-
extracted text
-
Łukasz Tomczyk
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Cieszyński Uniwersytet III Wieku
Cieszyński Uniwersytet III Wieku
jako miejsce rozwoju
aktywności społecznej seniorów
Uniwersytety III Wieku to placówki oświatowe i ośrodki kształcenia typu uniwersytetu otwartego, przeznaczone przede wszystkim dla osób starszych. Aktywność tych
instytucji skupia się wokół organizowania wykładów, kursów, seminariów i konwersatoriów w cyklu semestralnym, a także lektoratów języków obcych, pracy w sekcjach
i kołach zainteresowań (np.: literackich, pamiętnikarskich, malarskich, rękodzieła
artystycznego) oraz zajęciach z obszaru oświaty zdrowotnej, zespołowych ćwiczeń fizycznych, rekreacji ruchowej czy też wyjazdów turystycznych. Uniwersytety III Wieku
(UTW) działają głównie przy współpracy z ośrodkami akademickimi, domami kultury. Z reguły nie ma w nich stopni, egzaminów ani górnej granicy wieku, a program
zajęć jest fakultatywny. Idea uniwersytetów dla seniorów narodziła się we francuskiej
Tuluzie w 1973 roku za sprawą prawnika Pierra Vellasa1. Obecnie system UTW działa w większości krajów europejskich oraz poza „starym kontynentem”. Stanowią one
rodzaj wspólnoty edukacyjnej organizowanej dla i przez osoby będące na emeryturze,
tego typu forma kształcenia odgrywa ważną rolę w profilaktyce i rehabilitacji gerontologicznej. Celem tych instytucji jest podtrzymanie na duchu, dawanie wartościowego
i szlachetnego zajęcia oraz poprawa warunków życia osób starszych poprzez aktywizację: psychiczną, intelektualną, fizyczną. W swojej działalności skupiają się one
również na obserwacjach i badaniach gerontologicznych. W Polsce pierwszy UTW
powstał w 1975 roku w Warszawie dzięki zaangażowaniu Haliny Szwarc2. Obecnie za
sprawą wdrożenia idei edukacji całożyciowej funkcjonuje 250 placówek spełniających
główne założenia tego typu instytucji. Polskie UTW funkcjonują również za granicą,
m.in. w Grodnie, Wilnie, Lwowie. UTW na świecie określane są jako „Instytuty Ucze1
2
A. Zych: Słownik gerontologii społecznej. Warszawa 2001, s. 234.
Tamże.
Łukasz Tomczyk : Cieszyński Uniwersytet III Wieku...
79
nia się na emeryturze”, „Akademie Seniorów”, „Akademie Weteranów”, „Uniwersytety
Czasu Wolnego”, „Uniwersytety Międzypokoleniowe”, „Uniwersytety Seniorów”3. Zapoczątkowany przez P. Vellasa ruch stawia przed sobą trzy zasadnicze cele:
1. Intelektualny i administracyjny potencjał UTW winien być użyty dla dalszego
kształcenia ludzi starszych.
2. UTW powinien być instytucją prowadzącą badania gerontologiczne w interesie
ludzi starszych.
3. Jego rolą społeczną powinno być umożliwienie wymiany kulturalnej między generacjami oraz udział w prewencji geriatrycznej4.
Znaczna większość polskich tego typu uniwersytetów ma charakter otwarty, ekstensywny, gdyż nie obowiązują w nich żadne egzaminy wstępne oraz sprawdziany
umiejętności i wiedzy w trakcie studiowania. Dyplomy, legitymacje oraz wszystkie
inne emblematy w nich uzyskiwane mają charakter symboliczny. W ekstensywnym
toku kształcenia za sprawą doboru odpowiednich form edukacyjnych mają też miejsce intensywne formy działań oświatowych. Uniwersytety te dbają o ciągłe podnoszenie sprawności intelektualnej i fizycznej swoich słuchaczy. Stopień oraz rodzaje
tychże aktywności warunkują radzenie sobie w sytuacjach trudnych, co przenosi się
na regulację zdolności odpornościowych, a tym samym pomaga w życiu codziennym.
