-
extracted text
-
„Etnografia Polska", t. X X I I I
I S S N 0071-1861
MARIAN
z. 2
POKROPEK
ZRÓŻNICOWANIE KULTUROWE
NA POGRANICZU ETNICZNO-JĘZYKOWYM
I JEGO ODBICIE W ŚWIADOMOŚCI MIESZKAŃCÓW
NA PRZYKŁADZIE POGRANICZA
POLSKO-LITEWSKO-BIAŁORUSKIEGO
W PÓŁNOCNO-WSCHODNIEJ POLSCE»
Na podstawie badań historyczno-językoznawczych i etnograficznych
w i e m y , że na terenie północno-wschodniej Polski znajduje się pogra
nicze etniczno-językowe: polskie, litewskie i białoruskie, formowane
od X V I do X I X w., ale uświadomione i określone dopiero na przełomie
X I X i X X stulecia. Granica etniczno-językowa między ludnością polską
a litewską, przebiegająca przez północno-zachodnie tereny Sejneńszczyzny
i Suwalszczyzny, oraz granica etniczno-językowąjniędzy ludnością l i
tewską a białoruską, przebiegająca równoleżnikowo na linii od ujścia
Czarnej Hańczy do Niemna, są równocześnie granicami między dwoma
grupami językowymi: małtycką (język litewski) i słowiańską (język polski
i białoruski). Granice etniczno-językowe nie pokrywały się w przeszłości
z granicami administracyjno-państwowymi. Wynikało to ze specyficz
nych procesów historyczno-osadniczych, jakie dokonywały się na tych
2
1
W artykule wykorzystano fragmenty referatu wygłoszonego podczas I I K o n
ferencji Nauk Historycznych w Białymstoku w 1975 r. oraz badania terenowe prze
prowadzone w latach 1976-1978 w ramach prac naukowo-badawczych problemu
w ę z ł o w e g o „Polska kultura narodowa. Jej tendencje rozwojowe i percepcja", temat
IV: „Mechanizm pozostawania i przekazu tradycji wspólnoty etnicznej. Odrębność
kulturowa na terenach zróżnicowanych etnicznie".
Osadnictwu ziem północno-wschodnich Polski poświęcone są cztery szczegó
łowe opracowania J . W i ś n i e w s k i e g o , Dzieje osadnictwa w powiecie
sejneń
skim od XV do XIX wieku, [w:] Materiały
do dziejów Ziemi Sejneńskiej,
Białystok
1963, s. 9-222; Dzieje osadnictwa w powiecie suwalskim od XV do połowy
XVII
wieku, [w:] Studia i materiały
do dziejów Suwalszczyzny,
Białystok 1965, s. 51-138;
Dzieje osadnictwa w powiecie augustowskim od X V do końca X V I I I wieku, [w:]
Studia i materiały
do dziejów Pojezierza Augustowskiego,
Białystok 1967, s. 13-294;
Dzieje osadnictwa w powiecie grajewskim
do połowy
XVI w., [w:] Studia i ma
teriały do dziejów
powiatu grajewskiego, t. 1, Warszawa 1975, s. 9-252.
2
128
MARIAN
POKROPEK
terenach od X V do początków X X w. Przypomnieć należy, że tereny
północno-wschodniej Polski do X I I I w. były zamieszkane przez Jaćwingów i że od X V w. stały się przedmiotem sporów terytorialnych między
państwem krzyżackim a Litwą i Polską. Najwcześniej, bo już w I poł.
X V w., ustalona została na mocy układu meleńskiego (1422 r.) granica
państwowa między państwem krzyżackim a Litwą. Granica ta okazała
się jedną z najbardziej długotrwałych granic administracyjno-państwowych na tych terenach, przetrwała bowiem do 1939 r. oddzielając ów
czesne Prusy Wschodnie od Polski i L i t w y . Tereny pojaćwieskie przy
padające Litwie zostały włączone do województwa trockiego. W okresie
poprzedzającym stałe osadnictwo tereny te podzielono na tzw. Puszcze:
Perstuńską (lub Grodzieńską), Przełomską i Merecką należące do g r o d ó w
książęcych leżących wzdłuż Niemna: Grodna, Perstunia (dwór książęcy
leżący niedaleko Sopoćkiń), Przełomu (dwór leżący nad Niemnem w po
bliżu ujścia Czarnej Hańczy) i Merecza (gród leżący przy ujęciu rzeki
Mereczanki do Niemna — dzisiejsza nazwa litewska — Merkine). Do
1566 г., czyli do nowego podziału administracyjnego Wielkiego Księstwa
Litewskiego, tak wyznaczone Puszcze utożsamiane były z powiatami.
Puszcza Perstuńską należała do powiatu grodzieńskiego, Przełomską do
powiatu przełomskiego, Merecka do powiatu mereckiego. W wyniku
Rye.
1. Zwarta
zabudowa wsli typowa dla wsi uregulowanych w czasie pomiary
włócznej
Fot. M . Pokropek
ZRÓŻNICOWANIE
KULTUROWE
NA
POGRANICZU
ETNICZNO-JĘZYKOWYM
129
nowego podziału administracyjnego powstał powiat grodzieński, do k t ó
rego włączono Puszczę Przełomską i Pestuńską, i powiat trocki, do k t ó
rego włączono Puszczę Przełomską i Perstuńską, i powiat trocki, do k t ó Dla dziejów osadnictwa tego terenu nie bez znaczenia pozostawała
granica między Wielkim Księstwem Litewskim z jednej strony a Ma
zowszem i Podlasiem z drugiej. Po Unii Lubelskiej (1569 r.) nowo w y
tyczone województwo podlaskie ostatecznie weszło w skład Polski oddzie
lając wąskim klinem Mazowsze od reszty ziem Wielkiego Księstwa L i
tewskiego. Tak uformowane w X V i X V I w. granice państwowe
przetrwały do I I I rozbioru Polski (1795 г.).
Ustanowienie granic administracyjno-państwowych właściwie nie sta
nowiło w przeszłości żadnej przeszkody w przenikaniu na te tereny
różnych grup narodowościowych. Od strony Merecza i Olity, grodów
nadniemeńskich, posuwała się k u zachodowi ludność litewska, która
w następnej fazie osadnictwa, przypadającego na pierwszą połowę
X V I I I w. po znacznym opustoszeniu tych terenów na skutek wojen
szwedzkich (1668-1679} i wojny północnej (1708-1710) oraz zarazy mo
rowej (1710-1711) ostatecznie zajęła obszar, k t ó r y zachował się z nie
wielkimi zmianami do chwili obecnej. Osadnictwo litewskie w ostatnich
dwóch stuleciach wykazywało znaczną stabilność i stosunkowo dużą
zwartość. Według pierwszego polskiego powszechnego spisu ludności
z 1921 r. ludność litewska w zwartej masie zamieszkiwała gminy Puńsk,
Widugiery i Jodeliszki, a częściowo także K l e j w y i Ogrodniki. Wzdłuż
tego zwartego osadnictwa litewskiego istniały też wsie mieszane z mniej
szością litewską. Tenże spis wymieniał kilka wsi z ludnością polską,
leżących na terenie zwartego osadnictwa litewskiego.
Również od strony Niemna, ale z terenów leżących bardziej na po
łudnie od ujścia Czarnej Hańczy do Niemna, czyli z terenów leżących
wokół grodów i dworów książęcych: Przełomu, Perstunia, a przede
wszystkim Grodna, na tereny pojaćwieskie przenikała ludność ruska
(białoruska). Ludność ta, w przeciwieństwie do ludności litewskiej, nie
stworzyła na północ od Biebrzy jakichś zwartych językowo obszarów, k t ó
re zachowałyby się do dziś. Ludność ruska (białoruska), przechodząc przez
szeroki pas Puszczy Augustowskiej (dawniej Perstuńskiej), zatracała kon
takt z terenami macierzystymi i ulegała szybciej polonizacji, rzadziej
lituanizacji. Na obszarze dziesiejszego Pojezierza Suwalskiego pozosta
wiła ślad swej bytności, o czym świadczą materiały toponomastyczne
i onomastyczne oraz morfologia miejscowych gwar .
Najliczniejszą kategorią ludności zaludniającą omawiane tereny byli
3
8
Por. prace językoznawcze: K . N i t s c h , Dialekty języka
polskiego,
Wybór
pism polonistycznych,
t. I V , Pisma dialektologiczne, Wrocław 1958; T . Z d a n c e w i с z, Gwary ludowe powiatu augustowskiego jako wynik procesów
osadniczych,
[w:] Studia i materiały
do dziejów
Pojezierza Augustowskiego,
s. 295-325.
