1f56b067cf8a3ef9dbbbf06b3d610f22.pdf
Media
Part of Antropologia miasta / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2
- extracted text
-
„Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2
P L I S S N 0071-1861
Część
t
BRONISŁAWA
f
(Katedra Etnografii U Ł )
II
KOPCZYŃSK A-JAWORSKA
\
ANTROPOLOGIA MIASTA
W literaturze naukowej coraz częściej pojawia się określenie „antro
pologia" czy „etnologia miasta" {urban anthropology, ethnologie urbaine, ethno
logie de la ville), w związku z czym nasuwa się pytanie, jakie pole do
ciekań naukowych kryje się pod tą nazwą, jaki jest stosunek jej zaintere
sowań do dotychczas wyróżnianych dyscyplin (antropologii kulturowej i spo
łecznej, etnologii czy socjologii), co nowego proponują jej teoretycy L
Rozwój nowej dyscypliny przypada na późne lata sześćdziesiąte i wczesne
lata siedemdziesiąte, które przynoszą rozważania nad tym, czym jest i czym
powinna być antropologia „miejska" , w końcu lat siedemdziesiątych zaś
zaczynają mnożyć się różne poczynania organizacyjne.
W 1979 r. na zjeździe Amerykańskiego Towarzystwa Antropologicznego
(American Anthropological Association) w Cincinati podjęto inicjatywę po
wołania Towarzystwa Antropologii Miejskiej (The Society for Urban Anthro
pology), którego przewodniczącym został wybrany Leonard Plotnicov z uni
wersytetu w Pittsburgu. Z biegiem lat Towarzystwo to zaczęło dążyć do
skupienia ogółu osób zajmujących się problematyką antropologii miasta.
Początkowo nowa organizacja chciała przybrać nazwę „The World Congress
of Urban Anthropology", jednakże ażeby uniknąć skojarzenia z kongresa
mi Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (IUAES)
zdecydowano się na nazwę „World Union of Urban Anthropology" (WUUA).
2
1 Ze względu na obszerną i nie zawsze dostępną w warunkach polskich literaturę w tym
o m ó w i e n i u opieram się głównie na informacjach zawartych w pracy Ulfa H a n n e r z a ,
Explo
rer la ville. Élementes
Jalons
d'anthropologie urbaine, Paris 1983, artykule Jacques G u t w i r h a .
pour l'anthropologie urbaine.
nych materiałach
I
..L'Homme", vol. 22: 1982, nr 4. s. 5-23, oraz nie publikowa
i referatach, głównie L . Plotnicova
Międzynarodowym
Sympozjum
d/s
Antropologii
i A . Southala, przedstawionych
Miejskiej w Wiedniu w
1982
r.
na
oraz
Sympozjum „Teoretyczne perspektywy antropologii miejskiej" z Kongresu M U A I E w K a n a
dzie w 1983 r.
2 Jednym z pierwszych sygnałów zainteresowań antropologicznych
studiami urbanistycz
nymi była konferencja przedkongresowa zorganizowana w związku z I X M i ę d z y n a r o d o w y m
Kongresem Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w 1973 r. w Chicago.
128
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
O b o k w y d a w a n y c h „ W i a d o m o ś c i " (Newsletter) T o w a r z y s t w o i U n i a p o c z ę ł y
publikować
informacje o swojej d z i a ł a l n o ś c i
na
łamach
wydawanego
od
1972 r. c z a s o p i s m a „ U r b a n A n t h r o p o l o g y " p u b l i k o w a n e g o w N o w y m J o r k u
przez J a c k a R o l l w a g e n a . C z a s o p i s m o to o p u b l i k o w a ł o w 1981 r. spis o s ó b
z a j m u j ą c y c h się a n t r o p o l o g i ą m i e j s k ą . W spisie t y m p o d a n a z o s t a ł a proble
m a t y k a ich b a d a ń , wymieniono t e ż badane miasta. T o samo
wydawnictwo
p r z y s t ą p i ł o r ó w n o c z e ś n i e do zbierania informacji u z u p e ł n i a j ą c y c h d o nowego
3
spisu .
O p r ó c z l i c z n y c h konferencji l o k a l n y c h i k r a j o w y c h
5
wych ,
w sierpniu
1982
r. zorganizowano
w
narodowe S y m p o z j u m Antropologii Miejskiej,
o
zorganizowanie
w K a n a d z i e 1983
4
czy
międzynarodo
W i e d n i u Pierwsze
Między
które w y s t ą p i ł o z wnioskiem
r. w r a m a c h X I
Międzynarodowego
Kongresu Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych sympozjum p o ś w i ę
conego teoretycznym perspektywom antropologii miejskiej. K i e r o w n i c t w o tego
s y m p o z j u m powierzono L e o n a r d o w i Plotnicov i R i c h a r d o w i L o b b a n z ame
r y k a ń s k i e g o uniwersytetu w K a i r z e . Z inicjatywy tego s y m p o z j u m p o w o ł a n o
w ramach Unii stałą komisję
( C o m i s s i o n of
Urban
A n t h r o p o l o g y ) . N a p r z e w o d n i c z ą c e g o k o m i s j i w y b r a n o prof. G h a u s a
miejskiej antropologii
Ansari
z uniwersytetu w K u w e j c i e , sekretarzem n a u k o w y m z a ś z o s t a ł dr P . J . M . N a s
z Instytutu B a d a ń
Społecznych
i K u l t u r o w y c h w Lejdzie,
6
z l o k a l i z o w a n y s t a ł y sekretariat K o m i s j i .