Uczelnie tego typu wychodzą ze swym programem naprzeciw potrzebom psychospołecznym i zdrowotnym studentów w „złotym wieku”. Ważne jest, iż oprócz pełnienia
różnorodnych zadań nadrzędnym celem działalności tych placówek jest dążenie do
utrzymania indywidualnego dobrostanu psychofizycznego oraz należytej i godnej
pozycji człowieka starszego w społeczeństwie. Drogą do realizacji tych założeń jest
edukacja przez całe życie, pełniąca wiele funkcji, od pozornie najprostszych – ćwiczenia umysłu dla podtrzymania jego ogólnej sprawności, kończąc na skomplikowanym
i głębokim dochodzeniu do odkrywania znaczeń zdobywanej wiedzy oraz własnego,
często uwikłanego w cierpienie istnienia5. Motywy przynależności do UTW stanowią
ważny element w funkcjonowaniu w jego strukturach. Im więcej motywów (ilość)
oraz intensywniejsze ich występowanie (jakość), tym bardziej obserwowalne jest wartościowe uczestnictwo w zajęciach oraz procesach integracyjnych pomiędzy członkami stowarzyszenia. Poniższe wyniki badań uzyskane przez B. Ziębińską wskazują na
motywy skłaniające do uczestnictwa w ramach uniwersytetów III wieku.
3
4
5
Tamże.
J. Halicki: Edukacja seniorów w aspekcie teorii kompetencyjnej. Białystok 2000, s. 43.
R. Konieczna-Woźniak: Uniwersytety III Wieku w Polsce. Poznań 2001, s. 52-55.
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
80
Wykres 1. Motywy skłaniające do uczestnictwa w zajęciach UTW
5,7
inne
realizacja młodzieńczych marzeń o studiowaniu
13,4
przełamywanie osamotnienia
15,7
24,2
zagospodarowanie nadmiaru czasu wolnego
38,1
pragnienie poczucia się osobą kompetentną
44,5
utrzymywanie sprawności fizycznej
55,9
utrzymywanie kontaktu z rówieśnikami
poszerzenie wiedzy
79,3
utrzymywanie sprawności intelektualnej
81,1
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
Źródło: B. Ziębińska: Uniwersytety Trzeciego Wieku jako instytucje przeciwdziałające marginalizacji osób starszych (praca doktorska). Katowice 2007, s. 251
Uniwersytet Trzeciego Wieku oprócz funkcji edukacyjnej pełni również znaczącą rolę w rozwoju społecznym, gdyż oprócz oficjalnej, formalnej strony w ramach
kontaktów interpersonalnych toczy się tzw. „drugie życie”. Człowiek starszy wychodzi
chętnie na spotkanie z innymi ludźmi, aby podzielić się z nimi swoimi problemami
czy też radościami. UTW daje studentowi możliwość zachowania swojej godności,
realizowania swych wartości. Dzięki uczestnictwu w zajęciach doznaje waloryzacji
starości, ujmowanej jako podniesienie statusu społecznego oraz podwyższenia wartości końcowego okresu życia, przy łagodnej i stopniowej rezygnacji lub ograniczeniu
ról społecznych, a w niektórych przypadkach wręcz przeciwnie nabywania nowych.
Uczeń w wieku senioralnym potrafi zdobywać wiedzę, wykorzystując ją w praktyce
w oparciu o zgromadzoną własną mądrość życiową. Bycie studentem UTW dla pewnej grupy ludzi jest nową jakością funkcjonowania na emeryturze, pozwalającą na
godne starzenie się oraz podwyższenie jakości egzystencjalnej6.