9 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I ,
z. 2
130
MARIAN
POKROPEK
Polacy. Przenikali oni z Mazowsza wąskim korytarzem rajgrodzko-augustowskim i rozprzestrzeniali się na całym obszarze Pojezierza Suwal
skiego, nadając ostatecznie polski charakter t y m ziemiom. Nawet zwarte
osadnictwo litewskie na linii Puńsk-Sejny-Żegary nie stanowiło bariery
dla ekspansji żywiołu mazowieckiego w głąb Wielkiego Księstwa Litew
skiego. Sprzyjały temu ówczesne układy polityczno-społeczne i ekono
miczne. Należy wspomnieć, że także granica pruska nie stanowiła jakichś
barier, których nie można byłoby przekroczyć. Przez granicę tę przeni
kała obustronnie ludność pochodzenia polskiego, w mniejszym stopniu
ludność litewska i białoruska oraz mazurska lub niemiecka.
Oprócz osadników pochodzenia polskiego, litewskiego i ruskiego (bia
łoruskiego), od drugiej połowy X V I I I w. na terenach północno-wschod
niej Polski pojawiają się inne grupy etniczno-językowe: Wielkorusini
(Staroobrzędowcy) oraz Ż y d z i .
Po I I I rozbiorze Polski w dotychczasowym podziale administracyjno-państwowym ziem północno-wschodniej Polski ustanowionym w X V I w.
następowały dość częste zmiany. Krótkotrwałe rządy pruskie (1795-1807)
całkowicie zburzyły stary porządek administracyjny i prawno-własnościowy. Podobne zmiany administracyjne były przeprowadzone także
w czasie Księstwa Warszawskiego oraz Królestwa Polskiego. Od początku
X I X w. aż do I wojny światowej ziemie te, pozostające pod zaborem
rosyjskim, zostały przedzielone granicą państwową przebiegającą wzdłuż
Biebrzy, a dzielącą Królestwo Polskie z gubernią augustowską (później
przemianowaną na gubernię suwalską) od Imperium Rosyjskiego z gu
bernią grodzieńską. W skład guberni suwalskiej weszły ziemie aż do
Niemna, począwszy od ujścia Czarnej Hańczy poprzez Merecz, Olitę
i Kowno do ujścia Szeszupy na północy.
Zmiany granic administracyjno-państwowych i zmiany stosunków
ekonomiczno-społecznych, które dokonały się na przełomie X V I I I / X I X w.
oraz w X I X stuleciu, spowodowały wytworzenie się nowej sytuacji etniczno-kulturowej. W t y m czasie po raz pierwszy wystąpił z całą ostroś
cią problem narodowościowy, k t ó r y zresztą nie był ruchem lokalnym, ale
objął niemal całą Europę i związany był z ruchami narodowowyzwoleń
czymi.
Problem narodowościowy w takiej formie, w jakiej występuje od
drugiej połowy X I X stulecia, nie istniał jeszcze w X V I I I w., a t y m
bardziej we wcześniejszych stuleciach. Interesującym zajwiskiem jest
to, że do końca X V I I I w. ówczesne materiały statystyczne nie uwzględ
niają zróżnicowania narodowościowego, gdyż dla administracji państwo4
4
E . I w a n i e c, Osadnictwo Staroobrzędowców
w powiecie augustowskim, [w:]
Studia i materiały
do dziejów
Pojezierza Augustowskiego,
s. 401-428; t e n ż e ,
Staroobrzędowcy
i ich tradycje kulturalne w Sejneńskiem,
[w:] Materiały
do dzie
jów Ziemi Sejneńskiej,
t. 2, Warszawa 1975, s. 393-429; t e n ż e , Z dziejów
Staro
obrzędowców
na ziemiach polskich XVII-XX
w., Warszawa 1977.
ZRÓŻNICOWANIE
KULTUROWE
NA
POGRANICZU
ETNICZNO-JĘZYKOWYM
131
i.
Ryc. 2. Zagroda wydłużona składająca się z budynku mieszkalnego połączonego
w s p ó l n y m dachem z budynkami inwentarskimi, typowa dla wsi rzędówek
Fot.
M. Pokropek
we i , duchownej, jak i prywatnej nie miało to większego znaczenia. Po
dział ludności przebiegał w kategoriach społecznych. W grupie właścicieli
ziemskich znajdowała się zarówno szlachta polska, jak również bojarzy
ruscy i litewscy. W grupie chłopskiej była różnorodna ludność, tak pod
względem narodowościowo-językowym, jak i wyznaniowym. Należy
pamiętać, że zarówno królowie polscy, jak i książęta litewscy oraz
szlachta i wyższe duchowieństwo, późniejsi właściciele tych ziem, za
biegali o zaludnienie ich różnorodną ludnością. W doborze osadników
nie kierowano się względami narodowościowymi, ale przede wszystkim
społeczno-ekonomicznymi. Było to t y m łatwiej uczynić, ponieważ wielcy
właściciele ziemscy posiadali swoje dobra rozrzucone na znacznych te
renach rdzennej Polski, L i t w y , Białorusi, a nawet Ukrainy, i skłaniali
ludność tam zamieszkałą do przenoszenia się na inne tereny. W poję
ciu ówczesnych warstw panujących nie było wyraźnych rozgraniczeń
między pańszczyźnianym chłopem polskim, litewskim czy ruskim. Każdy
osadnik, bez względu na narodowość, mógł otrzymać ziemię w zamian
za wypełnianie określonych świadczeń i obowiązków służebnych na
rzecz tego, od kogo tę ziemię otrzymał. Przy osadnictwie szlacheckim
narodowość odgrywała już większą rolę, a to ze względu na obowiązki
wojskowe, polityczne i ekonomiczne, które szlachta ta podejmowała się
wypełniać. Wśród ludności chłopskiej do końca X V I I I w., a na niektó-
132
MARIAN
POKROPEK
rych terenach nawet w X I X w., nie było jeszcze ustalonego poczucia
narodowościowego. Wśród tej ludności podstawowym i niekiedy je
dynym wyznacznikiem była przynależność do określonej klasy społecz
nej — do chłopów, przeciwstawianych warstwie szlacheckiej. Interesu
jący jest przekaz Adama Bućkiewicza (1810-1895), drobnego szlachcica
z okolic Sokółki, który po studiach na Uniwersytecie Wileńskim
w 1831 r. dobrowolnie pracował przez rok jako parobek u białorus
kich chłopów pańszczyźnianych. Dzięki poczynionym wówczas obser
wacjom oraz dzięki późniejszym badaniom naukowym napisał dwie
prace: Książka dla rolników i Obrazki stanu włościan litewskich do ich
usamowolnienia, obie pozostające w rękopisach. Mówiąc o chłopach l i
tewskich autor ma na myśli ludność białoruską Wielkiego Księstwa
Litewskiego. Bućkiewicz pisze:
położenie poddanego włościanina zro
biło charakter jego skrytym, podejrzliwym i chytrym. Że zaś kajdany
skuwały wszystkich w jednym natężeniu, wszystkich, którzy nosili sier
mięgi i odbywali pańszczyznę, więc też wyrodziła się między nimi so-
Ryc. 3. Stodoła z plewnikiem i szopą m a n e ż o w ą we wsi litewskiej
Fot. M . Pokropek
lidarność. Potrzeba ich nagliła do obrony wspólnej od wspólnych wrogów.
Stąd można było widzieć, jak matka i ojciec pracowali nad swoimi
dziećmi, aby ich zrobić skrytymi przed każdym, co chodzi w szlacheckim
odzieniu". A w innym miejscu: „Pospolicie wszyscy, jedną familiję
(chłopską) składający, łącznie ze sługami siadają do wspólnego stołu.
Nawet niektóre odzienie mają wspólne dla siebie i dla sług swoich. Ta
okoliczność czyni każdego włościanina chętniej szym za mierną cenę być
ZRÓŻNICOWANIE
KULTUROWE
NA
POGRANICZU
ETNICZNO-JĘZYKOWYM
133
w służbie u podobnych sobie jak iść do dworu, chociażby tu i większe
były nagrody i mniejsza praca" .
Na przełomie X V I I I / X I X w. oraz w pierwszych latach X I X w. wraz
z burzliwymi przemianami polityczno-społecznymi z całą ostrością w y
stąpił problem narodowościowy. Tworzenie się nowych imperiów euro
pejskich pociągnęło za sobą ruchy narodowowyzwoleńcze, a głoszone
wówczas hasła społeczne i dokonująca się rewolucja przemysłowa rady
kalnie zmieniała s t r u k t u r ę społeczną w państwach europejskich.