tam
też
został
G ł ó w n a d z i a ł a l n o ś ć K o m i s j i pole
g a ć m a na wymianie d o ś w i a d c z e ń n a u k o w y c h d r o g ą o r g a n i z o w a n i a s y m p o z j ó w
n a u k o w y c h . Pierwsze o d b y ł o się latem 1985 r. w Lejdzie w H o l a n d i i , n a s t ę p n e
olanowane b v ł o w 1986 r w Nigerii P r z e w i d y w a n e jest t e ż zebranie K o m i s j i
na
kongresie
Unii
w
1988
r. w
Jugosławii.
Równolegle
do
powyższych
o o c z v n a n centralnych w szeregu o ś r o d k ó w n a u k o w y c h p r o w a d z o n e sa badania
z omawianej dziedziny.
Z a n i m s p r ó b u j ę o d p o w i e d z i e ć n a pytanie, c z y m c h a r a k t e r y z u j e s i ę antropo
logia m i e j s k a i d o k ą d zmierza, c h c i a ł a b y m p o ś w i ę c i ć nieco uwagi
dzięki
którym
osiągnęła
ona
swą
obecną
H a n n e r z a , korzenie dzisiejszej antropologii
pozycję.
Otóż,
miasta s i ę g a j ą
drogom,
zdaniem
z jednej
Ulfa
strony
do o s i ą g n i ę ć ekologicznej s z k o ł y chicagowskiej, z drugiej z a ś n a w i ą z u j ą
„Urban Anthropology", vol. 10: 1981, nr 2, s.
Na
przykład
w 1981
r. odbyła
do
121-123.
się konferencja Towarzystwa Etnologii
Francuskiej
(Société d'Ethnologie Française) zatytułowana „L'anthropologiecultiirelle dans le champs urbain"
zob. sprawozdanie M . S e g a l e n . „Ethnologie Française", vol. 11: 1982. s. 399-401.
5 Jak np. w 1983 r. konferencja z udziałem zagranicznych gości
zorganizowana przez
Niemieckie Towarzystwo Ludoznawcze (Deutsche Gesellschaft für Volkskunde) pt.
stadt -
Aspekte empirischer kulturforschung". zob. „ D G V -
czy w 1982 r. sympozjum na II M i ę d z y n a r o d o w y m
zob. Problems
of the European Ethnography
Kongresie S I E F
and Folklore.
„Groß
Informationen", vol. 4/92: 1983
Summaries
w Suzdalu w Z S R R :
by the Congress
Parti
cipons, Moskov 1982, s. 41-65.
« Adres sekretatiatu : Institute of Cultural and Social Studies, Staationspiein
R A Leiden, Holandia.
10, 2300
m
C
|
|
|
I
^
*
*
ANTROPOLOGIA
MIASTA
129
badań afrykańskich realizowanych w latach 1930-1940 w Rhodes Livingstone
Institute w Rodezji (dzisiejsza Zambia).
W 1982 r. powstał na Uniwersytecie w Chicago Wydział Socjologii,
który odegrał i odgrywa do dziś znaczną rolę w studiach miejskich. Tam
rozwinięto teorię ekologii społecznej. Działali na tym Wydziale uczeni tej
miary co Wiliam I . Thomas, Robert Park i L. Wirth, który czerpał inspiracje do badań dzielnic Chicago z prac Lowiego i Boasa. W kręgu wpływów
szkoły chicagowskiej powstało szereg znakomitych prac, z których kilka
uznano wręcz za klasyczne w dziedzinie poświęconej kulturze i socjologii
miasta (np. Lynd, Lynd, 1929).
Jednakże na rozwój antropologii miasta wpłynęły również badania afry
kańskie, w których uczniowie Maxa Gluckmana, wieloletniego profesora
z Manchesteru, podjęli badanie procesów „odplemiennienia", czyli przejścia
Afrykanów w wyniku urbanizacji ze społeczności plemiennej do miejskiej,
głównie stanu robotniczego (Hannerz, 1983, s. 301-305). Między innymi
G. Wilson badał osady górnicze Rodezji (Wilson, 1941-1942), C. J. Mitchell zanik obyczajów plemiennych w wielkomiejskich środowiskach robotniczych
Afryki (Mitchell, 1956), P. C. Gutkind zaś opublikował większą pracę poświę
coną rozważaniom teoretycznym (Gutkind, 1974).
W 1968 r. ukazał się w USA pierwszy zbiór prac zatytułowany Urban
Anthropology, w latach siedemdziesiątych zaś wprowadzono antropologię
miasta jako nową subdyscyplinę do uniwersyteckich programów antropologii.
J. Gutwirth zastanawiając się nad rozwojem nowej dyscypliny usiłował
znaleźć przyczyny jej tak bujnego rozwoju na gruncie amerykańskim. Wi
dział je w równoległym rozwoju w USA innych badań miejskich, co mogło
oddziaływać również na pobudzenie nowych zainteresowań wśród antropolo
gów, w masowym przemieszczaniu się ludności wiejskiej i autochtonicznej
do miast amerykańskich oraz we wzroście zainteresowań problemami „etniczności", który dał się zaobserwować w USA na początku lat siedemdziesiątych.