Przedstawiona powyżej ogólna charakterystyka UTW pokrywa się w znacznej mierze
z założeniami oraz realnym funkcjonowaniem organizacji kształcącej seniorów w Cieszynie. Historia powstania lokalnego Uniwersytetu III Wieku związana jest ściśle z problematyką konieczności aktywizacji ludzi starszych, która została poruszona na czerwcowej konferencji w 2004 roku pt. Miasto, Region zorganizowanej przez Uniwersytet Śląski
ze współudziałem samorządowców miasta i powiatu. Następstwem tego spotkania było
kolejne zebranie w dniu 27.10.2004 roku, w trakcie którego założono stowarzyszenie pod
nazwą Cieszyński Uniwersytet III Wieku (CUTW) działające w oparciu o statut oraz rejestrację sądową dokonaną w Sądzie Rejonowym w Bielsku-Białej 08.02.2005. CUTW od
początku swojej działalności ma swoją siedzibę oraz realizuje część zajęć dydaktycznych
w pomieszczeniach cieszyńskiego Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu
Śląskiego, dzięki uprzejmości, a także wsparciu władz uniwersyteckich. Zajęcia odbywają się również w Cieszyńskim Ośrodku Kultury Dom Narodowy, Spółdzielni Mieszka6 G. Łój: Uczeń uniwersytetu III wieku – nowa rola emeryta. W: Andragogika jako przedmiot akademicki. Red. A. Fabiś. Mysłowice 2004, s. 188-189.
Łukasz Tomczyk : Cieszyński Uniwersytet III Wieku...
81
niowej „Cieszynianka”, Zakładzie Opiekuńczo-Leczniczym SS Boromeuszek. Wszystkie
pomieszczenia udostępniane są bezpłatnie, co stanowi bardzo dużą pomoc dla Stowarzyszenia, gdyż działalność organizacji finansowana jest głównie ze składek słuchaczy7.
W niecałe dwa miesiące od momentu zebrania założycielskiego w dniu 16 grudnia 2004
roku nastąpiła uroczysta inauguracja, na którą przybyło 60 słuchaczy oraz 35 studentów stacjonarnych tutejszych kierunków. W pierwszym roku akademickim 2004/2005
w zajęciach brało udział około 200 osób i wydano 68 nowych legitymacji członkowskich.
Początkowo oferta edukacyjna składała się z wykładów plenarnych obywających się dwa
razy w miesiącu oraz sekcji: kulturalno-turystycznej, geograficzno-historycznej, zdrowotnej. W maju 2005 roku zestaw sekcji powiększył się o cieszącą się do tej pory ogromną popularnością – sekcję komputerową. Rok akademicki 2005/2006 związany był z rozszerzeniem zajęć o spotkania tematyczne w dziedzinie: języka czeskiego i angielskiego
oraz sekcję pływacką i jogi. Rok 2005 zamknął się liczbą 159 wydanych legitymacji oraz
dalszym ilościowym rozwojem sekcji tematycznych, gdyż pojawiały się kolejne: taneczne, języka niemieckiego i francuskiego oraz artystyczne (malarstwo, grafika, rysunek,
rzemiosło artystyczne). Dopełnieniem regularnie odbywających się zajęć są cyklicznie
odbywające się wycieczki. Do tej pory seniorzy odwiedzili m.in.: Łańcut, Kłodzko, Warszawę, Ołomuniec, Opawę, Pragę, Bieszczady, Pieniny, Tatry. Oprócz wycieczek w dalsze
zakątki Polski i Czech studenci uczestniczą w kuligach, zabawach andrzejkowych, balach
karnawałowych, czy też lokalnych eskapadach8.
Schemat 2
Liczba seniorów uczestniczących w poszczególnych sekcjach cieszyńskiego
UTW w roku akademickim 2008/2009
16
taniec
60
nordic walking
j. czeski
10
j. francuski
8
j. angielski
45
j. niemiecki
21
rę kodzieło
10
ceramika
12
malarstwo
10
gimnastyka
20
joga
22
pływanie
25
wykłady plenarne
110
komputerowa
96
0
20
40
60
80
100
120
Źródło: opracowanie własne
7 Na cały rok akademicki 2009/2010 składka członkowska wynosi 50zł, natomiast część
sekcji finansowana jest z opłat dodatkowych (od 5 do 10zł).
8 Por. U. Pieczonka: Aktywność kulturalna osób starszych w Stowarzyszeniu Cieszyński Uniwersytet III Wieku jako nowe zjawisko kulturowe (praca magisterska). Cieszyn 2009, s. 53-62.
