w połączeniu z modelami i zdjęciami fotograficznymi daje zwiedzającym pełny obraz pracy rzemieślnika wiejskiego, jego
pomysłowości i uzdolnieli. technicznych. Przy urządzaniu tej wystawy najwięcej zasłużył się kustosz mgr Z, S z e w c z y k, W tymże roku otwarto
w dużej sali na parterze Muzeum wystawę Zdobnictwo Izby Wiejskiej, na
którą złożyły się malowanki ścienne z Powiśla Dąbrowskiego, wycinanki
krakowskie, opoczyńskie, rawskie, lubelskie, łowickie i kurpiowskie, pająki
kunsztowne wieszane u powały izby, a nadto sprzęty zdobione.
W sali tej w 1952 r. pomieszczono wystawę Polskie Tańce Ludowe, składającą się z oszklonych makiet wypełnionych lalkami w strojach ludowych.
Makiety te wykonała
artysta-plastyk
Józefa H o r wat h - C h o d a c k a.
Ukazują one zwiedzającym przepych strojów ludowych oraz piękno tańca
ludowego. Figurki makiet utrzymane w tanecznym ruchu i geście ilustrują
plastycznie ważniejsze tańce ogólnonarodowe
i regionalne (korowód sobótkowy, czyli starosłowiańskie
koło, polonez, zbójnicki, krakowiak,
mazUr,
oberek, kujawiak,
trojak, przodek szamotuiski,
krzesany i szewc szczyrzycki). Wystawa ta, pomyślana
pierwotnie
jako czasowa, przemieniona
została na życzenie społeczeństwa i władz w wystawę stałą.

I

.{

W 1952 r. urządzono we wszystkich salach pierwszego piętra wystawę
stałą p. n. Ludowa Kultura Materialna składającą się z trzech części: 1. Jak
człowiek zdobywał pożywienie, 2. Jak się odziewał, 3, Jak mieszkał. Wystawa ta została opracowana na zasadach materializmu historycznego, a przewodnią jej ideą są myśli zawarte w słowach F, E n g e l s a: "Podstawowym
czynnikiem w historii są środki zdobywania pożywienia, odzieży, mieszkania
i potrzebnych do tego narzędzi", Zwiedzający tę wystawę ma możność zapoznać się z pierwotnymi narzędziami do niecenia ognia, które rewolucjonizowały rozwój kultury,
Poznaje rośliny, którymi
się człowiek odżywiał,
narzędzia łowieckie, którymi łowił zwierzynę, narzędzia rybackie, bartnicze,
~)3 .,Lud".

t. XLII

834

835

pasterskie i rolnicze od naj dawniejszych,
jak kopaczka drewniana, aż do
nowoczesnego traktora .ciągnącego pług czterolemieszowy. Z pomocą oryginalnych okazów, jako też obrazów, drzeworytów, sztychów i fotografii widz
zapoznać się może z warunkami pracy na roli w dobie feudalizmu i gospodarki kapitalistycznej
oraz ostatnimi
zdobyczami
gospodarki
planowej
i kolektywnej.
W szeregu sal drugiego skrzydła budynku pokazano obróbkę lnu i wełny
od czynności związanych z obróbką włókna, przędzalnictwem
i snuciem aż
do tkactwa na deseczce tkackiej, pionowym warsztacie tkackim i krosnach
poziomych. Ekspozycję tę uzupełnia pokaz próbek tkactwa z różnych stron
Polski oraz przyrządów do prania i maglowania. W sąsiedztwie wystawiono
wybór roślin farbiarskich
i wełny nimi barwionej, wybór owadów używanych jako surowce farbiarskie
oraz części naj bogatszego w Polsce zbioru
desek do drukowania tkanin wraz z odpowiednim sprzętem drukarskim.
Na osobnych tablicach przedstawiono problem oddziaływania
ludowego
przemysłu odzieżowego na współczesny przemysł fabryczny. Historię odzieży
przedstawiono
na figurkach glinianych z epoki kamienia młodszego oraz
przykładach
odzieży z epoki brązu. następnie na fotografiach płaskorzeżb
i wykopalisk z XII w., na miniaturach z XIV w. i drzeworyta'ch oraz sztychach z okresu od XVI-XVIII
w. Wystawę tę uzupełniają muzealia z wieku
XIX wykazujące przetrwanie
niektórych form dawnych w ubiorach ludo··
wych minionego stulecia.
Pogłębieniem tego zagadnienia jest zobrazowany w osobnej sali problem
odbicia rozwarstwienia
klasowego w stroju. Zestawiono tu strój szlachty
możnej i szlachty zagrodowej, strój mieszczan, chłopów bogatych i biednych,
a nadto podane zostały przykłady kształtowania
się stroju ludowego pod
wpływf'm miasta i dworu. Wystawę tę kończy sztych Stefana
D e 11 a
B e 11 a przedstawiający
wjazd luksusowo strojnej szlachty biorącej udzial
w poselstwie Ossolińskiego do Rzymu w 1633 r. oraz cytat zaczerpnięty
z Epistolów Andrzeja Z a ł u s k i e g o: "Widzisz tych panów tak kosztownie
i wytwornie strojnych, jakby szli na ślubny kobierzec, skąd myślisz mają
na to środki? Z łez i krwi ubogiego chłopa tak się postroili. Wierzaj mi,
że gdyby Anioł Pański ścisnął w dłoni te lamparty i sobole, te jedwabie
i purpury, krew i łzy pokrzywdzonych strugą by z niej płynęły". Ekspozycję
pt. "Jak człowiek się odziewał" urządziła w Muzeum kustosz mgr M. Wole ń ska.
Na korytarzu tegoż piętra urządzona została trz·ecia część wystawy ludowej kultury materialnej.
Składają się nań rekonstrukcje
jaskini człowieka
paleolitu, modele szałasów i ziemianek z epoki kamienia młodszego, model
fragmentu grodu w Biskupinie z VI w. p. n. e., model chałupy z Opola
z XII w. oraz model chaty zagrodnika z XVI w. Dalszy rozwój budownictwa
ludowego ilustrują modele regionalnych typów chat: kaszubskiej, kurpiowskiej, łowickiej, opoczyńskiej, krakowskiej, sanockiej, orawskiej, żywieckiej

l podhalańskiej
oraz powieszone nad nimi plany chat i fotografie przedstawiające rodzaj zabudowy wsi i jej krajobraz,
.
.
Aspekt estetyczny budownictwa ludowego ukazuJą zaprOJektowane przez
stanisława
W i t k i e w i c z a budynki, w których wyzyska.ne zostały .elementy ciesiołki góralskiej. Aspekt społeczny tegoż budownIctwa wyrazony
tal zestawieniem nędznych czworaków z zabudową wsi spalonych przez
zos
l
B'
hitlerowskiego najeźdźcę a odbudowanych wedle planów Centra nego
lUra
Projektów Budownictwa Wiejskiego.
.
Większość modeli. wystawionych
w tym dziale wykonano w pracownl
stolarsko-modelarskiej
Muzeum, początkowo pod kierunkiem dr R. R e i nf u s s a, a od r. 1952 - kustosza mgr Z. S z e w c z Yk a.
Z końcem 1952 r. urządzono na korytarzu drugiego piętra gmachu wystawę pt. Sztuka w Stroju Ludowym. Na 60 manekinach. pokazano s~roj.e:
kurpiowskie,
lubelskie,
łowickie,
kieleckie,
wielkopolskie,
opoCZynSkl~,
ślaskie krakowskie, .orawskie, spiskie, szczawnickie, podhalańskie, sądeckIe
i inne: wśród których wiele jest unikatów. Wystawa ta orientuje widza
również w zakresie kroju ludowego, hafciarstwa, ozdób skórzanych, metalowych i tkackich. Szafy do tej wystawy zostały wykonane wedle projektów

'.<

dvr. T. Se we ry n a.
. Dopełnieniem tej ekspozycji jest wystawa pt. Sztuka i Rzemiosło Artystyczne zajmująca
całe skrzydło drugiego piętra. Za pomocą dobranych
okazów pokazano tu elementy widowiskowo-teatralne
tkwiące w zwyczajach
ludowych roku rolniczego i astronomicznego.
Wśród eksponató,,: znajd~iL'my w pierwszej sali: Marzannę, gaik, wózek z kogutkiem, SZOpkI, turome,
iwbyłkę noworoczną, teatrzyk lalkowy o treści świeckiej, wieńce dożynkowe róz<>i weselne i pieczywo obrzędowe. Drugą salę zajmują okazy
dawn'ej rz:źbY o treści religijnej i nowszej o treści świeckiej. W trzeciej
znajduje się ceramika użytkowa i zdobnicza z całej Polski, zabawki oraz
obrazy' na szkle, w czwartej hafty i koronki, a w piątej okazy współczesnej
sztuki ludowej przystosowanej
do potrzeb człowieka współczenego dzię~i
planowej produkcji spółdzielczej i opiece państwa nad twórcami ludowymI.
Wystawę Sztuka w Stroju Ludowym oraz Sztuka Ludowa i Rzemiosło
Artystyczne przygotowała
kustosz Działu Sztuki Ludowej mgr M. Wol eń ska.
W 1954 r. urządzono w salach na drugim piętrze wystawę pt. Rozwój
Stosunków Produkcyjnych na Wsi Polskiej będącą rozszerzeniem urządzonej
w 1951 r. wystawy czasowej Historia Wsi. Wystawa ta na zlecenie władz
przewieziona została na Wystawę Rolniczą w Lublinie, obrazującą X-lecie
osiągnięć Polski Ludowej.
W y s t a w y o b j a z d o w e. W 1951 r. zmontowano pierwszą wystawę
objazdową pt. Historia Wsi, ilustrującą dolę chłopa w epoce feudalnej, jego
\'"alkę z uciskiem feudalnym oraz przeobrażenia
gospodarcze i społeczne
dokonane na wsi w Polsce Ludowej. Wystawa ta obsłużyła już wiele miej-

836
scowości w województwach krakowskim, rzeszowskim, stalinogrodzkim, kieleckim i łódzkim, a w przyszłości posyłana będzie na inne tereny Polski.
W 1952 r. przygotowano problemową wystawę objazdową pt. Wieś Dawna
i Nowa, obrazującą wyłącznie przemiany zachodzące współcześnie na wsi
polskiej. Wystawa ta służyła akcji propagandowej
podczas wyborów.
W 1952 r. zorganizowano wystawę pt. Przeobrażenia Współczesne w Sztuce
Ludowej. Złożyły się na nią przeważnie okazy muzealne i wypożyczone
z wzorcowni CPLiA i Instytutu
Wzornictwa Przemysłowego
oraz napisy
wedle scenariusza opracowanego
przez mgr M. W o l e ń s k ą. Wystawa
wskazywała na możliwości ścisłego powiązania sztuki ludowej i rzemiosła
artystycznego
z potrzebami
człowieka współczesnego
i obrazowała różne
sposoby kontynuowania
postępowych tradycji sztuki ludowej przez spółdzielnie i chłopskie kolektywy projektodawcze.
Sprzęt wystawy zaprojektował kustosz mgr Z. S z e w c z y k.
P l' a c e i n wen t a l' y Z a c y j n o - k a t a log o w e. W pierwszych
latach powojennych prowadzono inwentaryzację
jedynie dorywczo, poniewa:'.
Muzeum nie posiadało jeszcze własnego lokalu, zbiory były rozproszone,
a personel Muzeum nieliczny. Dopiero w 1948 r. po przeniesieniu zbiorów
do ratusza kazimierzowskiego
na Wolnicę rozpoczęto inwentaryzację
od
zarejestrowania
wszystkich nabytków, tj. przedmiotów zakupionych względnie darowanych przed wojną. Ogółem w latach 1948-1953
zinwentaryzowano 2927 okazów. W 1953 r. Muzeum wykonując zarządzenie Prezydium
Rady Ministrów przeprowadziło
szkontrum wszystkich swych zbiorów oraz
inwentaryzację
wstępną. Pracę tę wykonano wysiłkiem zespołowym. Szkontrum objęło 11 481 okazów. Zewidencjonowano
8193 pozycji. W chwili
obecnej Muzeum posiada 20 103 przedmioty, w tym zakupionych po roku
1945 - 1137, darów - 374, a depozytów - 11. Łącznie ilość nabytków
·w okresie powojennym wyraża się sumą 1621.
Katalogowanie przedmiotów prowadzi się w Muzeum w trzech rodzajach
katalogów kartkowych,
zaprowadzonych
jeszcze przed wojną: 1. katalogu
głównym, 2. katalogu rzeczowym, 3. katalogu regionalnym. Ponadto p~owadzi się księgi inwentarzowe,
będące skrótem
kartkowego
katalogu
głównego.
Zgodnie z zarządzeniem Ministerstwa Kultury i Sztuki przystąpiono do
zmiany katalogu według kart ujednoliconych, wprowadzonych do wszy;;tkich
muzeów etnograficznych
regionalnych.
Dotychczas skatalogowano
według
nowego systemu 2100 okazów. Inwentaryzacją
zajmuje się od roku 1952 mgr
A. T y s z k o w a. Celem jak najrychlejszego
ukończenia
inwentaryzacji
naukowej zatrudnia się dorywczo (zależnie od kredytów na prace zlecone)
jedną siłę dodatkową·
B i b l i o t e k a liczy obecnie 5300 tomów. Księgozbiór ten, przed wojną
znacznie większy, przechodził w okresie okupacji różne koleje. Naprzód
przewieziony został do Biblioteki Jagiellońskiej,
a potem wcielony do Ost-

83'7
institutu. Po wOJ me, gdy Muzeum nie miało własnego lokalu, przewożono
go kilkakrotnie
do różnych magazynów. Translokacje biblioteki w okresie
wojny przyczyniły się do uszczuplenia księgozbioru. Normalną organizację
tego działu można było podjąć dopiero w 1952 r., tj. po przeprowadzeniu
całkowitego
remontu
budynku
Muzeum. Obecnie Biblioteka
mieści się
w sali między lektorium a Archiwum.
Ponieważ dawny układ inwentaryzacyjny
książek był wadliwy, po przeprowadzeniu konsultacji
z fachowymi pracownikami
Biblioteki Jagiellońskiej oraz Wojewódzkiej
Bihlioteki
w Krakowie
zreorganizowano
go.
Wszystkie książki zostały wpisane do nowego inwentarza
w kolejności
numerów bieżących, każdy tom otrzymał numer bieżący katalogu inwentarza ogólnego oraz numer formatu. Księgozbiór posiada: katalog kartkowy
autorów oraz katalog rzeczowy i regionalny. Personel biblioteki jest jednoosobowy. Bibliotekarka,
Lutosława
H a j ó w n a, zajmuje
się zakupem
książek, załatwianiem
prenumeraty
czasopism, prowadzi teki wycinków
z gazet, spełnia prace usługowe w lektorium, zastępuje w razie potrzeby
archiwistę itd.
Z Biblioteki korzystają, oprócz pracowników Muzeum, uczniowie różnych
typów szkół, studenci, naukowcy, pracownicy instytucji społecznych, zawodowych, artystycznych
i kulturalnych,
nie tylko z Krakowa, ale i innych
miast.
A l' C h i w u m przechodziło, podobnie
jak Biblioteka,
rozne koleje.
Dopiero w 1951 r. po przeprowadzeniu
remontu na parterze budynku muzealnego rozpoczęto jego organizację.
W zbiorach archiwum znajduje się 638 rękopisów zinwentaryzowanych,
14 pudeł zawierających
kartki. z pieśniami, 22 teczki ze spisami strojów
dawnej Poradni Strojów, 10 kartotek
Institutu
fUr deutsche
Ostarbeit
z materiałami etnograficznymi,
tybetański i mongolski spis chorób i leków
(depozyt PAU) itd. Drugą część zbiorów archiwalnych stanowią drzeworyty
i litografie, rysunki, akwarele i fotografie. Zrębem tej części jest 12 600
fotografii odnoszących się do rolnictwa, rzemiosła, przemysłu, budownictwa,
strojów, obrzędów, zwyczajów, sztuki ludowej oraz historii wsi polskiej.
Całość jest zinwentaryzowana
i mieści się w specjalnych pudłach, zaprojektowanych przez dyr. dr T. S e w e l' y n a. Poza tym do Archiwum należy
Spory zbiór pocztówek kolorowych, ilustrujących
przeważnie stroje ludowe
polskie i obce. Oprócz fotografii, rozmieszczonych w pudłach wedle przynależności rzeczowej, posiada Muzeum 28 albumów z fotografiami z różnych
dziedzin etnografii, :W albumów ze zdjęciami kościołów drewnianych
na
Śląsku, 7 albumów z fotografiami różnych typów stroju (w tym album
K o p e l' n i c k i e g o), a nadto 95 dużych tek z 600 planszami kolorowymi,
53 tek zawierających
obrazy, malowanki, wycinanki, drzeworyty, rysunki
przedstawiające architekturę ludową, ceramikę, hafty, kroje, pasy, kapliczki,
krzyże przydrożne i inne przedmioty sztuki ludowej. Do zbiorów archiwal-

839

838
nych Muzeum należy też 11 fascykułów
z rycinami haftów oraz 1 teka
z wzorami druków na płótnach itd.
Osobny dział Archiwum stanowią ryciny o treści egzotycznej, np. teka
strojów syberyjskich,
japońskich, teka drzeworytów
chińskich itp. Archiwum posiada także 5200 klisz i błon fotograficznych,
185 zinwentaryzowanych klisz cynkowych oraz nie zinwentaryzowanych
około 200, dalej 38
filmów do wyświetlania,
20 przeźroczy i 49 płyt gramofonowych z nagraniami gwarowymi.
Specjalnością
Archiwum
Muzeum
Etnograficznego
są naj bogatsze
w Polsce materiały ikonografii etnograficznej.
Pomieszczenie Archiwum jest ciasne, skutkiem czego normalna praca
organizacyjna i usługowa tego działu jest wielce utrudniona. Kierownikiem
Archiwum jest adiunkt dr Władysław
B o g a t y ń s k i. Archiwista
jest
w stałym kontakcie
z miejscowymi
bibliotekami,
archiwami,
muzeami
i instytucjami naukowymi w celu zdobywania nowych materiałów ikonograficznych lub związanych z nimi tekstów źródłowych. Do zajęć jego należy
także obsługa lektorium, przygotowywanie
materiałów
dla pracowników
Muzeum, zwłaszcza w okresie organizowania
wystaw, a nadto kwerendy
i konsultacje naukowe.
Archiwum stanowi obok Biblioteki żywy ośrodek naukowy i usługowy
dla naukowców, młodzieży studiującej, instytucji społecznych i naukowych,
spółdzielni wydawniczych, a nawet warsztatów produkcyjnych.
P u b l i k a c j e. Wydano dotychczas
trzy przewodniki
o charakterze
popularnonaukowym,
a mianowicie: T. S e we l' y n a, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu
ludowego,
Kraków 1952; T. Z y g l e l' a, Polskie
tańce
Ludowe, Kraków 1952 oraz T. S e w e l' y n a, Z. S z e w c z y k a, M. W o l e ńs k i e j, Ludowa kultura materialna,
Kraków 1954. Przewodniki te, obficie
ilustrowane, posiadają streszczenia w języku rosyjskim, niemieckim, angielskim i francuskim,
dzięki czemu oddają dużą przysługę w propagowaniu
polskiej kultury ludowej i polskiego muzealnictwa za pośrednictwem wycieczek zagranicznych zwiedzających Muzeum.
P l' a c e t e c h n i c z n o - k o n s e l' wat o l' S k i e. Pracownię
Konserwatorską jako jedyny tego rodzaju warsztat przystosowany
do specjalnych
potrzeb Muzeum Etnograficznego
uruchomiono w 1949 r. Pierwotnie ograniczano prace konserwacyjne
do zabezpieczenia
strojów ludowych, które
wymagały
natychmiastowej
opieki, gdyż
w czasie wojny
trzymane
w pakach najwięcej naraźone były na zniszczenie. Odzież gazowano oparami dwusiarczku węgla, odczyszczano, cerowano, prano i prasowano, przy
czym zatrudnieni byli wszyscy pracownicy Muzeum. W tym czasie odrestaurowano też pewną ilość sprzętów ludowych, a więc skrzynie. ławy, kredensy,
stoły, stołki itp.
Dopiero od roku 1951, po przeprowadzeniu
remontu gmachu, praca konserwatorska
mogła być prow<ldzona w warunkach
dogodniejszych
i na

'większą skalę. Był to okres urządzania pierwszych wystaw stałych i objazdowych,
w którym
Pracownia
Konserwatorska
włączona
została do
współpracy w pilnych robotach technicznych, jakich wymagały realizowane
naówczas ekspozycje. Zresztą przy pracy tej zatrudnieni byli wszyscy pracownicy Muzeum, zarówno fizyczni, jak i umysłowi. Powstały wówczas
zespoły robocze: odlewniczo-literniczy,
szklarski, introligatorski,
ślusarskolwwalski, kamieniarski, stolarsko-modelarski
i instalacyjny, które wykonały
tysiące liter, szkliły szafy i gabloty, sporządzały plansze i ekrany, modele
budownictwa i podia, instalacje oświetlenia w gablotach, makietach i warsztatach przemysłu
ludowego. Prace tych zespołów wykonywane
były
zgodnie z zobowiązaniami
powziętymi na naradach wytwórczych.