Ruchy narodowowyzwoleńcze ze szczególnym natężeniem wystąpiły
w Polsce. Po utracie bytu państwowego, Polska popadła pod bezpośred
nią zależność p a ń s t w zaborczych, z których Prusy i Rosja najbardziej
jaskrawo realizowały na zajętych terenach własny program narodowoś
ciowy. Polegał on m. in. na skierowaniu na zajęte tereny własnej lud
ności, głównie warstw posiadających, by przez nią rozpocząć wynarada
wianie ludności polskiej. Jednocześnie celowo wykorzystywano różnice
językowe, wyznaniowe oraz różnice społeczne występujące w Polsce,
głównie na terenach wielonarodowościowych i pogranicznych dla poróż
nienia różnych grup narodowościowych, religijnych i społecznych.
Tereny północno-wschodniej Polski, ostatecznie podporządkowane
Rosji, najboleśniej doświadczyły rusyfikacji. Już po powstaniu listopa
dowym odebrano wiele majątków polskiej szlachcie, rozdając je urzęd
nikom i wysłużonym oficerom rosyjskim. Popierano osadnictwo chłopów
wielkoruskich i białoruskich. Tych ostatnich z racji przynależności ich
do cerkwi prawosławnej traktowano jako ludzi ruskich, mimo że lud
ność ta jeszcze wówczas nie miała wyrobionego własnego poczucia na
rodowościowego. Określała siebie jako ludzi tutejszych, mówiących języ
kiem tutejszym, językiem „po prostu".
Nasilenie rusyfikacji* następuje w drugiej połowie X I X w., a głównie
po powstaniu styczniowym. Z tego okresu pochodzą pierwsze rosyjskie
opracowania statystyczne i atlasy narodowościowo-językowe i wyzna
niowe będące wyrazem oficjalnej polityki Rosji w sprawach narodowoś
ciowych. Oczywiście, w ówczesnych warunkach politycznych mogły po
wstawać jedynie „oficjalne" statystyki i atlasy rosyjskie. Narodowość za
częto utożsamiać z językiem i religią. Ludność mówiącą językiem ruskim
(białoruskim) i wyznającą prawosławie zaliczano do narodowości rosyj
skiej. Wydawane „oficjalne statystyki" i atlasy narodowościowo-językowe
i wyznaniowe miały na celu wykazanie, że na obszarze północno-wschodniej Polski, włączonym do Rosji i zwanym od drugiej połowy
X I X w. siewiero-zapadnym krajem, zamieszkuje ludność rosyjska i bia
łoruska wyznania prawosławnego i dlatego Rosja do tych terenów ma
5
5
Cytują za: L . О к s i ń s к ą, Wychowanie dzieci chłopów
pańszczyźnianych
w świetle
prac Adama Bućkiewicza,
„Przegląd Historyczno-Oświatowy", R. 13:
1970, nr 4, s. 599-605.
134
MARIAN
POKROPEK
Rye. 5. Spichrz szerokofrontowy podcieniowy
Fot. M . P o k r o p e k
ZRÓŻNICOWANIE
KULTUROWE
NA
POGRANICZU
ETNICZNO-JĘZYKOWYM
136
prawo. W przedmowie do jednej z map Rittich pisał: „Zbudowany na
prawdziwych danych atlas wyznań (chodzi t u o oficjalne dane zebrane
przez rosyjskie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych) służyć ma przeciw
wypowiedziom naszych wrogów o narodowościowo-wyznaniowym składzie
siewiero-zapadnego krają, który pod względem religijnym, plemiennym
i historycznym ściśle powiązany jest z Rosją" . Widać z tego wyraźnie,
jak ruski (białoruski) element osadniczy, zamieszkujący wschodnie te
reny Rzeczypospolitej, w tym także tereny dawnego województwa troc
kiego i podlaskiego, posłużył Rosji carskiej do usprawiedliwienia prze
prowadzonych wcześniej rozbiorów i kontynuowania akcji tzw. jedno
czenia tych ziem z Imperium, wyrażającego się m. in. tłumieniem pols
kich ruchów narodowościowych.
Rosyjskie ХГХ-wieczne materiały statystyczne i atlasy narodowościowo-językowe i wyznaniowe powstawały w różnych okresach i dla
różnych terytoriów i dlatego są trudne do porównywania między sobą,
jak również z materiałami statystycznymi i atlasami powstałymi
w pierwszym ćwierćwieczu naszego stulecia. Ponadto dane te wyma
gają daleko posuniętej ostrożności, ze względu na świadome działanie
rosyjskiej administracji do podwyższania liczby ludności rosyjskiej
i białoruskiej poprzez utożsamianie z t y m i narodowościami wszystkich,
którzy b y l i prawosławnymi lub posługiwali się językiem rosyjskim
i białoruskim, w t y m także językiem „po prostu". Ale nawet z rosyj
skich danych statystycznych wynikało, że na terenach Pojezierza Suwal
skiego ludności rosyjskiej i białoruskiej była niewielka ilość.
Według Woltera (Spisok nasielonnych miest gubernii suwalskoj —
oparty na spisach z 1888 i 1895 r.) na ogólną liczbę ludności w ówczes
nych powiatach
6
suwalskim (101 460)
było:
Wielkorusinów
1 757
Białorusinów
732
Litwinów
15 301
Polaków
52 458
i sejneńskim
(95 108)
3 387
56
56 615
17 031
Stosunkowo mała liczba ludności polskiej w stosunku do ludności
litewskiej w ówczesnym powiecie sejneńskim wynikała z tego, że po
wiat ten na przełomie X I X / X X w. obejmował tereny aż po Niemen,
które po I wojnie śwatowej pozostały w granicach L i t w y .
Dla porównania warto przytoczyć dane statystyczne ze spisu
z 1921 г., mimo że wobec zmienionych granic państwowych i adminis
tracyjnych dane te nie obejmują dokładnie tych samych t e r e n ó w .
7
e
Cytuję za: A. N. R y p i n , Istorija russkoi etnografii, t. 4: Belorussijo i Sibir,
S. Peterburg 1892.
E . M a l i s z e w s k i , Ludność litewska w państwie
polskim, „Sprawy Naro
dowościowe", t. 1: 1927, nr i , s. 10-14.
7
/
136
MARIAN
POKROPEK
W powiecie suwalskim (złożonym z dawnych powiatów: suwalskiego
i sejneńskiego) było: Polaków 75 195, Litwinów 5 761; natomiast w po
wiecie augustowskim: Polaków 58 896, Litwinów 11, Białorusinów 92;
a w powiecie grodzieńskim: Polaków 83 419, Litwinów 976, Białorusinów
39 511.
Ryc. 6. „Bryczka litewska"
Fot. M.
Pokropek
Wydarzenia I wojny światowej ponownie ożywiły problematykę na
rodowościową na terenach pogranicznych etniczno-językowych w pół
nocno-wschodniej Polsce. Ale wówczas przy zmienionych układach po
litycznych powstał konflikt polsko-litewski właśnie na tle wytyczenia
granicy państwowej, która miała być oparta na kryteriach etniczno-ję
zykowych. Stworzony sztucznie przez XIX-wieczną administrację i pro
pagandę rosyjską problem narodowościowy polsko-rosyjski i litewsko-rosyjski na tych terenach po uzyskaniu przez Polskę i Litwę niepod
ległości przestał istnieć.
Ustalenie nowych granic państwowych między Polską a Litwą na
terenach, gdzie nigdy takich granic nie było, nie należało do przed
sięwzięć łatwych. W myśl ustaw plebiscytowych podstawowymi k r y
teriami przy ustalaniu granic stały się kryteria językowe i etniczne
w rozumieniu uświadomionej przynależności do jednej z grup narodo
wościowych: polskiej lub litewskiej. Trudność polegała jednak na tym,
że na obszarach pogranicznych nie było wyraźnych granic między jedną
a drugą grupą językowo-etniczną.
ZRÓŻNICOWANIE
KULTUROWE
NA P O G R A N I C Z U
ETNICZNO-JĘZYKOWYM
137
Jeszcze bardziej skomplikowane okazało się wykreślenie pogranicza
językowo-etnicznego na obszarach na południe od rzeki Czarna Hańcza,
a więc na obszarach nadbiebrzańskich i nadniemeńskich. W odróżnieniu
od ludności litewskiej, która w X I X w. potrafiła samookreślić się na
rodowościowo, głównie dzięki odrębności języka, ludność białoruska za
mieszkująca północno-zachodnie tereny dawnej guberni grodzieńskiej
jeszcze na przełomie X I X / X X w. takiego uświadomienia narodowościo
wego nie miała, nazywając siebie „ludźmi tutejszymi", „swojakami"
i posługując się językiem zwanym „po prostu". Głównym kryterium od
rębności etnicznej stawała się t u religia p r a w o s ł a w n a . Po I wojnie
światowej tereny dawnej guberni grodzieńskiej weszły w skład Polski,
a zatem na terenach tych nie było potrzeby tworzenia granic językowo-etnicznych, które miałyby służyć do wytyczania granic państwo
wych. Istotne zmiany zaszły natomiast po 1945 r. z chwilą wyznaczenia
granicy państwowej między PRL a Białoruską SSR.
