-
extracted text
-
Cząść II
„Etnografia Polska", t. X X I I I
I S S N 0071-1861
ZBIGNIEW
z. 2
JASIEWICZ
M A C H A L L A W UZBEKISTANIE.
TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ DZIELNIC MIEJSKICH
W ŻYCIU WSPÓŁCZESNYM
Charakterystyczną cechą życia społecznego rejonów miast środkowoazjatyckich, zamieszkanych przez ludność miejscową, są występujące
w nich, łatwe do wyodrębnienia, powiązane ścisłymi więzami zorganizo
wane społeczności dzielnicowe. Współczesna machalla, bo taką najczę
ściej nazwą określa się dzielnicę miejską w Uzbeckiej SRR, jest rezul
tatem oddziaływania zarówno wielowiekowej tradycji, jak i przekształ
ceń dokonanych w ramach socjalistycznego państwa. Jej analiza po
mocna jest zarówno dla rekonstrukcji dokonanego procesu przeobrażeń,
jak i poznania specyficznych form współczesnego życia społecznego.
Pozwala przede wszystkim na określenie stosunku do tradycji w pro
cesie przemian realizowanych przez socjalistyczne państwo na terenie
pozaeuropejskim, opóźnionym uprzednio w rozwoju społeczno-kulturowym. Ułatwia ponadto refleksję nad wartością tradycji w życiu współ
czesnym.
Materiały wykorzystane w opracowaniu zgromadzone zostały poprzez
obserwacje i wywiady przeprowadzone w Taszkencie, Samarkandzie
i Chiwie w 1974 r . Pomocne okazało się również piśmiennictwo, za
równo literatura historyczno-etnograficzna, jak i publicystyka społeczna.
Miasta i ludność miejska od dawna odgrywały poważną rolę w ży
ciu gospodarczym i kulturalnym Azji Środkowej. W połowie X I X w.,
jeszcze przed przyłączeniem do Rosji, Taszkent był ogromnym, jak na
ówczesne stosunki, miastem liczącym około 50-80 tys. m i e s z k a ń c ó w .
Niewiele ustępowała m u Buchara, mająca w tymże czasie około 6070 tys. oraz Kokand. Obok tych miast, stanowiących centra życia go1
2
3
1
Za umożliwienie badań dziękuję w ł a d z o m Uniwersytetu im. W. Lenina
w Taszkencie.
F . A z a b a j e w , Taszkient wo wtoroj polowinie XIX wieku. Oczerki
socjalno-ekonomiczeskoj
i politiczeskoj istorii, Taszkient 1959, s. 23.
O. A. S u c h a r i e w a , Buchara XIX — naczala XX wieka.
Pozdniefieodolnyj
gorod i jego nasielenije, Moskwa 1966, s. 97.
2
3
238
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
spodarczego i politycznego, występuje wiele pomniejszych ośrodków
miejskich, takich jak Samarkanda, Chiwa, Margelan, Andiżan, Naman
gan, Karszy, Szachrizjabz, Kitab i inne.
Przyłączenie do Rosji spowodowało dalszy rozwój miast, już przy
udziale napływowej ludności rosyjskiej i z innych europejskich terenów
imperium. Ludność przybyła nie osiedla się na ogół w dzielnicach za
mieszkanych przez dawnych mieszkańców, a tworzy nowe części miast,
sąsiadujące z tzw. miastem „starym", „azjatyckim" . W roku 1897 mie
szkańcy miast stanowili 13,83% ogółu ludności rosyjskiego Turkiestanu,
a więc więcej w porównaniu z terytorium całego państwa, na k t ó r y m
ludność wiejska obliczana była wówczas na 12°/o .
Okres porewolucyjny intensyfikuje procesy urbanizacji republik Azji
Środkowej. W Uzbekistanie ludność miejska, która w roku 1926 liczyła
1013 tys. (22% ogółu ludności), wzrosła w 1970 r. do 4322 tys. (36,6%) .
Zmiana charakteru miast nastąpiła jednakże nie tylko w w y n i k u wzro
stu liczby ich mieszkańców i nasycenia nowoczesną techniką, -ale r ó w
nież stopniowej niwelacji odrębności między oddzielnymi niegdyś czę
ściami miasta zamieszkanymi przez różne grupy ludności. Terenem
przemieszania ludności są przede wszystkim nowe dzielnice zabudowane
blokami mieszkalnymi. Obok nich jednak nadal występują, stanowiące
przedmiot moich zainteresowań, terytoria miast zaludnione wyłącznie
lub prawie wyłącznie przez Uzbeków i przedstawicieli innych ludów
środkowoazjatyckich, przywiązanych do miejsca i sąsiedztwa oraz wy
soko ceniących możliwość zamieszkania w domostwach jednorodzinnych.
W tych właśnie rejonach miast utrzymała się i wykazuje wielką żywot
ność tradycyjna społeczność dzielnicowa — machalla.
Rozczłonowanie miast i osiedli środkowoazjatyckich na skupiska do
mów i rodzin powiązanych silną więzią lokalną sięga odległej przeszło
ści. Znane są wzmianki o dzielnicach miejskich już z okresu wczesnego
średniowiecza . Nie wyjaśniona bliżej jest jednakże geneza owych spo
łeczności. Można sądzić, że były one odbiciem ostrych podziałów rodowo-plemiennych i terytorialnych, przeniesionych na teren miasta.
Świadczyć o t y m może nazwa elat (ród, plemię, kraj), zachowana dla
określenia dzielnic miejskich w Chiwie , oraz" utrzymujące się długo
dzielnice grupujące mieszkańców należących do wyodrębnionych grup
4
s
6
7
8
4
Z. J a s i e w i c z , Uzbecy. Studia nad przeobrażeniami
spoleczno-kulturowymi
w XIX i XX wieku, Poznań 1969, s. 166.
Istorija Uzbiekskoj SRR, t. I, cz. I I , Taszkient 1956, s. 126.
íVarodnoje chozjajstwo Sriedniej Azii w 1963 godu. Statisticzeskii
sbornik,
Taszkient 1964, s. 8; Narodnoje chozjajstwo Uzbiekskoj SSR w 1972 godu. Statisti
czeskii jeżegodnik,
Taszkient 1973, s. 9.
O. A. S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina pozdniejieodalnogo gorbda Buchary, Moskwa 1976, s. 292 i n.
Uzbieksko-russkij
slowar, Moskwa 1959, s. 553; Por. również Istorija Uzbiekskoj SRR, t. I I , Taszkient 1968, s. 128.