Wreszcie dopatruje się ich w pragmatyzmie nauki amerykańskiej i jej stałym
poszukiwaniu nowości. Na marginesie tych rozważań zwraca również uwagę,
że choć Anglia była jednym z pierwszych krajów, w którym przeprowadzo
no badania antropologiczne w dużym mieście (Firth, 1956), to jednak nie
obserwuje się tam większych zainteresowań tym nurtem badań. Również
sporadycznie badania miejskie prowadzone w innych ośrodkach naukowych
nie odeerałv tak znaczacei roli w rozwoiu dvscvolinv iak antropologia
amerykańska.
Opóźniona w stosunku do badań amerykańskich jest również francuska
antropologia miasta. Niewiele uwagi poświęcili jej francuscy afrykaniści (m. in.
Balandier, 1955), co Gutwirth tłumaczy tym, że z jednej strony w francusko
języcznych krajach Afryki urbanizacja nowego typu pojawiła się stosunkowo
późno, oraz tym, że najbardziej wpływowi afrykaniści, jak M . Griaule czy
G. Dieterlen, przywiązywali szczególną wagę do studiów nad systemami
pojęć i sposobami tradycyjnego życia, które - ich zdaniem - mogły być
9 -
Etnografia Polska, t. X X X I . 2. 2
130
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
badane tylko na wsi. Wreszcie, nie bez znaczenia byl wpływ strukturalistów
i uczniów C. Levi-Straussa, który z rezerwą odnosił się do badań nad
współczesnością i własnym środowiskiem. Jednakże niewielka początkowo
liczba etnologów podejmujących badania w mieście również we Francji powoli
wzrasta. Pod koniec lat siedemdziesiątych i na początku osiemdziesiątych
zaczynają pojawiać się pierwsze artykuły teoretyczne (Althabe, 1977; Gutwirth,
1978; Abeles, 1980) i coraz liczniejsze prace badawcze (Petonnet, 1968,
1979; Fribourg, 1980; Morel, 1984). Mimo swych niezaprzeczalnych walo
rów poznawczych badania miejskie jednocześnie budziły i nadal budzą wiele
wątpliwości. Antropologia miejska od początku przeżywa kryzys swej toż
samości. Dziedzina nauki bez jasnych, teoretycznych celów lub z celami
niepewnymi budzi wątpliwości co do słuszności jej wyodrębnienia i war
tości wyników.
. Pierwszy problem związany jest z trudnością zdefiniowania zmiennej histo
rycznie istoty miasta i kontrowersjami wokół pojęcia urbanizacji. Drugi
wiąże się z wątpliwościami co do możliwości stosowania metod badaw
czych ukształtowanych na gruncie etnologii (antropologii) w badaniach dużych
zbiorowości miejskich o złożonej kulturze.
Nie ma tu miejsca na szczegółowe referowanie dyskusji o tym, czy
istnieją kryteria pozwalające w sposób bezdyskusyjny określić cechy miasta
i na poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, czy istnieje swoista kultura
miejska, jakie cechy i postawy należy uznać za typowo miejskie , oraz
czy definiujące miasto takie cechy, jak wielkość, gęstość oraz heterogeniczność - wyróżnione przez L. Wirtha - mogą wyjaśnić zmiany zachodzące
w zachowaniach ludzi w mieście. Ostatnio coraz liczniejsi badacze uważają,
że nie ma prostych powiązań między przestrzennymi formami zamieszkiwa
nia a systemami kulturowymi, natomiast można mówić o „urbanizmie"
jako swoistym stylu życia (por. Castells, 1982, s. 82-83).
Niezależnie od tego, jakie przyczyny skłoniły antropologów do podjęcia
badań w mieście - czy dlatego kierowali uwagę w stronę kompleksów
miejskich, że wobec powszechnej industrializacji i rozwoju wielkich aglomeracji
nawet w „trzecim świecie" (jak twierdzą niektórzy) „nie ma już wiele do
roboty" i przenosząc się do miasta „spodziewali się znaleźć zastępczych
dzikusów" (Hannerz, 1983, s. 19), czy też uznali, że antropologowie, zgod
nie z założeniem swej dyscypliny, powinni badać „człowieka w świecie"
niezależnie od jego miejsca zamieszkania i trybu życia, jaki prowadzi pozostawał problem adekwatności metod antropologii do nowego pola oraz
zakresu b a d a ń .
7
8
7
Zainteresowanych odsyłam do pracy J . W ę g l e w s k i e g o (1983).
* Jest rzeczą ciekawą, że poszerzenie tradycyjnego obszaru etnologii nastąpiło, jakkolwiek
z odmiennych nieco pobudek,
Na
przykład
w tym
samym czasie w
w Anglii sugestia taka padła
g ó w w Edynburgu,
w
1957
Europie
r. na
Zachodniej
zjeździe
w Polsce zaś na zjeździe krakowskim w 1951
r.
brytyjskich
i w
Polsce.
antropolo
ANTROPOLOGIA
MIASTA
131
Pierwszą trudność rodzą rozmiary i złożoność badanej zbiorowości ludz
kiej i jej kultury. Jak w tych warunkach prowadzić badania? Właściwe
mikrostudiom antropologicznym metody obserwacji wydają się w warunkach
miejskich mało przydatne. Jednocześnie jednak wiele słuszności jest w stwier
dzeniu, że makrostudia redukują obiekty badań do statusu szyfru. Przedsta
wiany w nich model społeczeństwa i jego kultury jest właściwie modelem
badacza, w którym mało uwagi poświęca się sposobom, w jaki członkowie
badanej zbiorowości sami definiują swoją sytuację (Epstein, 1981, s. 341) .