82
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
Wraz ze zwiększaniem się ilości studentów UTW pojawia się potrzeba powiększenia składu osobowego Zarządu Stowarzyszenia o kolejne 3 osoby, odtąd ilość członków odpowiedzialnych za funkcjonowanie organizacji wynosi 8 osób: Danuta Sikora
(prezes), Antoni Macura (z-ca prezesa), Zdzisława Mielczarska, Paweł Przybyło, Janina Hławiczka, Krystyna Radziszewska, Krystyna Siudak, Łukasz Tomczyk. CUTW
działa w trybie akademickim, rok zaczyna się w październiku uroczystą inauguracją
i trwa do końca czerwca. Zarząd Stowarzyszenia9 zawsze z odpowiednim wyprzedzeniem planuje kolejny rok akademicki, tak, aby od października słuchacze mogli
poznać plan na najbliższy semestr. Część wykładowców prowadzi sekcje bez wynagrodzeń, otrzymując jedynie zwrot kosztów własnych związanych z dojazdem oraz
zakupem materiałów potrzebnych do przeprowadzenia zajęć10.
Przeciętny wiek słuchaczy UTW wynosi 64 lata. Najstarsi mają powyżej 80 lat,
natomiast najmłodsi poniżej 50 roku życia11. Najliczniejszą grupą wiekową są osoby
pomiędzy 55 a 68 rokiem życia. We wrześniu 2006 roku liczył on 227 członków, rok
później 312, z początkiem roku akademickiego 2008/2009 odnotowano 438 legitymacji, natomiast dziewięć miesięcy później osiągnięto liczbę 526 zarejestrowanych
członków. Obecnie instytucja ta posiada 620 słuchaczy zapisanych w swoich strukturach. Mężczyźni stanowią zaledwie 23% wszystkich członków, jednak charakteryzują się dużą aktywnością podczas zajęć, przejawiającą się w zadawaniu pytań, prowadzeniu dyskusji. Oprócz mieszkańców Cieszyna do UTW należy spora grupa (26%)
mieszkańców z okolicznych miejscowości, głównie Skoczowa, Ustronia, Wisły, Pogwizdowa, Goleszowa, Puńcowa, a nawet Bielska-Białej i Jastrzębia Zdroju. Cieszyński uniwersytet dla seniorów przyjmuje w swoje szeregi osoby bez względu na rodzaj
i poziom posiadanego wykształcenia, będąc instytucją otwartą. Największy odsetek
stanowią osoby posiadające średnie wykształcenie, kolejną grupą są absolwenci szkół
wyższych legitymujący się tytułem magistra lub inżyniera. W pryzmacie zawodowym
dominują pedagodzy, ekonomiści, księgowi, jak również pielęgniarki, lekarze, stomatolodzy, mechanicy samochodowi. Jak zaznacza U. Pieczonka, w Stowarzyszeniu
uwidoczniają się różnorodne postawy – bardziej lub mniej czynne, zależne od predyspozycji i potrzeb danych osób.
Po oswojeniu się z nową sytuacją, nowymi realiami kulturowymi, seniorzy dokonują samookreślenia
się (…) i w zależności od indywidualnych umiejętności, wiedzy, potrzeb, możliwości czasowych i zdrowotnych obierają właściwą postawę społeczną. Kształtowaniu jednostkowych postaw społecznych w stowarzyszeniu towarzyszy również proces formowania się więzi integrujących12.
Cieszyński UTW w swoim statucie zaznacza, iż realizacja zadań Uniwersytetu dla
seniorów następuje poprzez:
9 Czynności te wykonywane są przez prezes mgr Danutę Sikorę.
10 Tamże, s. 62-64.
11 Obecnie wprowadzono limity przyjęć do Stowarzyszenia ze względu na duże zainteresowanie wśród lokalnego środowiska ofertą UTW, wobec czego od roku akademickiego
2007/2008 członkami Uniwersytetu mogą zostać osoby, które ukończyły 55 rok życia. Ciekawostką jest, iż Zarząd Cieszyńskiego UTW posiada bardzo młodych członków poniżej 30
roku życia, wyróżniając się w ten sposób na tle innych zarządów.
12 Por. U. Pieczonka: Aktywność kulturalna osób starszych…, s. 62-69.
Łukasz Tomczyk : Cieszyński Uniwersytet III Wieku...