5
6
7
8
MA C H A L L A
W
239
UZBEKISTANIE
etnicznych i pochodzenia terytorialnego. Po wkroczeniu na teren Azji
Środkowej islamu najczęściej następowała identyfikacja dzielnicy z pa
rafią. Meczet parafialny stał się nie tylko ośrodkiem życia religijnego,
gromadzącym mężczyzn z okolicznych domów na codzienne obowiązko
we modlitwy w świątyni, ale również społecznego. Kolejnym czynni
kiem sprzyjającym wyodrębnieniu się dzielnic były potrzeby handlu
i produkcji. Dzielnice tworzyły się wokół lokalnego bazaru lub innego
ruchliwego punktu, o czym wydaje się świadczyć termin guzar (ruch
liwe miejsce przy drogach, na skrzyżowaniu; mały bazar) używany jako
nazwa dzielnicy m. in. w Bucharze i Samarkandzie . Mogły również
powstawać i funkcjonowały jako miejsca zamieszkania i produkcji w y
specjalizowanych grup rzemieślniczych . Na koniec zainteresowana
w utrzymaniu społeczności dzielnicowych, jako formy organizacji spo
łecznej, była władza państwowa. Wybierany przez mieszkańców dzielni
cy oksokol — starszy samorządu, zatwierdzany przez administrację
późnofeudalnych państw środkowoazjatyckich czy władze carskie, b y ł
jednocześnie najniższym funkcjonariuszem administracji. Władze ponad
to, zainteresowane w możliwości izolacji poszczególnych części miasta
w celu zachowania porządku i na wypadek powstań, podtrzymywały
istnienie czy wręcz nakazywały budowę zamykanych na noc wrót m i ę
dzy dzielnicami . Wrota takie były dodatkowym, materialnym elemen
tem wyodrębnienia społeczności dzielnicowych. Oczywiście historycznie
zmienne wymagania stawiane wobec machalla i potrzeby ich mieszkań
ców powodowały głębokie przeobrażenia w granicach i charakterze spo
łeczności dzielnicowych na przestrzeni wieków.
Najlepiej znane, przede wszystkim dzięki badaniom O. A. Suchariewej w Bucharze, są społeczności dzielnicowe końca X I X i początków
X X w. Zamieszkiwały one na ogół niewielkie terytoria zabudowane od
kilkunastu do stukilkudziesięciu domami, skupionymi wokół ulicy czy
jej części i odchodzących od niej zaułków. Stąd duża ilość dzielnic
w poszczególnych miastach. Buchara tego czasu liczyła ich 220, Tasz9
10
11
9
Uzbieksko-russkij
slousar, s. 113. O zróżnicowaniu nazw dzielnic miejskich
w Azji Środkowej patrz O. A. S u c h a r i e w a , O terminologii, swjazannoj s istoriczeskoj topografie} gorodow Średniej
Azii, Narody Azii i Afriki, nr 6, 1965, s. 101
i in.
Por. O. A. S u c h a r i e w a , Pozdniefieodalnyj gorod Buchara końca XIX —
naczala XX wieka. Riemie sienna ja promyszlennost,
Taszkient 1962, s. 21 i in.;
К. F a z i l o w a , Taszkientskij
kwartał
litiejszczikow
(machalla Deroz) w konce
XIX — naczale XX wieka, [w:] Naucznyje roboty i soobszczenija Instituía
istorii
i archeologii AN Uzbiekskoj SRR, t. 4, Taszkient 1961, s. 244.
Wrota między dzielnicami w Bucharze zachowały się do początków X X w.
Por. S u c h a r i e w a , Kwartalnaja
obszczina..., s. 16. Nakaz budowy wrót prze
gradzających ulice w e w n ą t r z miasta wydano w X I X w. w Kaszgarze w Turkie
stanie Wschodnim, opanowanym przez Chińczyków. Pisze o nim B. G r ą b c z e w s k í , Oíezeť o pojezdkie w Kaszgar i jużnuju Kaszgarju w 1885 godu, Nowyj M a r gielan 1886, s. 10.
1 0
3 1
2-10
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
12
kent ponad 250, Samarkanda 85, Szachrizjabz 5 2 . B. Grąbczewski
w odwiedzanym przez siebie Kaszgarze, już na terenie Turkiestanu
Wschodniego, uzyskał informację o 110 dzielnicach . Machalla znana
była również w dużych osiedlach nie traktowanych jako miasta, dzielo
nych na kilka lub kilkanaście dzielnic — p a r a f i i . Zachowane nazwy
i analiza położenia dzielnic dostarczają cennych materiałów dla historii
miasta .
Organizacja, funkcje i wyposażenie machalli z przełomu X I X i X X w.
sprzyjały ukształtowaniu się w ramach dzielnic zwartych i trwałych
społeczności. Jak już mówiliśmy, dzielnicy przewodził wybierany przez
mężczyzn oksokol; na czele kobiet stawała wybrana przez mieszkanki
dzielnicy szanowana niewiasta, zwana w Bucharze kajwoni— gospodyni.
Zarówno pierwszy, jak i druga nie otrzymywali bezpośredniego wyna
grodzenia, a ich praca traktowana była jako zaszczytna służba społeczna.
Dodawano i m pomocników — niezamożnych mieszkańców dzielnicy, dla
k t ó r y c h otrzymywane podarki i datki stanowiły jedno z ważnych źródeł
utrzymania. Zakres obowiązków oksokoła był nader szeroki. Troszczył się
on zarówno o warunki bytowania w dzielnicy: czystość na ulicach
i w meczecie, sprawność urządzeń wodnych, organizując konieczne skład
k i pieniężne i prace zespołowe chaszar, jak i dbał, co było przedmiotem
jego szczególnych starań, o zachowanie dobrych stosunków międzyludz
kich. Oksokoł godził zwaśnione strony, usiłując nie dopuścić do roz
praw sądowych, uczestniczył w podziałach majątku między spadkobierca
mi, był opiekunem małoletnich sierot, zatwierdzał plany sprzedaży nie
ruchomości, przestrzegając zwyczajowego prawa pierwokupu przysługu
jącego mieszkańcom dzielnicy. Ważna była rola oksokoła i kajwoni w or
ganizacji uroczystości rodzinnych, szczególnie pogrzebu. Dysponując
środkami finansowymi dotkniętej nieszczęściem rodziny przejmowali oni
wszystkie obowiązki, związane z przygotowaniem pochówka . Uczestni
czyli również w innych świętach rodzinnych, m. in. z okazji obrzezania
i wesela, udzielając rad i pomocy przy ich organizacji i rozdzielając po
żywienie w trakcie uczty. Zaangażowanie przywódców dzielnicy w ob
rzędach „rodzinnych" stanowiło wyraz i źródło ich społecznego prestiżu.
Święto obrzezania, wesele, a przede wszystkim pogrzeb gromadziły bo
wiem przedstawicieli wszystkich rodzin dzielnicy i tworzyły nader silne
więzi społeczne .