Z metodą pracy antropologa związana jest również tradycja badania
małych dziedzin życia społeczno-kulturowego w sposób integralny. Jednakże
nawet w prostych społecznościach często trzeba szukać czynników spraw
czych badanych zjawisk poza ich bezpośrednim otoczeniem. W społecznoś
ciach złożonych kontekst zewnętrzny proporcjonalnie powiększa się. Powstaje
pytanie, jak szeroka powinna być analiza wymagana dla antropologicznego
zrozumienia badanego zjawiska? Żaden z badaczy nie jest w stanie badać
całości złożonej rzeczywistości. Musi więc badania swe ograniczyć, co pro
wadzi zawsze do pewnych uproszczeń i arbitralnych wyborów. Dodatkowe
niebezpieczeństwo grozi przy przekraczaniu granic innych dyscyplin. Przy
szerokim uwzględnianiu tła badanych zjawisk można by zmierzać do badań
wielodyscyplinarnych, ale badania takie, zdaniem niektórych, nie sprzyjają
syntetyczności analizy (Plotnicov, 1973, s. 248-264).
Dlatego też podnoszą się głosy, że antropologowie podejmując badania
w mieście powinni raczej szerzej i bardziej systematycznie śledzić ustalenia
pokrewnych dyscyplin w celu ich wykorzystania we własnej analizie.
Ze sprawą kontaktów z dyscyplinami pokrewnymi łączy się pytanie, czy
antropologia miasta ma jakiś swoisty przedmiot zainteresowań? Odpowiedź
na to pytanie jest negatywna. Różnorodność tematyczna podejmowanych
studiów jest ogromna, o czym świadczy chociażby tematyka wspomnianych
konferencji i sympozjów. Na przykład na konferencji w Wiedniu jedna
praca prezentowała urbanizację w Kuwejcie w strukturze systemu światowego,
inna opisywała zachodnioafrykański urbanizm. Z kolei druga praca na temat
miast Kuwejtu podejmowała problem dezintegracji życia rodzinnego tłuma
cząc ją wysokim wskaźnikiem rozwodów. Jeszcze inna starała się pokazać,
że rozwój wielkich aglomeracji w Nigerii związany był z handlem na dużych
przestrzeniach i specjalizacją zawodową skoncentrowanych populacji. Praca
na temat świąt obchodzonych w zbiorowościach miejskich Japonii śledziła
ich historyczny rozwój. Studia na temat miast USA, Wenezueli czy Indii
podejmowały problematykę etniczności, migracji, pracy w mieście, sąsiedztwa,
rodziny, pokrewieństwa, pozycji kobiet i sprawy gospodarstw domowych czy
wreszcie problemy polityki i patologii społecznej. Zamykając konferencję
jej przewodniczący Aidan Southal nie mógł właściwie w krótkim omówieniu
podsumować jej wyników. Podkreślił więc różnorodność tematyki oraz wielo9
» Cyt. za ref. Plotnicova.
132
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
rakość sposobów analizy, jak również różnorodność, a nawet kontrowersyj
ność uogólnień.
Podobnie wielostronna, żeby nie powiedzieć rozstrzelona, była problema
tyka seminarium francuskiego. Przedstawiono na nim wyniki badań historycz
nych nad ubraniem i strojem ludowym w XVIII-wiecznym Paryżu, nad
higieną miasta w czasach przedhausmanowskich czy problem ulicznej sprze
daży napojów. Przedstawiono również obserwacje dotyczące takich zjawisk
współczesnych, jak: rola kawiarni w życiu miasteczka robotniczego, mani
festacje uliczne, rola targu miejskiego w kontaktach z wsią, święta Rosière
w Nanterre czy karnawał uliczny w Strasburgu .
Na sympozjum w Suzdalu dotyczącym etnografii miejskiej referaty po
dejmowały zagadnienia powstawania miast, demografii, składu narodowościo
wego ludności, a w znacznie skromniejszym rozmiarze problemy rzeczywiś
cie kulturowe: warunków życia i stylu miejskiego, przy czym głównie do
tyczyły one środowiska robotniczego .
Uznanie roli kultury w studiach urbanistycznych powoduje, że wielu
antropologów spożytkowuje swą wiedzę o rodzimej kulturze emigrantów
w studiach nad ludnością przesiedloną lub czasowo zamieszkującą w miastach
zachodnioeuropejskich lub miastach „trzeciego świata". Jednakże, jak podno
szą niektórzy, zadaniem antropologii powinna być próba wyjaśnienia świata
wartości nie tylko inspirującego mniejszości etniczne, ale i grupy dominujące
w mieście. Badanie antropologiczne nie powinno ograniczać się wiec np.
do członka plemienia w mieście, lecz podjąć badanie człowieka w mieście
w ogóle.