83
1. Kształcenie ustawiczne różnych grup społecznych, a zwłaszcza edukacji osób
starszych wiekiem.
2. Aktywizację intelektualną, psychiczną i fizyczną osób III wieku.
3. Prowadzenie działań i projektów stwarzających możliwości aktywnego uczestnictwa osób starszych i przeciwstawiających się różnym formom ich społecznej
izolacji.
4. Poznawanie i propagowanie nowoczesnych i różnorodnych form aktywności fizycznej i intelektualnej, w tym zdrowego trybu życia i aktywności ruchowej.
5. Tworzenie warunków dla rozwijania inicjatyw własnych osób starszych.
6. Podejmowanie inicjatyw służących środowisku osób III wieku, w tym realizacji wspólnych działań edukacyjnych, kulturalnych, sportowych, rekreacyjnych,
itp.13
Realizacja zadań UTW następuje poprzez:
1. Prowadzenie działalności oświatowej i edukacyjnej w różnych dziedzinach
w formie kursów i szkoleń, seminariów, konferencji, wykładów, itp.
2. Tworzenie organizacyjnych i technicznych warunków do rozwijania wiedzy i indywidualnych zainteresowań osób III wieku w środowisku lokalnym poprzez zakładanie klubów środowiskowych dla osób starszych i wspieranie ich rozwoju.
3. Prowadzenie praktycznych zajęć z zakresu kultury fizycznej oraz podejmowanie
inicjatyw służących popularyzacji aktywności sportowej wśród osób III wieku.
4. Prowadzenie doradztwa i specjalistycznego poradnictwa.
5. Podejmowanie inicjatyw służących realizowaniu aspiracji poznawczych i potrzeb członków, w tym organizowaniu wyjazdów turystycznych, wyjazdów na
imprezy kulturalne, sportowe, itp.
6. Prowadzenie działalności wydawniczej, popularyzatorskiej, promocyjnej.
7. Szeroką współpracę z instytucjami i organizacjami o podobnym profilu zainteresowań, tak w kraju jak i za granicą14.
Program zajęć pozwala na realizację zagadnień z wielu zakresów, takich jak: medycyna, kultura, sztuka, religioznawstwo, filozofia, pedagogika, turystyka, psychologia
oraz ważny w analizowanym aspekcie kontekst dziedzictwa kulturowego. W każdym
roku akademickim odbywa się kilkanaście spotkań dotyczących regionu, w którym
żyją cieszyńscy seniorzy. Zajęcia te realizowane są w trakcie wykładów plenarnych
oraz głównie za sprawą sekcji kulturalno-turystycznej (opiekun mgr Danuta Sikora),
geograficzno-historyczno-hobbystycznej (opiekun dr Tadeusz Kania). Na przykład
w roku akademickim 2007/2008, w trakcie semestru zimowego, przedstawiono następujące tematy: Pogranicza współczesnej Europy, Mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego
w legionach polskich, Przygoda translatorska Jana Kubisza, Habsburskim szlakiem po
Cieszynie, Bliżej teatru, Po naszymu, Symbolika Cieszyna, Śląska Cieszyńskiego i Zaolzia. Tematyka regionu jest bardzo ważna dla członków i Zarządu Stowarzyszenia,
a ilość osób pojawiających się na spotkaniach związanych z dziedzictwem kulturowym jest tego potwierdzeniem.
Dla seniorów UTW w analizowanym kontekście pozwala na zaspokojenie potrzeb
indywidualnego rozwoju takich jak:
13 Statut Stowarzyszenia Cieszyński Uniwersytet III Wieku (tekst ujednolicony), §8.
14 Tamże, §9.
84
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
• kulturalno-receptywne (korzystanie z instytucji kultury jakim jest UTW oraz
poprzez funkcjonowanie w jego strukturach, np. wyjazdy do teatrów, wyjścia
do kin),
• kulturalno-kreatywne (udział w zespołach artystycznych, kołach zainteresowań),
• wiedzy (samokształcenie, czytelnictwo, udział w odczytach, spotkaniach z ciekawymi ludźmi),
• ludyczno-towarzyskie (udział w imprezach okolicznościowych, uczestnictwo
z zabawach i grach towarzyskich, spotkaniach z rówieśnikami),
• rekreacyjne (możliwość biernego i czynnego wypoczynku, np. wycieczki, gimnastyka)15.
