d5d1bb9de1d911c8bfb59dcbc8d275eb.pdf
Media
Part of Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3
- extracted text
-
R
E
C
E
Z
J
E
Olga A . Ganckaja, N A R O D N O J E I S K U S S T W O POLSZI.
stracji, w t y m k i l k a barwnych, 2 mapy.
W y d a w n i c t w o „ N a u k a " , Moskwa 1970, ss. 182, ok. 125 i l u
Etnografia radziecka zajmuje się od dawna proble
m a m i k u l t u r y ludowej innych k r a j ó w , czego w y n i k i e m
b y ł a m.in. monumentalna seria „ N a r o d y M i r a " . Ostatnio
wśród w y d a w n i c t w I n s t y t u t u Etnografii i m . N . N . M i k l u c h o - M a k ł a j a A N ZSRR u k a z a ł a się pierwsza w l i t e
raturze rosyjskiej monografia polskiej sztuki ludowej.
Największy nacisk położyła jednak autorka na rozpra
cowanie rodzajów i f o r m w y r o b ó w garncarskich oraz
ich zdobnictwo w poszczególnych regionach kraju. M a
teriał ten poza o m ó w i e n i e m w tekście został zestawiony
na d w ó c h mapach z u w z g l ę d n i e n i e m czynnych i zamar
łych o ś r o d k ó w produkcji. M i m o że p o d s t a w ę m a t e r i a ł o
w ą do tych k a r t o g r a m ó w s t a n o w i ł y „ M a t e r i a ł y do mapy
o ś r o d k ó w garncarskich w Polsce", publikowane na ł a
mach naszego czasopisma oraz k a r t o t e k i Pracowni Do
kumentacji Polskiej Sztuki Ludowej IS P A N p o d k r e ś l i ć
należy, że s ą to pierwsze tak szerokie t r e ś c i o w o ujęcia
kartograficzne z zakresu polskiego garncarstwa ludo
wego. U z u p e ł n i a problem tabelaryczne zestawienie ośrod
k ó w garncarskich w poszczególnych
województwach.
W zestawieniu t y m (s. 28) p o m i n n i ę t e zostało w o j . łódzkie,
gdzie omawiane rzemiosło jest dość licznie reprezento
wane. Przeoczenie to w p ł y n ę ł o na zaniżenie liczby ośrod
k ó w czynnych w ó w c z a s o około 10%. K o ń c o w a część roz
działu zawiera charakterystyki n a j w a ż n i e j s z y c h współ
czesnych o ś r o d k ó w garncarskich oraz s y l w e t k i w y b i t n i e j
szych t w ó r c ó w w tej dziedzinie.
A u t o r k a tej pracy podczas zbierania w naszym k r a j u
m a t e r i a ł ó w dała się p o z n a ć jako badacz dociekliwy i za
palony. Nie u ł a t w i ł a sobie zadania ograniczeniem się do
wykorzystania publikacji i zebranych j u ż w archiwach
m a t e r i a ł ó w , ale p o d e j m o w a ł a dalekie i ż m u d n e wyjazdy
w teren, aby s k o n t a k t o w a ć się b e z p o ś r e d n i o z w y b i t n i e j
szymi artystami i p o z n a ć osobiście g ł ó w n e o ś r o d k i t w ó r
czości ludowej. Zaprzyjaźniła się w ó w c z a s serdecznie za
r ó w n o z wieloma t w ó r c a m i , j a k i pracownikami r ó ż n y c h
instytucji naukowych, toteż z t y m w i ę k s z y m zaintereso
waniem oczekiwano u nas tej publikacji.
