0096cf62dbc722cf227970f09a1fb1c9.pdf
Media
Part of Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce/ Antropolog wobec współczesności
- extracted text
-
Zbigniew Jasiewicz
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM
Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce.
Poszukiwanie nazw dla zainteresowań badawczych
i rodzącej się dyscypliny
Istotne i interesujące w ramach nauki jest nadawanie nazw kierunkom zainteresowań
badawczych i dyscyplinom naukowym. Służy ono nie tylko wyznaczaniu pola ba
dawczego i wskazywaniu miejsca w klasyfikacji nauk, ale również gromadzeniu się
i organizowaniu badaczy i kształtowaniu ich tożsamości oraz komunikowaniu się ze
społeczeństwem i instytucjami państwowymi. Zaproponowana indywidualnie lub
przez zespół nazwa, jeśli zostaje przyjęta, jest wyrazem konsensusu środowiska na
ukowego lub, jeśli nazw tych jest wiele, również jego zróżnicowania w poglądach na
przedmiot, metody, powiązania interdyscyplinarne i cele dyscypliny. Zdarza się, że
nazwy kierunków zainteresowań badawczych i dyscyplin wyrażają wartości i emocje.
Podlegają porządkującej i normatywnej działalności krajowych i międzynarodo
wych gremiów naukowców oraz są formalizowane w postaci list dziedzin i dyscyplin
naukowych, zatwierdzanych przez administrację państwową. Niekiedy z powodów
ideologicznych, stają się przedmiotem bezpośredniej ingerencji państwa totalitar¬
nego. Działania mające na celu wynalezienie, ujednolicenie i upowszechnienie nazw
dyscyplin, ważne w czasie powstawania tych dyscyplin, nie tracą na znaczeniu w trak
cie ich dalszych przekształceń. N a z w y dyscyplin i zmiany tych nazw, także zmiany
ich znaczenia, towarzyszące rozwojowi poszczególnych dziedzin wiedzy, są t y m sa¬
mym świadectwem historii nauki.
Dobrego przykładu złożoności procesu kształtowania dyscypliny i perypetii z jej
nazwaniem dostarczają dzieje etnologii i antropologii kulturowej na świecie, w Euro
pie, także w Polsce. To właśnie początki etnologii i antropologii w naszym kraju, o d
końca X V I I I w. d o połowy X I X w., i podejmowane wówczas próby nazwania prac
badawczych będą przedmiotem tego opracowania. Działania mające na celu wypraco¬
wanie i ujednolicenie stosowanej terminologii, ważne także w obrębie studiów euro¬
pejskich, podejmowano również później (por. Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 212; Et
nografia... 1081; Kaniowska 1996, s. 103 i in.). Wybór, akceptacja i upowszechnienie
36
Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce
przyjętej przez środowisko etnologów polskich nazwy dla uprawianej dyscypliny są
przedmiotem naszych rozważań i starań d o dzisiaj (por. Jasiewicz 2006, s. 29).
Historią etnologii zajmuję się jako etnolog przekonany o kontynuacji, choć nie
zawsze ciągłej, jaka jest udziałem przeszłości i teraźniejszości dyscypliny i znacze
niu pytań, które dzięki współczesnej wiedzy możemy i chcemy sformułować wobec
przeszłości. Przyjmuję zatem, podobnie jak wielu innych etnologów/antropologów
kulturowych, podejmujących studia nad historią własnej dyscypliny, stanowisko prezentystyczne, polegające na, zgodnie z określeniem George'a W. Stockinga, zajmowa
niu się przeszłością dla teraźniejszości (Stocking 1968, s. 3), choć staram się unikać
skrajności tego ujęcia. To przecież charakter dzisiejszej etnologii i antropologii k u l
turowej wskazuje kierunek poszukiwań w przeszłości idei i działań, które mogą zo¬
stać uznane, z obecnej perspektywy, za ważne dla narodzin i późniejszych przekształ¬
ceń dyscypliny Tę perspektywę tworzy dzisiaj nie tylko zadziwienie kulturą obcych
- ludów odległych krain, i „swoich obcych" - ludzi żyjących tuż obok, lecz w wyróż¬
niających się subkulturach, do niedawna w kulturze ludowej, ale także refleksja nad
kulturą uznawaną za własną, choćby w ramach antropologii codzienności. Zakres p o
szukiwań będzie zatem szerszy od tego, który był przyjmowany jeszcze kilkanaście
lat temu w studiach nad historią polskiej etnologii/antropologii kulturowej.
Prace świadczące o intensyfikacji działań, zapowiadających pojawienie się no¬
wej dyscypliny odnajdujemy w piśmiennictwie polskim, od końca X V I I I w., w pię
ciu sferach zainteresowań. Były to: rozważania nad pochodzeniem i rozwojem k u l
tury ludzkości, przedstawienia kultury ludowej, próby rejestrowania sposobu życia
przedstawicieli innych niż chłopska warstw narodu, opisy kultury ludów pozaeuro¬
pejskich, zainteresowanie grupami etnicznymi. Pochodzenie i rozwój ludzkości inte¬
resowały uczonych tak wybitnych jak Stanisław Staszic i H u g o Kołłątaj. Opisami kul¬
tury ludowej obejmowano głównie, choć nie wyłącznie, ludność w granicach
Rzeczypospolitej, zróżnicowaną etnicznie i wyznaniowo, wyróżniano przy t y m
mieszkańców kresów wschodnich. Dokumentowano także życie codzienne - „życie
domowe" szlachty i mieszczan. L u d y pozaeuropejskie poznawano z tłumaczonych
prac obcych oraz opisów polskich podróżników i zesłańców; publikacje relacji ze
słańców polskich były jednak do połowy X I X w. jeszcze nieliczne. D o w o d y zainte¬
resowania sprawami etnicznymi, także ich związkiem z kwestią narodową, odnajdu¬
jemy w różnych rodzajach piśmiennictwa, m.in. w: publicystyce, rozprawach nauko¬
wych, relacjach podróżniczych, pamiętnikach i listach.
Zadziwienie innością, traktowane często jako inspiracja dla naszej dyscypliny,
w początkach jej kształtowania w Polsce dotyczyło głównie odległych ludów. Świad
czy o t y m choćby tytuł dzieła Benedykta Chmielowskiego, poprzedzającego zresztą
badany okres: Nowe Ateny albo Akademia wszelkiej sciencyi pełna [ . . . ] alias o [ . . . ] narodów
manierze, co kray który ma w sobie dziwnych ciekawości... (1745-1746). Ważniejsze było
poszukiwanie wartości, które można by zużytkować jako wzory przydatne w tam¬
tym czasie, odnajdywanych nie tylko w odległej przeszłości, ale również współ37
Zbigniew Jasiewicz
cześnie, w t y m także w kulturze ludowej. Silna była ponadto świadomość przemijalności codzienności, którą należało zarejestrować. Jędrzej K i t o w i c z w Opisie oby
czajów za panowania Augusta JJJ, napisanym pod koniec lat 80. X V I I I w., a wydanym
dopiero w latach 1840-1841, stwierdza:
C i , c o p r z e d n a m i żyli s t e m lat p r ę d z e j [ . . . ] w cale b y l i o d m i e n n y c h o d n a s z y c h o b y
c z a j ó w [ . . . ] . C i , c o p o nas nastąpią za lat s t o Polacy p e w n i e się o d nas dzisiaj ż y
j ą c y c h t a k b ę d ą różnili, j a k się m y r ó ż n i m y o d d a w n i e j s z y c h ( K i t o w i c z 1985, s. 2 3 ) .