Czym wobec tych rozbieżności zainteresowań i podejść powinna zajmo
wać się antropologia miasta? Poglądy na ten temat są również zróżnicowa
ne, lecz można wśród nich zauważyć pewne dominujące tendencje.
Prawie wszyscy antropologowie podejmujący badania w miastach pośrednio
lub bezpośrednio podpisują się pod założeniem, że zadaniem antropologii
jest badanie człowieka zawsze i wszędzie jako całości, w możliwie pełnym
kontekście zjawisk społeczno-kulturowych. Zdaniem J. Gutwirtha właśnie
antropologia miasta jest jedną z odpowiedzi na współczesną świadomość
epistemologiczną antropologii, która chciałaby badać wszystkich ludzi, wszel
kich społeczności i wszelkich rodzajów kultur (Gutwirth, 1982, s. 16).
Celem badań miejskich miałoby więc być zrozumienie społeczeństwa zurba
nizowanego, przy użyciu teorii, analiz i sposobów, które tradycyjnie zwykło
się identyfikować z antropologią. Stąd antropologię miejską uznać należy,
niezależnie od jej powiązań z innymi naukami, za część, subdyscyplinę,
antropologii (etnologii).
Ze szczególnego podkreślenia problematyki kulturowej wynika, zdaniem
10
11
i" Referaty opublikowane
1 1
w „Ethnologie Française", t. 12: 1982, z. 2.
Zob. cytowane streszczenia referatów z Kongresu w Suzdalu, oraz „Etnografia Polska",
t. 29: 1985, z. 1. s. 231-237.
1
i
ANTROPOLOGIA
133
MIASTA
• L fc,.piotnicova, że jednym z głównych problemów teoretycznych antropologii
W
miasta, podobnie jak całej dyscypliny, powinno być zrozumienie procesu
K
tworzenia się środowisk ludzkich i adaptacji do nich. Zgodnie z tradycyjnyfc
i zainteresowaniami antropologii szczególne miejsce w badaniach powinno
W
zajmować śledzenie ciągłości i zmiany, porównywanie i badanie ewolucji
M
gawisk. Stąd też zakres prowadzonych analiz musi obejmować, chociażby
§
dla celów porównawczych, proces przejścia od etapu przedurbanistycznego
ii
d zurbanizowanego. Przy czym jeszcze raz należy podkreślić, że przez
urbanizm rozumie się w większości badań sposób życia, przez urbanizację
zaś proces wzrostu i rozwoju cywilizacji, co powoduje, że badania antropo
logii miejskiej dotyczą zarówno współczesności, jak przeszłości.
Zdaniem J. Gutwirtha stosowanie metod pracy antropologa (obserwacji
i wywiadu w bezpośrednim kontakcie z badaną społecznością) predyspo
nują szczególnie antropologa do badania funkcjonowania więzi społecznych
i instytucji nieformalnych oraz zachowań spontanicznych i dostosowanych
do zmiennych okoliczności, zachowań, które często umykały uwadze socjolo
gów. Nie należy przy tym zapominać, że procesy te oddziaływają na
struktury bardziej trwale i dość często, choć prawie niewidocznie, pełnią
rolę strukturyzującą (Gutwirth, 1982, s. 13) .
Jest rzeczą widoczną, że większość prac antropologii miejskiej nawiązuje
do tematyki właściwej tradycyjnym badaniom antropologicznym, jakkolwiek
spotykamy tematy szczególnie lubiane. Obserwujemy więc kontynuację zain
teresowań problemami migracji, kontaktów, adaptacji i akulturacji, struktur
rodzinnych i systemów pokrewieństwa, zróżnicowania wzorów kulturowych.
Nawet pomimo różnicy w skali badanych zbiorowości problem naczelny,
czyli sprawa odniesienia obserwacji jednostkowych do kultury jako całości,
pozostaje w badaniach miasta ten sam, co w antropologii tradycyjnej.
Broniąc zasadności poszerzenia pola badań antropologii o obszary zurba
nizowane J. Gutwirth z pewnym patosem stwierdza, że specjalizacje antropo-.
logiczne wypracowały narzędzia badawcze „zbyt drogocenne", by miały się
ograniczać tylko do tradycyjnych zakresów badań. Są one bowiem przydatne
zarówno do badania tego, co „codzienne", jak również święta, mitu czy
przeżycia religijnego w naszych czasach i naszym zurbanizowanym społeczeń
stwie (Gutwirth, 1982, s. 16).
Niezależnie od stosowania „klasycznej" procedury badań antropologicz
nych U. Hannerz (1983, s. 254-300) zwraca uwagę na szczególną, jego
zdaniem, przydatność kategorii badawczych wprowadzonych do badań spo
łecznych przez E. Goffmana (1959; 1967). Anonimowość w mieście sprawia.
m
0
12
12 W tym miejscu m o ż n a się o d w o ł a ć do w y n i k ó w badań C . Petonnet, która zauważa,
że pomimo ogromnej złożoności
o d d z i a ł y w a ń miejskich człowiek
w mieście wyznacza
np.
w o k ó ł swego miejsca zamieszkania mały teren, w którym się obraca, który jest mu
bliski,
w
nawet
którym
nie
ma
chaosu
(Petonnet,
1982), czy
do
spostrzeżenia
najbardziej negatywne zjawiska prowokują określony ład (Gutwirth,
Gutwirtha,
1983).