Według Raportu Diagnoza kondycji społeczeństwa obywatelskiego w powiecie cieszyńskim w samym Cieszynie działa 128 organizacji pozarządowych (NGO), co stanowi najwyższy wynik w powiecie. Najbardziej rozpoznawalne wśród mieszkańców
są Stowarzyszenie i Fundacja „Być Razem”, Towarzystwo Sportowe „Mieszko Piast”
oraz Uniwersytet III Wieku. Badania ankietowe wykazały, iż 91% mieszkańców uważa,
że samorząd winien wspierać działalność organizacji z III sektora. W 2008 roku z budżetu miast sfinansowano 159 projektów realizowanych przez NGO na łączną kwotę
1,17 mln zł16. Z całej puli UTW uzyskał kwotę 1400 zł na realizację dwóch projektów.
Niniejsze wsparcie dla prężnie działającej organizacji zrzeszającej aktywnych seniorów
ziemi cieszyńskiej przez wiele osób uznawane jest za niewystarczające.
Badania w ramach projektu CieszLab wskazują, że organizacje pozarządowe w powiecie cieszyńskim posiadają średnio 61 członków. Duże NGO, mające więcej niż 50 osób
w swoim zespole, stanowią 31% ogółu. Najliczniejszymi organizacjami z III sektora działającymi w niniejszym rejonie są: Macierz Ziemi Cieszyńskiej (blisko 1000 osób zrzeszonych w całym kraju, łącznie z kołami w Warszawie, Wrocławiu, Olsztynie, Katowicach,
Krakowie), Cieszyński Uniwersytet III Wieku (ponad 600 członków), Towarzystwo Społeczno-Kulturowe Niemców w województwie śląskim (300 członków), Polski Związek
Niewidomych (158 członków), Polskie Towarzystwo Ewangelickie (100 członków)17.
Popularność i duża liczba członków cieszyńskiego UTW związana jest z funkcjami,
jakie pełnią tego typu placówki w społeczeństwie w zakresie aktywizacji seniorów pod
względem intelektualnym, społecznym i fizycznym. Wśród najważniejszych wyróżnia
się to, że:
• słuchacze charakteryzują się znaczącą aktywnością intelektualną, przejawiającą się poprzez zainteresowanie naukami humanistycznymi, medycznymi oraz
przyrodniczymi,
• niebagatelną rolę w życiu studentów odgrywa ich udział w kulturalnej sferze
swojego środowiska,
• aktywność kulturalna determinuje jakość życia studentów, co potwierdzają liczne wyniki badań,
• każdy z seniorów jest w stanie znaleźć coś interesującego w ofercie tego uniwersytetu, gdyż jest ona bardzo rozbudowana,
15 Z. Szarota: Starzenie się i starość w wymiarze instytucjonalnego wsparcia. Kraków 2010, s. 106.
16 R. Gruszczyk, B. Tyrna, M. Werpachowski: Diagnoza kondycji społeczeństwa obywatelskiego w powiecie cieszyńskim. Cieszyn 2009, s. 54-55.
17 Tamże, s. 18-19.
Łukasz Tomczyk : Cieszyński Uniwersytet III Wieku...
85
• znaczna większość słuchaczy stara się wykorzystać wiedzę zdobytą w trakcie zajęć w życiu codziennym,
• społeczne zaangażowanie słuchaczy widoczne jest zarówno w trakcie nauki uniwersyteckiej, jak również poza nią,
• studenci w przeważającej większości upowszechniają działalność placówki wśród
swoich znajomych,
• seniorzy na ogół są zadowoleni z pracy swoich uniwersytetów, jednakże dostrzegają elementy wymagające ulepszenia – do głównych uwag zazwyczaj zalicza się
zwiększenie ilości godzin przeznaczonych na dane spotkania, jak również zróżnicowanie i powiększenie oferty edukacyjnej,
• studenci aktywizują swoje środowisko rówieśnicze poprzez prowadzenie rozmów obejmujących zagadnienia poruszane w trakcie spotkań uniwersyteckich,
• ponad połowa seniorów uznaje swój stan zdrowia za dobry, nieco mniejsza za
średni, jedynie nieliczni za zły,
• ruch dostosowany do możliwości sprzyja prawidłowemu funkcjonowaniu seniorów w aspekcie zdrowotnym, a zatem uczestnictwo w profesjonalnych zajęciach
(sekcje: turystyczne, nordic-walking, gimnastyka, pływanie, turystyka piesza
i autokarowa) jest korzystna dla nich samych, jak i społeczeństwa18.