H u g o Kołłątaj, nawołując w swoim znanym liście przesłanym Janowi Majowi, d o
poznania „obyczajów pospólstwa", uzasadnia swój apel m.in. potrzebą „zostawienia
potomności rzetelnego świadectwa, w jakim stanie były obyczaje naszego ludu przy
ostatecznej rzeczy naszych zmianie" (Kołłątaj 1810, s. 34). Dodajmy że określenie
„pospólstwo" doczekało się definicji w pracy Sebastiana Sierakowskiego z 1811 r.
Stwierdza on: „Powszechnie mamy za pospólstwo lud wiejski, lud po miasteczkach
i lud uboższy w miastach większych". K r y t e r i u m przynależności d o pospólstwa
czyni on jednak nie tylko stan społeczny i p o z i o m materialny, ale również wartość
człowieka. Pozwala mu t o na przekroczenie barier stanowych i dostrzeżenie, zapew¬
ne dla celów wychowawczych, że „pod tymi znakami we wszystkich ludzi klasach
znajduje się pospólstwo" (Sierakowski 1811, s. 3, 4). Cele poznawcze, dla jakich po¬
dejmowano działalność wyprzedzającą powstanie etnologii, w t y m działalność do¬
kumentacyjną, przeplatały się z celami ideologicznymi i związanymi z nimi praktycz¬
nymi, wynikającymi z przeświadczenia o potrzebie reform i przekształcenia społe¬
czeństwa, właściwymi okresowi oświecenia, a w Polsce uzasadnionymi i wzmocnio¬
nymi utratą państwowości.
Przed pojawieniem się opartych na grece lub łacinie terminów, określających no¬
we, powstające głównie w X V I I I w. dyscypliny naukowe, próby poznawcze zapo¬
wiadające te dyscypliny nazywano w językach narodowych przez wymienienie ich
przedmiotu. Etnologia/antropologia kulturowa uznaje obecnie za swój przedmiot
kulturę rozumianą najczęściej jako sposób życia ludzi w różnych ich kontekstach
społecznych i sytuacjach egzystencjalnych: ludzkości, czyli - w języku Stanisława
Staszica - „rodu ludzkiego", grup etnicznych, narodów, społeczeństw i inaczej
ukształtowanych grup oraz sfer ich życia, korzystających ze stworzonych przez nich
lub dla nich i właściwych im idei, zachowań i wytworów. W piśmiennictwie polskim
interesującego nas okresu termin „kultura" dopiero się pojawił i często był stosowa¬
ny wymiennie z nieco wcześniejszym u nas terminem „cywilizacja", który przewa¬
żał w pracach naukowych (Serejski 1965, s. 241 i in.), m.in. w pismach Hugona Koł¬
łątaja. Po raz pierwszy (zapewne po raz pierwszy, mogą przecież zostać ujawnione
nowe źródła) termin „kultura" użyty został w liście Adama Kazimierza Czartoryskie
go d o Józefa Zawadzkiego z 1809 r.: „Raguzę [Dubrownik - Z.J.] sławną z kultury
języka i wszelkich nauk" (Michalski 1958, s. 205). W k r ó t c e znalazł się w tytule pra
cy Ignacego Lubicz-Czerwińskiego Rys dziejów kultury i oświecenia narodu polskiego
38
Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce
z 1816 r. Tam też został zdefiniowany jako stan i wartość w procesie rozwoju
ludzkości, a więc w znaczeniu „cultura animi" Cycerona, utożsamiany z oświece¬
niem:
I s t o t n i e o ś w i e c e n i e i k u l t u r a t o jest: z b l i ż e n i e się c z ł o w i e k a a l b o n a r o d u d o stanu
doskonalszego w s p o ł e c z n o ś c i l u d z k i e j [ . . . ] . Przed o w y m stanem b y w a ó w c z ł o w i e k
g r u b y m t y l k o r o z s ą d k i e m [ . . . ] o d n a t u r y o b d a r z o n y [ . . . ] ani s m a k u s p o ł e c z n e g o
życia, ani c n ó t ludzkości, a z a t e m d z i k i jest ( L u b i c z - C z e r w i ń s k i 1816, t. I , s. 1 - 2 ) .
Nieobce jednakże było Ignacemu Czerwińskiemu rozumienie kultury jako właści¬
wości warstw i stanów społecznych. Pisze bowiem o „kulturze szlacheckiej" i „kul¬
turze duchowieństwa" i wiąże je z obyczajami, ocenianymi poprzez „wzrost kultury"
i „utratę kultury" (Lubicz-Czerwiński 1816, t. I I , s. 24, 37). Termin „kultura", nadal
w znaczeniu głównie selektywnym i wartościującym, zastosowany został dwa lata
później w artykule Franciszka A . Grzymały Rys historyczno-statystyczny Cesarstwa Ja
pońskiego (1818, s. 39-40, 45). „Kulturę", w rozumieniu bliskim przyjętemu później w an¬
tropologii, wprowadził w latach 20. X I X w. Joachim Lelewel. Pisał on o „działaniu
ludzkim w całej rozmaitości swojej, czyli kulturze ludzkiej", na którą składają się:
„uobyczajnienie człowieka, jego religijne i moralne ukształcenie, jego społeczne
urządzenie się, jego charakter, działalność i zdolności, estetycznie w sztukach oży¬
wione, a filozofią wspierane, jego przemysł, jego rozumowe, naukowe i piśmienne
płody" (Lelewel 1826, s. 85, 49-50, za: Serejski 1965, s. 241-242; por. również:
Kłoskowska 1991, s. 8; Bednarek 1995, s. 24). Podobnie Joachim Lelewel definiuje
kulturę w Wykładach dziejów powszechnych, przygotowanych do druku w 1849 r., na
podstawie skryptów opracowanych w czasie profesury wileńskiej w latach
1822-1824, zwracając uwagę na jej wymiar zarówno materialny, jak i mentalny:
H i s t o r i a k u l t u r y wykłada p o s t ę p i o d m i a n y r o d u l u d z k i e g o w j e g o r e l i g i j n y m , m o r a l ¬
n y m i o b y c z a j o w y m u k s z t a ł c e n i u , w jego s p o ł e c z n y m u r z ą d z e n i u się, w jego działal¬
ności i z d o l n o ś c i a c h , jakie się objawiają w jego p r a c y r ę c z n e j i umysłowej, e s t e t y c z n i e
w s z t u k a c h o ż y w i o n y c h , a filozofią ( r ó d l u d z k i ) w s p a r t y zostaje w s w y c h r o z u m o ¬
w y c h , n a u k o w y c h i p i ś m i e n n y c h p ł o d a c h ( L e l e w e l 1959, s. 110).