że
134
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
że ludzie mogą być w nim oceniani na podstawie zewnętrznych pozorów.
Okoliczność ta powoduje, że ważną rolę w kontaktach miejskich odgrywa,
jak to określa Goffman, „sposób przedstawiania siebie" (the Presentation
for Self) zgodny z różnorodnymi rytuałami interakcji zrozumiałymi dla wta
jemniczonych. To. jak jednostka przedstawia siebie, swoje cechy, zachowania,
wywołujące określone wrażenia nieświadomie, dążąc do manipulowania obra
zami własnej osoby dla realizacji takich lub innych celów - wpływa na
postawy, opinie i sądy odbiorcy (pozwala to często w mieście na przekra
czanie różnych barier społecznych). W celu przedstawienia tego obrazu
jednostka dysponuje nader szerokim zestawem środków nie tylko słowem,
ale i gestem, wyrazem twarzy, ubiorem, językiem, a nawet sprzętami, którymi
się otacza . Obserwacja jednostek będących ze sobą w interakcji, role.
które sobie przypisują (ich „repertuar", „inwentarz"), formy ich wzajemnych
kontaktów pozwalają antropologowi poznać obowiązujące reguły porządku
społecznokulturowego i jakkolwiek goffmanowskie studium „towarzyskości"
nie wywodzi się z wcześniejszych tradycji badań antropologicznych - zda
niem Hannerza i omawiającego jego pracę Gutwirtha (1982, s. 15) — w ba
daniach miejskich doskonale je uzupełnia.
13
Zakres szczególnie polecanych badań zależy od temperamentu badawcze
go i zainteresowań poszczególnych badaczy. I tak np. U . Hannerz zafascyno
wany Goffmanem postuluje zwrócenie szczególnej uwagi na następujące pięć
dziedzin życia społeczno-kulturowego: postawy i role, które wiążą się z uczest
nictwem w życiu rodziny, grupy krewniaczej oraz sąsiedzkiej, w sposobie
konsumpcji, zaopatrzeniu oraz wymianie, jak również w czasie wolnym. Dla
niego bowiem miasto to przede wszystkim miejsce, gdzie każdy mieszkaniec
krzyżuje swe drogi z niezliczoną liczbą obcych osobników. Szczególnie zaś
dużo takich interakcji zachodzi, jego zdaniem, w dziedzinie pracy, konsumpcji
i zaopatrzenia (Hannerz, 1983, s. 137-140).
Wielu badaczy uważa, że antropologia miasta powinna skupić się na
śledzeniu codziennego życia informatorów, ich nieformalnej organizacji oraz
oddziaływania na nie warunków miejskich. Z kolei J. Gutwirth krytykuje,
że w badaniach miasta za mało do tej pory poświęca się uwagi „kulturo
wym" aspektom życia. Za mało mówi się w nich o zjawiskach religijnych,
sposobach świętowania, manifestacjach politycznych czy sposobach spędzania
wolnego czasu (Gutwirth, 1983, s. 879). Antropolog (etnolog) powinien
badać modele kulturowe i społeczne, które kształtują życie dużej zbioro
wości.
Na zakończenie chciałabym zaznaczyć, że prawie wszyscy badacze pod
kreślają liczne trudności związane z badaniami miasta. Obok powszechnie
znanej trudności związanej z nawiązaniem kontaktów badacza ze społecznoś
cią badaną
w mieście dodatkowo pojawia się niebezpieczeństwo pozyska1 4
••' Obszerne o m ó w i e n i e /ułożeń Goffmana m o ż n a znaleźć w pracy J. T i t t e n b r u n a .
liHcrakcjonizm we współczesnej
socjologii amerykańskiej,
Poznań 1983. rozdz. I I . s. 41-68.
Obszernie o m ó w i ł a je na konferencji paryskiej Beatrix Le Wita (1982).
1 1
w
ANTROPOLOGIA
S
MIASTA
135
nia informacji nieprawdziwych od ludzi, którzy są oswojeni z udzielaniem
wywiadowczy wypełnianiem ankiet i kwestionariuszy, a jednocześnie zaintere
sowani przekazaniem swego tendencyjnego obrazu. J. Gutwirth (1982, s. 17)
zwraca także uwagę na potrzebę posiadania w badaniach miejskich szcze
gólnej „wyobraźni antropologicznej", wymagają one bowiem nieraz - za
równo w terenie, jak i podczas opracowywania uzyskanych danych - zdol
ności i dużej śmiałości kojarzenia ogromnej liczby źródeł, zwłaszcza pośred
nio związanych z przedmiotem badań i często pochodzących z dorobku
innych dyscyplin, takich jak socjologia, ekonomia, historia czy demografia.
Harmonijne połączenie mikroobserwacji, żywego opisu, który charakteryzuje
najlepsze, tradycyjne prace etnograficzne z obrazem szerszego kontekstu
i ogólnych regularności otwiera jednak przed antropologią miasta szerokie
i godne pożądania możliwości .
15
LITERATURA
Abélès M.
1980
Rouergats
de Paris.
vol. 2. s.
163-169.
Pour
une anthropologie
au présent,
..Ethnologie
Française",
Althabe G.