13
14
15
l e
17
1 2
S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 323.
G r ą b c z e w s k i , op. cit., s. 11.
Istorija Uzbiekskoj SSR, t. I I , s. 134.
N. G. M a 1 i с к i j , Taszkientskije
machalla i mauza, [w:] W. W. Bartoldu
turkiestanskije
druzja, uczenniki i poczitatieli, Taszkient 1927, s. 109.
S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 32 i n.
Tamże, s. 37. Por. również A. S z i s z o w, Sarty. Cz. I, Etnografija, Taszkient
1905, s. 30 i dalsze.
1 5
11
1 5
1 8
17
MACHALLA
W
241
UZBEKISTANIE
Działalność oksokoł i kaj woni podporządkowana była opinii społecz
ności; bez aprobaty wspólnoty nie mogliby wykonywać swoich obowiąz
ków. Decydujący był głos starych mężczyzn — głów rodzin, gromadzą
cych się w meczecie. Z opracowań dotyczących dzielnic miejskich
z końca X I X i początków X X w. na terenie Uzbekistanu nie dowiaduje
my się jednakże o grupowaniu się wpływowych ludzi machalli w trwałe
zespoły — rady .
Większość społeczności dzielnicowych stanowiły jednocześnie parafie,
identyfikowane w niektórych źródłach z jednostkami administracyjny
mi , a parafialny meczet stawał się ośrodkiem skupiającym mieszkań
ców dzielnicy. Potrzeby życia religijnego nie wydają się jednakże naj
starszym i najważniejszym czynnikiem organizującym wspólnotę. Nie
kiedy zresztą granice dzielnicy i parafii nie pokrywały się ze s o b ą .
Poza meczetem i przynależącą doń szkołą wspólną własnością mieszkań
ców było miejsce do rytualnych omywań, a także sprzęty przydatne do
organizacji obrzędów: kotły, półmiski, filiżanki, łyżki, serwety niezbędne
przy ucztach oraz mary i obuwie służące do odnoszenia zmarłych na
cmentarz .
Integrację społeczności ułatwiała jednorodność ludności. Dzielnice za
mieszkiwali ludzie tej samej wiary (przy czym podział na sunnitów
i szyitów nie był przeszkodą w sąsiedztwie) częstokroć należący do jed
nej grupy etnicznej lub pochodzenia terytorialnego i jednej grupy zawo
dowej. Dzielnice miast środkowoazjatyckich nie były jednakże na prze
łomie X I X i X X w. zespołami rodzin przynależnych do tej samej war
stwy społecznej. W wielkich miastach ponadto objęto ramami wspólnoty
również rodziny i ludzi od niedawna lub na krótki okres zamieszkałych
w dzielnicy: rodziny urzędników i wojskowych mieszkające w domach
stanowiących własność państwa oraz studentów medres . Wypracowane
przez wieki mechanizmy integracji funkcjonowały, jak widzimy, r ó w
nież wówczas, kiedy stopniowo zmiana stosunków społeczno-gospodarczych zróżnicowała s t r u k t u r ę społeczną i otworzyła granice dzielnicy dla
muzułmanów — ludzi z zewnątrz. Niezwykle poważne znaczenie ma
challa w życiu społecznym przedrewolucyjnego Uzbekistanu oraz jej
18
l9
20
21
22
18
Badania w tradycyjnych społecznościach wiejskich Afganistanu (Tola-oBarfak, Haidarichona), przeprowadzone w 1976 r. w ramach Etnologicznej Wy
prawy Azjatyckiej Katedry Etnografii U A M , przyniosły informację o nieformal
nych zespołach maraka, skupiających w p ł y w o w y c h i p o w a ż a n y c h ludzi wsi.
Por. Materijały po rajonirowaniiu
Średniej
Azii, kniga I I , Tieritorija i nasielenije Buchary i Chorezma, cz. 2, Choriezm, Taszkient 1926, s. 32.
Suchariewa,
Kwartalnaja
obszczina..., s. 264; F a z i ł o w a , op.
cti.,
s. 241.
S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 21.
Tamże, s. 18 n.
1 9
2 0
2 1
22
16 — E t n o g r a f i a
Polska,
t. X X I I I ,
z. 2
242
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
wielki wpływ na losy ludzkie sprawił, że znalazła ona swe odbicie r ó w
nież w znanych autobiografiach literackich .
Porewolucyjne przekształcenia machalla i jej miejsce we współczes
nym życiu społecznym nie stały się dotąd przedmiotem systematycznych
badań. Spotkały się jednak z zainteresowaniem dziennikarzy i uprawia
jących publicystykę społeczną naukowców, którzy w istniejących spo
łecznościach dzielnicowych dostrzegli organizację samorządową o poważ
nym znaczeniu wychowawczym, zdolną kształtować osobowość ludzi.
Machalla od dawna również zwróciła uwagę partii komunistycznej oraz
organów władzy radzieckiej, które przyznały jej istotną rolę w kierowa
nym procesie przeobrażeń w ramach państwa socjalistycznego.
Komitety w społecznościach lokalnych, jako jedna z organizacji sa
morządowych stanowiących ważne ogniwo łączności partii komunistycz
nej i władzy państwowej z ogółem ludności, powstawały już w latach
20-tych. Tworzono wówczas tzw. meczetkomy i guzarkomy *. Jednocze
śnie wprowadzono nowe jednostki administracji terenowej, łącząc drob
ne dzielnice w większe, podporządkowane zarządom domów mieszkal
n y c h . Zmieniające się warunki nie zdezaktualizowały jednak w socja
listycznym państwie wartości tkwiących w zintegrowanych wspólnotach
dzielnicowych, utrzymujących się w częściach miasta zabudowanych
domostwami jednorodzinnymi i zamieszkanych głównie przez Uzbeków
i przedstawicieli innych ludów środkowoazjatyckich. Wręcz przeciwnie
pojawiły się nowe czynniki sprawcze i potrzeby integracji będące skut
kiem przyspieszonych przeobrażeń społeczno-kulturowych.
Pierwsza „Ustawa o komitetach machallowych (dzielnicowych)" przy
jęta została w Uzbeckiej SRR w roku 1932. Następne zmodyfikowane
ustawy zatwierdzane były przez Prezydium Rady Najwyższej Uzbeckiej
SRR w latach 1953 i 1961. Na początku lat 60-tych działało w miastach
ponad 900 „komitetów machallowych", w roku 1965 było ich już w mia
stach i osiedlach wiejskich Uzbekistanu 4340 . Tworzono je decyzją
rad rejonowych lub miejskich na tych terenach miasta, gdzie przewa
żały domostwa stanowiące własność mieszkańców. Komitety te stano
wią organizacje samorządowe podporządkowane władzom miejskim.