D o czasu upowszechnienia się terminu „kultura" stosowano zwykle określenie
„obyczaje" (por. Damrosz 1988, s. 44), etymologicznie wyprowadzone od czasowni
ka „obyknąć", „przywyknąć", „mieć zwyczaj" (Bańkowski 2000), rozumiane jako po¬
wtarzalny i zestandaryzowany t y p zachowań i towarzyszących im wytworów. Ter¬
min ten występuje np. jako nazwa zbiorcza, obejmująca wiele dziedzin, w znanym
liście Hugona Kołłątaja do Jana Maja, wysłanym z Ołomuńca 15 lipca 1802 r., o p u b
likowanym po raz pierwszy w 1810 r. w „Pamiętniku Warszawskim" i powtórzonym,
w interesującym nas fragmencie, w przypisie do artykułu Obrzędy weselne ludu
wiejskiego..., zamieszczonego w „Tygodniku Wileńskim" w 1819 r. Po stwierdzeniu, że
potrzebne jest „doskonałe dzieło o obyczajach, zwyczajach, obrządkach narodu p o l 39
Zbigniew Jasiewicz
skiego", H u g o Kołłątaj do „obyczajów pospólstwa" zalicza: „ich mowę", „różnice
w ubiorze", „obrządek przy godach weselnych, przy urodzinach, przy pogrzebach",
„zabawy", „muzykę", „instrumenty muzyczne", „gody roczne", „pieśni", „bajki i his¬
torie", „gusła i zabobony", „postacie i fizjonomie", „gatunek pożywności", „mieszkania",
„pasterstwo i rolnictwo", „rękodzieła", „nałogi i wady", „choroby" i „sposoby ratowa
nia chorych" (Kołłątaj 1810, s. 33 i n.; Obrzędy... 1819, cz. 2, s. 85 i n.). O p i s o w o - w y liczający sposób zakreślania pola badań, z wykorzystaniem podobnego jak u H u g o
na Kołłątaja zestawu dziedzin zainteresowań, odnajdujemy u wielu innych badaczy
Tak postępował, w okresie późniejszym, m.in. Oskar Kolberg, nadając wydanym
w latach 1857-1890, za swego życia, 23 t o m o m Ludu podtytuł Jego zwyczaje, sposób
życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Rozpatry
wano także relacje między częściami składowymi „obyczajów". Kilkadziesiąt lat przed
pojawieniem się listu Hugona Kołłątaja Jędrzej Kitowicz, w znakomitym dokumen
cie sposobu życia Opisie obyczajów za panowania Augusta JJJ, stwierdza: „przedsięwziąwszy pisanie o obyczajach polskich, najpierw udałem się do opisania religii,
która gruntem obyczajności będąc, pierwszeństwo między obyczajami trzymać
powinna" (Kitowicz 1985, s. 53).
Bliski związek określenia „obyczaje" z terminem „kultura" dostrzegł Jan Rutko¬
wski w artykule napisanym zaraz po I I wojnie światowej. Zauważył on, że Włady¬
sław Łoziński i Jan Stanisław Bystroń w swoich pracach łączą „obyczaje", trak
towane jako codzienność, przeciętność dnia, z „życiem" i nie widzą różnicy między
nimi a kulturą (Rutkowski 1959, s. 8). Określenie „życie", powiązane z obyczajami
czy zwyczajami, występowało nader często w piśmiennictwie polskim końca X V I I I
i początków X I X w. Było zwykle uzupełnione odniesieniami do grupy lub sfery dzia¬
łalności człowieka: „życie narodowe", „życie różnych narodów", „życie ludu", „życie
rodzinne" lub „życie domowe". Innym określeniem, spotykanym w literaturze p o
czątków X I X w., stosowanym dla scharakteryzowania sposobu życia, był „gust" - upo
dobanie, zamiłowanie, wzór, styl życia. Odnajdujemy je m.in. w pracy Józefa W ł a
dysława Bychowca Rzut oka na Rossyą (1817).
Spośród wymienionych kierunków zainteresowań szczególną popularność i zna¬
czenie społeczne zyskały w Polsce prace dotyczące kultury ludowej. To one miały
określony przedmiot, metodę gromadzenia materiałów i cele. Miały także wsparcie
nauki i piśmiennictwa z zagranicy m.in. Pieśni Osjana Jamesa Macphersona i dzieł
Johanna G. Herdera. Ich rozwojowi sprzyjała ponadto wyrazistość dystansu kultur¬
owego chłopa i jego pozycji społecznej, dystansu głębiej odczuwanego na skutek
przemian oświeceniowych (Woźniak 1995, s. 26 i in.), powiązanie sprawy ludu ze
sprawą narodową oraz rozwojem społeczno-gospodarczym, wreszcie możliwość
uzasadnienia zainteresowania kulturą ludową i jej interpretacji z pozycji zarówno
postępowych, jak i konserwatywnych. „Folklor stał się pierwszym etapem kształto¬
wania się niezależnego pola badawczego przyszłej etnologii", napisał Aleksander
Posern-Zieliński (1973, s. 45). Rozwiniętym zainteresowaniom literaturą ludową
40
Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce
i wierzeniami towarzyszyło jednak, w okresie romantyzmu, traktowanego przez Jó¬
zefa Bursztę jako system myślenia „antyetnograficzny", zarzucenie szerszego pro¬
gramu badań kultury zaproponowanego wcześniej przez Hugona Kołłątaja (Burszta
1973, s. 30 i i n . ) .
Podejmowanie problematyki kultury ludowej i intensyfikacja badań nad nią na¬
potykały jednak opory. „Obyczajów pospólstwa" często nie uznawano za przed¬
miot godny zainteresowania. Informował o t y m m.in. zasłużony dla popularyzacji
poszukiwań ludoznawczych „Tygodnik Wileński". We wstępie do pierwszej części
artykułu Obrzędy.
stwierdzono jedynie, że „podobnego rodzaju opisania, oprócz
zaspokojenia ciekawości, ważne są jeszcze pod względem naukowym" (Obrzędy.