Dzisiejszy obraz etniczny w północno-wschodniej Polsce jest znacznie
mniej zróżnicowany niż w X I X w. i pierwszych dziesięcioleciach na
szego stulecia. W czasie I i I I wojny światowej wyemigrowała do ZSRR
znaczna ilość Staroobrzędowców (Wielkorusinów). W w y n i k u ekstermi
nacyjnej polityki niemieckiej zniszczono w czasie I I wojny światowej
całą ludność żydowską, tak niegdyś licznie zamieszkującą osady i mia
sta Pojezierza Suwalskiego. Należy podkreślić, że według rosyjskich
obliczeń na przełomie X I X / X X w. ludności żydowskiej było w powiecie
sejneńskim 17 530, a w suwalskim 18 574.
W chwili obecnej na północno-wschodnim skrawku Polski istnieje
zatem pogranicze językowo-etniczne polsko-litewskie i w mniejszym
stopniu pogranicze polsko-białoruskie. Oczywiście, pogranicze polsko-białoruskie obejmuje większy teren, ale na Pojezierzu Suwalskim
i przylegających doń terenach nadbiebrzańskich zatraciło swą ostrość.
Nie dysponujemy dziś oficjalnymi danymi statystycznymi ilustrują
cymi współczesne zróżnicowanie etniczno-językowe tego terenu. Jedy
nie dla ludności litewskiej możemy wykorzystać dane szacunkowe L i
tewskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego w Sejnach. Według
tych danych liczba mieszkańców narodowości litewskiej na omawianym
terenie wynosi około 5000. W 52 wsiach z ludnością litewską jedynie
12 wsi jest całkowicie lub prawie całkowicie litewskich. W 26 wsiach
jest przewaga ludności litewskiej, w pozostałych wsiach ludność litew
ska stanowi mniejszość.
W obrębie litewskiej grupy językowej zamieszkującej północno-wschodnie rubieże Polski istnieje zróżnicowanie dialektologiczne na
grupy językowe Dżuków i Kapsai. Granica między obu gwarami litew
skimi przebiega w pobliżu Puńska. Południowy obszar zajmują Dżuki,
8
8
Por. Statisticzeskij
Atlas
Grodnenskoj
Guberni,
Grodno 1881.
138
MARIAN POKROPEK
Rye. 8. Sanie używane przez Staroobrzędowców
Fot. M . Pokropek
ZRÓŻNICOWANIE
KULTUROWE
NA P O G R A N I C Z U
ETNICZNO-JĘZYKOWYM
139
którzy w podstawowej masie zajmują tereny na wschód od granicy pol
sko-litewskiej w kierunku Niemna. Na północ od Lubawy i Wiżajn
w kierunku Kalwarii i Mariampola zamieszkuje grupa Kapsai. Obszar
ten w litewskiej literaturze etnograficznej nazywany jest także Suvalkieciu, ale w znaczeniu obszaru geograficzno-historycznego (administra
cyjnego), a nie językowo-kultur owego, chociaż nazwą Suvalkieciu okre
śla się czasem odrębny strój i inne elementy miejscowej tradycyjnej
kultury ludowej .
Do zachodniej granicy litewskich gwar Dżuków i Kapsai przylega
wąski, dochodzący do 20 k m szerokości pas, na k t ó r y m występują pol
skie gwary niemazurzące. Oddzielają one gwary litewskie od polskich
gwar mazurzących, których właściwy zasięg obejmuje całą środkową
i środkowo-południową część Polski. Językoznawcy K . Nitsch , Z. Stie
ber
a ostatnio Knut Olof F a l k i T. Zdancewicz uważają, że na
wykształcenie się gwar niemazurzących wpływ wywarło językowe pod
łoże białoruskie. Według Nitscha „przeszłość okolic Augustowa i Suwałk
przeważnie była białoruska". Natomiast Zdancewicz w artykule o gwa
rach powiatu sejneńskiego na tle procesów osadniczych pisał: „Analiza
cech wspólnych i różnic pomiędzy gwarami niemazurzącymi i mazurzą
cymi wskazała wyraźnie na dość silne podłoże białoruskie na terenie
polskich gwar powiatu. Kolonizacja mazurska nie trafiła na tereny
puste, lecz nakładała się na rzadką warstwę osadnictwa białoruskiego. Do
wodzi tego znaczna ilość cech białoruskich także w gwarach mazurzą
cych. Przewaga cech białoruskich nad mazowieckimi w gwarach nie
mazurzących wskazuje, że w starym osadnictwie przeważał żywioł bia
łoruski, w nowszym mazurski". W innym miejscu Zdancewicz pisze:
„polszczenie się ludności białoruskiej z okolic Sejn było świadome i do
browolne", podobnie jak przyjmuje to Z. Stieber dla spolszczonych
gwar białoruskich nad Kanałem Augustowskim, a K . Nitsch dla gwar
polskich na Wileńszczyźnie „... Tutaj także z jakichś względów uważano
język polski za lepszy i przyjmowano go świadomie. Ta świadomość
żyje w gwarze do dzisiaj. Obecnie gwara w dalszym ciągu wyzbywa się
pewnych cech białoruskich, które sobie uświadamia i uważa za nie
zgodne z poprawną polszczyzną".
9
10
1 2
9
13
Por. Lietuviu Liaudies Menas: Drabuziai, Wilno 1974.
N i t s c h , op. cit.
Z. S t i e b e r , Z pogranicza językowego
polsko-białoruskiego,
Sprawozdania
Towarzystwa Naukowego we Lwowie, t. X V I I I : 1938.
K . O. F a l k, Wody wigierskie i ruciańskie,
Studium toponomastyczne, Up
psala 1941.
T. Z d a n c e w i c z , Gwary powiatu sejneńskiego
na tle procesów
osadni
czych, [w:] Materiały
do dziejów
Ziemi Sejneńskiej,
s. 231-266; t e n ż e ,
Wpływy
litewskie i wschodniosłowiańskie
w polskich gwarach pod Sejnami, „Acta Baltico-Slavica", t. 1: 1964, s. 227-246.
1 0
1 1
1 2
1 3
140
MARIAN
POKROPEK
Jak już wspomniano, wyznaczenie współczesnej granicy etniczno-językowej polsko-białoruskiej w północno-wschodniej Polsce, w odróż
nieniu od pogranicza polsko-litewskiego jest niezmiernie trudne. Wynika
to z braku współczesnych danych statystycznych, a ponadto z dużego
przemieszania ludności obu narodowości czy raczej ludności posługu
jącej się różnymi narzeczami języka polskiego i białoruskiego, które —
jak wiadomo — są do siebie bardzo zbliżone i nie mogą, jak w przy
padku całkowicie odrębnego języka litewskiego, wyznaczać wyraźnej
Ryc. 9. Kosze — beczki słomiane do zboża typowe dla
terenów północno-wschodniej Polski
Fot.
M. Pokropek
granicy. Orientacyjnie można tylko podać, że pogranicze polsko-biało
ruskie na południe od Puszczy Augustowskiej obejmuje szeroki pas
wzdłuż współczesnej granicy między Polską i Białoruską SSR i Niem
nem.
Oprócz mniej lub bardziej wyraźnie rysujących się granic pomiędzy
różnymi grupami etniczno-narodowościowymi i językowymi na omawia
nym terenie wytworzyły się w obrębie owych grup mniejsze grupy te
rytorialne na skutek bądź specyficznego podłoża geograficznego, bądź
ZRÓŻNICOWANIE
KULTUROWE
NA
POGRANICZU
ETNICZNO-JĘZYKOWYM
141
też odrębnych cech kulturowych zauważalnych przez sąsiadów. Tak np.
w obrębie polskich grup niemazurzących i na pograniczu tych gwar
z gwarami mazurzącymi wyodrębniły się dwie grupy: Borowiaków —
mieszkańców Puszczy Augustowskiej i Zapolaków — mieszkańców czę
ści rolniczej Pojezierza Suwalskiego. Borowiakami lub Puszczakami była
także nazywana ludność mieszkająca na południowym pobrzeżu Puszczy
Augustowskiej przez ich sąsiadów zza rzeki Biebrzy. Z kolei Puszczacy
ludność zza rzeki nazywali Rusakami, Chachłakami, i to obojętnie, czy
b y l i to rzeczywiście Białorusini, czy ludność polska. Były t u używane
także takie nazwy, jak L i t w i n i u k i , Mazury, Podlasiacy, bądź nazwy
wskazujące na przynależność społeczną lub na odrębności kulturowe,
niekiedy ograniczone do jakiejś pojedynczej cechy; zewnętrznego w y
glądu, wykonywanych zajęć, praktykowanych zwyczajów i t p .