W y n i k i w ł a s n y c h b a d a ń Olgi Ganckiej przeprowa
dzonych w e d ł u g specjalnie w t y m celu opracowanych
kwestionariuszy, penetracji a r c h i w ó w naukowych i zbio
r ó w muzealnych, j a k r ó w n i e ż gruntownie wykorzystana
literatura przedmiotu s t a n o w i ł y s o l i d n ą bazę omawianej
pracy. Wprowadzenie do niej zawiera poza n i e z b ę d n ą
ogólną c h a r a k t e r y s t y k ą zjawiska — o m ó w i e n i e sytuacji
ludowej twórczości artystycznej w Polsce w X I X i X X
stuleciu oraz rozwoju z a i n t e r e s o w a ń tą dziedziną. Szcze
gólnie szeroko zostały opracowane czasy najnowsze, od
z a k o ń c z e n i a drugiej wojny ś w i a t o w e j , z a r ó w n o od stro
ny stanu i organizacji b a d a ń naukowych, j a k r ó w n i e ż
zasad i f o r m opieki oraz organizacji ekonomicznej. W ł a ś
ciwy temat ujęto w aspekcie historyczno-etnograficznym,
przy czym — j a k zastrzegała sic autorka — w problemy
ściśle artystyczne w g ł ę b i a ł a się ona tylko w tej mierze,
w jakiej było to n i e z b ę d n e dla o k r e ś l e n i a specyfiki pol
skiej sztuki i jej regionalizacji. Temu założeniu podpo
r z ą d k o w a n y został u k ł a d pracy, k t ó r e j rozdziały dotyczą
poszczególnych dziedzin twórczości grup w y t w ó r c ó w za
leżnie od rodzaju surowca. Kolejno więc o m ó w i o n e zo
stało garncarstwo, artystyczna o b r ó b k a metalu, tkactwo,
haft, koronka, dziewiarstwo i d r u k i na płótnie, w y r o b y
z futra i skóry, w y r o b y z papieru, s ł o m y i piór, w y r o b y
z ciasta, sera i wosku, artystyczna o b r ó b k a drewna. T y l
ko w ostatnim rozdziale, d o t y c z ą c y m malarstwa, k r y
t e r i u m surowca zostało p o d p o r z ą d k o w a n e k r y t e r i u m tech
n i k i artystycznej.
O rozległości i stopniu dokładności poruszanych tu
zagadnień z o r i e n t o w a ć może z a w a r t o ś ć rozdziału o garn
carstwie, k t ó r e g o t r e ś ć w znacznym skrócie przedstawia
się n a s t ę p u j ą c o : w zarysie dziejów tej dziedziny w y
twórczości na ziemiach polskich najbardziej opracowane
zostały czasy najnowsze, p o c z ą w s z y od bardzo istotnego
tu p r z e ł o m u X I X i X X w . Sporo miejsca zajęły sprawy
techniczne, wśród k t ó r y c h u w z g l ę d n i o n e zostały m.in.
sposoby uzyskiwania i o b r ó b k i surowca, proces produkcji
i podstawowe n a r z ę d z i a , t y p y pieców
garncarskich,
a w t y m k o n t e k ś c i e r ó w n i e ż elementy nauki zawodu.
184
l
N
1
W podobny sposób przedstawione zostały w zależ
ności od stanu b a d a ń inne działy artystycznej twórczości
ludowej,
tzn. w zarysie historycznym, z szerszym
u w z g l ę d n i e n i e m p r z e o b r a ż e ń współczesnych, zwłaszcza —
jeżeli chodzi o formy opieki, organizacji ekonomicznej,
sposoby szkolenia, c h a r a k t e r y s t y k ę o ś r o d k ó w i twór
ców. Obszernie omówiono podstawowe dla k a ż d e j gałęzi
sztuki techniki zdobnicze, a przede wszystkim formy i de
k o r a c j ę w y t w o r ó w , k ł a d ą c nacisk na zróżnicowanie re
gionalne. P o d k r e ś l o n e zostały r ó w n i e ż zbieżności i ana
logie w y s t ę p u j ą c e w sztuce ludowej innych, przede
wszystkim s ą s i a d u j ą c y c h z P o l s k ą n a r o d ó w .