Wszystkie wymienione powyżej elementy związane są ze strategią edukacyjną dorosłych, realizowaną poprzez założenia UTW. Przede wszystkim dlatego, że jednym
z zadań uniwersytetu jest włączenie osób starszych do sytemu kształcenia ustawicznego, które ułatwiają każdemu – w tym przypadku osobom starszym – realizację
aspiracji oraz własnego rozwoju, przygotowując do aktywnego i odpowiedzialnego
uczestnictwa w życiu społecznym, kulturalnym, lokalnym, narodowym i globalnym
oraz skutecznie przeciwdziałając wykluczeniu i marginalizacji grup społecznych wraz
z efektywnym reagowaniem na zmiany związane z rozwojem nauki, techniki, globalizacji19. Oprócz typowo aktywizujących funkcji cieszyński uniwersytet dla seniorów,
jak i jego odpowiedniki w całym kraju, realizuje inne cele w postaci: włączenia osób
starszych do systemu kształcenia permanentnego, opracowywania i wdrażania profilaktyki gerontologicznej, prowadzenie badań i obserwacji naukowych20.
18 R. Konieczna-Woźniak: Uniwersytety III Wieku w Polsce…, s. 157-160.
19 B. Ziębińska: Uniwersytety Trzeciego Wieku jako instytucje przeciwdziałające marginalizacji osób starszych (praca doktorska). Katowice 2007, s. 147.
20 R. Konieczna-Woźniak: Uniwersytety III Wieku w Polsce…, s. 163.
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
86
Schemat 3. Uniwersytet III Wieku jako miejsce różnorodne
Źródło: opracowanie własne
J. Halicki zajmujący się analizą kształcenia europejskich seniorów w placówkach
odpowiedzialnych za takie kształcenie podkreśla w wynikach swoich badań, iż:
• w polskim systemie szkolnictwa wyższego nie istniały i nie istnieją formalne
ograniczenia co do wieku kandydatów, jednak osoby starsze nie są uwzględniane jako
potencjalni studenci,
• programy oferowane polskim seniorom przez oświatę dorosłych są bardzo
skromne w porównaniu z możliwościami ludzi starszych w analogicznych strukturach w Niemczech i Wielkiej Brytanii,
• brak szerszych możliwości edukacyjnych dla seniorów w Polsce był ważnym motywem dynamicznego rozwoju polskich UTW,
• edukacja seniorów służy realizacji celów osobistych i społecznych. W brytyjskich
i niemieckich poczynaniach edukacyjnych cele społeczne akcentowane są dużo wyraźniej niż w polskich,
• mimo istnienia od dawna teoretycznej podbudowy przygotowanie do starości
jako cel edukacyjny nie jest szerzej realizowany,
• w polskim systemie kształcenia seniorów zbyt małą wagę przywiązuje się do kontaktów międzypokoleniowych,
• polscy seniorzy nie ustępują pod względem wykształcenia osobom starszym
w Niemczech i Wielkiej Brytanii, natomiast są od nich mniej aktywni w zakresie dalszej edukacji21.
Cieszyński Uniwersytet III Wieku pełni bardzo ważną rolę w zakresie stymulowania
wszelkich form aktywności wśród seniorów. W dobie postępującego starzenia się społe21 J. Halicki: Edukacja seniorów w …, s. 171-172.
Łukasz Tomczyk : Cieszyński Uniwersytet III Wieku...