Członków komitetów, działających na zasadach społecznych, wybiera
się — zgodnie z ustawą — na corocznych zebraniach wszystkich doros23
2
25
2e
2 3
Por. S a d r i d d i n A j n i , Wospominanija, Moskwa 1960, s. 479; A b d u l l a
K a h h a r , Skazki o byłom, [w:] Izbrannyje proizwiedienija, t. I I , Taszkient 1973,
s. 13 n.
Materiały...,
Kniga I, cz. 1, s. 88; S u c h a r i e w a , Kwartalnaja
obszczina...,
s. 106.
S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 11, 62.
K . K a m i l ó w , O roli machallinskich (kwartalnych) komitetów
w sowriemiennyj pieriod, „Obszczestwiennyje Nauki w Uzbiekistanie", nr 2: 1961, s. 59;
Istorija Uzbiekskoj SSR, t. I V , Taszkient 1968, s. 368.
24
2 5
2 6
MACHALLA
W
243
UZBEKISTANIE
łych mieszkańców machalla. Komitety odpowiadały za swoją pracę przed
ogólnym zebraniem mieszkańców dzielnicy i odpowiednią radą miejską.
Do praw komitetów należy zwoływanie zebrań mieszkańców dzielnicy,
udział w sporządzaniu planów zagospodarowywania swego terenu, ucze
stniczenia w naradach i dyskusjach tam organizowanych, a dotyczących
spraw wchodzących do kompetencji komitetu, wydawania określonych
zaświadczeń mieszkańcom i prowadzenia ksiąg meldunkowych . Zada
niem komitetów była ponadto aktywizacja mieszkańców do czynów spo
łecznych dla dobra dzielnicy: zadrzewiania, porządkowania terenu, bu
dowy szkół, klubów i innych urządzeń użyteczności publicznej, a także
działalność kulturalna i oświatowa, skierowana m. in. na umocnienie so
cjalistycznych norm współżycia oraz troska o zachowanie porządku
społecznego. Machalla i „machallowy komitet" jednocześnie nadal reali
zuje niektóre funkcje tradycyjnej społeczności, zaangażowanej nie tylko
w sprawy zbiorowe, ale również rodzinne współmieszkańców.
W trakcie badań odwiedzono następujące społeczności dzielnicowe:
machalla „Kukcza" (nazwa nieprzetłumaczalna) i „Ilhor" (przodownik)
w Taszkencie; guzar „Czakar" (nazwa rodzaju kamienia), „50 lat Paź
dziernika" i „ F u r k a t " (nazwisko poety) w Samarkandzie oraz dzielnicę
„Iczan-Kala" (twierdza wewnętrzna) w Chiwie.
Machalla Kukcza, której terenem jest ulica Ujgura oraz sąsiednie
zaułki w zachodniej części Taszkentu, obejmuje 730 domostw i około
19 tys. ludzi. Wśród mieszkańców tej dzielnicy odnaleźć można m. in.
dwóch akademików, 7 doktorów nauk, kilkuset kandydatów nauk, wielu
lekarzy, 5 matek-bohaterek, które wychowały po 10 dzieci. W obrębie
machalla znajduje się stary cmentarz „Kukcza", sławny dzięki mauzoleum
Zajnufdin Bobo z X V I w. Granice machalla od dawna są stałe, również
stali są mieszkańcy. Od 1950 r. nie było w dzielnicy wypadku sprzedaży
domu. Ostatnia nowa grupa mieszkańców zamieszkała tam w roku 1941,
kiedy to przeniesiono tutaj 40 rodzin z terenu zajętego pod budowę par
ku i m . A. Puszkina. Machalla Ilhor jest dzielnicą nową, lecz jednocześnie
bardzo znaną, dzięki aktywności jej mieszkańców w pracach społecznych.
Założona została przed 20 laty na terenach dawnych pól, uzupełniona
mieszkańcami z dzielnic zburzonych na skutek tragicznego trzęsienia
ziemi w 1966 r. Liczy około 10 tys. ludności.
Guzar Czakar w Samarkandzie obejmuje 170 domów w zasiedziałej,
starej części miasta. I t u szacunkiem współmieszkańców otoczeni są dok
torzy i kandydaci nauk. Guzar „50 lat Października" ma 440 domów
i około 2800 ludności. Jego mieszkańcami są głównie Tadżycy i tylko
15% Uzbeków. Guzar Furkat powstał pod koniec lat 60-tych. Wydzielo
ny został wówczas z dzielnicy Agalik, kiedy ta przekroczyła ilość 700
domów.
27
2 7
К a m i ł o w, др. cit., s. 59.
244
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
Dzielnica Iczan-Kala w Chiwie zajmuje starą, wewnętrzną część mias
ta, zamkniętą obronnymi murami. Jest jedną z 8 dzielnic w Chiwie po
siadających „machallowy komitet". Nazwa machalla pojawiła się tutaj
późno, pod koniec lat 20-tych. Machalla włączyła w swoje granice po
przednio t u istniejące niewielkie społeczności elat, które zresztą do dzi
siaj stanowią autonomiczne części dzielnicy. Iczan-Kala liczy około
4800 mieszkańców, zgrupowanych w 452 rodzmach. Jak z przedstawio
nych danych wynika, współczesne społeczności dzielnicowe, o granicach
ustalonych administracyjnie, powiększyły w porównaniu z przeszłością
swoje terytoria i liczbę ludności.
Dzielnice posiadają swoje centra, które stanowią klub, siedzibę ko
mitetu oraz pomieszczenia towarzyszące. Najbardziej okazale prezento
wał się ośrodek znanej machalla Ilhor w rejonie „Oktjabrskim" Taszkentu (rye. 1). Na zadrzewionym, obsadzonym żywopłotami i kwiatami
placyku, z popiersiem W. Lenina pośrodku, mieściły się w parterowym,
glinianym, otynkowanym budynku okalającym placyk, następujące po
mieszczenia: urząd pocztowy, salka posiedzeń komitetu i jednocześnie
gabinet przewodniczącego, salka kolegium redakcyjnego gazetki ścien
nej, sala widowiskowa na 400 miejsc, punkt pomocy medycznej, pokój
milicjanta dzielnicowego, salka sądu towarzyskiego, biblioteka, salka,
„ d r u ż y n y ludowej" — organizacji społecznej współdziałającej z milicją
Rye. 1. Centrum dzielnicy Ilhor, Taszkent 1974
Fot.
Z.