W z w i ą z k u z p r z y j ę t ą z a s a d ą podziału, obok rozdzia
łów tematycznie jednorodnych, t r a k t u j ą c y c h o poszcze
gólnych rzemiosłach artystycznych, w y s t ę p u j ą t u roz
działy bardzo obszerne i z r ó ż n i c o w a n e treściowo, jak
zwłaszcza dwa ostatnie. I tak w ramach zdobnictwa
w drzewie została o m ó w i o n a dekoracja architektoniczna,
rzeźbione i intarsjowane meble, zdobione s n y c e r k ą na
rzędzia, sanie, i wozy, zabawki oraz rzeźba figuralna.
Uwaga a u t o r k i s k o n c e n t r o w a ł a się na rzeźbie, jednak
zgodnie z założeniem w s t ę p n y m i w t y m w y p a d k u nie
rozpatruje ona p r o b l e m ó w stylu czy cech formalnych
polskiej rzeźby ludowej, ograniczając się do wydobycia
historycznych i społecznych u w a r u n k o w a ń jej rozwoju
oraz biografii rzeźbiarzy. W p r o b l e m a t y k ę malarstwa
w ł ą c z o n e zostały m a l o w a n k i ścienne i m a k a t k i , malo
wane meble, pisanki, obrazy na płótnie, papierze i szkle
oraz malatury na kaflach.
Tak k r ó t k i p r z e g l ą d treści nie daje właściwego obra
zu pracy, k t ó r a zawiera m a t e r i a ł ogromny i przejrzyście
u p o r z ą d k o w a n y , a przez to może s t a ć się p o d s t a w ą ź r ó d
ł o w ą kolejnych o p r a c o w a ń i interpretacji. Staraniem
autorki b y ł o omówienie, a przynajmniej zarejestrowanie
każdego przejawu sztuki ludowej w naszym k r a j u , nawet
tak drobnego, jak np. skromna snycerka na dyszlach
rzeszowskich wozów. W t y m k o n t e k ś c i e z r e z y g n o w a ł a
ona z szerszej analizy grafiki, a t a k ż e architektury ludo
wej. Tę o s t a t n i ą u d o s t ę p n i ł a rosyjskiemu czytelnikowi
już wcześniej, w ramach większego, monograficznego w y
dawnictwa -, tu natomiast ograniczyła się do wycinkowe
go problemu dekoracji w budownictwie, a ściślej —
zdobienia d a c h ó w i z r ę b ó w b u d y n k ó w mieszkalnych,
o m ó w i o n e g o w rozdziale t r a k t u j ą c y m o zdobnictwie
w drzewie.
W zakończeniu autorka p r z e d s t a w i ł a syntetycznie
podstawowe cechy polskiej sztuki ludowej, ujęte w dzie
więciu grupach problemowych, p o d e j m u j ą c przy t y m
p r ó b y wyjaśnienia ich genezy. P o d k r e ś l i ł a ona ogromne
zróżnicowanie regionalne odmian, f o r m i s t y l ó w oraz
n i e r ó w n o m i e r n y rozwój poszczególnych gałęzi ludowej
plastyki w czasie i przestrzeni (1). Bogactwo jej prze
jawia
się w w i e l o k i e r u n k o w o ś c i , zasobie m o t y w ó w ,
w kompozycji ornamentu i barw (2—3). Niemało cech
w s p ó l n y c h w p o r ó w n a n i u ze s z t u k ą l u d o w ą B i a ł o r u s i
nów, U k r a i ń c ó w , S ł o w a k ó w i Czechów, a t a k ż e innych
n a r o d ó w europejskich wynika bądź z bezpośredniego
sąsiedztwa i zbliżonych w a r u n k ó w rozwoju, bądź też
stanowi r e l i k t z czasów w s p ó l n o t y (4). W polskiej sztuce
ludowej zaznaczył się w p ł y w wielkich s t y l ó w sztuki,
jednak inaczej niż u innych n a r o d ó w , gdyż elementy
stylowe zostały przepracowane i dostosowane do l o k a l
nych tradycji i u p o d o b a ń artystycznych (5). Współczesne
w y t w o r y polskiej sztuki ludowej podzieliła autorka na