1819, cz. 1, s. 1). Za to w przypisie d o drugiej części artykułu redakcja ujawnia, że
„znaleźli się tacy którym podobne wiadomości do smaku wcale nie przypadły", i pod¬
piera się stanowiskiem Kołłątaja, cytując fragmenty jego znanego listu. „Cenzorom
[ . ] nielubiącym wiadomości o chłopskich obyczajach" z kolei przypomina, że pub¬
likując tego rodzaju materiały, „Tygodnik" dostosował się do „życzeń Ministerstwa
narodowego oświecenia w Monarchii Rosyjskiej" (Obrzędy... 1819, cz. 2, s. 82 i n.).
M i m o tych przeszkód to właśnie badania kultury ludowej pierwsze spośród przed¬
stawionych powyżej zainteresowań poznawczych zyskały szanse przekształcenia
się w oddzielną dyscyplinę naukową.
Zapowiedziami powstania dyscypliny naukowej były pojawiające się coraz licz¬
niej artykuły przynoszące materiały dotyczące głównie literatury ludowej, apele
o gromadzenie informacji terenowych, uwagi metodyczne dotyczące badań i uza¬
sadnienia ich celu oraz próby nadania im nazwy zgodnej z konwencjami przyjętymi
w ówczesnej nauce, a więc z wykorzystaniem greki. Pierwszy w piśmiennictwie p o l
skim pojawił się termin „etnografia", najwcześniej zapewne w Instrukcjach do układa
nia po gimnazjach i szkołach powiatowych zapisów w przedmiotach różnych nauk, opubliko
wanych w „Dzienniku Wileńskim" w 1816 i 1817 r. Było to tłumaczenie z języka rosyj
skiego, z podaniem roku druku oryginału - 1812, lecz bez zapisu w języku rosyjskim
tytułu źródła. Poszukiwania, które przeprowadziłem w Rosyjskiej Bibliotece N a r o
dowej w Petersburgu, pozwoliły ustalić, że tłumaczenia dokonano z Nastawlienij dlja
sostawlienija w gimnazjach i ujezdnych ucziliszczach zapisok po raznym naukam izdanych ot
Gławnogo Prawlienija Ucziliszcz, z Zaleceniami ministra oświaty cesarstwa hr. Aleksieja
Razumowskiego, opublikowanych w Sankt Petersburgu. Również w literaturze rosyj¬
skiej było to prawdopodobnie pierwsze zastosowanie terminu „etnografia", dotąd
nieodnotowane; Siergiej A. Tokariew wskazywał dopiero na 1824 r (1966, s. 185). Za
nim lata 20. jako datę pojawienia się w Rosji terminu „etnografia" powtórzono w pra
cach polskich (np. Burszta 1974, s. 189). Wcześniej, bo w 1807 r., został wprowadzony
do piśmiennictwa szwedzkiego (Bringeus 1966, s. 326, za: Kopczyński 2008, s. 18).
Termin ten, przyjmowany w innych znaczeniach, znany był jednak od dawna, już
w X V I I w., wówczas to znalazł się w tytule dzieła Jana Olovinusa Ethnographia Mundi, wydanego w Magdeburgu w 1608 r. (Wróblewski 1969, s. 12). W nauce rosyjskiej
41
Zbigniew Jasiewicz
został przyjęty pod wpływem uczonych niemieckich, pracujących w Rosji w X V I I I w.,
a przede wszystkim pod wpływem historyka i językoznawcy Augusta Ludwiga
Schlözera. To ten uczony pracujący w Göttingen i Sankt Petersburgu, gdzie był
asystentem Gerharda Friedricha Mullera, jednego z czołowych inicjatorów badań
historycznych i etnograficznych na Syberii, autor Allgemeine Nordische Geschichte,
opublikowanej w Halle w 1771 r., w dziele t y m pierwszy zastosował termin „etno
grafia", traktowany jako synonim „Völkerkunde" (Vermeulen 1995, s. 39, 42; 1996,
s. 99; Gingrich 2007, s. 85). Potwierdzeniem jest to, że w Instrukcjach... zalecono
wzorowanie się na pracach „Szlecera (Schloetzera)" (Instrukcje... 1816, s. 133). D o
Instrukcji... dotarł zasłużony w gromadzeniu materiałów do historii polskiej etno
logii Wiesław Bieńkowski, nie dostrzegł jednak wymienienia w nich etnografii i m y l
nie wskazał 1817 r. jako datę ich wydania (Bieńkowski 1956, s. 41, 59). W a r t o o d n o
tować znaczenie publikowanych ankiet („instrukcji", „apeli", „wskazówek") w roz¬
woju poszczególnych dyscyplin naukowych. Pierwszą z nich, mającą znaczenie dla
poszukiwań w sferze kultury ludowej, były Punkta do zebrania postrzeżeń i wiadomości
w przedmiotach fizycznych...
(1805), obejmujące m.in. czary medycynę i podania (Kamocki 1953, s. 7; Bieńkowski 1956, s. 41), sformułowane jednak przez przyrodników
z Uniwersytetu Wileńskiego i mające i m służyć. A n k i e t y takie stały się ważnym
narzędziem służącym nie tylko gromadzeniu materiałów, ale również poszerzaniu
kręgu osób zainteresowanych problematyką ludoznawczą: przyciąganiu czytelni
ków, kreowaniu autorów, jednym słowem, kształtowaniu środowiska ludzi zainte¬
resowanych poszukiwaniami ludoznawczymi, tak ważnego w czasie, kiedy brako¬
wało instytucji i profesjonalistów w tej dziedzinie.
W Instrukcjach... etnografia znalazła się w ramach Instrukcji do układania zapisów
w przedmiocie historii wśród metod i „nauk pomocnych" historii, takich jak krytyka
i hermeneutyka, dyplomatyka, lingwistyka, chronologia, geografia, genealogia, heral¬
dyka, numizmatyka, statystyka, literatura oraz historyka albo metodologia historii.
Etnografia dostarcza historii, stwierdzono, „licznych i po części obszernych opisań
narodów zamieszkałych w Rosji [ . . . ] , potrzeba wyrazić nie tylko rzeki, ale i stru¬
mienie, nad którymi żyją błąkające się ludy: potrzeba oznaczyć, które pokolenia
rozmaitymi mówią dialektami" (Instrukcje... 1816, s. 136, 138). Z analizy zadań stawia¬
nych etnografii wynika, że miała się ona zajmować raczej narodami i ludami odle¬
głymi, pozaeuropejskimi. Dla Rosji, ekspandującej na teren Azji, z jej zróżnicowaną
strukturą etniczną, tak rozumiana etnografia stała się ważną nauką o znaczeniu pra¬
ktycznym. Dla Polaków, zamieszkałych na ziemiach włączonych do imperium rosyj¬
skiego, wiedza o ludach spoza kręgu kultury europejskiej, żyjących w państwie ro¬
syjskim, była częścią wiedzy o t y m państwie. Pochodziła z doświadczeń zesłańczych, ale także z podróży naukowych i doświadczeń z miejsca podjęcia pracy. D o
zdobywania wiedzy o Rosji zachęcał „Dziennik Wileński" w nocie redakcyjnej po¬
przedzającej artykuł sygnowany literami J.K. Stan polityczno-jeograficznyRossyi (1806,
s. 1). Zwłaszcza na początku X I X w., kiedy Rosja była jeszcze państwem stanowym
42
Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce
i dynastycznym, a nie narodowym, część Polaków współpracowała z zaborcą: „jedni
dla kariery inni z lojalności, a jeszcze inni z wyłącznie względów naukowych" - jak
pisał Jerzy Róziewicz (1984, s. 90). Pojawiły się ważne opisy ludów A z j i Środkowej
i Kaukazu z podróży Jana Potockiego w latach 1797-1798 (1959) oraz wiele relacji
przekazywanych z miejsc pracy m.in. Wiadomości z Syberii. Wyjątki z listów Pana Tade
usza Hreczyny...