~,

j

Pracownia Konserwatorska
we własnym zakresie wykonała następujące
prace: lakierowanie,
politurowanie,
malowanie
ekranów,
gablot i szaf,
naprawę pręcianych
manekinów,
naprawę kożuchów, czapek futrzanych,
'Luroni, naprawę haftów i koronek, łatanie, cerowanie, a także rekonstruowanie pewnych części strojów wedle materiałów ikonograficznych,
restaurowanie i
rekonstruowanie
pająków, wieńców dożynkowych itp. Nadto
wymodelowano i odlano głowy manekinów, odrestaurowano
wiele sprzętów
ludowych, rzeźb,obrazów,
okazów ceramiki, ufarbowano tkaniny do celów
dekoracyjnych
oraz przędzę do restauracji starych haftów.
Z uwagi na to, że w Polsce nie istnieje dotąd żadna pracownia, która by
zajmowała się konserwacją okazów etnograficznych, kierownictwo tej Pra··
cowni musiało drogą praktyki zdobywać zarówno potrzebną wiedzę specjalną, jak też kształtować własną metodę pracy opierając się na przepisach
z tego zakresu pubU<owanych przez prof. T. S e w e l' y n a. Po szeregu eks[jerymentów udało się dojść do pewnych ulepszeń technologicznych i metociycznych, np. w komponowaniu masy papierowej przydatnej do restauracji
okazów ceramicznych, w odciskaniu głów do manekinów, malowaniu ich itp.
Metoda
konserwacji
okazów
etnograficznych
oparta
o nieustanne
eksperymentowanie
dała pracownikom
zatrudnionym
w pracowni dostatecznv
zasób wiedzy
fachowej
i wyrobiła
w nich' przeświadczenie
o ko~ieczności pilnej i systematycznej, a bardzo odpowiedzialnej pracy, jaka
im została powierzona.
Pracownia prowadzi dziennik pracy oraz protokoły co do stanu okazów
przed i po dokonaniu konserwacji. Do protokołów dołącza się odpowiednie
[otografie dokumentacyjne.
Pracownia jest punktem usługowym dla wszystkich działów Muzeum. Prócz restauracji sprzętów potrzebnych do wystawy
pt. Izby Wiejskie i Warsztaty Przemysłu Ludowego dokOJiano rekonstrukcji
niektórych części narzędzi łowieckich, pszczelarskich
i rolniczych, naprawiono sieci rybackie, narzędzia pasterskie
oraz niektóre przyrządy przędzalnicze do wystawy Ludowa Kultura Materialna. Odrestaurowano
rzeźby,
obrazy. ceramikę, pisanki, świeczniki, wieńce dożynkowe. szopki, gwiazdy

840
kolędnicze, turonie, pająki, wyroby z drzewa i zabawki do wystawy Sztuka
Ludowa i Rzemiosło Artystyczne.
Prócz tego Pracownia
obsługiwała
niektóre
muzea zamiejscowe.
Dla
Muzeum Regionalnego PTTK w Myślenicach odrestaurowano
trzy skrzynie,
pająk ze słomy, wykonano wieniec dożynkowy i kołacz, dostarczono głów
do manekinów strojów ludowych, naprawiono części strojów przeznaczonych
do wystawy oraz patynowano
nowe części obudowy
izby kliszczackiej,
części powały, piec, sień i bramę.
Dla Muzeum w Łańcucie wykonano wierną kopię zabytkowych
drzwi
pokrytych malowidłami, dla Muzeum Archeologicznego
w Krakowie zakonserwowano przedmioty wełniane i drewniane. Na konferencjach
z przedstawicielami
muzeum
poznańskiego,
lubelskiego,
rzeszowskiego
i innych
podzielono się doświadczeniami
z zakresu techniki konserwa·cji i restauracji.
W pracowni
zatrudnione
są trzy osoby: kierowniczka,
adiunkt
artysta
plastyk, Marta G ą s o w s k a oraz dwie siły pomocnicze: Helena A n t o s i ewicz
i Henryka Brynkus.
P l' a c o w n i a f o t o g l' a f i c z n a pełni ważne funkcje usługowe dla
różnych komórek Muzeum, szczególnie w okresach organizowania
nowych
wystaw, przygotowywania
wydawnictw
naukowych Muzeum lub artykułów
prasowych. Pracownia wykonuje zdjęcia do dokumentacji
technicznej, konserwacji i restaurowania
eksponatów
oraz do inwentaryzacji.
Nadto pełni
ważną funkcję w powiększaniu
zbiorów archiwalnych,
gdyż wszelkie fotografie muzealiów wykonywane
w pracowni, jako też w innych muzeach,
archiwach, bibliotekach
lub w terenie,
przekazywane
są do Archiwum
Muzeum. Kierownikiem
pracowni jest asyst. Michał M a ś l i ń s k i.
P r a ce sp oł e czn o- o Św i a t ow e
Muzeum
rozpoczęte
zostały
w 1951 r. Miały one na celu popularyzację
zbiorów muzealnych, organizację
odczytów, szkolenie zawodowo-ideologiczne
itp. Pracami tymi, do których
wciągnięci
byli wszyscy pracownicy
naukowi
Muzeum, kierował
dr W.
B o g a t y ń s k i. Akcja społeczno-oświatowa
ograniczała
się wówczas do
terenu samego Muzeum, przy czym główny nacisk położono na szkolenie
ideologiczne i zawodowe. Szkolenie to odbywało się w formie wykładów
cyklicznych zamkniętych,
obejmujących
poszczególne zagadnienia ekonomii
politycznej, filozofii marksistowskiej,
historii ruchu robotniczego oraz naukę
o Konstytucji.
Szkolenie zawodowe prowadzono
przy pomocy wykładów
i dyskusji nad otwieranymi kolejno przez Muzeum wystawami.
W 1952 r. utworzono stały trój osobowy zespół oświatowy, który nawiązał
kontakt ze wszystkimi szkołami krakowskimi,
informując je o charakterze
Muzeum z szczególnym podkreśleniem
tych działów, które mogłyby być
pomocne w realizowaniu
ich programu nauczania (rozwój narzędzi, tkactwo,
sztuka ludowa itp.). Dzięki tej akcji wzmogła się frekwencja w Muzeum.
Ważną dziedziną działalności Muzeum było organizowanie
kursów zawodowych dla Związku Samopomocy Chłopskiej, Ekspozytury
C. P. L. i A.,

841
Wytwórni Strojów
Regionalnych,
zespołów
świetlicowych,
Woj. Szkoły
Związków Zawodowych i innych. Kursy te obejmowały cykl wykładów oraz
ćwiczenia. W akcji tej zespół utrzymywał
stały kontakt z Wydziałem WRN
i MRN w Krakowie. Propagandę Muzeum prowadzono też za pośrednictwem
radia i prasy.
W 1953 r. nastąpiła reorganizacja
zespołu oświatowego. Główny nacisk
Dołożono odtąd na pracę w terenie zarówno w zakresie odczytowym, jak
~stawowym.
Opracowano szereg odczytów popularnonaukowych,
a mianowicie: Co to jest kultura ludowa? Wieś średniowieczna,
Przeobrażenia
na
wsi w okresie przejścia z feudalizmu do kapitalizmu, Powstanie folwarków,
Świat czarów i zabobonów itp. Odczyty te, ilustrowane obrazami świetlnymi, wygłaszano
przede
wszystkim
w ośrodkach
pozakrakowskich,
np.
w Technikum Rolniczym w Czernichowie, Technikum Przemysłu Drzewnego
i w Państwowym Domu Młodzieży w Krzeszowicach, w hotelach robotniczych
w Nowej Hucie itp. Z zespołem oświatowym współpracowali żywo pracownicy naukowi, wygłaszając odczyty lub przygotowując
do nich materiały.
Inną formą działalności zespołu oświatowego jest organizowanie
małych
wystaw przenośnych,
łatwych do transportu,
które w krótkim czasie mogą
obsłużyć kilka miejscowości
i przyczynić
się do propagandy
Muzeum.
Dotychczas urządzono dwie tego rodzaju
wystawy:
1. Historia
Narzędzi
Ornych, 2. Wystawa Informacyjna
o Muzeum Etnograficznym.
Wystawy te
składają się z ekranów tryptykowych
lub ekranów pojedynczych z nalepionymi fotografiami,
które uzupełniają
modele i muzealia. W montowaniu
wystaw współdziałali:
stolarz, kierownik pracowni fotograficznej,
kierownik
Biblioteki, kustosze asystenci oraz portier.
Zespół społeczno-oświatowy
jest trzyosobowy:
składa się z kierownika
mgr B. Łopuszańskiego,
mgr L Kowalówny
i mgr J. Czajko w s k i eg o.
P l' a k t y k i m u z e a l n e dla studentów UJ odbywają się w Muzeum
od 1949 r. Z początku brali w nich udział młodsi i starsi studenci archeologii
i etnografii w ilości 30-40 osób. Obecnie kierowani są na praktykę
wyłącznie etnografowie
starszych lat studiów w ilości do 15 osób rocznie.
Każdorazowa
praktyka
poprzedzana
bywa
wykładem
wprowadzającym
w zagadnienia muzealnictwa
etnograficznego,
wygłaszanym przez dyrektora
Muzeum prof. dr T. S e w e r y n a. Następnie studenci dzieleni są na dwulub trzyosobowe grupy, aby łatwiej można było roztoczyć nad nimi opiekę·
W ciągu swej praktyki
studenci
zapoznają
się kolejno
ze wszystkimi
działami pracy muzealnej, a więc inwentaryzacją,
archiwistyką
muzealną,
biblioteką i akcją społeczno-oświatową.
Ilość godzin praktyki wynosiła początkowo 25 godzin rocznie, obecnie wynosi 60. Do początku 1954 r. kierował
praktyką studentów w Muzeum kustosz mgr Zdzisław S z e w c z y k, obecnie
kieruje kustosz dr Longin !VIa i i c k i.
B a d a n i a t e l' e n o w e. W 1947 r. prowadzono zespołowe długofalowe

843

842
b<>dania terenowe nad ustaleniem południowej granicy Krakowiaków
i północnego zasięgu
Góralszczyzny.
W badaniach
tych, prowadzonych
pod
kierunkiem dyr. dr Tadeusza S e w e l' y n a, wzięli udział: dr R. R e i n f u s s,
mgr
R e i n f u s s o w a,
mgr
H. B i t t n e r,
mgr
Ł a s z c z y ń s k i,
mgr S z e w c z y k i Z. R a b l i n. Dyr. dr 'T. Se w e l' y n w roku 1948 prowadził w 36 miejscowo3ciach na Dolnym Śląsku badania nad strojem dolnośląskim, a w 1952 r. nad strojem
Krakowiaków
wschodnich.
Kustos,~
mgr Z. S z e w c z y k przeprowadził
badania nad: 1. strojem szczyrzyckim,
2. ewolucją parzenicy północno-gorczańskjej,
3. strojem ochotnickim w pow.
nowotarskim
oraz 4. brał udział w ustalaniu granicy etnograficznej
między
Krakowiakami
zachodnimi
i wschodnimi.
Te ostatnie badania objęły 32
miejscowości, a mianowicie: Słomniki, Prandocin, Muniakowice, Jankowice,
Zielenice,
Dziemięrzyce,
Racławice,
Biały Dwór, Smęgorzów,
Dosłońce,
Kropidło, Rędziny I, Rędziny II, Zagórzany, Dziaduszyce, Słaboszów, Cyprianów,
Biedrzykowice,
Sancygniów,
Teodorów,
Lipówka,
Hajdaszek,
Czechów, Olszówka, Górtatowice,
Sędziejowice, Holendry, Suliszów, Lisów,
Piotrowice, Poręba Morawicka, Dębska Wola.
Asystent mgr J. K a m o c k i prowadził badania nad strojem sandomierskim w 27 wsiach, a mianowicie: Tunel, Łazy, Rzędowice, Mianosice, Książ
Wielki, Moczydło, Wodzisław, Mieronice, Laskowa, Piotrkowice, Nawarzyce,
Strzeszowice, Konary, Zapusty, Opatkowice Drewniane, Opatkowice Murowane, Kawęczyn,
Łysaków,
Łątczyn,
Ludwinów,
Węgliniec,
Jędrzejów,
Miąsowa, Mnichów,
Sobków, Brzegi, Chęciny. Badał on także granicę
wschodnią Krakowiaków
wschodnich. Ponadto od roku 1953 Muzeum zajmuje się badaniem zabytków budownictwa wiejskiego na terenie objętym strefą
gospodarczą
Nowej Huty. Badania te, prowadzone
na życzenie Wydziału
Kultury MRN w Krakowie, kontynuowane
są do dziś.
Mgr A. T y s z k o w a prowadziła w 1952 r. badania nad rolnictwem ziemi
krakowskiej,
a kustosz dr L. M a I i c k i w roku 1954 kontynuował
badania
nad strojem górali śląskich oraz garncarstwem
na Śląsku Cieszyńskim.
W s pół P l' a c a z i n n y m i fi U Z e a m i. Muzeum Etnograficzne
prowadziło ożywioną współpracę
z Muzeum Historycznym. i Muzeum Narodowym w Krakowie, z Muzeum Archeologicznym
i Muzeum Narodowym
w Poznaniu, z Muzeum Kultur LL;dowych w Młocinach, z Muzeum w Kielcach, Krośnie, Łańcucie,
Łodzi, Rabce, Tarnowie,
Toruniu,
Zakopanem,
Zawoi i Zywcu. W czasie gdy Muzeum Etnograficzne
nie posiadało jeszcze
własnego
lokalu,
urządziło
ono w Muzeum
Przemysłu
Artystycznego
w Krakowie wystawę pt. Sztuka Ludowa w Polsce Ludowej. Dla Łańcuta
dyr. dr T. S e w e l' y n opracował scenariusz ekspozycji działu etnograficznego. Najbardziej
aktywna jednak była współpraca z Muzeum Regionalnym PTTK w Myślenicach, gdzie cały scenariusz wystawy, dokumentacja
techniczna ekspozycji, a w dużym stopniu urzijdzenie wystaw było dziełem
pracowników Muzeum.

D a l s z a l' a z b u d o waM
u z e u m. W 1953 r. zespół składający
się
z dyrektora Muzeum prof. dr T. S e w e l' y n a, kustosza mgr M. W o l e ńs k i e j i kustosza mgr Z. S z e w c z y k a opracował plan zabudowy Osiedla
Zabytkowego,
czyli Parku Etnograficznego
w Lesie Wolskim w Krakowie.
W związku z powyższym Prezydium
MRN w Krakowie wystosowało
do
Ministerstwa
Kultury i Sztuki memoriał w sprawie konieczności załatwienia
następujących
czynności: 1. włączenie sprawy budowy Osiedla Zabytkowego
do agend Muzeum Etnograficznego;
2. zezwolenie
na powołanie
przez
dyrekcję Muzeum zespołu trzech płatnych pracowników
mających się zająć
sprawami prawno-administracyjnymi;
3. upoważnienie
dyrekcji Muzeum do
dysponowania
sumami przeznaczonymi
na ochronę budownictwa
drewnianego. Realizacja tych spraw uległa na razie zwłoce.
W 1953 r. rozpoczęto dobudowę trzeciego piętra budynku Muzeum (po
podcięciu więżby dachowej) celem pomieszczenia
w nowouzyskanych
pomieszczeniach
naukowo urządzonych magazynów, w których eksponowane
będą do użytku publiczności,
a przede wszystkim naukowców,
wszystkie
zbiory Muzeum w układzie rzeczowym i regionalnym. Dotychczas urządzono
w tym dziale wystawę rzeźby, ceramiki, sprzętów domowych i zabawek.
Obecnie zaś przygotowuje
się wystawę 80 kompletów strojów ludowych, co
łącznie z dotychczas wystawionymi
60 kompletami stanowi 140 pełnych zespołów kostiumologicznych.
Wystawienie naukowe urządzonych magazynów
muzealiów etnograficznych
będzie w muzealnictwie
polskim osiągnięciem
nowym. Ukoń.czenie wszystkich prac związanych z ekspozycjami na trzecim
piętrze przewiduje się na rok 1956.
Przewiduje
się, że w najbliższych latach Muzeum Etnograficzne
uzyska
w najbliższym sąsiedztwie drugi budynek, w którym pomieszczona będzie:
biblioteka,
archiwum,
magazyny
dodatkowe,
sala do montaźu
nowych
wystaw czasowych:
objazdowych, sala na wystawy czasowe, mieszkanie dla
dwóch woźnych i dwóch pracowników
oświatowych, którzy by obsługiwali
popołudniowe
wycieczki
zagraniczne
oraz wycieczki
z zakładów
pracy.
W budynku tym przede wszystkim mieścić się powinna duża, stała wystawa
polskiej sztuki ludowej. Wystawa ta, nadająca funkcję społeczną bogatym
a dotychczas nie udostępnionym
zbiorom Muzeum Etnograficznego,
przekształcić się powinna w przyszłości w osobne Muzeum Sztuki Ludowej.
Styczeń,

Longin

1955 r.