11
Ryc. 10. Korzina — kosz wykony
wany we wsiach Puszczy Augus
towskiej
Fot. M . P o k r o p e k
Przedstawiona historia osadnictwa ziem północno-wschodniej Polski
wskazuje, że tereny te na przestrzeni k i l k u stuleci, czyli od X V I do
X X w., były zaludniane różną pod względem etniczno-językowym lud
nością napływającą z obszarów sąsiednich, czyli z Mazowsza, L i t w y i Bia
łorusi. Ostateczny obraz etniczno-językowy, k t ó r y przetrwał z małymi
zmianami do chwili obecnej, ukształtował się dopiero w początkach
X V I I I w. W t y m procesie osadniczym podstawową rolę odegrały trzy
grupy etniczno-językowe: Polacy (Mazowszanie), L i t w i n i i Białorusini,
z których ci ostatni, straciwszy bezpośrednią łączność z terenami macie
rzystymi, zagubili najwięcej własnych cech etniczno-językowych. Inne
grupy etniczno-językowe, bardzo liczne w X V I I I - X I X w., jak np. W i e l -
142
MARIAN
POKROPEK
korusini (Staroobrzędowcy) i Żydzi, nie przetrwały na tych terenach do
chwili obecnej. W odniesieniu do tych grup nie można mówić o istnie
niu jakiegokolwiek pogranicza między t y m i grupami a ludnością polską,
litewską czy białoruską, ponieważ grupy te pozostawały w rozprószeniu
i nie miały bezpośredniej łączności z własnymi macierzystymi terenami.
Również występujące na omawianym terenie inne mniej liczne obce
grupy (Niemcy, Tatarzy) nie stworzyły odrębnych terytoriów kulturo
wych, aby można było mówić o istnieniu lub zachowaniu jakichś po
granicz.
Znajomość dziejów osadnictwa ma pierwszorzędne znaczenie dla i n
terpretacji dawnych i współczesnych zróżnicowań kulturowych tego te
renu. Podstawowe pytanie badawcze dotyczy relacji między grupami
etniczno-językowymi zamieszkującymi określone terytoria a wytworzo
ną na tych terenach kulturą. Czy owa kultura ma cechy etniczne, czy
jest ich pozbawiona, jeżeli je ma, w czym się one manifestują, jaka jest
chronologia tych zjawisk i wiele innych podobnych pytań dotyczących
zarówno funkcjonowania ich w zespole etniczno-językowym, jak r ó w
nież wpływu środowiska naturalnego, wpływów w a r u n k ó w politycznych
i ekonomiczno-społecznych na wytworzenie się obszarów kulturowych
nie związanych ściśle z jakąś określoną grupą etniczno-językową w w y
padku, gdy w kulturze tej nie można dostrzec jednorodnych cech etnicz
nych. W badaniach nad pograniczami etniczno-kulturowymi można w y
różnić dwa sposoby interpretacji faktów kulturowych. Pierwszy jest
sposobem „encyklopedycznym", który można scharakteryzować jako spoj
rzenie z zewnątrz. Badający dokonuje niejako arbitralnego wyboru ele-
ZRÓŻNICOWANIE
KULTUROWE
NA
POGRANICZU
ETNICZNO-JĘZYKOWYM
mentów bądź zespołu elementów kultury i poprzez zestawienie materia
łów zebranych w poszczególnych grupach terytorialnych i językowo-etnicznych (narodowościowych) zmierza do uchwycenia cech charak
terystycznych dla poszczególnych grup i różnicujących je względem
siebie. Podejście takie, analogiczne jak w badaniach nad problematyką
narodowościową, wspiera się na uwzględnieniu kryteriów obiektywnych.
Tak jak przy problematyce narodowościowej poprzez encyklopedyczne
skumulowanie informacji dotyczących obiektywnych kryteriów: antropo
logicznych, lingwistycznych, etnograficznych, historycznych i geograficz
nych można zdefiniować ściśle i obiektywnie właściwości i odrębności
narodowe różnych grup terytorialnych, podobnie w przypadku proble
matyki zróżnicowania kulturowego przez analogiczne skumulowanie i n
formacji dotyczących poszczególnych działów kultury uzyskać możemy
syntetyczny obraz specyfiki kulturowej grup badanych.
Drugi sposób określić by można jako spojrzenie od wewnątrz. Zmie
rza ono do uchwycenia tych elementów kultury, które w opinii obserwa
torów badanych grup uważane są za różnicujące. Spojrzenie takie opiera
się na kryteriach intersubiektywnych, charakterystycznych dla poszcze
gólnych grup i sformułowanych w ich obrębie. Drugi sposób zmierza do
badania świadomości odrębności grupowej i śledzi te elementy kultury,
na których wspiera się to poczucie w postaci wizerunku grupy własnej
i obcej .
Te dwa wazejmnie uzupełniające się spojrzenia badawcze będą przed
miotem dalszych rozważań.
Na podstawie dotychczasowych badań etnograficznych, a w szczegól
ności na podstawie wyników Polskiego atlasu etnograficznego ,
oraz
wieloletnich badań autora
wynika, że przez obszar północno-wschod
niej Polski przebiegają co najmniej trzy zespoły zasięgów wytworów
materialnej kultury ludowej, dzielące ten obszar w układzie pionowym
i poziomym na strefy północno-zachodnią i południowo-wschodnią oraz
północno-wschodnią i południowo-wschodnią. Pierwsza z nich począwszy
od północy biegnie mniej więcej wzdłuż dawnej granicy pruskiej m i ę
dzy Ełkiem a Augustowem i Rajgrodem, między Piszem a Szczuczynem
i dalej przez Kurpiowszczyznę, Ziemię Płocką, Łowickie i Sieradzkie
w kierunku południowego Śląska. Linia ta dzieli Pomorze i Mazury od
Mazowsza, Podlasia i Suwalszczyzny. Wynika z tego, że w strefie k u l
turowej północno-wschodniej znajduje się zarówno Suwalszczyzna, jak
14
15
1 6
1 4
J . O b r ę b s k i , Problem grup etnicznych w etnologii i jego
socjologiczne
„Przegląd Socjologiczny", t. 4: 1936, z. 1-2, s. 177-195.
Polski atlas etnograficzny, z. 1-4, Wrocław—Warszawa 1964-1972.
M. P o k r o p e k , Niektóre
tradycje historyczne a współczesne
przeobrażenia
kultury wsi północno-wschodnich
terenów
Polski, „Lud", t. 50: 1966, s. 568-584;
t e n ż e , Ziemia Sejneńska
pod względem
etnograficznym,
[w:] Materiały
do dzie
jów Ziemi Sejneńskiej,
t. 2, s. 73-250.
ujęcie,
15
1 8
144
MARIAN
POKROPEK
Rye. 12. Płaskorzeźba z szafki na ręczniki z symboliką patriotyczną: Pogonie l i
tewskie, Orzeł, Krzyże Jagiellońskie, wieża zamku Gedymina
Fot.
M.
Pokropek
również Podlasie, część Mazowsza i tereny leżące na wschód od Pod
lasia w kierunku Niemna. Wyznacznikami tej rubieży są następujące
wytwory materialnej kultury ludowej. Po stronie północno-wschodniej
występowało radło rylcowe, socha dwupolicowa i wyspowo (jako prze
niesienie) socha łopatkowa, brony laskowe, włóki krokwiowe lekkie słu
żące do transportu narzędzi rolniczych w pole, ugorowanie zbiorowe
i indywidualne w systemie gospodarki trójpolowej, sierpy ząbkowane,
obginane rączki przy kosiskach u kos, jarzma kulowe, występowanie
spichrzy, przechowywanie ziarna w drewnianych kadłubach i koszach
słomianych, rezginie, przewaga budownictwa drewnianego zrębowego,
występowanie stodół drewnianych zrębowych, występowanie chałup
z niebieloną komorą, występowanie brogów.