1977
Le Quotidien
en procès.
..Dialectiques", vol. 21. s. 67-77.
Anthropologie...
1982
L'Anthropologie
culturelle
dans le champs
urbain, ..Ethnologie Française", vol.
12
(artykuly z konferencji).
Balandier G.
1955
Sociologie
des Brazzaville
noires. Paris. Armand Colin.
B a n t o n M.
1957
West African City. A Study of Iril al Life in Freetown.
London. Oxford University
Press.
B a s h a m R.
1978
Urban
Anthropology.
The Cross-Cultural
Study
of
Complex
Sociétés.
Palo Alto,
Societies,
..American
Mayfield Publishing Company.
B a s h a m R., de G r o o t D .
1977
Current Aproaches
to the Anthropology of Urban and Complex
Anthropologist", vol. 79, s. 415-440.
B e r n u s S.
1968
Particularisme
ethniques en milieu urbain, l'exemple de Niamey, Paris, Institut d'Ethno-
logie.
C a s t e l l s M.
1982
Kwestia miejska, Warszawa.
Classen H. J., Skalnik
1981
P. [red.]
The Study of the State, The Hague, Mouton.
Cohen C.
1975
Grandir en quartier kurde. Paris. Institut d'Ethnologie.
u W odrębnym artykule zamierzam o m ó w i ć założenia i rezultaty etnograficznych
miasta w krajach demokracji ludowej i Z S R R .
badań
w
w
136
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
Eames E., Goode J. G.
1977
Anthropology
of the City.
An Introduction
to Urban Anthropology,
Prentice Hall,
Englewood Cliffs.
E d d y E . M . [red.]
1968
Urban Anthropology,
Athens, University of Georgia Press.
E p s t e i n A. L .
1981
Urbanisation
1950-1956,
and Kinship.
The Domestic
Domain
on the
Copperbeit
of
Zambia
London, Academic Press.
F i r t h R.
1956
Two Studies of Kinship in London, The Athlone Press, London; zob. tłumaczenie w:
Etnologia.
Wybór
tekstów,
W r o c ł a w 1969, s. 257-363.
F o s t e r G . M . , K e m p e r R . V . [red.]
1974
Urban Antropologists
in Cities, Boston, Little Brown.
Fox R. G .
1977
Urban Anthropology.
Cities
in their
Cultural
Settings,
Prentice Hall,
Englewood
Cliffs.
. F r i b o u r g J.
1980
Fêtes
à Saragosse,
Paris, Institut d'Ethnologie.
Goffman E.
1959
The Presentation
of Self
in Everyday
Life,
Garden City, New Y o r k , Doubleday,
Anchor Books
1967
Interaction
Ritual. Essay on Face to Face Behaviour, Chicago, Aldine.
Großstadt...
1983
Großstadt
-
Aspecte empirischer Kulturforschung, „ D G V -
Informationen", nr 4 [92]
(program i streszczenia referatów z konferencji).
G u t k i n d P. C . W.
1974
Urban Anthropology.
Perspectives
on ..Third
World".
Urbanisation
and
Urbanism,
Assen, Van Gorcum.
Gutwirth J.
1970
Vie juive
traditionelle.
Ethnologie
d'une communauté
hassidique.
Wstęp A .
Leroi-
Gourhan, Paris, E d . de Minuit.
1978
L'Enquête
1982
Jalons pour l'anthropologie
en ethnologie urbaine, „Herodote", vol. 9, s. 38-55.
1983
L'Anthropologie
urbaine, „ L ' H o m m e " , vol. 22, nr 4, s. 5-23.
urbaine en France,
„Critique", nr 438, s. 882.
Hannerz U.
1970
Soulside. Inquiries into Ghetto Culture and Community,
New Y o r k - L o n d o n , Colum-
bia University Press.
1980
Exploring
the City. Inquiries toward an Urban Anthropology,
New York, Columbia
University Press.
1983
Explorer
la ville. Elementes d'anthropologie
urbaine, Paris.
L e W i t a B.
1982
Une enquête
en milieu parisen, „Ethnologie Française" vol. 12, s. 197-202.
L o b b a n R. A.
1975
Alienation.
Urbanisation
and Social
Noteworks
in the
Urban Sudan,
„Journal
of
Modern African Studies", vol. 12, nr 2, s. 491-500.
L y n d R., L y n d H. M .
1929
Midletown.
A study in Modern
American
Cultur.
W s t ę p C . Wissler, New
York,
Harcourt Brace.
M a y e r P.
196
Townsmen or Tribesmen.
Afrkan
Conservatism
and the Process
of Urbanisation
in a South
City, Capetown, Oxford University Press.
Mitchell C. J.
1956
The Kalela-Dance,
University Press.
Rhodes-Livingstone Papers, nr 27,
Manchester, Manchester
I T "
ANTROPOLOGIA
MIASTA
137
Morel A.
1984
Ethnologie
dans la ville: une bibliographie
indicative,
„Terrain",
vol. 3, s. 43-54.
Park R.
1915
The City. Suggestions for the Investigation on Human Behaviour in Urban Environment,
„American Journal of Sociology", vol. 20, s. 577-612.
P é t o n n e t C.
1968
Ces gens-là.