MaLicki

MUZEUM W NOWYM S"CZU
(ul. Lwowska 3)
Mu;:eum w Nowym Sączu mieści się w starym budynku zabytkowym
część gmachu o łącznej powierzchni 240 m~. Liczba obiektów etnograficznych wynosiła z końcem 1954 r. ponad 1000. Wśród osób zwiedzających Muzeum większość sta;1ovviła młodzież szkolna, wykazująca
wielkie
j zajmuje

844

845

zainteresowanie
zbiorami. Nie brak było również robotników
i ludności
wiejskiej oraz osób studiujących kulturę regionu nowosądeckiego, zwłaszcza
Podegrodzia
i Łącka. Frekwencja
6120 osób zwiedzających
w 1954 r.
świadczy o popularności zbiorów etnograficznych
Muzeum. Należy tu podkreślić gotowość młodzieży do udzielania bezinteresownej pomocy w pracach
porządkowych, jak też ofiarność społeczeństwa.
Muzeum zbiera przedmioty
sądeckiej
sztuki i kultury
materialnej,
dawnej oraz dzisiejszej, celem ich uporządkowania i ochrony przed zniszczeniem. Muzeum gromadzi stroje, hafty białe i kolorowe, koralikowe, hafty
malarskie (Michaliny M i g a c z), makaty (Marii M i c z y ń s k i e j), sprzęty
ludowe (Jana F i u t a), ludowe naklejanki
i obrazki na szkle (piotra
p i e r z c h a ł y), obrazy na deskach, obrazy N i k i f o r a, rzeźby ludowe,
pisanki (Jadwigi K o s a l), ceramikę (Józefa B i l i ń s k i e g o), odzież i strój
ludowy, dawne zamki, a także pieczęcie i fotografie.
W grudniu 1951 r. otwarto Wystawę Sztuki Ludowej Sądeczyzny w Nowym Sączu. Dnia 24 IV 1955 odbył się w Nowym Sączu Zjazd Twórców
Sztuki Ludowej Ziemi Sądeckiej.
Prace inwentaryzacyjne
są w toku. Obecnie sporządza się katalog kartkowy zbiorów etnograficznych.
Fachowa
biblioteka
podręczna
obejmuje
280 pozycji.
Z czasopism
gromadzi się: "Polską Sztukę Ludową", "Ochronę
Zabytków",
"Przegląd
Kulturalny
i Artystyczny",
,.Kwartalnik
Historii Kultury
Materialnej".
Inwentarz fotografii wynosi 400 pozycji.
Muzeum w Nowym Sączu współpracuje
z innymi Muzeami: w Rabce,
Tarnowie, Żywcu, Krakowie, Poznaniu, Toruniu, Warszawie, z Towarzystwem Ludoznawczym w Mszanie Dolnej i z Polskim Radiem w Krakowie.
Muzeum brak odpowiedniego pomieszczenia. Sprawa otrzymania dalszych
pomieszczeń do celów muzealnych jest w toku. Muzeum winno się specjalizować w zakresie kultury ludowej Ziemi Sądeckiej. Z tego terenu należy jak
najszybciej
gromadzić zabytki, ponieważ znikają one z każdym dniem.
18 IV 1955 r.

Stanislaw

MUZEUM REGIONALNE IM. WŁADYSŁAWA ORKANA
(ul. arkana,
stary kościół)

Rachwał

W RABCE

Muzeum mleSCI się w starym kościele. Powierzchnia jego wynosi około
126,56 me. Wszystkie zbiory znajdują się w kruchcie pod dzwonnicą w pomieszczeniu drewnianym, zimnym, nigdy nie ogrzewanym, co w zimowych miesiącach w znacznym stopniu utrudnia personelowi pracę. Magazyn
i kancelaria znajdują się w dornu nr 36 przy ul. Krakowskiej.
Okazów oryginalnych
jest w Muzeum około 930, modeli - około 20.

Ogólna ilość eksponatów
wed,ug inwentarza
wynosi 950 (na wystawach
i w magazynie).
Zbiory etnograficzne
przedstawiają
się następująco:
zbieractwo 13
eksponatów, łowiectwo - 2, hodowla zwierząt (pasterstwo) - 49, rolnictwo
- 28, przygotovrywanie i przechowywanie
pokarmu - 77, obróbka drewna
- 22, obróbka lnu - 23, wełny - 1, obróbka gliny - 3, farbiarstwo - 1,
odzież kobieca - 20, wyszywki na spodr..iach góralskich - 31, kierpce ornamentowane - 1, sprzęty - 42, transport - 7; sztuka ludowa: rzeźba - 208,
obrazy malowane na szkle - 44, obrazy olejne malowane na płótnie - 47,
na desce - 6, na papierze - 2, zdobnictwo w zakresie garncarstwa - 19.
zabawki - 13, przedmioty związane z obrzędami - 10, instrumenty
muzyczne - 4, miary - 5.
Zbiory zinwentaryzowała
w 1953 r. komisja przysłana przez Dyrekcję
Muzeum Narodowego w Krakowie.
Biblioteka według inwentarza liczy 119 pozycji. Nie ma ona charakteru
jednolitego. Mało jest publikacji odnoszących się do muzealnictwa, a jeszcze
mniej' dotyczących etnografii. Czasopism się nie prenumeruje.
Archiwum prowadzone dotąd niesystematycznie
obejmuje cztery działy:
I. Dział odnoszący się do osoby poety ark a n a i jego rodziny;
II. Dział zawierający zbiór gazet z artykułami o Muzeum im, arkana;
III. Rękopi,:y prof. Stanisława B or k o w s k i e g o treści etnograficznej;
IV. Korespondencje
z władzami.
W zakresie pracy oświatowej kustosz Muzeum wygłosił w 1954 r. dla
dzieci w prewentoriach
w Rabce kilka pogadanek na temat 'kultury materialnej górali, zobrazowanej za pomocą eksponatów z Muzeum im. arkana.
Główne trudności
Muzeum polegają
na niewłaściwym
pomieszczeniu
zbiorów. Drewniana kruchta pod dzwonnicą nie nadaje się na ten cel, gdyż
z obawy przed niebezpieczeństwem pożaru nie można tu zastosować żadnego
ogrzewania.

Sebastian

Flizak

29 V 1954 r.
MUZEUM W TARNOWIE
(Rynek 2)
Zbiory Muzeum w Tarnowie, pochodzenia podworskiego, są zgrupowane
w Dział Historyczno-artystyczny.
W skład zbiorów wchodzą przedmioty
sztuki i rzemiosła artystycznego głównie XVIII w., a więc meble, ceramika,
szkło, broń, a ponadto bogata galeria malarstwa polskiego XVIII w. i ryciny
XVII i XVIIIw.
Muzeum nie posiada specjalnego działu etnograficznego.
Nieliczne przykłady ceramiki ludowej z Rzepiennika (pow. gorlicki), jak
wazony, skarbonki i kałamarz, w ilości 17 sztuk, weszły do zbiorów Muzeum
jako depozyt Zarządu Miejskiego w Tarnowie w r. 1948. Z tego też roku po-

847

846

Tatrzańskiego
posiada dWie sale wystawowe: jedną na parterze, w której
mieszczą się zbiory etnograficzne,
drugą na pierwszym piętrze, w której
mieszczą się zbiory geologiczne i przyrodnicze. Powierzchnia obu sal wynosi
494 m2, kubatura 1875 m3• Na drugim piętrze mieści się magazyn zbiorów
etnograficznych
i pracownie. :Na trzecim piętrze również mieszczą się pracownie. Nowy gmach nie posiadał specjalnego
pomieszczenia
na zbiory
biblioteczne; księgozbiór ulokowano w kilku pokoja~h.

chodzi zakup Muzeum, przedstawiający
cztery figurki z szopek: skrzypek,
Herod, król i Żyd, są to rzeźby w drzewie malowane, o wysokości około
23 cm, wykon&ne przez :Marcina M a z u r a ze wsi Łęki Górne, gm. Pilzno,
pow. dębicki.
Muzeum prenumeruje
czasopismo "Polska Sztuka Ludowa". We wrześniu
1954 r. Muzeum zorganizowało w swoich salach wystawę sztuki malarek
z Powiśla Dąbrowskiego, powiat dąbrowski. Eksponaty na tę wystawę wypożyczono z Muzeum Etnograficznego w Krakowie oraz z Instytutu Wzornictwa Przemysłowego w Warszawie. Wystawa cieszyła się dużą frekwencją,
świadczącą o zainteresowaniu
społeczeństwa sztuką ludu, co powinno by'::
zachętą do stworzenia w Muzeum w Tarnowie działu etnograficznego z wystawą stałą·
Paulina Chrzanowska
5 II 1955 r.
MUZEUM TATRZAŃSKIE IM. DRA T. CHAŁUBIŃSKIEGO
W ZAKOPANEM
(ul. Krupówki 10)
Muzeum Tatrzańskie
im. Chałubińskiego
w Zakopanem,
które przy
obecnej strukturze
muzealnictwa
jest muzeum autonomicznym,
mieści się
w gmachu projektu
Stanisława
W i t k i e w i c z a, budowanym
w latach
1913-1922.
Historia Muzeum Tatrzańskiego
datuje się od roku 1889, tj. od chwili
kiedy grono miłośników przyrody tatrzańskiej
i ludu podhalańskiego postanowiło założyć towarzystwo mające na celu badanie Tatr i Podhala i gromadzenie ckazów z tego regionu. Po zatwierdzeniu
statutu założono Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego
im. dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem.
Umieszczone w góralskiej chacie zbiory przyrodnicze szybko się powiększały
dzięki ofiarności społeczeństwa i zakupom. Natomiast zbiory etnograficzne
wzrastały o wiele wolniej. Zawiązek biblioteki powstał dzięki darom dra
W. L a s o c k i e g o, dra T. C h a łu b i ń s k i e g o i innych. Wobec szczupłości miejsca w prowizorycznym
lokalu muzealnym wcześnie już wysunięto
projekt budowy osobnego gmachu. Szczupłość funduszów
nie pozwoliła
jednak jeszcze wówczas na urzeczywistnienie
projektu. Ograniczono się do
postawienia obszernego drewnianego budynku na parceli darowanej przez
spadkobierców
C h a ł u b i ń s k i e g o. W budynku tym mieściły się zbiory
do 1920 r.
Zbiory etnograficzne
powiększyły
się znacznie dopiero w roku 1906,
kiedy to po zmarłym prezesie Towarzystwa,
Zygmuncie G n a t o w s k i m,
Muzeum otrzymało zbiór około 300 eksponatów. Ze względu na niebezpieczeństwo pożarowe drewnianego
budynku przystąpiono,
dzięki ofiarności
społeczeństwa, do budowy murowanego gmachu. Budowę zaczęto w 1913 r.,
a ukończono dopiero po wojnie, w roku 1922. Trzypiętrowy gmach Muzeum

r:

Ryc.!.

Oddział Muzeum Tatrzańskiego

w domu "Tea" w Zakopanem. Fot. W. Werner.

W latach przedwojennych
brak odpowiednich kredytów nie pozwalał na
rozwinięcie szerokiej działalności. Z konieczności ograniczono się do bardzo
skromnego
urządzenia
sal wystawowych
oraz do zakupu
eksponatów
i książek, tak aby Muzeum mogło stać się instytucją naukowo-badawczą.
Na przykład biblioteka, która w 1918 r. liczyła około 300 pozycji, obejmuje
teraz !l000. Zakupy dotyczyły wyłącznie Działu Etnograficznego.
W latach
Okupacji niemieckiej
Muzeum było nieczynne dla publiczności, ale większych strat nie poniosło. W latach powojennych, od 1945-1950, Muzeum

849

848
subwencjonowało
Ministerstwo
zeów). W okresie tym zwiększył

i Kielcach.
opracowało

Kultury i Sztuki (Naczelna Dyrekcja Musię personel muzealny zarówno administra-

cyjny, jak i naukowy.
1 stycznia 1950 r. Muzeum zostało upaństwowione
i odtąd dzięki opiece
Centralnego
Zarządu Muzeów zaczyna się poważnie rozwijać. W 1951 r.
uzyskano kredyty na zakup sprzętu do magazynu etnograficznego
i sprzętu
wystawowego. W końcu tegoż roku uzyskano kredyty na założenie centralnego ogrzewania, którego brak odczuwało się zarówno w salach wystawowych, jak i w pracowniach. W 1952 r. Muzeum przybyły dwa oddziały: jeden
ze zbiorami etnograficznymi
dra Stefana S z y m a ń s k i e g o (z zapisu jego
brata Tadeusza), mieszczący się w domu "Tea", o powierzchni
54,40 m"
i kubaturze 136,50 m3, i drugi w willi P a w l i k o w s k i c h "Pod Jedlami".
Lokal ten, składający się z czterech izb a powierzchni 90,30 m" i kubaturze
271 m3, przeznaczony został na urządzanie wystaw zmiennych. Oba oddziały
spełniały doniosłą rolę przez udostępnianie
zbiorów w czasie trwania prac
remontowych
w głównym gmachu muzealnym (fot. 1-3).
W 1952 r. rozpoczęto instalację centralnego
ogrzewania i remont kapitalny gmachu Muzeum Tatrzańskiego;
w związku z tym Muzeum było nieczynne dla publiczności aż do chwili ukończenia remontu, tj. do września
1954 r. Jako pierwszy udostępniono dział kultury materialnej Podhala.
Sala ze zbiorami geologicznymi i przyrodniczymi
jest jeszcze obecnie
nieczynna z powodu reorganizacji Działu Przyrodniczego, co wymaga dużego
nakładu pieniężnego. W czasie prac remontowych
w Muzeum Tatrzańskim
dobudowano
na trzecim
piętrze
salę biblioteczną,
tak
że księgozbiór
. Muzeum Tatrzańskiego
uzyskał oddzielne pomieszczenie.
Od roku 1950 Muzeum posiada własną pracownię konserwatorską
prowadzoną przez starszego konserwatora
Jana M ark s e n a.
Biblioteka Muzeum Tatrzańskiego
liczy 11 tys. pozycji (książki, czasopisma, broszury) i posiada obecnie kieroWnika w osobie mgr Wandy J o s t owe j. Archiwum Muzeum liczy około 3000 fotografii z różnych dziedzin.
Czynna jest również
pracownia
fotograficzna
prowadzona
przez Annę
W i e r z b i c k ą·
Muzeum spełnia funkcje oświatowe przez oprowadzanie
zwiedzających,
wygłaszanie odczytów, opracowywanie pogadanek do radiowęzła i organizowanie wycieczek krajoznawczych
oraz wystaw
objazdowych
po wsiach.
Praktyk muzealnych nie prowadzono.
Dział Etnograficzny prowadzi intensywną akcję poradnictwa i konsultacji
dla plastyków, pracowników
C. P. L. i A., wytwórców ludowych, naukowców i innych.
Muzeum Tatrzańskie współpracuje z następującymi
muzeami: z Muzeum
w Myślenicach, z Muzeum Etnograficznym
w Krakowie, z Muzeum Kultur
Ludowych w Warszawie oraz utrzymuje kontakty z muzeami w Bytomiu

W latach powojennych
w ramach akcji wydawniczej
Muzeum
jedną pozycję: Przewodnik
po dziaLe kuLtury
materiaLnej
Pod-

haLa.

Największe
trudności
Muzeum Tatrzańskiego
to ciasne pomieszczenia
nn;zealne zarówno magazynowe, jak i wystawowe oraz pracownie. Gmach
Muzeum Tatrzańskiego,
budowany w okresie gdy muzealnictwo nie pełniło

.
'1

i
l

Ryc. 2. Narzędzia

do obróbki

drzewa.
Willa "Pod
Fot. A. Wierzbicka.

Jedlami"

\V

Zakopanem.

.jeszcze tak doniosłej roli jak dziś, stał się zbyt ciasny i nie może pomieścić
Powiększających
się stale zbiorów (kredyty Centralnego
Zarządu Muzeów
umożliwiają ratowanie ginących w terenie okazów etnograficznych).
Brak
t~ż pomieszczeń biurowych dla zwiększonego' personelu muzealnego, który
hczy obecnie już 16 osób.
ii:

"Lud",

t. XLII

851

850
Specjalizacja
Muzeum w zakresie badań etnograficznych
jest ustalona ~
obejmuje badania na terenie Podhala, Spisza i Orawy.
W dworku M o n i a k ó w na terenie powiatu nowotarskiego
(Zubrzyca
Górna), przy współudziale i pod opieką Muzeum Tatarzańskiego
z ramienia

.•. '
"

PTTK, powstanie małe pokazowe muzeum lokalne. W zamku w Niedzicy
powstanie, zorganizowane
przez Oddział Krakowski Stowarzyszenia
Historyków Sztuki, muzeum obrazujące kulturę Spisza. Na terenach sąsiadujących
z Podhalem należałoby rozbudować muzeum myślenickie i żywieckie.
Czołowym i najlepiej zaopatrzonym
działem Muzeum Tatrzańskiego
jest
obecnie Dział Etnograficzny,
który od roku 1948 kierowany jest przez kustosza mgr Edytę S t a l' e k. W chwili obecnej liczy 5062 eksponaty. Eksponowanych jest 635 przedmiotów, z czego 386 w dziale kultury materialnej
Podhala i 249 w Oddziale Muzeum Tatrzańskiego
w domu "Tea".
Początek gromadzenia
zbiorów etnograficznych
datuje się na rok 1889.
Poważny wzrost zbiorów przypada
na lata 1902-1906. W 1922 r. zbiór
eksponatów etnograficznych
ofiarowali Maria i Bronisław D e m b o w s c y.
W okresie od 1918-1922 nastąpiło poważne powiększenie zbiorów etnograficznych;
do Muzeum włączono jeszcze zbiory J e l' o m i n a, L e s i e ck i e g o, S t e c k i e g o i W i g i l e w a. W późniejszych latach dyr. Juliusz
Z b o l' o W s k i, jedyny
przez długie lata opiekun
wszystkich
działów
(w 1922-1923 kustoszem
działu przyrodniczego
był obecny prof. Uniwersytetu Poznańskiego
Konstanty S t e c k i, w latach 1929-1930 Janusz D om a n i e w s k i), w trosce o powiększenie
stanu ilościowego zbiorów gromadził eksponaty bądź w drodze zakupów, w miarę możliwości finansowych, bądź w drodze akcji werbowania
darów.
W latach wojennych, od 1939-1942, Muzeum zyskało dla Działu Etnograficznego 23 eksponaty od uczniów Szkoły Przemysłu Drzewnego, od Stanisława B a r a b a s z a, b. dyrektora tejże szkoły, i Zygmunta O s t a f i n a.
W latach powojennych
otworzyły się szersze możliwości, pozwalające
na
zerwanie z przypadkowością
gromadzenia zbiorów i podjęcie planowej akcji
kompletowania
ich według działów w drodze zakupów .w terenie.
Obecnie do największych
pozycji należą: zbiór obrazów na szkle, ceramiki, metalowych
spinek do koszul, łyżników i stroju, poza tym liczne
okazy z zakresu sprzętu pasterskiego, gospodarczego, instrumenty muzyczne,
rzeźby i narzędzia.
Edyta

Starek

5 VI 1955 r.
MUZEUM W ŻYWCU
(ul. Kościuszki 5)

Ryc. 3. Narzędzia

do obr0bki

drzewa.
Willa "Pod
Fot. A. Wierzbicka.