Jasiewicz
MACHALLA
W
UZBEKISTANIE
245
w zakresie utrzymania porządku, wypożyczalnia naczyń i sprzętów go
spodarstwa domowego, magazyn do przechowania mar do przenoszenia
zmarłych — oddzielnych dla mężczyzn i kobiet, dalej salka spotkań z i
mowych z wyjściem na ajwon — otwartą werandę dla spotkań i uczt
letnich z towarzyszącymi pomieszczeniami kuchennymi oraz umywalnią,
klub z telewizorem, prasą i grami towarzyskimi, w k t ó r y m można się
również napić herbaty, na koniec sklep. Na skraju zazielenionej części
placyku, tuż przy ulicy Maorit, podium — suja zaścielone dywanikiem,
na którym latem przesiadują i obradują starcy. Pomieszczenia klubu
w machalla Kukcza wybudowane zostały w roku 1970. I tutaj, podobnie
jak gdzie indziej, budowa prowadzona była w ramach czynu społecz
nego, z materiałów dostarczonych przez państwo. W parterowym pawi
lonie, cofniętym od ulicy, mieści się salka zimowa oraz weranda do
biesiad letnich. W pomieszczeniu zamkniętym podwyższenie przykryte
dywanikiem, na k t ó r y m przesiadują starcy, obok stoły i krzesła. W oknach
kwiaty w doniczkach, na ścianach portrety, plakaty, klatki z ptakami.
W skrzydłach budynku mieści się kantor przewodniczącego i pomiesz
czenia gospodarcze, m. in. wypożyczalnia sprzętów gospodarstwa domo
wego. Siedziby „komitetów machallowych" w Samarkandzie i Chiwie
były mniej rozbudowane. Wszystkie one jednak składały się z jednego
lub dwu lokali klubowych, biura przewodniczącego i pomieszczeń gospo
darczych. W guzar „50 lat Października" w Samarkandzie klub mieścił
się w budynku na podmurówce, w k t ó r y m w dolnej części znajdowały
się magazyny do przechowywania m. in. wielkich kotłów do pilawu,
każdy na 500 ludzi, oraz mar i skrzyń do wynoszenia zmarłych na cmen
tarz. Obok budynku ustawiono wielki piec chlebowy — tandir oraz stoły
do przygotowywania ciasta. Tutaj czojchonaczi — starszy człowiek przy
gotowujący herbatę i inne pożywienie, będący zwykle znakomitym k u
charzem, przede wszystkim specjalistą do przygotowania osz — pilawu,
wypieka non — chleb na potrzeby czajchany i dla rodzin wyprawiają
cych uczty obrzędowe. W guzar Furkat obok klubu mieści się stołówka
wykorzystująca czajchanę jako jadalnię. W Chiwie, w klubie dzielnicy
Iczan Kala, nie przechowuje się mar do przenoszenia zmarłych. W Chorezmie, w odróżnieniu od innych części Uzbekistanu, użytkuje się mary
jednorazowego użytku, pozostawiane przy grobie.
Przewodniczący komitetów to doświadczeni organizatorzy i społecz
nicy, cieszący się niekwestionowanym autorytetem wśród mieszkańców
dzielnicy. Wybierani są wraz z pozostałymi członkami komitetu na ze
braniu przedstawicieli rodzin — umumij mażlis i funkcję swą pełnią
zwykle przez okres wielu lat. Przewodniczący — rais komitetu w dziel
nicy Ilhor, Hoszim Alimow, nazywany dla wyrażenia szacunku aka —
starszym bratem, pracował na tym stanowisku (w momencie odwiedzin)
od 21 lat. Był jednocześnie dyrektorem administracyjnym w technikum.
Przewodniczącym komitetu w dzielnicy Kukcza był od 8 lat Kasim Be-
246
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
kijew, emerytowany pracownik Rady Ministrów Republiki. W machalla
Jangi-Szachar w Taszkencie funkcję tę pełnił kandydat nauk — pracow
nik naukowy instytutu Akademii Nauk. W Chiwie stanowisko przewod
niczącego komitetu zajmowała od 20 lat nauczycielka Słuw Dawlatowa.
Poza przewodniczącym w skład komitetu wchodzi jeden lub dwóch
jego zastępców, sekretarz oraz inni członkowie. Członkami komitetów
obok ludzi starszych, emerytów szanowanych w dzielnicy z racji zasług
i wieku, są również ludzie młodsi, czynni zawodowo. W sumie komitety
liczą od k i l k u do kilkunastu osób. Komitet powołuje kilkuosobowe ko
misje, k t ó r y m przewodniczą jego członkowie. Wśród zespołów powołanych
do opieki nad wydzielonymi zakresami spraw w machalla Kukcza w y
mieniono: radę kobiet składającą się z 3 kobiet, sąd towarzyski z 5 człon
kami, komisję obrzędową obsadzoną 7 członkami, a także komisję ideolo
giczną, radę starców, komisję do spraw zagospodarowania dzielnicy oraz
komisję zdrowia. Niektóre spośród machalla dzielą się na mniejsze jed
nostki — „części" w Taszkencie lub elat w Chiwie. Stojący na ich czele
oksokoł wchodzą z reguły w skład komitetu. Ponadto podporządkowani
komitetom są działający w klubie i dzielnicy: czojchonaczi obsługujący
czajchanę oraz niekiedy inni jeszcze kucharze, przygotowujący pożywie
nie w czasie uczt obrzędowych, a także stróż dzielnicy, spełniający funk
cję posłańca. Ponadto mieszkańcy dzielnicy korzystają z usług specjalisty
wykonującego obrzezanie i grabarzy, a w Chorezmie również zajmujących
specjalną pozycję społeczną osób obmywających zwłoki. Wszyscy oni nie
zbędni są dla funkcjonowania życia obrzędowego w dzielnicy, a ich wy
nagrodzenie stanowią pieniądze i podarki. Komitet współdziała z organi
zacjami społecznymi pracującymi na jego terenie: organizacją partyjną,
niekiedy organizacją terenową emerytów, Komsomolem i drużynami l u
dowymi.
Przegląd kierunków działalności komitetów i zapoznanie się ze spo
sobem życia w obrębie machalla pozwala określić ich podstawowe funk* cje. Są nimi dbałość o warunki bytowania, kształtowanie nowych potrzeb
i wartości społecznych oraz kontynuacja niektórych elementów trady
cyjnego wzoru społeczno-kulturowego.
Zakres prac komitetów mających na celu materialne dobro mieszkań
ców jest nader rozległy. Należą do nich organizacja prac, w ramach
znajdującego oparcia w tradycji współdziałania — chaszar, przy remon
tach i wznoszeniu budynków użyteczności publicznej: szkół, klubów, skle
pów, a również pomieszczeń produkcyjnych zapewniającym pracę ko
bietom z dzielnicy ; budowa i asfaltowanie dróg oraz ważne w tamtej
szych warunkach klimatycznych zadrzewianie. W dzielnicy Iczan-Kala
w Chiwie w okresie od 1962 do 1974 r. zasadzono 10 tys. drzewek na
trudnym, bo wzniesionym i niełatwym do nawodnienia terenie. Prze2S
!S
Tamże,
s. 60.