1979
On est tous dans le brouillard. L'Ethnologie des Banlieues. Wstęp A. Leroi-Gourhan,
W s t ę p R . Bastide. Paris, Maspero.
Paris. Galilée.
1982
Espaces Habités.
Ethnologie des Banlieues, Paris.
Plotnicov L.
1967
Strangers to the City. Urban Man in Jos. Nigeria. Pittsburgh, University of Pittsburgh
Press.
1973
Anthropological
Field
Work in Urban Modern and Local
Urban Contexts,
„Urban
Anthropology", vol. 2, s. 248-264.
Press I., S m i t h E .
1981
Urban Place
and Process.
Readings
in the Anthropology
of Cities,
New Y o r k
-
London, McMillan.
R o l l w a g e n J.
1981
Introduction -
Mexican Urban Household Economics, „ U r b a n Anthropology", vol. 10,
nr 3. s. 205-210.
S o u t h a l l A . (red.)
196!
1973
Social Change in Modern Africa, London. Oxford University Press.
Urban Anthropology.
Cross-Cultural
Studies of Urbanisation,
New York -
London,
Oxford University Press (bibliografia prac z zakresu antropologii miasta, P. C . W.,
Gutkind).
Tittenbrun J.
1983
Interakcjonizm
we współczesnej
socjologii amerykańskiej,
P o z n a ń , rozdz. I I , s. 41-68.
W ę g l e w s k i J.
1983
Wilson
Urbanizacja.
Kontrowersje
wokół
pojęcia.
Warszawa.
G
1941-1942/4/î Essay on the Economics of Detribalisation
in Northen Rhodesia, cz. 1-2, Rhodes-
Livingstone Papers, nr 5, 6, Livingstone.
Wirth L.
1928
The Ghetto, Chicago, University of Chicago Press.
1938
Urbanism as a Way of Life,
Zentrale
1985
„American Journal of Sociology",
vol. 44, s.
1-24.
Städte...
Zentrale Städte
und ihr Umland. Wechselwirkungen während der
de in Mitteleuropa.
Industrialisierungsperio
St. Katharinen (referaty z konferencji we Fryburgu).
Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a
THE URBAN
ANTHROPOLOGY
Summary
The author takes up an attempt to give an answer to the question what is characte
ristic about the urban anthropology and where does it tend to. She gives much attention to
the ways be which the discipline obtained its actual position. Its development
fell at the
end of the 60-ties
in the late
and the beginning of the 70-ties
of the 20 century, and
70-ties the organizations of scholars connected with urban anthropology began to start up.
(Among others: American Anthropological Association, The Society for Urban Anthropology,
138
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSK.A
World Union of Urban Anthropology). According to U l f Hannerz the roots of the disci
pline called urban anthropology reach back to the studies of the Chicago School of urban
sociology on the one hand, and on the other they refer to some studies carried on in 1930¬
1940 in the Rhodes Livingstone Institute in Rhodesia (Zambia). The author presents
development
the
of that trend of studies and the most important achievements of the urban
anthropology published till now. She gives the bibliography of the most important urban
anthropology publications from all over the world as well.
The author points out the difficulty of defining the real substance of the town, which
was changing many times throughout history and discusses some controversies concerning
the concept
of urbanization. She also
indicates some doubts
concerning the
possibilities
of applying the traditional ethnographic approaches in researching the complex urban so
cieties with complex culture systems. She stresses the necessity
of a systematic study
of
the achievements and results of other, related disciplines in order to apply them in urban
researches. The problem of those interdisciplinary connections leads to he question: "Has
urban
anthropology
scope
of its subject matters and problems is broad and various. We can see
its own, separate
subject
of studies?" The answer is no,
but
the
it in the
diversity of problems discussed al numerous symposia and conferences. The author presents
some of the symposia in a more particular way (for example the 1st International Sym
posium of Urban Anthropology held in August 1982 in Wien or the symposium concern
ing urban anthropology which was held in October 1982 in Suzdal. Soviet Union).
Almost
all the
of anthropology
anthropologists
is to study
studying
towns
and
urban
a man as a whole-every-where
life
agree,
and in every
hat
the
time
task
in
the
full socio-cultural context. The author refers to the opinion of J . Gutwirth who considered
urban anthropology to be one of the responses to the actual epistemological
of anthropology,
the discipline studying all the types of societies
of the urban studies
consciousness
ans cultures. The aim
would be to understand and to explain the urbanized society
by
means of all the theories and methods which we used to attribute to anthropology. Accord
ing to L . Plotnicov. one of the main theoretical subjects of urban anthropology
should
be the processes of the formation of social environments and the people's adaptation to
them. According to the traditional fields of anthropological concern, the most important
should be the problems of continuity and change the comparative studies and the studies
of evolution of cultural phenomena.
Most of the studies and researches in urban anthropology refer to the traditional anthro
pological
subjects. The most popular are: the problems of migrations, cultural
contacts,
adaptation and acculturation, family structures and kinship systems and the differentiation of
cultural patterns.
The author of the paper indicates some difficulties in the urban anthropology
field-
work too. Apart from some difficulties in the contacts with the respondents in town there
is another danger, namely the possibility of obtaining false informations from the urban
people accustomed to all kinds of interviews .and polls who consciously want to give a tendencious image of themselves.
Translated by Anna
Kuczynska-Skrzypek