Jedlami"

w Zakopanem.

Muzeum w Żywcu posiada lokal własny w ofiarowanym na ten cel przez
Prezydium MRN w Żywcu w 1949 r. zabytkowym
budynku, wyremontowanym z Państw. Fund. lnwest. (L P.) 1951-1952 r. i przekazanym
Ministerstwu Kultury i Sztuki na cele muzeałne. Muzeum mieści 12 sal wystawowych, 1 biuro, 1 magazyn, 1 komorę gazową, 1 ciemnię fotograficzną·
Budynek jest jednopiętrowy,
długości 30 m, szerokości 16 m o ładnej, lecz
wymagajqcej
remontu
fasadzie.
Muzeum
typowo regionalne,
a zatem

853

852
z natury rzeczy wielodziałowe, reprezentuje
teren pod względem muzeograficznym jak naj wszechstronniej.
Eksponaty zbiera się wyłącznie w terenie
legionu.
Ilość numerów katalogu wszystkich działów wynosi około 1500;
ilość okazów przewyższa wymienioną liczbę. Działów wytypowanych
ostatnio
przez władze nadrzędne jest trzy: 1. Historyczno-artystyczny,
2. Etnograficzny, 3. Przyrodniczy.
1. D z i a ł H i s t o r y c z n o - a r t y s t y c z n y obejmuje przede wszystkim zabytki cechowe (przeważnie depozyty cechowe) żywieckich cechów
łącznie z archiwaliami,
jak: księgi cechowe, przywileje,
cenny Dziejopis
żywiecki wójta żywieckiego, Andrzeja K o m o n i e c k i e g o, żyjącego na
przełomie XVII i XVIII w. Są to wyłącznie lokalne rękopisy historyczne.
Następnie skrzynie cechowe (lady) i znaki cechowe (tzw. znaki braterskie),
ubiory kobiece mieszczanek żywieckich, z ich pięknymi haftami na tiulu
o przebogatej
ornamentyce,
roboty dawnych hafciarek
żywieckich, które
w szeregu pokoleń hafciarskich
zdołały wypracować
na wskroś rodzimą
treść i formę o wyłącznie własnym obliczu regionalnym.
Dział ten łącznie z zabytkowym
budownictwem
drewnianym
(zdjęcia
fotograficzne, obrazy, modele), wyrażające
odrębny niejako folklor samego
miasteczka i stanowiące całość historyczną ściśle ze sobą powiązaną (wiek
XVI, XVII, XVIII, XIX), uzupełniają
wystawę stałą, już otwartą. Braki
spowodowane okupacją i działaniami wojennymi usuwa się w miarę możliwości. Ogólna ilość numerów katalogu wynosi 437.
2. D z i a ł E t n o g r a f i c z n y obejmuje zabytki ludowej kultury materialnej
górali żywieckich, jak: wnętrze izby góralskiej
drugiej połowy
'XIX w., sprzęt domowy, sprzęt pasterski (zabytki kultury wybitnie "wała'skiej"), kolekcję sprzętu tkackiego, eksponaty z dziedziny obróbki drewna
(wymagają małego uzupełnienia),
podobnie zbieractwo, pszczelnictwo i łowiectwo. Dział sztuki ludowej reprezentują
obrazy na szkle (wśród nich
kilka bardzo cennych okazów), rzeźba ludowa (świątki) oraz eksponaty
z dziedziny ludowego przemysłu artystycznego, szczególnie zabawki z drzewa
(wyrabiane
przez tutejszy żywy jeszcze ośrodek produkcyjny),
ceramika
regionu (ośrodek produkcyjny
w zaniku). Dział ten uzupełniany
w miarę
uzyskiwanych
eksponatów,
przeważnie
w drodze darów, wymaga intensywniejszego zbieractwa z uwagi na zanikanie tego rodzaju twórczości.
Konieczny jest pewien fundusz zwłaszcza na zakup ubiorów góralskich
w celach dopełnienia
ekspozycji, jak również w celach usługowych
(np.
zespoły świetlicowe
i inne szukając wzorów strojów ludowych zwracają
się przede wszystkim do placówki muzealnej). Dział ten, częściowo eksponowany, stanowi fragment
wystawy stałej. Reszta działu ze względu na
konieczność uzupełnienia
znajduje się w trakcie reorganizacji.
Eksponatów
etnograficznych jest w sumie 274. Przewiduje się znaczne powiększenie ilości
zbiorów etnograficznych
w drodze zbieractwa
po uzyskaniu środków na
u,kup obiektów.

W y s t a w y o b j a z d o w e. W 1954 r. Muzeum gościło plęC wystaw
objazdowych:
1. Przeobrażenie
współczesne sztuki ludowej (wystawa wydziału kultury i sztuki WRN w Krakowie) oraz cztery dalsze nadesłane
przez Dyrekcję Muzeum Narodowego w Krakowie, a to: 2. Polska sztuka
cechowa, 3. Jan Matejko, 4. Realizm rosyjski XIX wieku, 5. Wiek Oświecenia.
B i b l i o t e k a: Muzeum posiada własną
bibliotekę
podręczną;
prócz
rękopisów historycznych
pochodzących
wyłącznie z terenu i dotyczących
terenu (depozyty) składa się ona z resztek, które przetrwały
zawieruchę
wojenną, oraz z nabywanych
po wojnie nowości wydawniczych
i wyszukiwanych po antykwarniach
pamiątek Żywiecczyzny. W katalogu zanotowano dotychczas 558 pozycji oprócz czasopism i archiwaliów.
Z biblioteki
można korzystać jedynie na miejscu. Ilość pozycji wykorzystanych
przez
mmkowców,
studentów,
miłośników,
kierowników
świetlic
itd. wynosi
rocznie kilkaset.
P l' a c e i n wen t a l' y Z a c y j n e. Muzeum
posiada stary inwentarz
i księgę ewidencji. Kartoteka znajduje się w opracowaniu.
P u b l i k a c j e n a u k o we i p o P u l a l' n e. Planuje się wydanie przewodnika po zbiorach (częściowo opracowany). Muzeum w Żywcu zaproponowano wydanie kilku prac naukowych będących cennymi przyczynkami do
poznania tutejszego terenu, jak Krajobraz
Żywiecczyzny
i jego rozwój, Demografia
Żywiecczyzny,
Osadnictwo
Żywiecczyzny
(prof. S z a f l a l' s ki).
Poza tym zaproponowano
wydanie Bibliografii
Żywiecczylony oraz bibliografii zmarłego niedawno historyka śp. dr S. S z c z o t k i, autora wielu prac
o Żywieoczyźnie, z której pochodził. Oczekujemy również wydania drugiego
tomu opracowania
S. S z c z o t k i Dziejopisu
Żywieckiego
Andrzeja
Komonieckiego.

P r a c e t e c h n i c z n o - k o n s e r wat o r s k i e. Konserwację
cenniejszych okazów przeprowadza
pracownia Muzeum Narodowego w Krakowie,
gdzie obecnie dokonuje się konserwacji si~dmiu obrazów i rzeźb. Ukończenie
tych prac z końcem bieżącego roku pozwoli na otwarcie działu sztuki cechowej (XV, :XVI, XVII w.).
Drobne konserwacje
w miarę możliwości przeprowadza
się na miejscu.
Muzeum w Żywcu nie współpracowało
dotąd z innymi muzeami. Obecnie
planuje się Dawiązanie kontaktu z muzeami: w Cieszynie, Bielsku, Rabce,
Zakopanem
i Nowym Sączu, jako leżącymi w jednym pasie kulturowym.
Współpracę lokalną przeprowadza się z Sekcją Ochrony Zabytków Kultury
i Przyrody PTTK w Żywcu, następnie
z Referatem
Kultury Prezydium
PRN w Żywcu, Domem Kultury w Żywcu itd.
Uważamy, że muzealne ośrodki etnograficzne
winny powstać również,
11" terenie
pobliskich Kęt, Andrychowa i Wadowic.
13 XII 1954 r.

Jan Studencki

855
854
Woj.

lubelskie

MUZEUM W CHEŁMIE
(ul. Gimnazjalna
4)
Muzeum w Chełmie powstaJo w roku 1919 jako Muzeum Ziemi Chełmskiej. W czasie okupacji hitlerowskiej
straciło
90%
dawnych
zbiorów;
w 1944 r. wznowiło swoją działalność, a w 1950 r. zostało upaństwowiom'!
i otrzymało oficjalną nazwę Muzeum w Chełmie.
Mieści się ono w dwóch gmachach: w lokalu dawnego kolegium księży
pijarów i w gmachu I Państwowego Liceum i Szkoły Podstawowej
Ogólno··
kształcącej, co ogromnie utrudnia pracę·
Muzeum posiada następujące
działy: 1. Archeologiczny,
2. Historyczny,
3. Etnograficzny,
4. Militaria, 5. Martyrologia,
6. Księgozbiór i rękopisy. Jest
ono ściśle związane z Chełmszczyzną
i eksponatów
spoza regionu chełmskiego prawie że nie posiada.
Dział Etnograficzny
powstał w 1935 r. W czasie okupacji hitlerowskiej
cały zbiór regionalnych
pisanek w liczbie ponad 150 został wywieziony do
Rzeszy. Taki sam los spotkał stroje ludowe, narzędzia pracy itp.
Dział. ten do końca 1954 1. posiadał 278 pozycji. Zbiory przedstawiają
się
następuJąco:
1. Stroje i hafty ludowe z pow. chełmskiego
i włodawskiego
szt. 54
2. Ceramika ludowa z pow. chełmskiego
42
3. Pisanki z pow. chełmskiego
.
130
4. Narzędzia pracy
16
5. Różne (i nie zinwentaryzowane)
36
Cenną część Działu Etnograficznego
stanowi zbiór pisanek chełmskich,
zebranych po wojnie i skompletowanych
według gmin, oraz rzeźby ludowe
o treści religijnej, pochodzące z dawnych kościołów unickich lub ka,tolickich.
Należą tutaj np. dwie drewniane monstrancje
z 1817 r. Niestety, naj cenniejsze eksponaty z XVII w. w postaci oryginalnych
"wrót carskich" zostały
zrabowane
przez gospodarujących
w naszym Muzeum przez dłuższy czas
ukraiJ'1skich faszystów.
Godną uW'lgi jest c()ramika ludowa ze wsi Pawłów (18 km od Chełma).
Jest to wieś, w której 80% mieszkańców zajmuje się z dziada-pradziada
garncarstwem. Zbiory przyozdabia kilka oryginalnych strojów ludowych o które
coraz trudniej. Na czoło wybijają się tu ludowe hafty koszul i bl~z kobiecych. Narzędzia pracy ludu wiejskiego stale są ·uzupełniane nowymi zdobyczami z terenu.
Na prowadzenie planowych badań naukowych nie ma żadnych kredytów:
b~ak też o~powiednich specjalistów. Kierownictwo
Muzeum prowadzi jedyme poszukl\vania
i badania najbliższego terenu w zakresie własnych możliwo~ci. wciągając do tej pracy szkolne koło miłośników Muzeum. PrzynajmnieJ trzy czwarte
posiadanych
eksponatów
zostało
zebranc
rękoma
młodzieży.

Brak odpowiedniego
lokalu nie pozwala Muzeum organizować ani wystaw własnych, ani też objazdowych. Jednak pomimo tych trudności Muzeum przy pomocy Dyrekcji i Okręgu Muzeum Lubelskiego organizowało
Wystawy. m. in. w 1953 r. pod nazwą Architektura
Lubelszczyzny.
W roku ubiegłym zostały ukończone prace inwentaryzacyjne.
ale obiekty
nie zostały jeszcze wpisane do ksiąg. Sporządzenie katalogu będzie zależało
od możliwości finansowych.
Muzeum posiada księgozbiór obejmujący 902 tomy, wśród których znajduje się llO starodruków
różnej treści oraz 37 rękopisów, które czekają
opracowania.
Muzeum nie posiada osobnego archiwum. publikacje
ograniczone są do zamieszczanych
w prasie miejscowej artykułów, ponieważ na
większe opracowania
brak funduszów.
Prac konserwatorskich
dotąd nie prowadzono
mimo konieczności konserwacji wielu eksponatów z Działu Historii i Etnografii.
Jako placówka
kulturalno-oświatowa
Muzeum
dobrze spełnia swoje
zadania. W roku 1954 Muzeum zwiedziło około II tysięcy osób, w tej
liczbie wiele wycieczek szkolnych, kursów szkoleniowych i wycieczek organizowanych przez instytucje społeczne. Przy pomocy eksponatów zwiedzający
zapoznają się z rozwojem społeczeństwa
w ujęciu materializmu
historycznego.
Muzeum w Chełmie posiada tylko 3 pracowników.
Z pomocy Muzeum
w Chełmie korzysta wielu studentów, wyzyskując
udostępnione
materiały.
Muzeum współpracuje
ze wszystkimi muzeami na terenie Lubelszczyzny,
przede wszystkim z Muzeum w Lublinie i w Zamościu.
Do największych
trudności należy brak odpowiedniego
lokalu, bez którego nie można liczyć na dalszy, celowy rozwój Muzeum. Obecne Muzeum
jest podobne raczej do magazynu aniżeli do instytucji kulturalno-oświatowej.
Muzeum rejonowe, jakim jEst Muzeum. w Chełmie, nie może się ograniczać tylko do jednego działu. Chłop i robotnik, który zwiedza Muzeum,
chce w nim widzieć przeszłość i teraźniejszość
swojego środowiska. Dotąd
rozwijał się głównie Dział Archeologiczny,
gdyż ziemia chełmska obfituje
w zabytki archeologiczne.
Obecnie uzupełniamy Dział Etnograficzny,
ponie\'(aż szybko giną pomniki
kultury
materialnej,
społecznej
i duchowej
naszego ludu
31 XII

HJ54 r.

Kazimierz

Jcwczykowski

MUZEUM W LUBLINIE
(ul. Narutowicza 4)
Zbiory Działu Etnograficznego Muzeum Lubelskiego mieszczą się w trzech
~alach wysta\\'owych
o łącznej powierzchni 135 m;' oraz w dwóch magazynach o łącznej powierzchni 27 m'.

857

856
Według stanu z dnia l V 1954 r. Dział posiada okazów oryginalnych
2731 i modeli 49 (łącznie własnych i depozytów).
Z ogólnej ilości 2780 okazów 1555 posiada metrykę. Okazów własnych
jest 2214, depozytów - 566. Zbiory etnograficzne
poszczególnych
działóvv
przedstawiają
się następująco:
okazów

1. Zbieractwo
2. Łowiectwo
3. Hodowla
4. Bartnictwo
i pszczelnictwo
5. Uprawa
roślin
6. Przechowywanie
pożywienia
7. Przygotowywanie
pożywienia
8. Obróbka drzewa
9. Obróbka włókna
10. Sitarstwo
11. Plecionkarstwo
12. Obróbka skóry
13. Obróbka metali
14. Obróbka gliny
15. Farbiarstwo
16. Odzież
17. Budownictwo
18. Sprzęty
19. Transport
i komunikacja
20. Sztuka ludowa
21. Instrumenty
muzyczne
22. Zabawki
.
23. Figury szopkowe
24. Pisanki
25. Miary i znaki .
26. Obrzędy i zwyczaje

3
6
5
l

13
7

14
68
113
63
34
l

8
678
9
541
10
6
3
251
8
84
28
769
3
54
Razem

2780

Z terenu województwG lubelskiego pochodzi 2761 okazów; poza tym jest
18 pisanek huculskich i l forma drewniana do wyciskania serów, z Zakopanego.
Badania naukowe nie były przez Muzeum prowadzone systematycznie.
Przeprowadzono
badania dorywcze, związane z uzupełnianiem
zbiorów oraz
z zakupami eksponatów potrzebnych
do organizowanych
wystaw etnograficznych. Badania
o wyżej wymienionym
charakterze
przeprowadzono
w pow. łukowskim, biłgorajskim, kraśnickim, chełmskim. radzyt'1skim i bialskim. Dotyczyly one przemysłu ludowego i ubiorów.