MACHALLA
W
UZBEKISTANIE
247
wodnicząca komitetu wspomina okres, kiedy to w dzielnicy rosły jedynie
dwa karagacze. Innym działaniem jest utrzymywanie dzielnicy w czys
tości i zapewnienie wody. W t y m celu buduje się studnie artezyjskie oraz
zaprowadza wodociągi; rozbudowy i stałej konserwacji wymaga również
sieć otwartych kanałów — arik, przepływających z posesji do posesji
i prowadzących wodę do nawadniania ogrodów. Komitet interweniuje
w wypadkach wyrzucania nieczystości do kanałów, łagodząc konflikty
powstałe na t y m tle między sąsiadami. W razie potrzeby komitet orga
nizuje dowóz wody i wywóz śmieci. Dla porządkowania dzielnicy komi
tet urządza „subotniki"; kontrolą obejmuje się również wnętrza posesji
napominając niedbałych gospodarzy i zachęcając do zakładania i pie
lęgnowania kwietników i przydomowych winnic . Współdziałanie obej
muje także modernizację domostw przez doprowadzenie wody i gazu.
Niektóre spośród komitetów włączyły mieszkających w dzielnicy lekarzy
do przeprowadzanych akcji badań profilaktycznych.
Komitety w machalla wypełniają funkcję przekazu wiedzy politycz
nej oraz kształtowania nowych potrzeb kulturalnych i wartości społecz
nych. Przy wielu klubach dzielnicowych działają tzw. „agit-punkty",
lektoria, uniwersytety ludowe. Do prowadzenia pogadanek wykorzysty
wane są czajchany — ulubione miejsce spotkań mężczyzn, nazywane
czerwonymi — kiził czojchona . Zadaniem komisji ideologicznych po
wołanych przy komitetach jest organizacja wykładów i akademii z okazji
świąt, a także propaganda wizualna. Do nieznanych w tradycyjnym ka
lendarzu świąt, urządzanych w ramach machalla, należą obchody z okazji
Rocznicy Rewolucji, Powstania ZSRR, Dnia Kobiet, 1 Maja, Dnia Zwy
cięstwa. Urządza się również Święto Bawełny — Pacřita Bajrami, Dzień
Machalla; komitet uczestniczy w uroczystości zakończenia roku szkolnego.
Komitet utrwala szacunek dla wybitnych współmieszkańców dzielni
cy: uczonych i artystów, organizując „Dzień Znakomitych Ludzi" oraz
wyróżniając ich listami gratulacyjnymi i dyplomami.Podobnymi formami
poważania objęte są również matki — bohaterki, które urodziły i w y
chowały dziesięcioro dzieci oraz ponad 100-letni starcy, nie tylko męż
czyźni, ale i kobiety .
Kluby komitetów machallowych są ważnymi ośrodkami pracy k u l t u
ralnej. Organizuje się przy nich kółka i zespoły literackie, muzyczne,
dramatyczne, fotograficzne, a także wiedzy sanitarnej, radiowe oraz
29
30
31
2 9
M. F . So i d a t o w, Wsja dolino byť krasiwym, [w:] Do uma i serdca każ
dego. Iz opyta massowo-politiczeskoj
raboty partijnych organizaci}
Vzbiekistana
po miestu żitielstwa
trudjaszczichsja,
Taszkient 1968, s. 109.
Sz. T o c h i r o w , Machalla komiteti wa komunistik tarbija, Taszkient 1971,
s. 18.
Por. Dolgożitieli
machalla Jangi — Taszkient, „Prawda Wostoka" z 21 lipca
1968 г., s. 4.
3 0
31
248
ZBIGNIEW JASIEWICZ
32
kroju i szycia . Działają biblioteki i sale widowiskowe, w których w y
stępują artyści profesjonalni i amatorzy. W czajchanach znajduje się
prasa, radio, telewizor, gry towarzyskie; gdzieniegdzie również zakupiono
bilardy dla m ł o d z i e ż y .
Równouprawnienie kobiet w obrębie grup rodzinnych i sąsiedzkich
jest głównym celem działalności „Rad Kobiet". Przeciwdziałają one p r ó
bom wydawania niepełnoletnich dziewcząt za m ą ż i tradycyjnemu pod
porządkowaniu synowych teściowym, organizują wspólne pójścia żon
i mężów na imprezy kulturalne. Tradycyjny autorytet starców, skupio
nych w „Radach Starców" wykorzystany został do rozwiązywania spraw
bytowych i społecznych dzielnicy, a przede wszystkim do wychowania
młodzieży . Powołana m. i n . w machalla Ilhor „Rada do Wprowadzania
Nowych Obrzędów" współdziała przy organizacji zlaicyzowanych wesel
tzw. „Komsomolskich" urządzanych w czajchanach przy udziale człon
ków amatorskich zespołów artystycznych oraz uroczystości z okazji i n
nych ważnych wydarzeń: wręczania dowodów osobistych czy uzyskania
stopni naukowych.
Na szczególną uwagę etnografa, zainteresowanego miejscem tradycji
w życiu współczesnym, zasługuje rola machalla w podtrzymywaniu nie
których elementów danego wzoru społeczno-kulturowego z jego naczel
n y m i wartościami, jakimi są spójna, wielka rodzina i zintegrowana spo
łeczność lokalna. Komitet i opinia społeczna dzielnicy wkraczają w kon
flikty rodzinne, przede wszystkim próbując nie dopuścić do spraw rozwo
dowych. Argumentem w rozmowach, które prowadzą przedstawiciele ko
mitetu zapobiegając rozwodom, jest nieszczęśliwy los dzieci z rozbitych
rodzin oraz niewielkie szanse powtórnego ożenku dla mężczyzny — roz
wodnika: „kto tobie da córkę, jeśli ty rzuciłeś swoją żonę"? Rozwody
w machalla zdarzają się niezwykle rzadko, w dzielnicy Iczan-Kala nie
było ich np. od 20 lat, i nawet bezpłodność żony nie jest aprobowana
przez otoczenie jako podstawa do rozwodu. Podtrzymywany w machalla
szacunek dla ludzi starych, a przede wszystkim starych mężczyzn repre
zentujących rodzinę wobec społeczności lokalnej, umacniał ich pozycję
w domu. Zaniedbanie i zły stosunek do ludzi starych to zjawisko nie
znane w ramach machalla. Z dużą jak na razie skutecznością i wielkim
33
3 4
35
3 6
3 2
R. A l i m o w, Ich, znajet wsja machalla, [w:] Do urna..., s. 187.
А. К u 1 i j e w, Prichoditie Ijudi w czajchanu, „Sowiet Dieputatow Trudjaszczichsja", nr 11: 1973, s. 42.