W obrębie tej strefy kulturowej przebiega częściowo, określona w l i
teraturze etnograficznej okresu międzywojennego tzw. rubież etnogeograficzna północno-wschodnia, czyli bałtyjsko-słowiańska . Wyznaczni17
1 7
Por. J . C z e k a n o w s k i , Zróżnicowanie
etnograficzne Polski w
świetle
przeszłości,
fw:] Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności,
t. 40, K r a k ó w
1935, s. 64-67; t e n ż e , Wstęp do historii Słowian,
wyd. 2, Poznań 1957; K . M os z у ń s к i, Niektóre
przyczyny zróżnicowania
kultury ludowej w Polsce, „Lud
Słowiański", t. 4: 1938, z. 1, s. 65-117; J . G a j e k, Znaczenie kartografii etnogra-
ZRÓŻNICOWANIE
KULTUROWE
NA
POGRANICZU
ETNICZNO-JĘZYKOWYM
145
Ryc. 13. Strój ludowy z okolic Suwałk, w e d ł u g obrazu W. Gersona
Fot. M . Pokropek
kami owej rubieży etnogeograficznej północno-wschodniej były: socha
dwupolicowa, brona laskowa, cepy gązewkowe, przęślica łopatkowa, k i
janki ciężkie, jarzmo kulowe, stępa kielichowata, chomąto i duha, ozdo
by szczytowe w budynkach mieszkalnych i konstrukcje dachowe. Rubież
ficznej dla slawistyki w świetle prac nad „Polskim
Atlasem Etnograficznym", [w:]
Z polskich studiów
slawistycznych,
Warszawa 1958, s. 217-232; J . G a j e k , Etno
graficzne zróżnicowanie
obszaru Polski, [w:] Etnografia Polski. Przemiany
kultury
ludowej, t. 1, Wrocław 1976, s. 143-177.
10 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I ,
z. 2
146
MARIAN
POKROPEK
Rye. 14. Strój ludowy z okolic Augustowa, w e d ł u g obrazu W. Gersona
Fot. M . Pokropek
ta obejmowała północno-wschodnie tereny Polski, a więc część Mazur
i Suwalszczyznę, Podlasie i znaczną część Mazowsza prawobrzeżnego
i północną część Lubelskiego. Wynika stąd, że rubież ta obejmowała
trochę mniejsze tereny niż omawiana wyżej strefa północno-wschodnia,
ale na terenach nas interesujących miała podobny przebieg. Oczywiście
należy pamiętać, że omówione wyżej rubieże etnograficzne obejmowały
różnej szerokości pas, od kilkunastu do kilkudziesięciu kilometrów, na
k t ó r y m krzyżowały się i przebiegały poszczególne zasięgi.
ZRÓŻNICOWANIE
KULTUROWE
NA
POGRANICZU
ETNICZNO-JĘZYKOWYM
147
Trzecia wiązka zasięgów dzieli północno-wschodnią Polskę w ukła
dzie równoleżnikowym. W ogólnych zarysach biegnie ona od ujścia
Czarnej Hańczy do Niemna, południowym pobrzeżem Puszczy Augus
towskiej i Biebrzą w kierunku granicy mazowiecko-pruskiej. Dzieli
więc północno-wschodnią Polskę na strefę północną, do której wchodzi
Pojezierze Suwalskie i Mazury i na strefę południową, w której znaj
dują się obszary na południe od Puszczy Augustowskiej i Biebrzy,
a więc tereny należące w X I X w. do guberni grodzieńskiej, a po no
w y m podziale administracyjnym ustanowionym po I wojnie światowej,
do powiatu Sokółka. Na terenach północnych występowały bądź jeszcze
występują następujące wytwory, których brak na terenach zabiebrzańskich lub które na tych terenach nie były w przeszłości typowe i po
wszechne: cepy kapicowe z kabłączkiem, nosidła nieckowate, spichrze
prostokątne wąsko- i szerokofrontowe, jedno- i dwukomorowe z dachami
dwuspadowymi, konstrukcja slegowa dachu i konstrukcja slegowo-krokwiowa, sypialna i obrzędowa funkcja spichrzy, szleje i puszory oraz
dyszle w zaprzęgu końskim, piwnice pod budynkami mieszkalnymi, szo
py maneżowe, szerokofrontowe, dwutraktowe, asymetryczne i symetrycz
ne rozplanowanie domów, plewniki — małe przybudówki z tyłu stodół,
klumpie, szerokie kominy, piece kaflowe, ule słomiane, dwuspadowe da
chy dekowane, suszenie lnu w łaźniach lub w specjalnych suszarniach,
przęślice łopatkowe profilowane, sochy żelazne, brony beleczkowe poprzeczno-słupkowe, skrzynkowe wieszaki do ręczników, bryczki „litew
skie", korziny — kosze wyplatane z łubu drewnianego, haft biały
dziureczkowy, czarne fartuchy haftowane, tkaniny-sejpaki i in. Po
stronie południowej znajdowały się następujące wytwory materialnej
kultury ludowej typowe dla tego terenu: cepy gązewkowe, nosidła drąż
kowe, czyli koromysła, spichrze jednokomorowe, kwadratowe przeważ
nie z dachami czterospadowymi, chomąto rozpinane, tzw. chomąto rus
kie z duhą, ołoble, wolno stojące piwnice, domy o jednotraktowym,
symetrycznym rozplanowaniu wnętrza, połączenie budynków gospodar
czych (chlewów) z domem, wydłużony układ siedlisk, łapcie, tzw. ruski
piec i zachowana tradycja gotowania na otwartym palenisku, przewaga
dachów czterospadowych i pokrewnych: półszczytowych i dymnikowych,
zachowanie sierpów ząbkowanych do podbierania zboża, przechowywa
nie wymłóconego zboża w stodołach, uprawa prosa, spożywanie kaszy
jaglanej, tradycja przechowywania bydła w chałupach, wsie szeregówk i , suszenie lnu w wądołach, kołacze — pieczywo obrzędowe, koszule
tzw. rubaszki, taradajki, czyli wózki do transportu sochy w pole i in.
Wyszczególnione tu wytwory nie wyczerpują pełnego zespołu ele
mentów różnicujących k u l t u r ą ludową terenów północno-wschodniej
Polski. Ograniczono się głównie do wytworów kultury materialnej i do
ich cech pierwszoplanowych, funkcjonalno-technologicznych. Należy bo
wiem pamiętać, że każdy wytwór kulturowy ma kilka różnych cech,
148
MARIAN
POKROPEK
Rye. 15. Radzáuszka — tkanina typowa dla północno-wschodniej Polski
Fot. M . Pokropek
z których jedne w określonych warunkach i sytuacjach pełnią rolę
pierwszoplanową, inne drugo- i dalszorzędne. Te same wytwory k u l t u
rowe mogą mieć różnorodne zasięgi w wypadku, gdy uwzględni się
drugo- i dalszorzędne cechy. Tak np. w zakresie budownictwa cały
obszar północno-wschodniej Polski charakteryzuje się występowaniem
spichrzy, ale jednocześnie ten sam teren podzielony jest na mniejsze
obszary charakteryzujące się innym rozplanowaniem budynków, inną
konstrukcją, różnorodnością funkcji, zdobnictwem, detalami architekto
nicznymi, np. podcieniami, nazewnictwem itp. Inny przykład można za
czerpnąć z tkactwa, gdzie przy znajomości tej samej techniki tkackiej,
tych samych rodzajów tkanin istnieje różnorodna ornamentyka i kolo
rystyka, typowa tylko dla jakiegoś mniejszego terytorium i wyróżnia
jąca ten teren od terenów sąsiednich. Gdybyśmy próbowali wyodrębnić
owe dalszorzędne cechy poszczególnych wytworów, wówczas uzyskali
byśmy jeszcze mniejsze strefy kulturowe. Stopień szczegółowości b ę
dzie t u proporcjonalny do wielkości terytorium. Oczywiście, daleko po
sunięta drobiazgowość może nie przynieść oczekiwanych rezultatów.
ZHOŽNICOWANIE
KULTUROWE
NA
POGRANICZU
ETNICZNO-JĘZYKOWYM
149
Wyodrębnienie małych zespołów kulturowych może być co najwyżej
świadectwem specyficznych warunków lokalnych, tak przyrodniczych,
jak i gospodarczo-społecznych, czy oddziaływaniem jakichś ośrodków
dyspozycyjno-kulturowych, jak dwór, parafia, szkoła, organizacja, ośro
dek rzemieślniczo-handlowy itp.
Natomiast istotne znaczenie ma chronologia wytworów kulturowych.
Chociażby w obrębie wyszczególnionych wyżej wytworów wyznaczają
cych poszczególne strefy nie wszystkie pochodzą z tego samego czasu
i nie wszystkie charakteryzują jeden okres. Najczęściej spotykamy się
ze zjawiskami reliktowymi zachowującymi się na jakimś terenie, a zna
nymi w przeszłości na znacznie większych obszarach i ze zjawiskami
nowymi dopiero powstającymi, które nie zdążyły rozprzestrzenić się na
większych terytoriach. Ciekawego przykładu dostarczyć mogą układy
wsi, zagród, systemy rolnicze i związana z nimi organizacja pracy stwo
rzone w czasie pomiary włócznej. Wiadomo przecież, że pomiara włóczna miała bardzo szeroki zasięg i że była przeprowadzona na terenie
północno-wschodniej Polski, na Litwie i Białorusi. Wszędzie wytworzy-
Ryc. 16. Dywan litewski — sejpak
Fot. M. Pokropek
150
MARIAN POKROPEK
ła podobny system gospodarczy (trójpolówkę zbiorową z wspólnym wy
pasem) oraz wsie szeregówki z charakterystycznymi wydłużonymi za
grodami. W X I X w. na niektórych terenach następują radykalne zmia
ny w osadnictwie. W tym czasie niemal wszystkie wsie Pojezierza Su
walskiego zostały przebudowane. W okresie czynszowania (1 poł.