W grudniu 1952 r., z chwilą uzyskania pięciu sal wystawowych,
została
otwarta
i czynna jest do tej pory wystawa
etnograficzna
pt. Przemysł
Ludowy Lubełszczyzny w XIX i w XX Wieku. W dniu 13 V 1954 r. zostanie
otwarta czasowa wystawa etnograficzna
pt. Stroje Ludowe Lubelszczyzny,
a w dniu 22 VII 1954 r. wystawa czasowa organizowana
wspólnie z Działem Archeologii Muzeum Lubelskiego, pt. Od Motyki i Sierpu do Traktora
i Kombajnu. Projektuje
się również w 1954 r. urządzenie wystawy objazdowej, pt. Ochrona Zabytków Archeologicznych
i Etnograficznych.
Wystawa Przemysł Ludowy Lubelszczyzny w XIX i w XX Wieku obrazuje: 1. rozwój przemysłu ludowego w XIX i w XX w. (od okresu pańszczyzny do chwili obecnej); 2. poszczególne fazy obróbki surowców (najpierw pokazany gotowy wyrób, a później technika jego produkcji).
Wystawa obejmuje następujące
gałęzie przemysłu ludowego: hafciarstwo, krawiectwo, tkactwo,
garncarstwo,
sitarstwo,
prymitywne
techniki
obróbki
drzewa (drążenie i dłubanie), ciesielstwo, stolarstwo, tokarstwo, kołodziejstwo i bednarstwo.
Sprzęt do ekspozycji to gabloty ścienne, tworzące jednocześnie sztuczne
ściany i podia z ekranami. Oprócz oryginalnych
eksponatów na wystawie
znajduje się model naturalnej
wielkości, przedstawiający
kobietę przędzącą
n" przęślicy i wrzecionie oraz 2 modele pieców garncarskich.
Na wystawie umieszczono 5 map kolorowych, z czego 2 na szkle ilustrują następujące
zagadnienia:
1. rozmieszczenie ważniejszych gałęzi przemysłu ludowego w okresie międzywojennym
na terenie
Lubelszczyzny;
2. obecne rozmieszczenie spółdzielni pracy C. P. L. i A.; 3. rozmieszczenie
strojów ludowych Lubelszczyzny; 4. rozmieszczenie rynków zbytu biłgorajskich wyrobów sitarskich od XVII do XX w.; 5. rozmieszczenie ośrodków
garncarskich
na Lubelszczyźnie.
Zorganizowanie
tej wystawy w dużej mierze należy zawdzięczać współpracy z PTL, co pozwoliło na skorzystanie
z materiałów zebranych przez
PTL w czasie badań nad przemysłem ludowym na Lubelszczyźnie. W 1952 r.
pracownicy
Działu Etnograficznego
Muzeum Lubelskiego
zreorganizowali
Dział Etnograficzny
Muzeum w. Zamościu. Wszystkie eksponaty
zostały
spisane i założona została kartoteka naukowa eksponatów etnograficznych,
uzupełniana obecnie fotografiami. Dnia l VI 1952 r. otwarto stałą wystawę
etnograficzną
w Muzeum w Zamościu pt. Kultura
Ludowa Południowej
Lu belszczyzny.
Do końca 1953 r. wszystkie eksponaty zostały zewidencjonowane.
Obecnie prowadzi się inwentaryzację
okazów etnograficznych
w książkach inwentarzowych,
przesłanych
przez Centralny
Zarząd Muzeów i Ochrony
Zabytków. Do końca 1954 r. planuje się zinwentaryzowanie
1000 eksponatów. W 1953 r. zaczęto prace przy założeniu kartoteki na kartach według
wzorów PTL, przystosowanych
do specyficznych
warunków
muzealnych.
Wykonano 1000 kart katalogowych
z rysunkami, fotografiami i dokładnym

859

858

również dla Działu Etnograficznego.
W ramach ogólnego archiwum
Muzeum Lubelskie posiada również archiwum klisz, filmów i odbitek dotyczących
etnografii.
Zawiera ono 568
pozycji w negatywach
i 537 pozycji w odbitkach oraz 10 klisz cynkowych
do wydawnictw
etnograficznych.
Większa część odbitek znajduje
się na
kartach archiwalnych.
Z publikacji
własnych
wydano w 1952 r. katalog-przewodnik
po wystawie -etnograficznej, pt. Przemysł
Ludowy LubeLszczyzny
w XIX i w XX
wieku,
opracowany
przez Janusza O P t o ł o w i c z a.
Oprócz tego popularyzacja
wystaw etnograficznych
prowadzona
jest na
łamach miejscowych
pism przez zamieszczanie
komunikatów,
wzmianek

różnych preparatów
chemicznych.
Muzeum Lubelskie
prowadzi prace dydaktyczno-społeczne.
Pracownicy
naukowi Działu Etnograficznego
opracowują
odczyty publiczne, pogadanki,
popularne artykuły prasowe. Część z nich zostaje przekazana do Biura Społeczno-oświatowego
Muzeum Lubelskiego, które zajmuje się ich upowszechnianiem. Od 1952 r. do końca 1954 r. opracowano i wygłoszono, lub zamierza
się opracować,
niżej wymienione
odczyty i pogadanki
ilustrowane
przezroczami lub zdjęciami wyświetlanymi
za pomocą epidiaskopu:
1. PrzemysI
h/dow1J L?lbeLszczyzny
w XIX i w XX tv. (mgr J. O p t o ł o w i c z); 2. Bilgorajski
ośrodek
sitarski
(mgr J. J a s t r z ę b s ki); 3. Budownictwo
wiej-

pow.

traktora

pełnej wartości naukowej.
Muzeum Lubelskie
posiada bibliotekę
naukową
działową, zawierającą
ksiażki i czasopisma etnograficzne
w ilości 135 pozycji książkowych
i 23
poz~cji czasopism. Są to wyłącznie czasopisma polskie. Cała biblioteka jest
zinwentaryzowana
i posiada katalog alfabetyczny
i działowy. Z otrzymywanych kredytów
zakupuje się corocznie pewną ilość książek i czasopism

i artykułów prasowych.
Prac organizacyjnych
w ścislym tego słowa znaczeniu nie prowadzi się·
Prowadzone
one będą w 1955 r. w związku ze zmianą lokalu Muzeum Lubelsldego. Obecna organizacja Działu Etnograficznego
jest następująca:
kustoszem jest mgr Janusz O P t o ł o w i c z, si. asystentem
mgr Józef .T as t r z ę b s k i, magazynierem-konserwatorem
ob. Eugenia D z i e w u l ska.
W zakresie pomocy do konserwacji
zbiorów Muzeum Lubelskie posiada
skrzynię dezynfekcyjną,
w której dezynfekuje
się za pomocą dwusiarczku
węgla, dwa razy do roku, na wiosnę i w jesieni, eksponaty
drewniane
i ubiory. Oprócz tego stale zabezpiecza się ubiory przed molami za pomocą

(mgr J. O p t o ł o w i c z); 4. Od motyki
i sierpu do
(mgr J. O P t o ł o w i c z); 5. Formy małżeństwa
u S/owian (mgr J J a s t r z ę b s ki); 6. Ochrona
zabytków
kultury
Ludowej
(mgr
J. O p t o ł o w i c z); 7. Kult ogniska domowego
i przodków
u Słowian
(mgr
J. Jastrzębski);
8. Co to jest etnografia
(mgr J. Optołowicz);
9. Pigmeje,
Ludzie-karZy
(mgr J. J a s t r z ę b s ki); 10. DLaczego narody
mówiq
różnymi
językami
(mgr J. O p t o ł o w i c z); 11. Łowiectwo
u Słowian
(mgr J. O p t o ł o w i c z); 12. Pożywienie
ro.mnne
u Słowian
(mgr J. J as t r z ę b s ki).
Wystawę oświatową pt. Od Motyki i Sierpu do Traktora
i Kombajnu
w każdą niedzielę
zawozi się do okolicznych
spółdzielni produkcyjnych,
PGR lub do świetlic wiejskich, gdzie zostaje wygłoszony odpowiedni
odczyt
popularny.
Corocznie w okresie letnim odbywają w Muzeum praktyki muzealne stu·denci historii sztuki, którzy między innymi odrabiają
ćwiczenia z zakresu
etnografii muzealnej.
Najbardziej
ożywiona i dająca dobre wyniki jest współpraca
z Oddziałem Lubelskim PTL, który m. in. do obecnej chwili odbywa swoje posieczenia w lokalu Muzeum. Z porad Działu Etnograficznego
korzystają taki(;
instytucje, jak Wydział Kultury PWRN w Lublinie, C. P. L. i A. i inne.
Obecnie
największą
bolączką
nie tylko Działu Etnograficznego
ale
i całego Muzeum Lubelskiego jest brak lokalu. Posiadane pomieszcze~ia są
za małe i niewłaściwe
dla celów muzealnych,
wskutek
czego nie można
rozwinąć
szerszej działalności
wystawowej,
nie można również należycie
urządzić magazynów. Bardzo ważną i pilną sprawą jest uzupełnienie
zbiorów, które jak wynika z zestawienia
ilości przedmiotów
z różnych działów
posiadają
duże luki i braki. Konieczne są odpowiednie
kredyty na zaku~
eksponatów
etnograficznych.
Na Lubelszczyźnie
jest jeszcze możliwość zebr:mia brakujących
okazów, ale z roku na rok, a nawet z miesiąca na
miesiąc okazów tych jest coraz mniej i giną bezpowrotnie.
Na Lubelszczyźnie prowadzą
również badania
i gromadzą
zbiory inne instytucje
na:lkowo-~adawcze
oraz instytucje
oświatowe
o charakterze
centralnym,
ktore, posIadając
o wiele większe możliwości zakupu niż Muzeum Lubelskie, przyczyniają
się do pozbawienia
terenu zabytków;
zabytki te wprawdzie nie giną, ale stają się niedostępne
dla społeczeństwa
Lubelszczyzny.
skie

opisem eksponatów.
Oprócz tego każdy eksponat posiada swoją kartę magazynową. Ilość ich jest równa ilości eksponatów.
Poza tym Dział Etnograficzny Muzeum Lubelskiego posiada kartotekę
zawierającą
kopie materiałów zebranych
przez PTL z terenu Lubelszczyzny
w ilości 2889 kart
z różnych działów kultury ludowej. Brak jednak jest odbitek z negatywów,
które znajdują się w archiwum PTL, a bez których kartoteka ta nie posiada

t

ł

Lubelskiego

i kombajnu

W razie uzyskania nowego lokalu projektuje
się urządzenie stałej wystawy etnograficznej,
obrazującej
kulturę
ludową Lubelszczyzny,
oprócz
wystaw czasowych
o charakterze
problemowym
i wystaw objazdowych.
NIezależnie od powyższego Dział Etnogr2fii będzie w przyszłości specjaliZOwał się w zakresie przemysłu
ludowego, w obrębie którego najwięcej
Uwagi poświęci się garncarstwu,
tkactwu i sitarstwu
jako trzem najbardZIeJ zywotnym gałęziom przemysłu ludowego na Lubelszczyźnie. Poza tym,
ponIeważ Lubelszczyzna
jest t€l'enem o charakterze
rolniczym, duży nacisk

861

860
położy się na badanie rolnictwa ze względu na szybko postępującą m~chanizację wsi, która zatrze wkrótce ślady dawniejs~ych ~orm gos~odarkl rolniczej. W związku z tym Muzeum Lubelskie proJektuJe wydame w 1955 r.
katalogu narzędzi rolniczych, które znajdują się w zblOrach Muzeum..
.
W ramach tych prac projelctuje się zebranie materiałó.w do zaga~mema
istniejącej na Lubelszczyźnie rubieży etnograficznej,. a "':lęC zbadame właściwych zasięgów niektórych zjawisk kultury matenalneJ.
. .
Zasięg geograficzny Działu Etnograficznego
Mu~eum w Lubhme to cała
Lubelszczyzna w powiązaniu z sąsiednimi terenaml.
.
Zab tki kultury ludo'wej należy gromadzić z terenu całej Lubelszczyzny.
gdyż d~tąd nie posiadamy kompletu zbiorów obrazujących kulturę ludową
tego regionu.
.
.
_
Na terenie województwa lubelskiego me ma zadnego mu~eum na w~l
nym powietrzu. Niemniej takie muz~um. należało~y. stworzyc w pow. blłgorajskim, gdzie znajdują się odpowledme zabytkI l odpowiedni teren.
Janusz

2 VI 1954 r.

Optolowicz

MUZEUM W ZAMOŚCIU
(ul. Ormiańska 26)
Muzeum w Zamościu mieści się w starej kamienicy ormiańskiej.
Dział Etnograficzny
znajduje się na drugim piętrze zajmując trzy sale

° powierzchni
około 90 m
Dzieli się on na dwie części: kulturę
2

•

.

.

matenalną
l kulturę duc~ową:
Pełna nazwa wystawy etnograficznej
brzmi: Kultura Ludow~ P~łudDloWeJ
Lubelszczyzny. Zbiory z zakresu kultury materialnej
grupuJą. Slę ~edł~g
następujących
zagadnień:
hodowla, rolnictwo, przygotowywame
pozyWlenia tkactwo, sitarstwo, garncarstwo,
komunikacja
i transport oraz budownictwo; zbiory z zakresu kultury duchowej obejmują sztukę ludową, zwy·czaje i obrzędy oraz stroje ludowe.
.
.
Dział Etnograficzny posiada 680 eksponatów oryginalnych l modell. Eksponatów dotyczących rolnictwa posiada Muzeum 1~; są to: radło, socha,
pług, dwa sierpy, kosa, cep oraz dwoje wideł ~re~Tm~nych. (cz.ter~palczas~~
i dwupalczaste). Z zakresu przygotowywania
pOZywlema znajdUją SIę w M
zcum 3 eksponaty: stępa ręczna, stępa nożna i żarna. Z tkactwa Muze.u~
posiada 18 eksponatów. Ciekawy jest warszta~ tkacki pochodzący ~ mIeJscowości Za nie w pow. biłgorajskim.
Z farbIarstwa
Muzeum ~oslada 38
eksponatów, w ty~ 33 deski drukarskie, z miejscowości Ta~nogro~ w po~.
biłgorajskim i z Izbicy w pow. zamojskim. W M~zeum znajdUje SIę 6 eksponatów sitarstwa biłgorajskiego,
tzw. krojsca, SIatka do SIt, racz, przetak,
sito oraz łuby do sit. Z zakresu obróbki gliny Muzeum posIada 78,eksponatów; są to garnki gliniane. miski, zabawki z gliny, po:hodzące z os~od.ków garncarskich w Łążku, pow. kraśnicki, Szczebrzeszyme, pow. zamOjSkI

oraz Bidaczowie, pow. biłgoraj ski, poza tym koło garncarskie i model pieca
garncarskiego.
Z zakresu odzieży i strojów ludowych znajduje się w Muzeum 95 eksponatów; są to sukmany samodziałowe noszone przez chłopów
pow. biłgorajskiego,
lniane parcianki,
pasy skórzane,
buty tyszowieckie,
magierki, czepki siatkowe, skośniaki, koszule lniane, zapaski. Wszystkie
stroje pochodzą z powiatów zamojskiego i biłgorajskiego.
Sztukę ludową reprezentuje 46 eksponatów; są to: 35 rzeźb, 3 drzeworyty,
1 miedzioryt, 1 obraz na szkle, 6 obrazów olejnych. Wszystkie eksponaty
są treści religijnej,
oprócz tego są dwie skrzynie wyprawne
oraz 205
pisanek pochodzących z powiatów zamojskiego, biłgorajskiego,
tomaszowskiego i hrubieszowskiego.
Z przedmiotów związanych z obrzędami lVIuzeum posiada czepek starościny, wieniec panny młodE'j, (j rózeg weselnych oraz dwa wieńce dożynkowe.
Z zabawkarstwa
znajduje się w Muzeum 13 eksponatów;
są to zabawki
wykonane z drzewa pochodzące z pow. biłgorajskiego. Wszystkie eksponaty
znajdujące się w Muzeum pochodzą z województwa lubelskiego.
Dział Etnograficzny
został otwarty
dnia 1 czerwca 1953 r. Wystaw
objazdowych Muzeum nie organizowało.
Muzeum przeprowadziło
spis eksponatów etnograficznych.
Obecnie zakłada się kartoteki opisowe eksponatów, na których przykleja się zdjęcia
fotograficzne eksponatu oraz podaje krótki jego opis.
W bibliotece Muzeum znajdują się 72 książki z dziedziny etnografii.
Z czasopism bieżących Muzeum prenumeruje
"Polską Sztukę Ludową".
Klisz fotograficznych oraz zdjęć z zakresu etnografii znajduje się w Muzeum około 100 sztuk.
22 V 1954 r.
Woj.

Ryszard

Splewiński

łódzkie

MUZEUM W ŁOWICZU
(Rynek Kościuszki 4)
Muzeum w Łowiczu mleSCl się w barokowym gmachu pomisjonarskim,
który został pobudowany w czworobok według projektu T y l m a n a z G am e r e n z fundacji arcybiskupa
Michała R a d z i e j e w s k i e g a w końcu
XVII w. z przeznaczeniem
na seminarium duchowne dla księży świeckich
i misjonarzy. Różne były koleje gmachu na przestrzeni wieków. Seminarium
duchowne istniało do trzeciego rozbioru Polski. W okresie Księstwa Warszawskiego stacjonował tu pułk galicyjsko-francuski
oraz mieścił się lazaret wojskowy. W 1819 r. otworzono szkołę wydziałową prowadzoną przez
ks. Pijarów i Instytut Nauczycieli Elementarnych.
W czasie powstani'~
styczniowego carat więził tutaj powstańców polskich. Kiedy w 1865 r. gmach
przeszedł na własność rządu rosyjskiego, utworzono w nim szkołę filologiczną, a następnie progimnazjum
realne, wreszcie siedmioklasową
szkołę

863
realną. W czasie pierwszej wojny światowej gmach pomisjonarski
służył za
szpital i koszary dla wojska rosyjskiego, a później niemieckiego. W okresie
międzywojennym
mieściły się tu gimnazjum żeńskie i męskie oraz seminarium nauczycielskie. We wrześniu 1939 r. gmach został spalony na skutek
eksplozji bomb zapalających, .a później hitlerowcy doszczętnie go zburzyli,
pozostawiając jedynie mury skrzydła od strony południowej, gdzie znajduje
się kaplica św. Karola Boromeusza.
Piękny, zabytkowy gmach został zrekonstruowany
w latach 1950-1952
z ramienia Ministerstwa Kultury i Sztuki według projektu architekta Piotra
K o z i ń s k i e g o z przeznaczeniem
na muzeum.
Duże w tym zasługi położył konserwator wojewódzki Z. C i e k l i ń s k i.
Odbudowano
trzy skrzydła: zachodnie od strony Rynku, południowe
od
ul. Świerczewskiego i północne od ul. Dziegielewskiego; wschodnie skrzydło
zostanie odtworzone w najbliższych latach. Kubatura
całego czworoboku
wynosić będzie 28000 m3• Zostanie urządzonych 40 sal wystawowych wraz
,z wykorzystaniem
miejsca w kaplicy i kruchcie. Obecnie Muzeum dysponuje
lO salami. W 1955 r. Muzeum otrzyma nowe oświetlenie i centralne ogrzewanie. W miarę uzyskiwania funduszów z Ministerstwa Kultury i Sztuki Centralnego
Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków
będą oddawane
do
użytku społeczeństwa dalsze sale.
Muzeum w Łowiczu zostało otwarte 22 lipca 1952 r. w ramach "czynu
lipcowego" Muzeum Narodowego w Warszawie. W sześciu salach i dwóch
korytarzach pokazano w skrócie archeologię, historię Łowicza i regionu oraz
kulturę ludową Księżaków.
Muzeum w Łowiczu przejęło zbiory pochodzące z dawnego Muzeum
Starożytności od prywatnego zbieracza W. T a l' c z y 1'1 s k i e g o oraz zbiory
Polskiego Towarżystwa
Krajoznawczego
w Łowiczu. Eksponaty te uratowano we wrześniu 1939 r. z płonącego budynku przy Rynku Kościuszki 17;
przez całą okupację
przechowywano
je w podziemiach
kolegiaty.
Zabytki kultury
ocalały dzięki opiece kilku łowiczan, miłośników kultury
i sztuki. Część broni, najlepszej, pochodzącej z powstań narodowych, zabrali
hitlerowcy. Dużo cennych okazów oraz sprzęt muzealny otrzymało Muzeum
w Łowiczu z Muzeum Narodowego w Warszawie, część ze zbiorów pochodzących z byłego Muzeum polskiego w Raperswilu.
W dniu 31 grudnia
1954 r. Muzeum w Łowiczu posiadało 6574 eksponatów, w tym około 45%
okazów etnograficznych,
z czego 35% z zakresu kultury materialnej regionu
łowickiego, 10010 z zakresu ceramiki ludowej pochodzącej z różnych ośrodków garncarskich
województw:
białostockiego,
gdańskiego, krakowskiego,
kieleckiego,
lubelskiego,
łódzkiego,
rzeszowskiego
i warszawskiego;
100/0 okazów broni i militariów;
12% okazów z numizmatyki;
5% okazów
z archeologii; 100/0 okazów z historii sztuki (malarstwo, rzeźba, grafika);
18"0 inne (klocki do drukowania płótna, kafle, ceramika, wyroby cechowe tp).
Kierownik
Muzeum mgr Henryk Ś w i ą t k o w s k i z ramienia Pol-

skiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu, a następnie IHKM PAN
w. la.tach 1?52.-1954 prowadził badania nad hodowlą i rolnictwem w powiecie łowickim i kutnowskim
dla Atlasu Etnograficznego
oraz zbiera
materiał
dla Muzeum i przygotowuje
pracę monograficzną
z zakresu
kultury materialnej
Księżakó\v.
Wystawa stała obejmuje działy: archeologię, historię Łowicza i regionu.
kul~urę ludową regionu, w skład której wchodzą stroje, hafty, wycinanki,
rzezba, obrazy, meble i ceramika. Wystawy czasowe od chwili otwarcia Muzeum .d~ 31 grudnia 1954 r. były następujące: 1. Świat starożytny, 2. Ochrona
po~mkow kultury w Polsce, 3. Łowicz i Łowickie w twórczości Z. Pągowsinego, 4. Jan Matejko i Illia Riepin, 5. Portret w malarstwie europejskim
w II połow~e XVII.I wieku, G. Ksiądz Piotr Ściegienny, 7. Zycie chłopa
w mala.rstwl0 polskIm XIX i XX wieku, 8. Leonardo da Vinci, 9. Mikołaj
Koper~I~,
~O. Społeczeństwo
angielskie
w sztychach
W. Hogartha.
11. KSlązka I prasa w Dniach Oświaty, 12. Realizm mieszczański w malarstwie drugiej połowy XIX wieku, 13. Sztuka i życie, 14. Twórcy ludowi
\)ow. łowickiego witają X-lecie Polski Ludowej.
VI okresie dwu i pół lat wystawę stałą i czasową zwiedziło 7628 osób,
z t.ego około 60°,'" zwiAdzających było spoza terenu łowickiego z najroz··
maltszych zakątków Polski oraz z zagranicy (150 osób).
.Ze ~zględ~ na szczupłość personelu naukowego, jakim Muzeum dyspon.uJe (kle~owmk i instruktor oświatowy), prace inwentaryzacyjne
posuwają
SH~ powolI. Potrzeba
będzie paru lat, aby zbiory mogły być opracowane
naukowo, a przecież z każdym rokiem eksponatów przybywa. W tej chwili
dużo czasu zabiera sama odbudowa gmachu, prace porządkowe w magazynach i konserwacja
zbiorów. Dotychczas zostało skatalogowanych
ok~ło
14°:0 eksponatów.
Arc~iwum muzealne liczy około 200 pozycji
(przeźrocza,
fotografie,
rysunkI). Dawne, bardzo cenne dokumenty nadania i przywileje królewskie
wraz ~z zapisk~mi cechów łowickich ze zbiorów T a l' c z y ń s k i e g o przejęło
w 1901 r. Panstwowe Archiwum Wojewódzkie w Łodzi; tym samym naruszona została wola W. T a l' c z y ń s k i e g o, który w testamencie z 1927 r.
zbiory swoje przekazał
Gminie m. Łowicza: "Przedmioty
znajdujące
się
w muzeum nie mogą być usuwane ani zabierane do innych miejscowości
tak w całości, jak i pojedynczo (Akt przekazania Gminie m. Łowicza Muzeum im, W. Tal'czyńskiego
w dniu 27 maja 1927 r., Arch. Muzeum
w. Łowiczu). Uważamy, że dokumenty
te winny wrócić do Muzeum w Ło\\",CZU, tym bardziej
że społeczeństwo częściej odwiedza muzea niż archiwa.
.Muzeum posiada bibliotekę liczącą 1564 pozycji; w tym znajdują
się
kSl~zkl naukowe oraz 1"00 starodruków z XVII i XVIII w., z których kilkallaSCH'. zwłaszcza
drukowanych
w Łowiczu, jest eksponowanych
na wy.-(,lwle Historii Łowicza i Regionu.
VI związku 7. przygotowaniem
wystawy czasowej pi. Polska Ceramika

865

864
Ludowa, która otwarta zostanie w lipcu 1955 r., opracowuje się katalog, na
treść którego składać się będzie omówienie techniki wyrobu naczyń glinianych i ich opis. Równocześnie projektuje
się wydanie oerii kart jednoi dwubarwnych
typów ludowych i architektury
wiejskiej.
Praca społeczno-oświatowa
prowadzona jest na terenie Muzeum i w powiecie. Każda wycieczka oprowadzana bywa przez instruktora lub kierownika. Wygłoszono kilkanaście
referatów
o wystawach
czasowych przez
miejscowy radiowęzeł, osiem odczytów z przeźroczami
(Muzeum posiada
własny epidiaskop i przeźrocza) w szkołach podstawowych w pow. łowickim, pt. Mikołaj
Kopernik,
Jan Matejko,
Józef Chełmoński,
A. Gierymski,
pięć referatów w gromadach wiejskich na tematy aktualne, jak Sposoby
11prawy ziemi dawniej
i dziś oraz Jakie korzyści
mamy z uprawy
rośLin
przemysIowych.
Ponadto z ramienia Powiatowego Komitetu Frontu Narodowego wygłoszono pięć odczytów w gromadach wiejskich: O podniesieniu
bazy paszowej i O sytuacji
międzynarodowej.
Muzeum współpracowało
i współpracuje
z Polskim
Towarzystwem
Ludoznawczym zjednując członków dla zawiązania koła terenowego, z Państwowym Instytutem Sztuki, z Zespołem Pieśni i Tańca ,.Mazowsze" (udziela
wskazówek i rad przy kompletowaniu
stroju łowickiego), z Polskim Towarzystwem Turystyczno-Krajoznawczym,
z Centralą Przemysłu
Ludowego
i Artystycznego,
z Łowickim Zespołem Pieśni i Tańca, Sztuką Łowicką
i Związkiem Samopomocy Chłopskiej. Ponadto Muzeum udzieliło szeregu
wskazówek studentom, którzy zwracali się po informacje przed przystąpieniem do zbierania materiału z terenu do prac magisterskich oraz udostępniło kilku studentom z WSSP w ł~odzi hafty i tkaniny do skopiowania,
a z Polsldm Radio nagrało dwie audycje: Historia
ubiorów
regionalnych
i Wycinanka

lowicka.

Po odbudowaniu całości gmachu zostały rozbudowane następujące działy:
1. H i s t o l' Y c z n y - zawierać będzie przegląd historii na tle politycznym
miasta i wsi w granicach dawnego Księstwa Łowickiego od naj dawniejszych czasów do chwili obecnej, z szczególnym uwzględnieniem
ruchów
wolnościowych; 2. P l' Z Y l' o d n i c z y - na tle przeobrażeń wszechświata,
życia i człowieka zostanie pokazana przyroda regionu łowic,kiego. Ekspozycja taka będzie dużą pomocą do nauki przyrody w szkołach, a zwłaszcza
dla techników
rolniczych
i spółdzielni
produkcyjnych;
3. E t n o g l' af i c z n y zostanie szeroko rozbudowany ze względu na ogromne bogactwo
kultury ludowej regionu łowickiego oraz jego specyficzne warunki ekonomiczne. Dział ten zostanie potraktowany
w dwóch aspektach: a) kultura
materialna
ze szczególnym uwzględnieniem
narzędzi rolniczych, tkactwa
i odzieży. Tutaj dla pokazania różnicy w ubiorach poszczególnych regionów
eksponowane będą barwne plansze lub fotografie z różnych okolic Polski;
b) kultura duchowa na tle rozwoju sztuki ludowej z uwypukleniem
jej
wpływów na sąsiednie ; dalsze grupy etniczne w Polsce.

W ogrodzie przylegającym
do budynków muzealnych zostanie umieszczona zagroda wiejska starego typu, przeniesiona z terenu wraz z jej otoczeniem. Pokaże się tu izbę księżacką w całej okazałości na wzór tych, jakie
spotykało się powszechnie przed półwieczem na terenie dawnego Księstwa
Łowickiego.
Największe
trudności,
jakie w tej chwili napotyka Muzeum w Ło·
wiczu, to trudności natury finansowej. Brak jest pieniędzy na zakup przedmiotów ludowej kultury materialnej. Należałoby jak naj śpieszniej zgromadzić te wytwory kultury, które za parę lat zginą, jak narzędzia rolnicze,
sprzęty domowe, odzież itp. Sytuacja jest poważna. Ostatnio Łowiczanki
wyprzedają
wełniaki, w czym pośredniczy C. P. L. i A. w Łodzi. Wiele
unikatów, które powinny znaleźć się w Muzeum, wywozi się poza teren,
a przedeż Muzeum winno być skarbnicą łowickiego regionu, u którego
obecne i przyszłe pokolenia czerpać będą wzory oraz podziwiać technikę
wytworów kultury ludowej.
Niezależnie od zasięgu i działalności Muzeum w Łowiczu a w związku
z przemianami
życia gospodarczego i społecznego we wsi łowickiej należałoby stworzyć skansenowski ośrodek muzealny w jednej ze wsi najbardziej
typowych pod względem kultury ludowej.
Tutaj w typowej
zagrodzie
z naturalnym
jej otoczeniem pokazano by drogi rozwoju wsi łowickiej od
czasów feudalnych do socjalizmu.
25 I 1955 r.

Henryk

Swiqtkowski

MUZEUM W PIOTRKOWIE TRYBUNALSKIM
(plac Zamkowy 4)
Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim
mieści się obecnie w jednopiętrowym zamku królewskim z XVI w. Zamek po kilkuletnim remoncie został
oddany do użytku Muzeum w listopadzie
1953 r. Ogólna powierzchnia
pomieszczeń muzealnych wynosi 545 m2•
Ilość okazów i depozytów znajdujących
się w zbiorach wynosi 2396,
w tym eksponatów
etnograficznych
jest 596, a okazów przemysłu artystycznego 132.
Posiadane zbiory są różnej wartości, toteż potrzebne jest przeprowadzenie selekcji w celu wyeliminowania
rzeczy niepotrzebnych.
W zakresie własnych badań
Piotrkowa oraz jego zabytków

muzealnych opracowuje się historię
z punktu widzenia historii sztuki.

miasta

W 1953 r. w listopadzie i grudniu w Muzeum otwarta była tylko jedna
wystawa
pt. Wiek Oświecenia w Polsce. W roku 1954 otwarto wystawę
stałą pt. Dzieje Piotrkowa. Jest to wystawa historyczna, obrazująca rozwój
i dzieje miasta do końca XVIII w. Oprócz wystawy stałej zorganizowano
s.> "Lud",

t. XLII

866

867

wystawę
czasową własną
~)t. Dziesięciolecie
Polskiej
Rzeczypospolitej
Ludowej. Poza tym w Muzeum urządzane były również wystawy czasowe
obce w liczbie pięciu, a mianowicie: 1. Ks. Piotr Ściegienny, 2. Hogarth O społeczeństwie angielskim, :l. Od motyki do traktora, 4. Mikołaj Kopernik, 5. Sztuka i życie.
Prace inwentaryzacyjno-katalogowe
przeprowadzane
są od pierwszego
kwartału 1955 r. Na rok bieżący zaplanowano również założenie archiwum
fotograficznego eksponatów historycznych, jak i opracowanie przewodnika
po tutejszym Muzeum.
Biblioteka

muzealna

posiada

557 tomów.

Aktualnie
przeprowadza
się selekcję
zbiorów,
opracowuje
naukowy
inwentarz oraz uzupełnia wystawę historyczną. Prace techniczno-konserwatorskie nie są wykonywane na miejscu, eksponaty wymagające konserwacji wysyłane są do pracowni wojewódzkich.
Praca dydaktyczno-społeczna
Muzeum opiera się na kontaktach z młodzieżą szkolną i na współpracy z Powiatowym i Miejskim Domem Kultury.
Pracownicy
Muzeum wygłaszają
w szkołach odczyty z zakresu
sztuki
i kultury,
będące uzupełnieniem
przerabianego
w szkołach programu
nauczania historii i języka polskiego. Współpraca z Domem Kultury - to
kontakt z ogniskiem plastycznym.
Pracę dydaktyczno-społeczną
prowadzi
się również na terenie wsi. Kontakty z młodzieżą szkolną wiejską nawiązuje się przy pomocy Wydziału Oświaty MRN.
Współpraca między muzeami podopiecznymi
koordynowana
jest przez
Muzeum Sztuki w Łodzi. Współpraca ta polega na wymianie doświadczeń,
udzielaniu pomocy w organizowaniu
wystaw i wypożyczaniu eksponatów.
Na uwagę zasługuje troskliwy stosunek Muzeum Sztuki do muzeów
podległych; w okresach organizowania wystaw pracownicy Muzeum Sztuki
są delegowani do muzeów podopiecznych w celu współpracy i pomocy.
Praca utrudniona
jest przez szczupłe pomieszczenia, w jakich mieści
się Muzeum. Problem ten zostanie rozwiązany z chwilą nadbudowy drugiego
piętra, zniszczonego w połowie XIX w., przez co jednocześnie zamek piotrkowski odzyska swój dawny, szesnastowieczny
wygląd.
Muzeum specjalizuje
się w kierunku
historycznym,
etnograficznym
i w historii sztuki. W zakres zainteresowań
Muzeum wchodzi nie tylko
miasto i powiat piotrkowski, ale również i miejscowości leżące w innych
powiatach, a jednak związane z regionem piotrkowskim.
Do gromadzenia
zabytków należy przystąpić na terenie całego województwa
łódzkiego. Dotychczasowy
system okupowania
i gromadzenia
zbiorów był jak najbardziej niewystarczający
ze względu na małe kredyty
I niesystematyczność
akcji.
19 I 1955 r.

Jl1lial1

Kaczmarek

MUZEUM W SIERADZU
(ul. Dominikańska 2)
Muzeum ma swoją siedzibę w zabytkowym budynku "pojagiellońskim".
Na cele Działu Etnograficznego
została przeznaczona największa i naj okazalsza sala wystawowa nu pierwszym piętrze, z drewnianym stropem, o powierzchni 120 m2.
Organizowanie Działu Etnograficznego
Muzeum zostało zapoczątkowane
w 1952 r. Dział liczy obecnie około 360 eksponatów, w tym znajduje się
zbiór wycinanek sieradzkich obejmujący 209 okazów.
Najliczniejszy
zbiór wycinanek
sieradzkich
pochodzi ze wsi Monice,
Bogumiłów, Jeziory i Zapusta Mała. Do wyrobów artystycznych
ludowych
t.utejszego regionu należą jeszcze pająki i koronki z bibułki kolorowej,
papieru barwnego glansowanego, słomy i pierza oraz fasoli.
Koronki zawieszane między obrazami zdobią wnętrza izb we wsiach:
Męka, Monice i Bogumiłów.
Ceramika sieradzka jest reprezentowana
przez wytwory dwóch garncarzy. wykonane przed trzema laty: J. W i e r z b i c k i e g o ze Stefanowa
Barczewskiego oraz H. M u s z y ń s k i e g o z Sieradza. Jednocześnie znajdują się w Muzeum fragmenty ceramiki sieradzkiej, pochodzącej z wykopalisk od XV do XIX w., z Sieradza
i okolic (np. Chojne, Wcisło),
z ornament,em stempelkowym, glazurowane z ornamentem falistym itp. Jest
również 13 sztuk rzeżby ludowej o tematyce religijnej, wykonanej w drzewie
a pochodzącej zBarczewa, Tubądzina, Burzenina, Drzązny i innych miejscowości. Z przedmiotów obrzędowych jest "kogutek wielkanocny" z Zapusty
Małej oraz wieniec dożynkowy z orzechów laskowych z Biskupic. Sprzęt
gospodarczy reprezentują:
radło drewniane z piórami żelaznymi i opylacz
drewniany z hakiem żelaznym z Monic, miara drewniana do zboża i łyżka
drewniana z pierwszej połowy XIX w. z okolic Burzenina; z narzędzi do
obróbki lnu znajdują się w Muzeum: łomek, cierlica, szczotki zgrzebne
i pacześna oraz krosienka; z mebli ludowych: ławka sieradzka z ozdobnym
oparciem z Zapusty Dużej.
Muzeum w Sieradzu posiada osiem kompletów strojów ludowych sieradzkich, w tym sześć kobiecych i dwa męskie; wśród kobiecych są trzy
stroje z:mowe i trzy letnie. Jest również strój głowy druhny sieradzkiej,
tzw. wstążki upudrowane,
duży wybór fartuchów
sieradzkich:
wełniane
zielone, czerwony i niebieski z Monic, Mnichowa i Kłocka oraz wyszywane
i haftowane
cztery sztuki z Dzigorzewa, Monic, Bogumiłowa i Chojnego,
dwie czapeczki niemowlęce "w kwaterki" oraz dwie derki na konia, z Monic.
]Vluzeurp gromadzi próbki tkanin ludowych sieradzkich, których w tej chwili
posiada 21 sztuk: wełniakowych, fartuchowych. spancerowych i portkowych;
posiada również dziesięć klocków do drukowania
tkanin, pochodzących
7. Sieradza
i z Klonowej.
5:>*

Uzupełnieniem
strojów ludowych sieradzkich jest 11 obrazów olejnych
F. P i e kar s k i e g o sprzed pierwszej wojny światowej, przedstawiających
typy ludowe z Sieradzkiego, jak również dwa wydawnictwa
S. G r a e v e g o
zawierające pocztówki
z ludowymi
typami sieradzkimi
oraz lubelskimi,
a także obraz olejny F. P i e kar s k i e g o przedstawiający
"Dziewczynę
spod Krakowa".
Sprzęt związany z rybołówstwem
to jedna ość dziewięciozębna
z Chojnego. Z etnografii pozaeuropejskiej
Muzeum posiada jeden łuk egzotyczny.
Muzeum w Sieradzu prowadzi badania terenowe nad strojami ludowymi
sieradzkimi
oraz nad wyrobami artystycznymi
z papieru, bibułki, słomy
i pierza (wycinanki, pająki i koronki). W latach 1953-54 były zorganizowane
wystawy tkactwa
ludowego
oraz sztuki ludowej
regionu
sieradzkiego.
W roku bieżącym będą przeprowadzone
prace inwentaryzacyjno-katalogowe.
Biblioteka posiada około 50 pozycji. W zorganizowanym
archiwum fotograficznym znajdują
się fotogramy
przedstawiające
tkaczki sieradzkie przy
obróbce lnu i wełny, typy ludowe sieradzkie w strojach regionalnych i budownictwo drewniane wiejskie.
Brak funduszów na zakupy eksponatów powoduje pewną przypadkowość
w gromadzeniu
zabytków i skazuje Muzeum na długofalowe uzupełnianie
poszczególnych działów.
Muzeum prowadzi szeroko zakrojoną
akcję informacyjną
w zakresie
strojów ludowych oraz zdobnictwa i tkactwa ludowego sieradzkiego. Prowadzi ewidencję twórczyń ludowych, tkaczek, wycinankarek
oraz wykaz
zachowanych strojów ludowych w poszczególnych wsiach regionu sieradzkiego. W czasie trwania wystaw etnograficznych
organizowano
prelekcje
i pogadanki na temat ludowego tkactwa, strojów Ol:az sieradzkiego zdobnictwa ludowego.
Muzeum w Sieradzu powinno się specjalizować w gromadzeniu eksponatów dotyczących tkactwa łącznie z historią strojów sieradzkich, rozszerzając
badania nad użytkowym tkactwem lnianym (np. fartuchy codzienne lniane).
Następnie powinno badać i gromadzić zabytki kultury rolniczej i hodowlanej
W tutejszym regionie. Nadszedł ostatni moment do zinwentaryzowania
w terenie i opracowania artystycznej
ludowej twórczości sieradzkiej.
Na terenie województwa
łódzkiego powinno powstać muzeum etnograficzne w powiecie rawskim. Należy gromadzić zabytki na terenie powiatów
łaskiego i wieluńskiego, gdyż są one tam już w stadium zaniku.
Na terenie województwa
łódzkiego nie zostało jeszcze zapoczątkowane
muzeum na wolnym powietrzu, a powinno powstać na terenie ziemi sieradzkiej lub łęczyckiej, które to ziemie stały się głównym zrębem obecnego
województwa łódzkiego, stanowiąc środkowe ziemie Polski łączące Mazowsze
z Wielkopolską. Sląskiem i ziemią krakowską.
14 II 1955 r.