В. M. P a 1 а с к i j , Wietierany ostajutsja w stroju, [w:] Do uma..., s. 196.
R. S a f a r o w , Komunisticzeskije
naczala — w byt trudjaszczichsja,
[w:]
Do uma..., s. 65.
Ponad 25°/o rodzin w taszkienckich machalla to rodziny wielkie, skupiające
pod jednym dachem, obok rodziców, ich dorosłych, żonatych s y n ó w z dziećmi
lub żonatych braci. Por. D. B y c h o w s k i j , A. W i e t r o w , Machalla XX wieka,
„Prawda Wostoka" z dnia 3 lutego 1967, s. 4.
3 3
3 4
3 5
3 6
MACHALLA
W
249
UZBEKISTANIE
zaangażowaniem, podtrzymując przejęte z tradycji wartości, komitet
i opinia machalla interweniują w konflikty rodzinne wywołane pijań
stwem mężczyzny, nie dopuszczając do picia publicznego
Mechanizmów spajających rodzinę ze społecznością lokalną dostarcza
obrzędowość tzw. rodzinna, realizowana tutaj za pomocą i udziale ma
challa. Zaangażowanie mieszkańców dzielnicy w obrzędach rodzinnych
tworzy bardzo silne więzy integrujące społeczność, stanowi wręcz pod
stawę i uzasadnienie dla istnienia wspólnot lokalnych.
Wśród ważnych uroczystości rodzinnych, obchodzonych przy udziale
sąsiadów z dzielnicy, zwykle kilkaset gości, należy wymienić święto
obrzezania — sunnat toji. Święto obrzezania od dawna było sprawą
całej społeczności sąsiedzkiej z grupą starców na czele, a rodzina podda
nego obrzezaniu chłopca spełniała w nim rolę drugoplanową . Również
wesela zgłaszane są w komitecie w celu wyznaczenia terminu uroczys
tości. Przed obrzędem i ucztą odbywa się narada w domu weselnym
przygotowująca uroczystość z udziałem przedstawicieli komitetu. Ojciec
pana młodego informuje wówczas o środkach: pieniądzach i produktach,
którymi dysponuje jego rodzina dla wyprawienia nikoh toji — wesela.
Zgromadzeni ustalają na tej podstawie liczbę gości, przyjmując 1 kg
ryżu z odpowiednią ilością marchwi i cebuli, oraz mięsa i tłuszczu bara
niego jako wystarczający dla ugoszczenia pilawem 5 biesiadników.
Przedstawiciele komitetu, uwzględniając k r y t y k ę wystawności uczt
obrzędowych, skłaniają uboższych, aby ograniczyli środki przeznaczone
na uroczystość i powstrzymują ambicje bogatych. Wśród zaproszonych
gości, których listę sporządza się również z udziałem przedstawicieli ko
mitetu, znajdują się przedstawiciele sąsiednich machalla, powiadomieni
za pośrednictwem własnego komitetu przez komitet dzielnicy wypra
wiającej wesele. W machalla Kukcza w Taszkencie powiadamia się 4 są
siednie dzielnice, zapraszając od 10 do 20 gości z każdej. Wesele gro
madzi zwykle kilkaset, czasami do tysiąca gości, przy czym przyjęcie
tak wielkiej liczby ludzi możliwe jest przy ich stałej rotacji w domu
weselnym. Pierwszy pilaw wydawany jest gościom, przywołanym z do
mu przez posłańca, już między 6 a 7 godziną rano. Rola przedstawicieli
społeczności dzielnicowej nie kończy się ich udziałem w uczcie w dzień
zaślubin. Oksokoł z machalla w trakcie uroczystości czikarik — „zapro
szenie", organizowanej w Taszkencie w roku po ślubie przez rodzinę pana
młodego, wręcza czapon — chałat mężczyznom z rodziny dziewczyny:
jej ojcu, dziadkowi i bratu.
38
3 7
W. P i e s k ó w , Opirajas' na obszczestwiennosť,
„ T a s z k i e n t s k a j a Prawda''
z dnia 5 stycznia 1974, s. 3.
G. P. S n i e s z a r i e w, К woprosu o proisćhożdienii
prazdniestwa sunnat —
toj w jego sriednieazjatskom
warientie, I w : ] Zaniatija i byt n a r o d ó w Sriedniej
Azii, Sriednieazjatskij
etnograjiczeskij
sbornik, t. I I I , Leningrad 1971, s. 285 i n .
3 8
250
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
Komitet i sąsiedzi przejmują obowiązki związane z urządzeniem po
grzebu, dysponując w t y m celu środkami finansowymi rodziny, w której
nastąpiła śmierć. Odpowiedni przedstawiciel komitetu, powiadomiony
przez posłańca o zgonie mieszkańca dzielnicy, naznacza termin po
grzebu. Pogrzeb odbywa się jak najszybciej, z reguły w dniu śmierci.
W pogrzebie uczestniczą wszyscy mężczyźni z dzielnicy dysponujący
czasem; kobiety na cmentarz się nie udają. Zmarłych odnosi się na
cmentarz na przechowywanych w magazynie komitetu marach i chowa
w obecności duchownego, z reguły w pobliżu innych zmarłych członków
rodziny. Przy pomocy i udziale przedstawicieli dzielnicy odbywają się
wielokrotne stypy urządzane w rodzinie zmarłego nakładem wielkich
starań i środków. Stypy w Taszkencie odbywają się w 7, 20, 40 dzień
oraz w rok po śmierci, w Samarkandzie w 3, 20, 40 dzień oraz w rok
po śmierci, a w Chiwie w czwartki przez 4 tygodnie po śmierci, po
nadto w 40, 52 dzień oraz w rok po zgonie. W zależności od kręgu zna
jomych zmarłego oraz działalności machalla stypy obejmują od kilkuset
do tysiąca gości, przesuwających się przez dom zmarłego. Najczęściej po
dawaną gościom potrawą jest osz — pilaw.
Potrzebom uczt obrzędowych służy wypożyczalnia sprzętu gospodar
stwa domowego przy komitecie machallowym (ryc. 2). Utrwalony wzór
uroczystości rodzinnych, organizowanych przy udziale szerokiego k r ę
gów sąsiadów sprawia, że również w nowych blokach, w których za
mieszkują Uzbecy, tworzą się samorzutnie zespoły szanowanych i za
służonych starców przejmujących koordynację obrzędami. Pierwszym
działaniem, podjętym już w kilka dni po osiedleniu się, jest zbiórka
pieniędzy na zakup wspólnych sprzętów: kotłów, czajników, pijola —
miseczkowatych filiżanek, talerzy, tac, samowara, deski i noża do kra
jania marchwi, noży, łyżek, a nawet serwet i ręczników. Oksokoł w blo
kach przychodzą do poszczególnych mieszkań informując o odbywanych
uroczystościach rodzinnych, radzą w sprawach podarków, organizują po
moc, przekształcając przypadkowo zebrane w jednym miejscu rodziny
we wspólnotę obrzędową.