X I X w.) powstały wsie rzędówki, a w drugiej połowie tegoż stulecia
wszystkie stare i nowe wsie przekształciły się w tzw. kolonie, dziś tak
bardzo charakterystyczne dla tego terenu. Kolonie to nie tylko rozpro
szona zabudowa poszczególnych zagród, to nie tylko inny układ bu
dynków w zagrodzie, ale również zanik starych systemów gospodarowa
nia, szybsze rozpowszechnianie się nowych narzędzi i technik uprawy
ziemi, ale jednocześnie zanik tradycyjnych więzi społecznych, tradycyj
nej obrzędowości itp. Jedna zmiana powoduje przeobrażenie szeregu i n
nych zjawisk kulturowych. Na terenach, gdzie takiej zmiany nie było,
funkcjonują poprzednie systemy gospodarczo-społeczne z tradycyjną
formą osadnictwa, z tradycyjnymi systemami rolniczymi, narzędziami,
organizacją pracy w obrębie rodziny i wsi, obrzędami itp. Takim obsza
rem, o wolniejszej dynamice przemian w stosunku do Pojezierza Suwal
skiego, był właśnie obszar zabiebrzański. Tam zachowały się niemal do
chwili obecnej starsze składniki kultury, które, jak już wspomniałem,
w X I X w. zostały zarzucone na północy. Oczywiście, kultura ludowa
tych terenów zabiebrzańskich również ulegała zmianom. Zachodziły one
z innym natężeniem, często w innym czasie i dawały nowe, czasem zu
pełnie inne efekty. Niemniej jednak dziś, gdy porównujemy te obszary,
dostrzegamy wyraźne różnice kulturowe, które pod względem chrono
logii znajdują się na innych płaszczyznach. W wypadku zmian zachodzą
cych w kulturze ludowej na przełomie X I X i X X w. i obecnie możemy
wykryć je i dość dokładnie scharakteryzować, trudniej uczynić to
z faktami powstałymi w dalekiej przeszłości. Pozostaje jedynie przy
puszczenie, że w jakimś czasie na skutek określonych czynników mo
gły powstać i rozpowszechnić się nowe wytwory różnicujące większe
terytoria kulturowe. Czym dalej w przeszłość, t y m okresy owych zmian
stają się dłuższe, czynniki sprawcze bardziej zgeneralizowane. Często
mówimy o dyfuzji faktów kulturowych zachodnioeuropejskich za po
średnictwem niemieckim na tereny północno-wschodniej Polski. Obszar
Pojezierza Suwalskiego ulegał t y m wpływom, o czym może świadczyć
występowanie takich wytworów, jak cep kapicowy, szle, nosidła nieckowate i inne, charakterystyczne dla zespołu kulturowego północno-za
chodniej Europy. Na tereny Pojezierza Suwalskiego i dalej na Żmudź
przenikanie tych elementów niewątpliwie z terenu Prus mogło dokony
wać się albo już w X V I w., albo w następnych stuleciach.
Jak już wspomniano, są też zjawiska nowe, dopiero powstające i roz
powszechniające się, które również mogą i najczęściej różnicują jakieś
dawne obszary kulturowe. Takim nowym zjawiskiem są np. w dziedzi\
ZRÓŻNICOWANIE
KULTUROWE
Ryc.
NA P O G R A N I C Z U
ETNICZNO-JĘZYKOWYM
151
17. Dywan romboidalno-promienisty
Fot.
M. Pokropek
nie tkactwa dywany pasiasto-romboidalne, nazywane niekiedy dywana
mi lub kilimami małoruskimi. Moda na te dywany w południowej Pol
sce datuje się na pierwsze lata X X w. i na okres międzywojenny. Po
I I wojnie światowej dywany te pojawiają się na obszarach północnej
Lubelszczyzny i południowo-wschodniego Mazowsza. W latach 50-tych
przenikają do północno-wschodniej Polski, ale t u nie rozprzestrzeniają
się na całym obszarze. Dziś są one typowe jedynie we wsiach zabiebrzańskich i sporadycznie we wsiach polskich w Puszczy Augustowskiej,
natomiast prawie nie znane we wsiach litewskich i na północnej Suwalszczyźnie. Można byłoby wymienić wiele innych nowych faktów k u l t u
rowych, które na jednym terenie rozpowszechniły się, a na innym, s ą -
152
MARIAN
POKROPEK
siednim obszarze są jeszcze nie znane i oczywiście mogą służyć za
wyróżnik odrębności kulturowej tego regionu.
Obiektywnie istniejące zróżnicowanie kulturowe na jakimś terenie
często nie jest w pełni uświadomione wśród miejscowej ludności. Oczy
wiście, istnieje pewna ilość elementów kultury, które w opinii jakiejś
grupy ludności uważane są za różnicujące t ę grupę od grup sąsiednich.
Z reguły są to elementy kultury raczej drugorzędne, nie zawsze naj
bardziej istotne. Podstawowy zrąb kultury ludowej mimo istnienia róż
nych grup etniczno-językowych jest tu podobny i został wytworzony
dzięki istnieniu w przeszłości podobnego zespołu czynników spraw
czych.
Stopień uświadomienia zróżnicowania kulturowego jest u poszczę-
шЛ
PER A H & №
/
i
CAR5ÍHEA*
№AUK l£tt(¡NT£J|f
¡%S.' D A K B A I 5
' I
ISGABSESUS,
1
's, H U S K A H I M H
CÍEMELE С1|1||Ш
rKBAHKi
Lífflie
[£ДОАВАМ|1н
Rye.
18. Współczesna tkanina litewska z tekstem
„dajnos" (pieśni litewskiej) i Pogonią
" Fot. M . Pokropek
ZRÓŻNICOWANIE
KULTUROWE
NA
POGRANICZU
ETNICZNO-JĘZYKOWYM
153
gólnych jednostek dość różnorodny i uzależniony od wielu czynników.
Niekiedy owo uświadomienie oparte jest na k i l k u prostych obserwa
cjach — stwierdzeniach bądź na większej ilości takich stwierdzeń
z tym, że każde z nich ma inną wartość poznawczą. Najczęściej wymie
niane są te cechy różnicujące, które są najłatwiej dostrzegalne i mają
odpowiedniki we własnej kulturze. Nie przypadkiem wśród tych cech
znajdują się (czy znajdowały się w przeszłości) elementy stroju i trans
portu, które spośród innych wytworów kultury miały największą łat
wość przenikania na tereny sąsiednie. Targi, odpusty, pielgrzymki i i n
ne formy obrzędowości ludowej pozwalały zaprezentować odrębność
stroju i własnego ekwipażu, nie mówiąc już o języku, formach zacho
wania itp. W X I X w. Aleksander Połujański w książce Wędrówki
po
guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte pisze: „Jazda w hołoblach i dudze o jednym koniu jest właściwą Rusinom, bo dróżki leśne
są za wąskie do jazdy parokonnej, a przy tem zwyczaj pradziadów zo
staje u nich w poszanowaniu" . I dzisiaj ludność po północnej stronie
Biebrzy zaprzęg w chomąto z duhą nazywa zaprzęgiem ruskim „ruskie
chomąto", „ruska duha". Ludność białoruska natomiast zaprzęg w szleje
nazywa najczęściej zaprzęgiem polskim lub litewskim. Takim samym
wyznacznikiem były np. koszule (krój, sposób noszenia, hafty itp.), obu
wie (łapcie, klumpie, buty z cholewami), nakrycia głowy, wierzchnie
sukmany — siermięgi i sporo innych, najczęściej drugorzędnych ele
mentów stroju. Tak np. Oskar Kolberg pisał: „Pod Suwałkami włościa
nie noszą sukmanę białą sukienną, przy niej wypustki obszyte tasiemką
czerwoną lub ciemnoszarą", a dalej — „Około Sopoćkin w lasach od
Sejn począwszy noszą włościanie sukmany białe obszyte tasiemkami
wełnianymi [...] Przed i za Serejami k u Niemnowi, ten sam strój tylko
szarego, a czasem burego koloru" .