(1817), lekarza, który pozostawił interesujące informacje dotyczą¬
ce nie tylko Rosjan żyjących na Syberii, ale również Jakutów i Tunguzów (Ewen¬
ków) oraz innych tubylczych ludów Syberii i Dalekiego Wschodu.
Zainteresowanie własnym narodem i ludem i innymi narodami, głównie chyba jed¬
nak europejskimi, znalazło swój wyraz w Instrukcji do układania zapisów w przedmiocie sta¬
tystyki i topografii, także przetłumaczonej z wymienionych już
Nastawlienij.,
a opublikowanej w „Dzienniku Wileńskim" z 1817 r. Znalazł się w niej dział Obyczaje
i zwyczaje, poświadczający związki XIX-wiecznej statystyki z ludoznawstwem. Wska
zano w nim na zróżnicowanie społeczne - „każdy stan w społeczności ma obyczaje
i zwyczaje sobie właściwe", i wyróżniono „szlachtę", „stan średni" oraz „wieśniaków
i pospólstwo w miastach". Zwrócono uwagę na obszary wielonarodowościowe: „Je
żeli zaś gubernia zamieszkana jest od różnych narodów, należy każdy z nich opisać
osobno". Polecono zainteresować się ubiorami, a nawet odmianami mody, „życiem
wewnętrznym czyli d o m o w y m " , edukacją kobiet, wychowaniem dzieci, miłością
do ojczyzny a również charakterem narodowym (Instrukcja... 1817, s. 100, 101). O d ¬
różniono zatem etnografię jako naukę o odległych ludach od zainteresowań oby¬
czajami głównie własnego narodu i innych narodów europejskich. Dla tej dziedziny
zainteresowań nie było stosownej nazwy Nader interesującą próbę wprowadzenia
takiej nazwy podjęto w wielokroć t u przytaczanym „Dzienniku Wileńskim",
będącym organem Uniwersytetu Wileńskiego. W dwóch kolejnych tomach V I I i V I I I
z 1819 r. stworzono dział Etologia, umieszczony na czele innych działów, takich jak
Estetyka, Fizjognomika, Powieści i romanse czy Poezja. Z zawartości tego działu wynika,
że miał prezentować materiały i omówienia dotyczące obyczajów i literatury
ludowej. Zamieszczono w nim przecież wymieniony już artykuł Obrzędy weselne ludu
wiejskiego., z dołączonym w przypisie listem Hugona Kołłątaja do Jana Maja, tłu¬
maczenie Piosenki pospólstwa litewskiego i Śpiewów ludu litewskiego oraz dwuodcinkowe
studium Józefa Sękowskiego O zabawach i śpiewach nowożytnych Greków. Można przy¬
puszczać, że była to próba odróżnienia etnografii, zajmującej się odległymi ludami,
identyfikowanej wówczas z Völkerkunde, od zainteresowań własnym ludem i inny¬
mi narodami europejskimi. Termin „etologia" nie był zatem błędnym zapisem „et¬
nologii", jak sądzono (Bieńkowski 1956, s. 43; Posern-Zieliński 1973, s. 65), lecz zo¬
stał celowo wprowadzony dla określenia poszukiwań i opracowań ludoznawczych.
N i e wiemy, k t o nazwę tę w Wilnie zaproponował i jak interpretował oraz czym zo¬
stał zainspirowany. Termin „etologia", przyjęty przez Johna Stuarta Milla do ozna¬
czenia nauki o kształtowaniu charakteru narodowego i indywidualnego oraz przez
Wilhelma Wundta do oznaczenia badań nad obyczajami i zwyczajami ludów, prze43
Zbigniew Jasiewicz
trwał długo, m.in. w encyklopediach polskich z końca X I X w., takich jak encyklope
dia Orgelbranda, Wielka encyklopedia powszechna i Wielka encyklopedia powszechna ilus
trowana. Stosowany był jednak głównie w psychologii i filozofii i nie utrwalił się
w etnologii i antropologii kulturowej.
Termin „antropologia" znany był od początku X V I w. Zapowiedź nauki o czło
wieku, ujmowanym we wszystkich jego aspektach, a więc nauki o zakresie szerszym
niż dotychczasowa „etnografia" lub nauka o obyczajach, nauki inkluzywnej, bo obej
mującej dyscypliny o węższym zakresie, ujawniła się w piśmiennictwie polskim
pierwszej połowy X I X w. w pracach przyrodników. Szerokie rozumienie nauki
0 człowieku, bez stosowania nazwy „antropologia", przyjął Jędrzej Śniadecki. W dzie
le Teoria jestestw organicznych, wydanym po raz pierwszy w latach 1804-1811 i powtórzo
nym, bez zmiany treści, w 1838 r., stwierdził:
N a u k a zaś p o ś w i ę c a j ą c a się jego [człowieka - Z.J.] u w a d z e p o w i n n a o b e j m o w a ć
wszystkie p o d o b n e względy; p o w i n n a zająć wszystko, co tylko wiedzieć można o je
g o składzie i w y k s z t a ł c e n i u ; o siłach w n i m , na n i e g o i p r z e z n i e g o działających; o jego
stosunkach do reszty otaczającego go przyrodzenia; o początku, wzroście, postępku
i schyłku jego życia; o c z y n n o ś c i a c h i m o c y t a k c a ł e j jego m a c h i n y jako i p o j e d y n
c z y c h narzędzi; na k o n i e c o s t o s u n k a c h jego t o w a r z y s k i c h , c z y l i d o j e s t e s t w j e m u p o
d o b n y c h ( Ś n i a d e c k i 1838, I I , s. 3 ) .