87
czeństw oferta edukacyjna lokalnego uniwersytetu tego typu daje najstarszej części mieszkańców możliwość realizowania własnych pasji na różnych polach zainteresowań. Omawiana placówka wraz z innymi organizacjami takimi jak Macierz Ziemi Cieszyńskiej,
Międzygeneracyjny Uniwersytet Regionalny założony przy Polskim Związku KulturalnoOświatowym w Republice Czeskiej, stanowią aktywne punkty na edukacyjno-kulturalnej
mapie Cieszyna, animując życie społeczności lokalnej na wielu płaszczyznach, takich jak:
kultura, edukacja, sport, turystyka. Instytucje CUTW są znakomitym przykładem organizacji, które za sprawą swojej działalności oraz specyfiki wyrażającej się m.in. w aktywności
członków posiadających ogromny zasób kapitału ludzkiego, są w stanie przyczyniać się
do zachowania tradycji oraz transmisji kulturowej pomiędzy rówieśnikami, a także młodszymi osobami żyjącej w danej społeczności22. Cieszyński Uniwersytet III Wieku poprzez
swoje działania propaguje w środowisku lokalnym informacje o funkcjonowaniu seniorów, burząc tym samym negatywne stereotypy związane ze starzeniem się oraz starością.
Bibliografia:
Gruszczyk R., Tyrna B., Werpachowski M.: Diagnoza kondycji społeczeństwa obywatelskiego w powiecie cieszyńskim. Cieszyn 2009
Halicki J.: Edukacja seniorów w aspekcie teorii kompetencyjnej. Białystok 2000
Konieczna-Woźniak R.: Uniwersytety III Wieku w Polsce. Poznań 2001
Łój G.: Uczeń uniwersytetu III wieku – nowa rola emeryta. W: Andragogika jako
przedmiot akademicki. Red. A. Fabiś. Mysłowice 2004, s. 183-189
Pieczonka U.: Aktywność kulturalna osób starszych w Stowarzyszeniu Cieszyński Uniwersytet III Wieku jako nowe zjawisko kulturowe (praca magisterska). Cieszyn 2009
Statut Stowarzyszenia Cieszyński Uniwersytet III Wieku (tekst ujednolicony)
Szarota Z.: Starzenie się i starość w wymiarze instytucjonalnego wsparcia. Kraków 2010
Ziębińska B.: Uniwersytety Trzeciego Wieku jako instytucje przeciwdziałające marginalizacji osób starszych (praca doktorska). Katowice 2007
Zych A.: Słownik gerontologii społecznej. Warszawa 2001
Shrnutí
Cieszyňská univerzita III. věku jako místo rozvoje společenské aktivity seniorů
V článku byly uvedeny dějiny vzniku, vývojové etapy a současná činnost Cieszyňské univerzity
III. věku /originální název: Cieszyński Uniwesytet III Wieku (UTW)/ ve vztahu k místu, kde
je animována aktivita seniorů, bydlících v polsko-české příhraniční oblasti. Autor analyzuje
úlohu, jakou UTW plní v oblasti Cieszyna a jeho širším okolí. Text zahrnuje charakteristiku
fungování organizací ve vzdělávací, kulturní a společenské oblasti. Uvedení do praxe idejí celoživotního vzdělávání (ang. life long learning) bylo ukázáno z hlediska společenské gerontologie, podle které je nejen široce chápaný rozvoj jedinců ve „zralém věku“, ale rovněž podpora
lokálního společenského kapitálu.
22 Modelowym przykładem służącym działaniom transmisyjnym wartości poprzez integrację generacji jest program „Łączymy pokolenia” oraz szereg innych czynności, gdzie seniorzy działający w strukturach UTW angażują się wraz z młodzieżą i dziećmi w działania na
rzecz społeczności lokalnej.
88
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
Summary
The University of the Third Age as the place of development
of seniors’ social activeness
The article presents the birth, developmental stages and current activity of the University of
the Third Age in Cieszyn in the context of place where the activeness of seniors inhabiting the
Polish-Czech borderland is stimulated. The role of this institution in the space of Cieszyn and
its surroundings is subjected to the author’s analysis. The text comprises the characterization
of functions of the organization in the educational, cultural and social sphere. Fulfilling the
idea of life long learning is shown here from the point of view of social gerontology, which
aims not only at broadly understood development of the elderly but also at strengthening the
local social wealth.