k i l k a grup w zależności od ich funkcji społecznej, za
stosowania i r o l i dla o d b i o r c ó w (6). C h a r a k t e r y z u j ą c t w ó r
ców ludowych autorka podkreśliła przemiany, jakie za
szły w ostatnich latach w ich sytuacji ekonomicznej i po
zycji społecznej (7). Tradycjonalizm w zakresie techniki,
formy, ornamentyki i k o l o r y s t y k i jako w y n i k zespoło
wej twórczości całych p o k o l e ń a r t y s t ó w u w a ż a autorka
za w a ż n ą i n i e z m i e n n ą cechę ludowej sztuki polskiej
mimo że w zależności od nowych potrzeb, zaznaczają się
w niej nowe tendencje rozwojowe (8). Na koniec autorka
p o r u s z y ł a zagadnienie r o l i sztuki ludowej w rozwoju
polskiej sztuki i rzemiosła artystycznego, współpracy
a r t y s t ó w ludowych i profesjonalnych, udziału t w ó r c ó w
ludowych w projektowaniu p r z e m y s ł o w y m , działalności
m u z e ó w i Cepelii w k i e r u n k u stworzenia t w ó r c o m l u
I
dowym odpowiednich podstaw bytowych,
działalności
zmierzającej do wzbogacenia k u l t u r y narodowej. Wiele
z a g a d n i e ń poruszonych w zakończeniu wykracza swym
zasięgiem poza granice Polski i odnosi się również do
sztuki ludowej innych n a r o d ó w , zwłaszcza w k r ę g u
europejskim.
Rozległa tematyka w omawianej pracy została ujęta
zwięźle, prosto, a zarazem w sposób żywy i i n t e r e s u j ą c y
t a k ż e dla nieprzygotowanego zawodowo czytelnika. We
fragmentach n a w i ą z u j e nawet f o r m ą do eseju lub re
p o r t a ż u . Tego rodzaju wydawnictwo, d o s t ę p n e dla ma
sowego czytelnika, spełni n i e w ą t p l i w i e rolę ambasadora
k u l t u r y polskiej w ś r o d o w i s k u radzieckim i przyczyni się
do zwiększenia zainteresowania naszą s z t u k ą l u d o w ą .
Na szczególne p o d k r e ś l e n i e zasługuje celowy dobór
ilustracji jak r ó w n i e ż staranne przygotowanie edytorskie
omawianej pozycji. Znikoma ilość b ł ę d ó w w licznie przy
taczanym polskim nazewnictwie jak i w cytowanej l i
teraturze jest w y n i k i e m d o k ł a d n e j korekty, n i e ł a t w e j
przecież dla autora posługującego się m a t e r i a ł e m obco
j ę z y c z n y m . W p o r ó w n a n i u z podobnymi wydawnictwami,
dotyczącymi sztuki ludowej w Z w i ą z k u Radzieckim,
omawiana publikacja posiada s k r o m n ą szatę graficzną,
co jednak wpłynęło na stosunkowo niską cenę, a przez
to zapewne zwiększy k r ą g odbiorców.
P r z y k ł a d omawianego tu wydawnictwa rosyjskiego
nasuwa wniosek, że i w naszym k r a j u pożyteczne byłoby
wydanie podobnej pracy w d u ż y m n a k ł a d z i e , pracy rze
telnej w informacjach i odpowiednio taniej a więc do
s t ę p n e j dla szerokiego ogółu. O zapotrzebowaniu na te
go rodzaju pozycje świadczy fakt, że nawet luksusowe
w y d a w n i c t w a polskie sprzed k i l k u lat zniknęły z półek
księgarń.
Ewa
Fryś-Pietraszkowa
PRZYPISY
1 Z. B. Głowa, M a t e r i a ł y do mapy o ś r o d k ó w garn
carskich w Polsce, „Pol. Szt. L u d . " R. X , 1956, nr 2,3,
4/5, 6, R. X I , 1957, nr 1,2.
2 O. A. Ganckaja, N . N . Gracjanskaja, Krestianskoje
żiliszcze zapadnych Słowian, w : Typy selskogo żiliszcza
w stranach z a r u b i e ż n o j Ewropy [pr. zbiór.] Moskwa 1968.
s. 139—177.