D o tego „wykształcenia" i stosunków społecznych przywiązuje autor dużą wagę
1 poświęca i m ostatnie rozdziały tomu trzeciego: Różnica ludzi zależąca od klimatu,
Różnice pierwiastkowego ukształcenia czyli rodzaje ludzi i Różnice ludzi wynikające ze związ
ków towarzyskich. Podobnie naukę o człowieku, nazwaną już antropologią, określił,
lecz już bez szerokich horyzontów właściwych Jędrzejowi Śniadeckiemu, Józef Ja¬
siński, autor pracy uznawanej za pierwszy polski podręcznik antropologii Antro
pologia o własnościach człowieka fizycznych i moralnych (1818). Napisał on: „Jeśli potrzeby
życia wiążą człowieka ze światem fizycznym, nie mniej też wiążą go ze światem mo¬
ralnym, to jest ze społecznością ludzi w towarzystwie żyjących" (Jasiński 1818, X V I ) .
Inne rozumienie antropologii zawierał intrygujący znany mi tylko z tytułu, Prospekt
do dzieła pod napisem: Nauka o człowieku uważanym co do sprawności jego w życiu ze społecz
nymi ludźmi, czyli antropologia pod względem pragmatycznym Józefa Władysława Bychowca (1819), o którym to prospekcie Karol Estreicher w Bibliografii polskiej XIX stulecia
napisał: „Skończyło się na prospekcie" (Estreicher 1961, s. 641). Prospektu tego nie
odnalazłem jednak mimo poszukiwań w bibliotekach w Polsce, Petersburgu, Wilnie
i Mińsku. Prospekt dzieła Józefa W Bychowca, ucznia Immanuela Kanta w Królewcu
i tłumacza jego i Johanna Gottfrieda Herdera prac na język polski (Wepsięć 1937,
s. 159), miał zapewne sygnalizować studium o charakterze normatywnym, wskazu¬
jącym na cele człowieka, a więc należące do antropologii filozoficznej, a nie opartej
na empirii antropologii stosowanej społeczno-kulturowej. Rozważania nad zróżni¬
cowaniem rasowym i etnicznym, traktowanymi jako zjawiska dynamiczne, podjął,
44
Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce
opierając się na znajomości literatury europejskiej, Stanisław Rzewuski. Pierwszy
przedstawił próbę scharakteryzowania struktury „plemiennej [etnicznej - Z.J.] na¬
rodu polskiego", przedstawianego jako ogół mieszkańców ziem polskich, a więc nie
naród etniczny, ale połączony zamieszkaniem w dawnym państwie naród, w obec¬
nej terminologii, polityczny. Stanisława Rzewuskiego interesują również migracje
i tworzenie się narodów. Stwierdza, że dla tego rodzaju poszukiwań nie wystarcza
„fizjologia", rozumiana t u jako badanie cech fizycznych ludzi, lecz ona „koniecznie
z badaniami historycznymi, etnograficznymi i filologicznymi powinna być połą¬
czona" (Rzewuski 1830, s. 338 i in.). W piśmiennictwie polskim pierwszej połowy
X I X w. nie stwierdzano, z wyjątkiem artykułu Stanisława Rzewuskiego i zaintereso¬
wań „fizjonomiką", właściwych już Hugonowi Kołłątajowi, związków między bada¬
niami antropologicznymi a etnograficznymi. Przekonanie o przynależności etno¬
grafii, a przede wszystkim etnologii, do nauk antropologicznych pojawi się w nauce
polskiej dopiero w drugiej połowie tegoż stulecia.
D o literatury polskiej termin „etnologia" wchodzi dopiero w połowie X I X w.,
choć w nauce europejskiej jest używany od lat 80. X V I I I w. Został d o niej wprowa
dzony przez Adama Frantiska Kollara w Wiedniu i Alexandra Cezara Chavannes
w Lozannie, a w latach 30. i 40. X I X w. znalazł się w nazwach stowarzyszeń nauko¬
wych w Paryżu i Londynie, zainteresowanych zresztą głównie kwestiami rasowymi
(Vermeulen 1995, s. 40, 4 1 ; 1996, s. 99, 100). W piśmiennictwie polskim zastosował
ten termin, chyba jako pierwszy, Jan Rymarkiewicz w artykule Nauka o narodowości,
czyli ethnologia, opublikowanym w Poznaniu w 1849 r. Artykuł ten znany był już Fran¬
ciszkowi Gawełkowi i umieszczony został w jego Bibliografii ludoznawstwa polskiego
(1914, s. 222), lecz nie był uwzględniany dotychczas w studiach nad historią pol¬
skiej etnologii. Jan Rymarkiewicz, wzorem nauki niemieckiej i p o d wpływem Wios¬
ny Ludów oraz polskiej „filozofii narodowej", widzi etnologię jako niezwykle ważną
samodzielną dyscyplinę naukową, zajmującą miejsce między etnografią a filozofią.
Charakteryzuje ją następująco:
Jest ona s z c z y t e m e t n o g r a f i i i p o d s t a w ą h i s t o r i o z o f i i i ma t o powołanie, ż e b y z n a t u r a l i s t y c z n y c h i e m p i r y c z n y c h m a t e r i a ł ó w e t n o g r a f i i , na d r o d z e
systematycznego
badania i k o n i e c z n e g o r o z u m o w a n i a o d s ł o n i ć normalną, o r g a n i c z n ą
narodowości
p r z y r o d ę ; żeby w z n i e ś ć się na s t a n o w i s k o h i s t o r i o z o f i c z n e i o k a z a ć w e w s z y s t k i c h
n a r o d o w o ś c i a c h zastosowaną tę samą n i e z m i e n n ą n a r o d o w o ś c i b u d o w ę , t e n sam orga
n i c z n y p r o c e s jej życia i cel o s t a t e c z n y ( R y m a r k i e w i c z 1849, s. 135).
Dzieli etnologię na „ogólną, czyli teoretyczną" i „zastosowaną, czyli praktyczną".
Wskazuje na jej części składowe, z których pierwsza zajmuje się początkami naro¬
dowości, druga duchem narodowym, a trzecia budowaniem ojczyzny w trzech wy¬
miarach: ziemskim, duchowym i osobistym. Ubolewa, że nie powołano jeszcze katedr
uniwersyteckich dla niej przeznaczonych (Rymarkiewicz 1849, s. 137 i n.). W rok
po ukazaniu się pracy Jana Rymarkiewicza anonimowy autor, t y m razem we L w o 45
Zbigniew Jasiewicz
wie, publikuje artykuł Kilka słów o etnologii. Poucza w nim, że „etnologia nie ogranicza
się, jak to mylnie mniemają niektórzy, rozgatunkowaniem plemion ludzkich,
względnie tylko na dostrzeżone różnice fizyczne" - nawiązując w ten sposób do
utożsamiania etnologii z nauką o rasach, właściwemu stowarzyszeniom etnologicznym z pierwszej połowy X I X w. we Francji i Anglii. „Chodzi t u jeszcze - kontynu
uje - o anatomię porównawczą pod względem moralnym. Jakie, któremu z plemion,
właściwe są p r z y m i o t y albo wady" (Kilka...