Integracji społeczności dzielnicowej sprzyja również czojchona przy
klubie machalla, gromadząca na codzień mężczyzn, przede wszystkim
starców. Niektórzy starcy pojawiają się tutaj już o 6 rano. Czajchana
jest miejscem rozmów o sprawach dzielnicy, picia herbaty, wspólnych
posiłków z produktów przyniesionych z domu lub zakupionych za skład
kowe pieniądze biesiadników i przygotowanych samodzielnie lub przy
pomocy czojchonaczi. Ulubioną potrawą, której opanowanie sekretów
przyrządzania tworzy prawdziwy prestiż, jest osz — pilaw.
Gwarancją trwałości machalla jest zachowane zwyczajowe prawo i n
terwencji dzielnicy w sprawę obrotu nieruchomościami na jej terenie.
Właściciel, chcący sprzedać dom, zgłasza się z kandydatem na kupca
do komitetu machallowego. Komitet ma prawo odrzucenia proponowa-
251
MACHALLA W UZBEKISTANIE
Ryc.
2.
Wypożyczalnia sprzętu gospodarstwa
w machalla Ilhor, Taszkent 1974
domowego
rot. Z. Jasiewicz
nego nabywcy wówczas, kiedy on i jego rodzina nie cieszą się dobrą
opinią. Chętni spośród mieszkańców dzielnicy mają prawo pierwokupu.
Dodatkowym elementem łączącym mieszkańców machalla są nawiązują
ce do tradycji święta doroczne, takie jak święta kwiatów i Nawruz —
dzień nowego roku, przypadający 21 marca. W tragicznym okresie trzę
sienia ziemi w Taszkencie w roku 1966 notowano sporadyczne powroty
do zwyczaju wspólnego spożywania przez mieszkańców machalla r y t u
alnych potraw, przygotowywanych z produktów zakupionych za skład
kowe pieniądze.
252
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
Wielowiekowa tradycja wspólnot dzielnicowych i wielorakość ich
funkcji sprawiła, że sposób życia w obrębie machalla odbierany jest
przez większość jej mieszkańców, w t y m również przez ludzi młodych,,
jako rozwiązanie godne aprobaty i kontynuacji. Mieszkańcy dumni są
ze swej machalla, solidarni z sąsiadami z dzielnicy i gotowi przyjąć za
nich odpowiedzialność. Autentycznym autorytetem cieszą się członkowie
komitetu i starcy z machalla, opinia o jednostce i rodzinie ukształtowa
na w dzielnicy ma wielkie znaczenie również poza społecznością lokalną.
Dobra opinia w machalla, o którą dowiaduje się rodzina dziewczyny,
pomaga mężczyźnie w zawarciu korzystnego małżeństwa.
Pozytywna ocena machalla przeniknęła również do publicystyki. Pod
kreśla się kształtowanie w obrębie społeczności dzielnicowych cech, k t ó
re bliskie są normom propagowanym w społeczeństwie socjalistycznym,
takich jak kolektywizm, przejawiający się m. in. w podejmowaniu prac
dla wspólnego dobra, gościnność, szacunek dla ludzi starych, brak chuli
gaństwa i pijaństwa. Wysuwa się projekty stworzenia w a r u n k ó w zacho
wania machalla w trakcie rekonstrukcji miast poprzez budowę nowych
dzielnic z ludnością utrzymującą dawne związki sąsiedzkie, wyposażo
nych w instytucje i urządzenia dla podtrzymania więzi społecznej: czajchany i kuchnie do przygotowywania wspólnych posiłków, sale wieczo
rów rodzinnych oraz wypożyczalnie sprzętu .
W pracach etnografów jednakże odnajdujemy refleksje wskazujące
na świadomość również konserwatywnej roli tradycyjnej dzielnicy miej
skiej. Stwierdzono większy stopień religijności wśród mieszkańców ma
challa, zachowanie niektórych zwyczajowych form nierówności między
mężczyznami i kobietami, izolację wobec społeczeństwa globalnego i jego
propozycji zmian . „Opinia społeczna dzielnicy — pisze I . Dżabborow —
która w odróżnieniu od opinii kolektywu produkcyjnego występuje jako
bardziej konserwatywna, tak zwana machallaczilik (suma cech charak
terystycznych dla sposobu życia w machalla, „machallińskość" — Z.J.),
może nie tylko zachowywać ale i bronić przestarzałych, szkodliwych tra
dycji i obyczajów, szczególnie przeżytków religijnych" .
Zachowanie tradycji
społeczności dzielnicowych jest
wyrazem
uwzględnienia specyficznych miejscowych rozwiązań w radzieckiej prak
tyce przeobrażeń społeczno-kulturowych. Wskazuje jednocześnie na do
strzeżenie korzyści zmian częściowych, przeciwdziałających w społecz
nościach przeobrażających się dezorganizacji, uczuciom zagubienia i f r u
stracji i wyzwalających ogromne zasoby energii społecznej. Zmiana wa39
i 0
11
3 9
В у с h o w s к i j , W i e t r o w, op. cit., s. 4.
Рог. I. D ż a b b a r o w , Borba idjot za czełowieka,
[w:] Do uma..., s. 77 i п.;
S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 341.
I . D ż a b b a r o w , Obszczestwiennyj
progriess, byt i religija, Taszkient 1973,
s. 190.
4 0
4 1
MACHALLA
W
UZBEKISTANIE
253
r u n k ó w bytowania oraz działania, upowszechniające nowe wzory k u l t u
rowe z czasem zapewne ograniczą niektóre spośród funkcji machalla,
m. in. rozbudowaną obrzędowość, niezwykle czasochłonną i wymagającą
wielkich środków finansowych od jednostki i rodziny. Osłabieniu ule
gnie najprawdopodobniej również społeczna więź w machalla i solidar
ność jej mieszkańców, rodząca zjawisko nepotyzmu, przeszkadzające
w działalności instytucji społeczeństwa globalnego. Dalszy rozwój spo
łeczno-gospodarczy w Uzbeckiej SRR natomiast podtrzyma z pewnością
i stworzy nowe potrzeby na te wartości wypracowane w ramach spo
łeczności dzielnicowych, które bronią współczesnego człowieka przed
dezorganizacją, poczuciem osamotnienia i odrzucenia, brakiem bezpie
czeństwa i oparcia, zwłaszcza w krytycznych momentach życia jednostki.