Wyodrębnienie różnych cech, w t y m cech drugorzędnych w poszcze
gólnych wytworach kulturowych, tak bardzo istotne przy wykreślaniu
terytoriów etnograficznych i rubieży kulturowych oraz przy samookreśleniu się ludności, ma jeszcze inną wartość poznawczą, a mianowicie
wyjaśnia, na jakim obszarze pod względem wielkości terytorialnej i gę
stości zaludnienia mogą one powstawać i funkcjonować. Odpowiedź nie
będzie t u jednak jednoznaczna. Różne elementy kultury mogą być w y
tworzone i mogą funkcjonować w bardzo różnych ilościowo grupach
i na różnych co do wielkości terytoriach. Może to być obszar wykreślo
ny zasięgiem pokrewieństwa, kontaktów sąsiedzkich, może obejmować
jakiś obszar administracyjny: wieś, parafię, gminę, obszar należący
w przeszłości do określonych dóbr czy folwarków, powiązany z jakimś
18
l e
1 8
A. P o ł u j a ń s k i , Wędrówki
po guberni augustowskiej w celu naukowym
odbyte, Warszawa 1859.
O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 28: Mazowsze. Obraz etnograficzny, t. 5,
Wrocław 1964.
19
154
MARIAN POKROPEK
centrum rzemieślniczo-handlowym lub obszar geograficzny (mikroregion
puszczański, nadrzeczny itp.).
Istnieje pewna optymalna wielkość grupy i terytorium, gdzie mogą
powstawać i funkcjonować odrębne cechy kulturowe. Wykorzystując np.
stwierdzenia Kolberga i innych badaczy, piszących o poszczególnych
wytworach kultury ludowej na tych obszarach, widzimy, że przeciętnie
co 20-30 k m zmieniają się różne elementy tych wytworów. Posługując
się innymi przykładami z własnych badań autora, dotyczących np. orna
mentyki tkanin, zdobnictwa architektonicznego, meblarstwa itp., zasięgi
poszczególnych elementów będą miały od k i l k u do kilkunastu kilo
metrów.
Zdolność wytwarzania identycznych lub podobnych elementów k u l t u
rowych mają różne co do wielkości grupy społeczne, zamieszkujące
w k i l k u — kilkunastu wsiach skupionych wokół gminy, parafii, miasta,
a więc grupy liczące nie więcej jak 5-6 tys. osób. Oczywiście, te hipo
tetyczne obliczenia mogą mieć zastosowanie przede wszystkim przy
drugo- i dalszorzędnych cechach wytworów kulturowych, ponieważ, na
co już zwracano uwagę w innym miejscu, cechy podstawowe mogą być
reprezentowane na większych obszarach. Uświadomienie różnic, zacho
dzących między własną k u l t u r ą poszczególnych jednostek i większych
zespołów społeczno-terytorialnych a k u l t u r ą innych ludzi, wsi, grup za
wodowych i społecznych, może nie stwarzać żadnych konsekwencji i nie
spełniać żadnych funkcji. Ale owo uświadomienie zróżnicowania k u l t u
rowego może być wykorzystane także do samookreślenia się grupy, ze
wszelkimi konsekwencjami płynącymi z tegoż samookreślenia. Owo samookreślenie grup najczęściej dokonuje się w okresach zagrożenia, kon
fliktów, zmian politycznych i społeczno-gospodarczych.
Samookreślenie się grupy może być wynikiem działania sił w e w n ę
trznych, częściej jednak jest ono rezultatem działania jakichś ośrodków
dyspozycyjnych w rodzaju organizacji, kościoła, szkoły, administracji,
czy też znanych i wybitnych autorytetów. W przypadku działalności
zewnętrznych ośrodków dyspozycyjnych musi istnieć jakaś ideologia,
którą można byłoby przekazać za pomocą określonego wytworu kulturo
wego z właściwą symboliką. Na przykład we współczesnym tkactwie
litewskim występują symbole Pogoni, krzyży jagiellońskich, wież zam
ków książąt litewskich, tekstów dajnos, czyli pieśni itp. Samookreślenie
się grupy pociąga za sobą intensywność kulturową w rozumieniu po
wstawania takich wytworów, które nie spełniałyby wyłącznie funkcji
użytkowych, ale byłyby także wyrazem ideologii.
Przy samookreśleniu się grupy istnieją większe bariery kulturowe.
Do własnego inwentarza kulturowego nie przyjmuje się obcych wytwo
rów lub stopień ich wchłaniania jest mniejszy i powolniejszy, przy czym
przy przejmowaniu obcych wytworów istnieje większa kontrola środo
wiska.
ZRÓŻNICOWANIE
KULTUROWE
NA
POGRANICZU
ETNICZNO-JĘZYKOWYM
155
Istnieje wyraźna zależność między samookreśleniem a stopniem roz
woju kulturowego w rozumieniu bogatego inwentarza kulturowego.
Grupy uboższe kulturowo, a także nie posiadające silnej ideologii, małoliczebne, pozostające w rozproszeniu itp. zazwyczaj są wchłaniane
przez grupy większe, silniejsze i jednolite kulturowo.
W rozważaniach nad zróżnicowaniem kulturowym północno-wschod
niej Polski i samookreśleniem się grup terytorialnych pominięte zostały
dwa istotne zagadnienia: język wraz ze zróżnicowaniem gwarowym oraz
elementy k u l t u r y duchowej i społecznej. Należy przypuszczać, że w obu
przypadkach materiały te dałyby nieco inne w y n i k i . Oczywiście, przy
samookreśleniu jakiejś grupy terytorialno-kulturowej jednym z podsta
wowych wyznaczników jest język i gwara, ale równocześnie należy pa
miętać, że zasięgi języków i gwar nie muszą pokrywać się z zasięgami
wytworów kulturowych. Ponadto język nie stanowi bariery przy prze
noszeniu się i adaptacji nowych i obcych wytworów kulturowych.
Pominięcie k u l t u r y duchowej i społecznej, całej sfery obrzędowo- wierzeniowej, niewątpliwie zubożyło rozważania na temat świadomości
zróżnicowania kulturowego na terenach pogranicznych etniczno-języ
kowych, ale jednocześnie uchroniło owe rozważania od ocen subiektyw
nych, wyobrażeń, opinii, stereotypów, które przecież nie są wiernym od
biciem rzeczywistości.
Marian Pokropek
CULTURAL
DIFFERENTIATION A T T H E ETHNO-LINGUAL BOUNDARY
AND I T S R E F L E C T I O N I N T H E C O N S C I O U S N E S S
OF PEOPLE IN T H E E X A M P L E
OF T H E POLISH-BYELORUSSIAN-LITHUANIAN BORDERLANDS
IN NORTH-EASTERN POLAND
Summary
Based on historical, linguistic and ethnographic studies it is known that in
north-eastern Poland ihere exists an ethno-lingual, Polish-Lithuanian and Byelo
russian boundary zone formed between 16-th and 19-th centuries whose existence,
however, was not consciously realized and determined until the turn of 19th
century. In the past, the ethno-lingual boundaries did not coincide with the poli
tical and administrative lines of demarcation. The situation was the result of
specific historical processes and settlement policies which operated in these terri
tories over a period of several centuries.
The familiarity with the history of settlement is of paramount significance in
the interpretation of the past and of the contemporary cultural differentiation in
the region under study. The fundamental question of inquiry concerns the rela
tionship between the ethno-lingual groups inhabiting a given territory and the
indigenous culture. Does the culture bear an ethnic imprint and, if so, how does
it manifest itself or, is it ethnically featureless? In studies of the ethno-lingual
and cultural border zones two methods of interpretation of the cultural pheno-
156
MARIAN
POKROPEK
mena may be distinguished. The first relies on a compilation of cultural facts
which are characteristic of the particular territorial and ethno-lingual groups and
the other, the uncovering of those elements of culture which, i n the opinion of
the relevant groups, are considered to differentiate their own culture from others.
Based on ethnographic studies including those by the author and, particularly, on
the information contained i n Polish Ethnographic Atlas, it appears that in north-eastern Poland there are, at least, three zones of spread of the products of m a
terial folk culture which divide the territory, vertically and horizontally, into
north-western and south-eastern, north-eastern and south-eastern regions.
On comparing the spread of the ethno-lingual groups with that of the cultural
products, it was concluded that the two, in most cases, do not coincide. The
ethno-lingual and cultural regions are different in size and dependent on the
geographic, historical, socio-economic etc. conditions. The products of culture po
ssess various characteristics of primary and lower order of importance and, in
the border zones where a clear-cut cultural segregation does not exist, the secon
dary and lower-importance characteristics serve the purpose of cultural identifica
tion. The degree of the awareness of cultural differentiation varies from group to
group and may lead to self-identification. The process of self-identification takes
place most quickly in the situations of threat or of conflict which may result
from internal upheavals but, more frequently, are produced by external forces.
The self-identification of a group is associated with intensity of cultural activity
and also with the creation of cultural barriers. Groups which are, relatively, cul
turally poorer, numerically weak and dispersed and without a strong ideology of
their own, are frequently absorbed by larger and more vigorous groups.