1850, s. 676). Ryszard Berwiński, jak się
sądzi, wprowadził termin „ludoznawstwo" (por. Wróblewski 1967, s. 15; Damrosz
1988, s. 73); nie potrafiłem jednak go odnaleźć w pracach autora Studiów o literaturze
ludowej. Pojawienie się „ludoznawstwa" było poprzedzone próbą wprowadzenia ter¬
minu „narodopis", przejętego z literatury czeskiej. Dokonał tego Piotr Dahlmann,
tłumacz dzieła Pawła Józefa Szafarzyka Słowiański narodopis, wydanego we Wrocławiu
w 1843 r. „Narodopis" jednakże, jak o t y m napisał Jan Karłowicz w haśle Etnografia
i etnologia, umieszczonym w t. X I X Wielkiej encyklopedii powszechnej ilustrowanej z 1897 r.,
„jakoś się nie utarł on w mowie naszej" (za: Gajkowa 1959, s. 40). Charakterystyczne,
że terminem „ludoznawstwo", powszechnie niegdyś stosowanym, głównie na prze¬
łomie X I X i X X w., m.in. w pracach Jana Karłowicza, a będącym już dzisiaj tylko ter
minem o znaczeniu historycznym, zachowanym z tego powodu w nazwie Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego, nigdy nie określano na ziemiach polskich instytucji
akademickich.
Połowa X I X w. to zwiększenie zainteresowania człowiekiem, ludem - warstwą
społeczną, i ludem (narodem) jako grupą etniczną i jego kulturą, rozwijanie metod
i precyzowanie celów oraz zaczątki instytucjonalizacji i profesjonalizacji tych ba¬
dań. Były wówczas znane wszystkie najważniejsze terminy stosowane później jako
nazwy ukształtowanej już dyscypliny: antropologia, etnografia, etnologia. Akcent
przesunął się z zainteresowań literaturą i wierzeniami ludowymi, traktowanymi
dotąd głównie jako źródło historyczne (Kutrzeba-Pojnarowa 1977, s. 20), na szerzej
ujmowaną kulturę ludu i ludów, których badanie zwano teraz najczęściej etnogra¬
fią. Upowszechnieniu tej nazwy sprzyjało pojawienie się jej, za sprawą Wincentego
Pola, w roku akademickim 1850/1851 i 1851/1852, wśród tytułów wykładów na U n i
wersytecie Jagiellońskim (m.in. Zawistowicz-Adamska 1966, s. 29, 30), opublikowanie
pierwszego podręcznika z tego zakresu O plemionach rodzaju ludzkiego czyli krótkiego
rysu etnografii, którego autorem był Jean Julien d'Omalius d'Halloy (1852), a tłuma
czem i autorem wstępu W P - najprawdopodobniej nie W i n c e n t y Pol, jak początko¬
wo sądziłem, ale Wacław Przybylski, oraz wielokrotne przywoływanie tego terminu
i wskazywanie na znaczenie etnografii przez Antoniego Nowosielskiego (Marcin¬
kowskiego) w jego nierównej, lecz cennej z wielu przyczyn monografii Lud ukraiński
(1857). Znamienne było w połowie X I X w. zróżnicowanie nie tylko nazw, ale rów¬
nież problematyki zainteresowań i związków z innymi dyscyplinami naukowymi.
W i n c e n t y Pol, posługujący się nazwą „etnografia", umieścił ją w ramach geografii
i w ten sposób zbliżył do nauk przyrodniczych. Ryszard Berwiński, w Studiach o lite46
Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce
raturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki (1854), przeciwstawił się
dotychczasowym poglądom na twórczość ludową, przygotowując, z pozycji histo¬
ryka literatury i kultury, warunki dla rozwoju późniejszej etnologii i folklorystyki.
Książka Ryszarda Berwińskiego, napisał Adam Fischer, tworzy w historii polskiej
etnologii „słup graniczny między dawnymi a nowymi laty". Niezrozumiana i odrzu
cana przez współczesnych, doczekała się uznania dopiero w latach 80. X I X w., kiedy
to Jan Karłowicz i redagowana przez niego „Wisła" budowali podstawy nowoczesnej
etnologii (Fischer 1946, s. 154, 155). Jan Rymarkiewicz przedłożył program etno¬
logii jako nauki o „narodowościach" (narodach, grupach etnicznych) i wskazał na jej
bliskość z historią i geografią, lecz związał ją przede wszystkim z filozofią. Przed¬
stawione zróżnicowanie trwale wpłynęło na rozwój etnologii/antropologii kulturo¬
wej i przesądziło o zakresie podejmowanych przez nią problemów i różnorodności
przyjmowanych rozwiązań.
Bibliografia
Bańkowski A.
2000
Etymologiczny słownik języka polskiego, Warszawa
Bednarek S.
1995
Pojmowanie kultury i jej historii we współczesnych syntezach dziejów kultury polskiej,
Wrocław
Berwiński R.
1854
Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, t. I i I I ,
Poznań
Bieńkowski W.
1956
PoprzednicyOskara Kolberga na polu badań ludoznawczych w Polsce. Podłoże
społeczne początków etnografii polskiej, Wrocław
Bringeus N . A .
1966
Qunnar Olof Hylten-Cavallius: En studie kring Warend och Widarne, L u n d
Burszta J.
1973
Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia i folklorystyka, „Lud", t. 57
1974
Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa
Bychowiec J.W
1817
Rzut oka na Rossyą pod względami historycznym, statystycznym, politycznym,
moralnym, naukowym i gustu, Warszawa
1819
Prospekt do dzieła pod napisem: Nauka o człowieku co do sprawności jego w życiu ze
społecznymi ludźmi, czyli antropologia pod względem pragmatycznym, G r o d n o
47
Zbigniew Jasiewicz
Chmielowski B.
1745-1746 Nowe Ateny albo Akademia wszelkiej sciencyi pełna, na różne tytuły, jak na classes
podzielona, mądrym dla memoryału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozrywki erygowana, Lwów
Damrosz J.
1988
Rozwój pojęć podstawowych w polskiej nauce o kulturze ludowej do 1939 roku,
Wrocław-Warszawa
Estreicher K.
1961
Bibliografia polska XIX stulecia, t. 2, Kraków
Etnografia...
1981
Etnografia - etnologia - antropologia kultury - ludoznawstwo. Czym są? Dokąd
zmierzają? (Odpowiedzi na ankietę), „Polska Sztuka Ludowa", t. 35, nr 2
Fischer A .
1946
Ryszard Wincenty Berwiński (1819—1870), „Lud", t. 37
Gajkowa O.
1959
Jan Karłowicz i Ludwik Krzywicki
skiej, Wrocław
jako reprezentanci dwu nurtów w etnologii pol¬
Gawełek F.
1914
Bibliografia ludoznawstwa polskiego, Kraków
Gingrich A.
2007
Rozłamy, szkoły i nie-tradycje: nowe spojrzenie na historię antropologii społeczno-kulturowej w Niemczech, w : Antropologia. Jedna dyscyplina, cztery tradycje: brytyjska,
niemiecka, francuska i amerykańska, Kraków
Grzymała F.E.