Z. Neymanowa

MUZEUM W TOMASZOWIE MAZOWIECKIM
(ul. Armii Ludowej 15)
Muzeum mieści się w zabytkowym pałacu pochodzącym z początku XIX w.
Powierzchnia
zajmowanych
pomieszczeń wynosi 1009 m2• Budynek
znajduje się w rozległym parku, który stanowi resztki dawnej puszczy nadwolborskiej.
Zbiory tutejszego Muzeum w dniu 15 listopada 1954 r. obejmują
1678
eksponatów
o ogólnej wartości 14 987 zł. Około 90% muzealiów eksponowanych jest w następujących
działach: 1. sztuka ludowa, 2. odzież, strój,
ozdoby. 3. budownictwo
oraz 4. sprzętarstwo.
Część nie eksponowanych
zbiorów znajdujących
się w magazynie należy do wymienionych
działów
oraz do rolnictwa i obrzędów.
Budownictwo
drzewne pokazane w dwóch salach zostało przedstawione
za pomocą szeregu modeli, fotografii i reprodukcji.
Modele te ilustrują nie
tylko budowle w całości, jak chaty, młyn, zabudowania
gospodarcze, ale
również i ich szczegóły, jak między innymi wiązania
ścian, konstrukcję
drzwi na biegunach, oddrzwia, okna, otwory szczytowe, krokwie pokazowe
oraz śparogi i pazdury.
Trzeba dodać, że zwiedzająca publiczność szczególną uwagę zwraca na
przedstawione
budownictwo
drzewne
oraz na izbę opoczyńską urządzoną
z wszystkimi szczegółami.
Zbiory tutejszego Muzeum obrazują wyłącznie teren Polski. Większość
zbiorów dotyczy województwa
kieleckiego (powiat opoczyński), niewielka
tylko część (około 10%) - województwa łódzkiego.
W bieżącym roku Muzeum nie prowadziło planowanych
badań terenowych w zakresie etnografii.
Współpracowało
natomiast
w tej dziedzinie
z Muzeum Etnograficznym
w Łodzi, z Polskim Towarzystwem
Ludoznawczym oraz z Zespołem Etnograficznym
IHKM P AN w Łodzi.
Kierownictwo Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim wraz z Wojewódzką
Radą Narodową
Wydział Kultury w Łodzi urządziło wystawę pod hasłem
Kultura i Sztuka Wsi Polskiej.
Zgodnie z zarządzeniem
Centralnego
Zarządu Muzeów zaprowadza się
nową księgę inwentarzową
Działu Etnograficznego.
W związku z tym prze~
prowadza się raz jeszcze dokładną kontrolę poszczególnych przedmiotów,
rozszerza się i uzupełnia ich opis. W bieżącym roku do nowej księgi wpisano
300 eksponatów.
Biblioteka Muzeum obejmuje 1034 książki z różnych dziedzin. Jej specja·
lizacja idzie zasadniczo
w dwóch kierunkach,
zgodnie z działalnością
oświatowo-naukową
tutejszej instytucji, to jest w kierunku etnograficznym
i przyrodniczym.
W części etnograficznej
biblioteki
znajdują
się książki
ludoznawcze oraz książki związane z historią wsi polskiej i jej problematyką
gospodarczą. Część ta liczy ogółem 335 pozycji.
Muzeum nie posiada specjalnego archiwum etnograficznego.
Archiwum

871

870
ma charakter ogólny; znaJouJą się w nim klisze, rysunki i notatki zarówno
z etnografii, historii, jak i przyrody. Na etnografię przypada GO pozycji.
Nie wydało też ono żadnych publikacji naukowych ani popularnonauko-

Wystawy Muzeum w 1952 i w 1953 r. były wystawami społeczno-oświatowymi o szerokim zasięgu. Stała wystawa Muzeum uwidocznia elementy
polskości ziemi mazurskiej (Natangia) oraz elementy społeczne.
Okazy etnograficzne
Muzeum służyły do omawiania
takich tematów.
j8k: 1. Pan i chłop, 2. Sztuka naszego powiatu i 3. Polskość powiatu udoku-

wych dotyczących zbiorów muzealnych.
Personel składa się z pięciu osób, z tego trzy osoby stanowią siły administracyjno-naukowe,
dwie osoby siły pomocnicze.
Pomocy w zakresie techniczno-konserwatorskim
Muzeum nie posiada.
W ramach akcji dydaktyczno-społecznej
wygłoszono do dnia 1 grudnia br.
22 odczyty i referaty o tematyce ludoznawczej.
Prelekcji tych wysłuchały
ogółem 752 osoby. Poza tym przygotowano dwie pogadanki dla miejscowego
radiowęzła. Praktyk muzealnych na terenie placówki muzealnej nie było.
Muzeum Tomaszowskie
współpracuje
z Polskim Towarzystwem
Ludoznawczym, Polskim
Towarzystwem
Turystyczno-krajoznawczym,
Młodzieżowym Domem Kultury w Łodzi, Rejonową Spółdzielnią Przemysłu Ludowego
i Artystycznego w Tomaszowie Mazowieckim oraz ze szkolnictwem miejsco-

mentowana historycznie.
Od czasu do czasu urządzane są wystawy o charakterze jubileuszowym.
Biblioteka
została zaplanowana
jako naukowa biblioteka
regionalnoprzyrodnicza (geologiczna). Ogólna ilość zinwentaryzowanych
książek wynosi
700, czasopism jest 9. Kredyty są niewystarczające
na zakup bieżącej literatury koniecznej do pracy naukowo-oświatowej.
Archiwum muzealne posiada kronikę miasta oraz materiał ilustracyjny
dotyczący miasta i regionu w liczbie 467 sztuk. Materiał ilustracyjny
pełni
duże usługi przy wygłaszaniu
odczytów i w tych celach zbiera się go

w dalszym ciągu.
publikacji

wym i okolicznym.
Z braku odpowiednich
kredytów
nie można zgromadzić
potrzebnych
eksponatów
do urządzenia
sal obrazujących
rolnictwo
oraz rzemiosło
ludowe.
Na konieczne uzupełnienie czeka również ekspozycja ubiorów ludowych.
Muzeum zwraca
szczególną
uwagę na tkactwo
opoczyńsko-rawskie
i w tym zakresie pragnie się specjalizować. W związku z tym planuje zorganizowanie
odpowiedniej
ekspozycji.
Poza tym dąży do eksponowania
rolnictwa oraz rzemiosła ludowego.
Jcm P. Dekowsk'i
9 XII 1954 r.
Woj. olsztyńskie
MUZEUM W KĘTRZYNIE
(ul. Powstańców Warszawy 1)
Muzeum mleSCl się w domu Ministerstwa
Kultury i Sztuki, w gmachu
dawnego więzienia. Powierzchnia
jego wynosi 203 mZ•
Działu etnograficznego
Muzeum nie posiada i badań etnograficznych
nie
prowadzi, jednakże w zbiorach znajduje się tu 110 obiektów o znaczeniu
etnograficznym.
Wśród nich można wymienić wyroby kowalskie, jak na
przykład łańcuch do latarni z XVIII w., kaganiec do oświetlenia podwórza
zamku z XVI w., skarbonki cechowe z XV i XVI w. i inne wyroby, np.
siekiery i podkowy z XVI w. Dalej można wymienić lnianą tkaninę drukowaną z XVIII w., żarna z XIX w., piłę, rzeźby z XV w ..' skrzynie, z których
jedna jest malowana, poza tym inne przedmioty o charakterze
dworskim.
Spośród ceramiki można wymienić 11 kafli z XVIII w. i 3 dwojaki.
Budownictwo
powiatu ilustrują fotografie:
ich uzupełnieniem
sa fotografie z po,,\'iatu kętrzyńskiego wykonane przez muzeum opiekLlllcze v\'Ol~ztynie

dotyczących

zbiorów

Muzeum

nie

wydawało;

ukazały

się

jedynie cztery wzmianki w lokalnych gazetach.
Muzeum nie posiada środków ani instrukcji do wykonywania na miejscu
zabiegów konserwatorskich.
W 1953 r. na polecenie wojewódzkiego konserwatora robiono starania o konserwację rzeźby z XV w., pochodzącej z kaplicy cechowej kościoła obronnego w Kętrzynie i prawdopodobnie
należącej
do szkoły Wita stwosza; niestety, starania te nie odniosły żadnych skutków.
Muzeum współpracuje
z PPRN w Kętrzynie (kierownik Muzeum jest
członkiem Komisji Oświaty), z Nadleśnictwem,
z Wojewódzką Ligą Ochrony
Przyrody
(w Muzeum mieści się punkt L. O. P. o zasięgu powiatowym),
z nauczycielstwem,
szkołami i z Biblioteką powiatową· O wszystkich pra··
each Muzeum informowany jest powiatowy Komitet PZPR.
Trudności w pracy Muzeum to brak ustalonego budżetu, siły pomocniczej
do wykonywania rysunków i prac graficznych oraz brak maszyny do pisania.
Dążeniem Muzeum jest utworzenie działu geologicznego ujętego dydaktycznie i służącego za podstawę światopoglądu
naukowego, a także stworzenie wystawy regionalnej podkreślającej
polskość tego terenu, wzbudzającej
zainteresowanie
rodzimej ludności kulturą polską i zaznajamiającej
ze sto.sunkami

społecznymi.

Zofia

Licharewa

11 I 1955 r.
MUZEUM

,

\

MAZURSKIE W OLSZTYNIE
(Zamek)

Dział Etnograficzny Muzeum Mazurskiego w Olsztynie zajmuje poludniozabytkowego zamku, pochodzącego z połowy XIV w. Dział
ten otwarty w listopadzie 1946 1'. znalazł pomieszczenie w 7 salach o łącznej
Wq część skrzydła

powierzchni

244 m".

872
Zbiory etnograficzne
składają się głównie z nieHcznych ocalałych od
zniszczenia zbiorów muzeów regionalnych
b. Prus Wschodnich, z darów
prywatnych kolekcjonerów,
i w większości dotyczą regionu mazursko-warmińskiego. Dział Etnograficzny
posiada 831 pozycji inwentarzowych
z 973
przedmiotami;
z tego przypada na rybołówstwo - 20 obiektów, hodowlę
zwierząt - 8, rolnictwo - 26, hodowlę zwierząt - 8, przygotowanie i przechowywanie pokarmów - 38, obróbkę drewna, kory, wici, słomy, trzciny 34, obróbkę Włókna 83, obróbkę surowców zwierzęcych - 8, obróbkę
gliny, kamieni i kruszców - 30, farbiarstwo
- 24, odzież i stroje - 45,
budownictwo - 10, sprzętarstwo - 58, transport i komunikację - 10, sztukę
ludową - 533 (w tym jest 282 kafli lub fragmentów kafli), instrumenty muzyczne - 1, zabawkarstwo - 3, przedmioty związane z. obrzędami i zwyczajami - 6, miary i wagi 34.
Dział Etnografii przeprowadza
badania terenowe, które dotyczą głównie
zagadnień kultury materialnej
i sztuki ludowej Mazurów i Warmiaków.
W terenie w czasie badań prowadzi się notatki, dokonuje się zdjęć fotograficznych charakterystycznych
obiektów albo też robi się rysunki, szkice itd.
Materiały te zostają włożone do teczek przeznaczonych
na poszczególne
zagadnienia. Ostatnie badania terenowe koncentrowały
się głównie dokoła
zagadnień budownictwa
drewnianego,
sprzętarstwa,
hodowli bydła, rolnictwa, strojów ludowych i tkactwa. Kustosz Działu Etnograficznego
jest
w stałym kontakcie z wojewódzkim
konserwatorem
zabytków, z którym
niejednokrotnie
wspólnie wyrusza w teren. Dzięki orzeczeniom konserwatora udało się w 1953 r. uratować
wiele zabytkowych
budowli
przed
bezmyślną rozbiórką. Nie powtórzy się już wypadek z 1948 r. ze wsi Monety,
pow. piski, gdzie z polecenia nieuświadomionego
sołtysa rozebrano naj starszą
chatę Mazur, zbudowaną w 1630 r. Klisze ze zdjęciami z terenu są zinwentaryzowane, a odbitki nakleja się na karton i opisuje. Stanowią one cenny
materiał ilustracyjny
i dokumentarny
przy opracowywaniu
poszczególnych
zagadnień.
Dział Etnograficzny zasięgiem swoich badań obejmuje cały obszar województwa olsztyńskiego
oraz leżące poza województwem
trzy powiaty
mazurskie: gołdapski, ełcki, i olecki, włączone administracyjnie
do województwa białostockiego,
i część północną sąsiedniego Powiśla, włączoną
administracyjnie
do województwa
gdańskiego.
W latach 1952-1953 eksploatowano
w terenie wystawę objazdową pt.
Sztuka
Ludowa
Mazur i Warmii, do której
scenariusz
opracował
H.
S kur p s k i, dyrektor Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Wystawa obsłużyła 26 miejscowości województwa
olsztyńskiego. Posiada ona przewodnik
wydany drukiem i opracowany przez mgr A. K lon o w s k i e g o, kustosza
Działu Etnograficznego.
Wystawa objazdowa składa się z 10 dwustronnych,
częściowo barwnych
plansz, umieszczonych na stojakach, i z szeregu autentycznych obiektów, jak

873
na przykład kafli mazurskich, czepków warmińskich
i tkanin mazurskich,
umieszczonych w gablotach. Wystawa ta budzi żywe zainteresowanie
społeczeństwa twórczością ludu mazurskiego i warmińskiego, o czym świadczy
wielka frekwencja. W roku 1952 wystawę zwiedziło 15 065 osób, a w roku
1953 14430 osób. Ważną rolę uświadamiającą
spełnia wystawa wśród
ludności autochtonicznej,
która na ten temat wypowiada się często w księdze uwag.
Do chwili obecnej wszystkie obiekty etnograficzne
zostały zapisane do
księgi inwentarzowej;
do końca roku przewiduje się' uzupełnienie
opisów.
Katalogowanie
zbiorów ukończone zostanie w roku przyszłym.
Biblioteka liczy 7 tysięcy tomów i zawiera materiały dotyczące zagadnień
etnograficznych,
historii, sztuki, przyrody i historii Pomorza Wschodniego.
Archiwum liczy 2300 klisz, z tego mniej więcej połowa dotyczy obiektów
etnograficznych.
Przedstawiają
one zabytkowe budowle, sprzętarstwo, stroje
ludowe, tkactwo itd. Poza tym w archiwum znajduje się około 60 klisz
cynkograficznych
i mniej więcej 300 teczek z materiałem
ilustracyjnym,
zap,iskowym, dotyczącym różnych zagadnień naukowych i muzealnych.
P u b l ik a c j e

w ł a s n e:

1. H. S kur p s k i, Przewodnik-informator
po Dziale
Etnograficznym.
Olsztyn 1946 r.
2. Te n ż e, Sztuka lud.owa Mazur i Warmii,
Olsztyn 1948 r., ss. 32+29
ilustr.
3. A. K lon o w s k i, Sztuka I,udowa Warmii i Mazur. Informator
po wystawie objazdowej, Olsztyn 1953 r., ss. 40.
P ub lik acje

z a m ie s zc z on e

w

in nych

w y d a w n i c t wac

h:

1. H. S kur p s k i, Uwagi o byłych muzeach na obszarze woj. olsztyńskiego.
Instytut Mazurski w Olsztynie, "Komunikaty
Działu Informacji Naukowych", 1947 r., nr 1 (7).
2. T e n ż e, Przeszłość i stan muzealnictwa
na ziemi mazursko-warmińskiej,
"Kwartalnik
Muzealny", Kraków 1948 r., z. 1-4, s. 38-50.
3. T e n ż e, Sztuka ludowa Warmii i Mazur (Warmia i Mazury), z cyklu
"Ziemie Staropolskie", Poznań 1953, s. 106-117 z ilustracjami.
4. A. K lon o w s k i, Muzeum Mazurskie w Olsztynie, "Kwartalnik
Historii Kultury Materialnej", nr 1-2, Warszawa 1954, s. 285-286.
Poza tym w prasie miejscowej ukazało się pięć artykułów H. S kur ps k i e g o i sześć A. K lon o w s k i e g o z zakresu kultury i sztuki ludowej
terenu Mazur i Warmii.
Z publikacji obcych na uwagę zasługuje zamieszczony w "Polskiej Sztuce
Ludowej" (nr 4-5, 1948 r.) artykuł opracowany przez J. G r a b o w s k i e g o
i poświęcony
wystawie Sztuki Ludowej Mazur i Warmii, zorganizowanej
w Muzeum Mazurskim w roku 1948.