1818
Rys historyczno-statystyczny
nr 1
Cesarstwa Japońskiego, „Dziennik Wileński", t. 1,
Hreczyna T.
1817
Wiadomości z Syberii. Wyjątki z listów Pana Tadeusza Hreczyny, doktora medycyny,
pisanych zHiżygi...,
„Dziennik Wileński", t. 6, nr 32-36
Instrukcja...
1817
Instrukcja do układania zapisów w przedmiocie statystyki i topografii, „Dziennik
Wileński", t. 5, nr 25
Instrukcje...
1816
Instrukcje do układania po gimnazjach i szkołach powiatowych zapisów w przedmio
tach różnych nauk, wydana od Rządu Głównego Szkół i ogłoszona drukiem r. 1812,
„Dziennik Wileński", t. 4, nr 20
48
Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce
Jasiewicz Z .
2006
Etnolodzy i etnologia polska przełomu XX i XXI wieku. W poszukiwaniu tożsamości
zbiorowej, w : Kultura profesjonalna etnologów w Polsce, red. M . Brocki, K. Górny
i W. Kuligowski, Wrocław
Jasiński J.
1818
Antropologia o własnościach człowieka, W i l n o
J. K.
1806
Stan polityczno-jeograficzny Rossyi, „Dziennik Wileński", R. 2, kwiecień
Kamocki J.
1953
Przegląd kwestionariuszy wydanych w języku polskim, Poznań
Kaniowska K.
1996
Kilka.
1850
Definicje etnologii w polskiej literaturze przedmiotu, „Acta Universitatis Lodziensis.
Folia Ethnologica", t. 9
Kilka słów o etnologii, „Pamiętnik Literacki", nr 29
K i t o w i c z J.
1985
Opis obyczajów za panowania Augusta JJJ, Warszawa
Kłoskowska A.
1991
Kultura, w: Encyklopedia kultury polskiej XX wieku. Pojęcia i problemy wiedzy o kul¬
turze, red. A . Kłoskowska, Wrocław
Kołłątaj H .
1810
List... do T. M. z Ołomuńca dnia 15 lipca 1802 roku pisany..., „Pamiętnik War¬
szawski", r. 7, t. 2
Kopczyński W.
2008
Kształtowanie się i rozwój etnograficznego muzealnictwa w Szwecji na przełomie XJX
i XX wieku. Wiedza o szwedzkich dokonaniach muzealnych i ich recepcja w Polsce,
maszynopis pracy doktorskiej, archiwum I E i A K U A M
Kutrzeba-Pojnarowa A.
1977
Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa
Lelewel J.
1826
1959
O historii, jej rozgałęzieniu i naukach związek z nią mających, „Dziennik Warszawski"
Wykłady dziejów powszechnych, w: Wykłady dziejów powszechnych. Dzieła,
red. M . H . Serejski, t. 3, Warszawa
Lubicz-Czerwiński I .
1816
Rys dziejów kultury i oświecenia narodu polskiego od wieku X do końca
w dwóch częściach, Przemyśl
49
XVJJ
Zbigniew Jasiewicz
Michalski J.
1958
„Słownik języka polskiego" Samuela Bogumiła Lindego w opinii współczesnych,
„Studia i Materiały d o Dziejów N a u k i Polskiej. H i s t o r i a N a u k
Społecznych", z. 2
Nastawlienija...
1812
Nastawlienija dlja sostawlienija w gimnazjach i ujezdnych ucziliszczach zapisok po
raznym naukam i danych ot (jławnogo Prawlienija Ucziliszcz, Sankt Petersburg
Nowosielski A.
1857
Lud ukraiński, t. I i II, W i l n o
Obrzędy.
1819
Obrzędy weselne ludu wiejskiego w guberni mińskiej, w powiecie borysowskim, w parafii
hajeńskiej, obserwowane w latach 1800, 1801, 1802, „Tygodnik Wileński", cz. 1 i 2,
nr 130 i 132
d'Omalius d'Halloy J.J.
1852
O plemionach rodzaju ludzkiego, czyli krótki rys etnografii, W i l n o
Posern-Zieliński A.
1973
Kształtowanie
się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939
roku), w: Historia etnografii polskiej, red. M . Terlecka, Wrocław
Potocki J.
1959
Podróże, Warszawa
Punkta.
1805
Punkta do zebrania spostrzeżeń i wiadomości w przedmiotach fizycznych.,
Pamiętnik Warszawski", r. 5, t. 18
„Nowy
Róziewicz J.
1984
Polsko-rosyjskie powiązania naukowe (1725-1918), Wrocław
Rutkowski J.
1959
Historia
kultury i próba systematyzacji jej zagadnień, „Kwartalnik H i s t o r i i
Kultury Materialnej", nr 1
Rymarkiewicz J.
1849
Nauka o narodowości, czyli etnologia, „Szkoła Polska", t. I
Rzewuski S.
1830
Zastosowanie fizjologii do historii, „Pamiętnik Fizycznych, Matematycznych
i Statystycznych Umiejętności", R. 1
Serejski M . H .
1965
Początki i dzieje słów „kultura" i „cywilizacja" w Polsce, w : Przeszłość i teraźniej¬
szość. Szkice historiozoficzne, Warszawa
50
Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce
Sierakowski S.
1811
O pospólstwie krajowym, Kraków
Stocking G.W.
1968
On the limits of„presentism" and „historicism" in the historiography of the behavioral sci
ences, w: Race, Culture and Evolution. Essays in the History of Anthropology, N e w
York
Śniadecki J.
1838
Teoria jestestw organicznych, t. I - I I I , W i l n o
Tokariew S.A.
1966
Istorija russkoj etnografii. Dooktjabrskij pieriod, Moskva
Vermeulen H . F
1995
Origins and institutionalization of ethnography and ethnology in Europe and USA,
1771-1845, w : Fieldwork and Footnotes. Studies in the History of European
Anthropology, red. H . F Vermeulen, A . A . Roldan, London, N e w York
1996
Stowarzyszenia antropologiczne, etnologiczne i etnograficzne. Spojrzenie porównawcze,
„Lud", t. 80
Wepsięć J.
1937
Bychowiec Józef Władysław, w: Polski słownik bibliograficzny, t. I I I , Kraków
Woźniak A.
1995
Oświeceniowy przełom w kulturze a początki ludoznawstwa polskiego, „Lud", t. 78
Wróblewski T
1967
Z dziejów pojęcia etnografii, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. IX
1969
Wstęp do etnografii. Etnografia, lud, kultura, cz. 1, Poznań
Zadrożyńska-Barącz A.
1970
Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy, „Etnografia Polska", t. 14, z. 2
Zawistowicz-Adamska K.
1966
Wincenty Pol - badacz kultury ludowej, Warszawa
51