875

'874
P l' a c a o r g a n i z a c y j n a, W roku 1954 ekspozycja Muzeum Mazurskiego ulegnie całkowitej reorganizacji. Zbiory etnograficzne stanowić będą
w nowej ekspozycji, obrazującej
historię regionu wannińsko-mazurskiego,
dopełnienie historii dziewiętnastowiecznej.
Celem wystawy etnograficznej
jest wykazanie łączności kultury ludowej i sztuki Warmiaków i Mazurów
z Macierzą; wtedy gdy po rozbiorze Polski warstwa uprzywilejowana
uległa
prawie całkowitej germanizacji,
lud warmińsko-mazurski
trwał przy polskiej, rodzimej kulturze, uzewnętrzniającej
się między innymi w polskich
napisach na kaflach, na siestrzanie, na rzeźbach ludowych itd. W roku 1955
z okazji X-lecia Polski Ludowej Wojewódzki Komitet "Wystawy Sztuki
Ludowej" organizuje w salach południowego skrzydła Muzeum Mazurskiego
wystawę, której celem będzie zaznajomienie szerokiego ogółu społeczeństwa
z twórczością i kulturą ludu mazursko-warmińskiego,
pokazanie dorobku
X-lecia Polski Ludowej i wskazanie perspektyw rozwojowych, sztuki ludowej na terenie województwa olsztyńskiego.
P r a c e t e c h n i c z n o - k o n s e l' wac y j n e. Przewiduje się naprawę
całego szeregu eksponatów, a zwłaszcza tych, które umieszczone są w nowej
ekspozycji. Projektuje
się równieź urządzenie skrzyni dezynfekcyjnej
dla
tkanin.
P r a c a d y d a k t y c z n o - s p o ł e c z n a. Przy Muzeum istnieje koło
Miłośników Muzeum z sekcją etnograficzną,
Członkami koła są uczniowie
i uczennice szkół ogólnokształcących
m. Olsztyna. Na zebraniach
sekcji
kustosz Działu Etnograficznego
wygłasza pogadanki
na tematy etnograficzne, ilustrowane
przezroczami.
Poza tym kustosz
A. K lon o w s k i
wygłosił referat w Toruniu na posiedzeniu Oddziału Toruńskiego PTL, pt.
Sztuka Ludowa Warmii
i Mazur, a referat
pt. Z zagadnień
budownictw(l
ludowego
na ziemiach
póŁnocnych
na zebraniu
Polskiego
Towarzystwa
Historycznego' w Olsztynie.
P rak t Y k i m u z e a l n e. W roku 1953 zatrudniono w Dziale Etnograficznym w czasie letnich ferii akademickich jedną praktykantkę,
studentkę
II roku historii sztuki UMK w Toruniu, przy inwentaryzacji kafli ludowych
i opracowywaniu
rysunków technicznych i szkiców z zakresu budownictwa
drewnianego.
W s pół P l' a c a z i n n y m i i n s t y t u c j a m i. Dział Etnograficzny
współpracuje
z szeregiem instytucji, których, działalność bezpośrednio lub
pośrednio łączy się z zagadnieniami
kultury
czy sztuki ludowej, i tak:
kustosz jest w stałym kontakcie z Wojewódzkim Wydziałem Kultury, Polskim Towarzystwem
Ludoznawczym
Oddział w Toruniu,
Państwowym
Instytutem
Sztuki - Delegaturą w Olsztynie, Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków,
Instytutem
Rybactwa
Śródlądowego
i C, p, L, i A
w Olsztynie. Dział Etnograficzny utrzymuje również żywy kontakt z muzeami podopiecznymi udzielając im instrukcji i rad oraz omawiając problemy
"kspozycji. zbiorów i urządzenia wystaw tam, gdzie nie ma specjalistów,

T r u d n o ś c i, b rak i. Odczuwa się dotkliwy brak funduszów na zakup
eksponatów etnograficznych,
których w terenie jest już niedużo i których
zdobycie dopełniłoby zbiory działu kultury materialnej, w tej chwili posiadającego najmniej
obiektów, Odczuwa się również dotkliwy brak odpowiedniej ilości magazynów odizolowanych od innych pomieszczeń. Brak jest
laboratorium
fotograficznego, pracowni stolarskiej i konserwatorskiej.
Dąż e n i a n a p l' Z Y s z łoś ć. Ekspozycja Muzeum Mazurskiego ulegnie
częściowej reorganizacji już w roku 1954, a całkowitej w roku 1955. Ekspozycja stała Muzeum poświęcona
będzie zobrazowaniu
historii
regionu
mazursko-warmińskiego,
poczynając od powstania
życia na ziemi aż do
czasów nam współczesnych,
S ire d t i b a M u z e u m M a z u r s ki e g o, Muzeum Mazurskie
jest
muzeum okręgowym, któremu podlega szereg muzeów podopiecznych rozsianych w terenie (Frombork, Kętrzyn, Szczytno). Dział Etnograficzny powinien nadal znajdować się przy muzeum okręgowym, i to ze względu na
rolę, jaką odgrywa Olsztyn w regionie mazursko-warmińskim.
Olsztyn jest
miastem wojewódzkim, ważnym węzłem kolejowym, ośrodkiem wycieczkowym, a zamek - siedziba Muzeum Mazurskiego, jest obiektem najczęściej
zwiedzanym przez turystów. Godne zalecenia byłoby utworzenie muzeum
rybactwa śródlądowego
w Giżycku,
Ponieważ Muzeum Mazurskie w Olsztynie gromadzi obiekty z całego
obszaru województwa
olsztyńskiego, to zasięg terytorialny
muzeum podopiecznego
w Szczytnie
ograniczyć
się wmIen
do obszaru
Mazurów
Wschodnich, co w praktyce jest już realizowane.
Na terenie województwa
olsztyńskiego znajduje się jedno Muzeum na
Wolnym Powietrzu w Olsztynku;
założyli je w czasie ostatniej
wojny
Niemcy. Obrazuje ono w głównej mierze budownictwo
drewniane.
Większość chat tam znajdujących się pochodzi z obszaru litewskiego, a z obszaru
województwa
olsztyńskiego
pochodzą
jedynie
dwie chatki warmińskie
i kościółek drewniany.
Obiekty te podlegają opiece Ministerstwa
Kultury
Sztuki i Ochrony Zabytków.
31 V 1954 r.

A. Klonowski

MUZEUM W SZCZYTNIE
(pl. Juranda 1)
Muzeum w Szczytnie to wybitnie muzeum mazurskie, posiada bowiem
swych zbiorach prawie wyłącznie eksponaty mazurskie,
a szczególnie
i w większości z powiatu szczycieńskiego.
Muzeum nie posiada własnego lokalu. Mieści się w gmachu Prezydium
PRN. Gmach ten zbudowany w formie zamku był dawniej ratuszem.
Do użytku Muzeum oddano dolną kondygnację
południowego skrzydła
or az trzy pokoje na parterzę. Powierzchnia
pomieszczeń wynosi ogółem

w

876
622 m2• Wystarczająca
ilość okien daje dostateczne oświetlenie, jedynie
ogrzewanie w porze zimowej pozostawia wiele do życzenia. Poza tym sale
wystawowe są zbyt szczupłe na swobodną ekspozycję, a już szczególn~e
mocno daje się odczuć brak sali na wystawy czasowe jak i na urządzame
jakichkolwiek imprez oświatowych.
Muzeum jest bogato wyposażone, posiada bowiem ponad 1300 własnych
okazów oryginalnych, z czego większość stanowią zbiory z zakresu etnografii
oraz poważną część zbiory przyrodnicze.
Szczególnie interesujący
jest dział· kaflarstwa
ludowego o niezmiernie
bogatej tematyce. Są tu kafle zdobione nie tylko motywem kwiatowym, ale
i figuralnym obrazującym
niejednokrotnie
w sposób całkiem wyraźny
i dowcipny panujące na wsi zwyczaje. Lecz szczególnie ważne są tu napisy
__ wszystkie polskie. Szereg bardzo ciekawych powiedzeń czysto mazurskich
pozwala od razu stwierdzić, że zarówno wykonawcy tych kafli, jak i użytkownicy posługiwali się stale i wyłącznie językiem polskim. Te tak urozmaicone zarówno w rysunku, jak i w kolorze kafle są dla każdego zwie<;łzającego pierwszym
i bodaj najbardziej
rzucającym
się w oczy dowodem
polskości tej ziemi.
Drugim działem, dość bogatym, są sprzęty domowe w postaci licznych
szaf, skrzyń i rogali malowanych. I tutaj zarówno sposób upiększenia, jak
i napisy mówią od razu o polskości. Z większych kolekcji na uwagę zasługuje tkactwo; w dziale tym znajdujemy zarówno przyrządy tkackie, jak
i gotowe wyroby w postaci słynnych szmaciaków mazurskich, jak również
dek i innych tkanin ludowych. Rzecz naturalna,
że Muzeum w Szczytnie,
pomyślane już przy założeniu jako zbiornica wszelkich okazów przeszłości
regionu, posiada w swych zbiorach eksponaty bardzo różnorodne; poważn~
luki w zbiorach utrudniają
odtworzenie
ciągłości rozwoju materialne]
kultury ludowej. Wszystkie więc działy wymagają uzupełnienia, a że oryginalnych okazów nie można już zdobyć na własnym terenie, należałoby wiele
spośród nich zrekonstruować
na podstawie starych rysunków i opisów. Ta
praca czeka na wykonanie.
Mimo wspomnianych
braków Muzeum w Szczytnie daje zwiedzającym
możność dość dokładnego poznania historii ziemi mazurskiej, zbiory bowiem
obrazują całokształt
dziejów tej ziemi od okresu naj wcześniejszego do
chwili obecnej. Reprezentowane jest łowiectwo przez mnóstwo pierwotnych
narzędzi łowieckich, jak kamienne młoty i siekiery oraz rogi upolowanych
zwierząt, wśród których szczególne zaciekawienie budzą rogi renifera sprzed
20000 lat, jak i wiele skamielin, a na ostatek zdobycze myśliwskie sprzed
lat kilkudziesięciu. Rybołówstwo reprezentują
stare łodzie rybackie; bartrlictwo i pszczelnictwo - potężne barcie z pni drzewnych; rolnictwo pierwowzory
części narzędzi rolniczych wykonane z rogów, a następnie
socha, "bosy" wóz roboczy i szereg innych prymitywnych
narzędzi, jak
drewniane widły, łopaty itd. Zagadnienie przygotowywania
i przechowy-

877
wania pokarmów ilustrują liczne stępy i żarna oraz wyroby z korzeni
drzewnych, wiórów i słomy w postaci koszy (drybus), dzbanów i mis.
Piękna i liczna jest kolekcja wyrobów ceramicznych
w postaci mis
i dzbanów, jak również wyroby dawnej huty szklanej w Pupach. Ostatnio
zwrócono szczególną uwagę na budownictwo ludowe. Obok wystawionego
w Muzeum modelu chaty mazurskiej gromadzone są w tej chwili zdjęcia
wszystkich istniejących jeszcze w terenie okazów budownictwa ludowego,
a ilość ich jest dość pokażna. Te dokumenty fotograficzne posłużą do zorganizowania specjalnego działu budownictwa.
Ponieważ w samym Szczytnie jest jeszcze jedna ze starych chat mazurskich i stanowi dla osób interesujących
się dawnym budownictwem obiekt
bardzo ciekawy, starania
Muzeum idą w kierunku
należytego
zabezpieczenia tej chaty i włączenia jej w skład zabytków muzealnych przez
oddanie pod opiekę Muzeum; chata służyć będzie nie tylko do pokazu
budownictwa, ale i urządzenia wewnętrznego chat mazurskich. Zaopatrzona
w stary mazurski sprzęt meblowy, jak i w odpowiednie urządzenie, stanowić
będzie obiekt godny zwiedzania oraz warsztat naukowy dla licznych uczelni,
które interesują się budownictwem ludowym.
Jak już wspomniano, wszystkie eksponaty pochodzą prawie wyłącznie
z powiatu szczycieńskiego, w nikłym tylko procencie z powiatów sąsiednich.
Muzeum w Szczytnie
nie dysponuje
personelem
naukowym,
toteż
badania terenowe prowadzi Muzeum Mazurskie w Olsztynie, które sprawuje
opiekę nad Muzeum w Szczytnie.
Szczupłość sal wystawowych i niemożność przenoszenia poszczególnych
okazów ze względu na ich charakter
i stan nie pozwala na urządzanie
jakichkolwiek
wystaw czasowych; co roku urządza się natomiast wystawę
z okazji Miesiąca Pogłębienia Przyjaźni Polsko-Radzieckiej,
poświęcając ją
wybranemu zagadnieniu. I tak: w roku 1952 odbyła się wystawa pod hasłem
Nauka i Sztuka w Związku Radzieckim, a w roku 19,53 wystawa pt. Zdobycze Wsi Radzieckiej.
Rok ubiegły jak i obecny poświęcono na prace inwentaryzacyjne,
tak
iż obecnie zinwentaryzowane
są już wszystkie okazy; z kolei dzieli się je na
działy, by następnie przystąpić do katalogowania.
Muzeum posiada bibliotekę
wewnętrzną
liczącą ponad 1500 tomów,
z czego największą ilość stanowią roczniki pism urzędowych z okresu od
1800 r., dalej książki niemieckie odnoszące się do regionu; jest i pewna
ilość książek przydzielonych
przez Ministerstwo
Kultury i Sztuki. Jeżeli
chodzi o czasopisma, to Muzeum abonuje tylko najbardziej potrzebne pisma
polskie w sumie 8. Muzeum nie posiada specjalnego personelu oświatowego,
wszystkie więc funkcje, zarówno organizacyjne, jak i oświatowe, spełniac
muszą kierownik i referf!ndarz. Niemniej Muzeum rozwija dość dużą akcję
oświatową; pracownicy Muzeum wygłaszają pogadanki nie tylko dla zwiedzających, ale rów!1ież poza Muzeum, jak np. w jednostce wojskowej, gdzie

878
w roku 1954 wygło~zono 7 odczytów. Poza tym wykorzystuje się wszystkie
inne okazje (np. zjazdy) do wygłRszania pogadanek popularyzujących
zag1::dnienia mazurskie.
..'
Muzeum włącza się w każdą akcję kulturalną.
Klerowmctwo
prowadzI
również sekretariat
Komitetu Redakcyjnego
Radiowęzła, więc też i te~
odcinek propagandowy
jest należycie wykorzystywany
do popularyzacjI
Muzeum a tym samym do prowadzenia akcji repolonizacyjnej.
Współpracuje także z Powiatową Radą Czytelnictwa, będąc członkiem jej prez~dium, oraz z innymi instytucjami
kulturalnymi
działającymi
na tereme
Szczytna poprzez włączanie się do wszystkich akcji społec~ny.ch. ~uzeum
w Szczytnie ulegnie całkowicie reorganizacji,
która przewIdziana
Jest po
ukończeniu reorganizacji
Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Dopiero więc
po tym fakcie będzie ono mogło wytyczyć sobie szersze plany działalności.
Ogólnym życzeniem zwiedzających jest, w związku z ogr~mny~ spopularvzowaniem Krzyżaków
S i e n k i e w i c z a, rozbudowa dZIału hlstorycznegOo,przynajmniej
do tego stopnia, aby zwiedzający mógł się dokładn~ej
Z8.poznać z okresem krzyżackim. Niestety realia z tego zakresu są nam medostępne.
Ponieważ Muzeum w Szczytnie ma głównie zając się zbieraniem zabytków kultury ludowej i w przyszłości ma być raczej muzeum etnograficzny~,
potrzebne byłyby pewne fundusze na zakup możliwych jeszcze do zdobYCIa
okazów.
.
.,
Jakkolwiek
rozstrzygnięta
zostanie
sprawa
przyszłej
reorgamzacJI
Muzeum w Szczytnie, jedno trzeba mieć na uwadze, mianowicie że Muzeum
działając na prowincji ma szczególnie ważne zadania; dlatego też winno
być tak atrakcyjne, by zachęcało do zwiedzania naj szersze masy i mogło
na podstawie posiadanych eksponatów uczyć historii ziemi mazurskiej oraz
kształtować nowy światopogląd. Wydaje się więc, że najlepszym rozwiązaniem byłoby stworzenie muzet:.m, które obok etnografii posiadać będzie
dobrze rozwinięty
dział przyrodniczy
i dział historyczny.
Jeżeli chodzi
o etnografię, to wskutek zróżnicowania
składu ludności należałoby obok
zbiorów czysto mazurskich uwzględnić również zbiory kurpiowskie, szczególnie w zakresie tkactwa. Kurpie bowiem w poważnym procencie stanowią
trzon ludności ziemi szczycieńskiej.
2~ V 1954 r.

Franciszek

Myś!iński

K

o

R

PROF.

N

DR STANISŁAW

l

K

A

SZCZOTKA

CHŁOP, GORAL I UCZONY
Zmarły tragicznie w dniu 11 VIII 1954 r. prof. dr Stanisław S z c z o t k a
urodził się dnia 13 II 1912 r. jako jedenaste z rzędu dziecko w rodzinie
góralskiej. Stanisław był ostatnim a jedynym dzieckiem z drugiego małżenstwa. Matka jego (z domu K l' Z a k) nazywała się z pierwszego małżeństwa
K u l i ń s k a, a ponieważ we wsi rodzinnej
i okolicy dużo było rodzin
S z c z o t k ó w, stąd nazywano go w Milówce, do ostatnich nawet czasów,
po matce S t a s i c e k K u l i ń s k i. Zmarły cenił niezmiernie swoją matkę.
która skierowała go do gimnazjum w Zywcu, czemu dał wyraz we wspomnieniach.
Nie miał Stanisław w gimnazjum
łatwego życia. Codzienne dojazdy
pociągiem do Zywca nie były jeszcze najgorsze. Dawały się natomiast we
znaki ciężkie zimy, kiedy to Stasicek jechał często - jeśli nie w ojcowskich, to w pożyczonych butach. Ciężko było na przednówku, kiedy brak
było nawet suchego chleba owsianego.
Po ukończeniu w 1930 r. gimnazjum w Żywcu, które przeszedł głównie
o własnych siłach udzielając korepetycji, stanął młody absolwent na rozdrożu. Matka chciała widzieć swego syna księdzem. Jemu zaś podobała się
medycyna. Studia medyczne wymagały jednak pieniędzy,. a tych nie było
Wybrał studia humanistyczne.
W wyborze zaś historii zaważył, być może,
ojciec posiadający doskonałą pamięć, żywą wyobraźnię i umiejętność plastycznego sposobu opowiadania, a także nie byle jakie przeżycia; niejedne
wieczory wypełnił własnymi wspomnieniami
wędrówek po Żywiecczyżnie
i przepraw przez granicę na Słowaczyznę. Niepoślednie miejsce w nich
zajmowało tak żywe w tradycji zbójnictwo, którego tyle śladów zostało
dookoła - i krzyż pod Gronickiem
między Szarem a Kamesznicą
na
miejscu stracenia zbójnika Proćpaka,
i pełna tragicznych
skazań góra
Grojec pod Żywcem, i stercząca nad Milówką góra Zabawa, miejsce zabawy
zbójników i kapliczka w Nieledwi na miejscu zabicia przez zbójników
urzędnika dworskiego itd. Wśród chłopów żywa była jeszcze tradycja walk
ze Szwedami w czasie "potopu". Brał w nich udział Bartek S z c z o t k a
z Miłówki.
W Krakowie wszedł młody student w środowisko historyków o głośnych