-
extracted text
-
265
•
ZOFIA SZYFELBEJN
PROBA OCENY WARTOŚCI MATERIAŁOW OSKARA
KOLBERGA DLA BADAŃ NAD KULTURĄ MATERIALNĄ
KURPIOWSZCZYZNY
UWAGI WSTĘPNE
Do najważniejszych źródeł etnograficznych XIX w. omawiających Mazowsze należy zaliczyć pracę O. K o l b e r g a l. Nie przesądz8.jąc na razie sprawy mniej lub bardziej postępowego charakteru koncepcji badawczej K o l b e r g a, chciałabym wskazać na
konieczność analizy jego dzieła, a to celem wydobycia elementów
stanowiących aktualny walor naukowy.
Umiejscowienie K o l b e r g a w ramach jakiegoś bliżej określonego nurtu myśli społecznej XIX w., rzutowanie jego sylwetki
na krąg podobnych mu zbieraczy innych krajów europejskich
może nastąpić dopiero po krytycznym opracowaniu wszystkich
jego ma~eriałów. Z tego nasuwałby się wniosek, że również próba
analizy jednego tylko odcinka pracy K o l b e r g a, w tym wypadku Kurpiowszczyzny, nie stanowi wystarczającej podstawy do
uogólnienia wniosków stąd wypływających na całokształt działalności autora. Niemniej jednak analiza taka mO.żestanowić pewien
etap studium o wartości dorobku naukowego jednego z największych polskich etnografów.
J
f
t
.
..
~'
. (,.
naukowej i tych z pasją badawczą jedynie, wypowiadających się
najczęściej w pracach o półliterackim charakterze 2.
W przedmowie do IV tomu Mazowsza K o l b e r g podkreśla,
że opiera się w swym dziele na pracach "dawniejszych autorów,
do jakich zaliczamy G a war e c k i e g o, W Ó j c i c k i e g o, P 0ł u ja ń s k i e g o 3. Odsyła również do rozpraw B. T Y k l a 4,
T. Woj c i e c h o w s k i e g o 5, Z. G log e r a 6, A. Z akr z e ws k i e g o 7, historyków, jak M. B a l i ń s k i 8 i T. L i P i ń s k i 9,
F. K o z ł o w s kilO i K. K o z ł o w s kill. Ten dobór literatury
jest niezmiernie charakterystyczny.
Z jednej strony cytowane
przez K o l b e r g a prace posiadały pochlebną opinię wśród
publicystów tego okresu 12, z drugiej nazwiska autorów zasłużonych na polu badań czy organizacji nauki 13 w owym okresie mogły
stanowić zapewnienie, że do materiału przez nich podanego można
się odnosić z całym zaufaniem. Z wyjątkiem badaczy młodszego
p'okolenia (roku 1863), reprezentowanego tu jedynie przez G log e r a i Z akr z e w s k i e g o, pisarze ci należą do nurtu romantycznego w historiografii polskiej, a ściślej do tego odłamu, który
2 Por. K. W. W ó j c i c k i, Przejażdżka
chwilowa
po Mazowszu, "Album
literacki", Warszawa 1848; t e n ż e, Kurpie, Poznań 1891.
" O. K o l b e r g, Mazowsze, t. IV, Przedmowa, Kraków 1888.
4 B.
T y k i e 1, Rozpr·[),wa statystyczno-etnograficzna
o guberni
augustowskiej,
"Biblioteka Warszawska", t. IV (1857).
, T. Woj c i e c h o w s k i, Chrobacja, Kraków 1873.
" Z. G log e r, Dawna ziemi.a lomżyńska, Warszawa 1876.
• A. Z akr z e w s k i, Z Puszczy Zielonej, Wisła, t. I, 1887.
x ~'/r.B a l i il S k i, Starożytna
Polska, Warszawa 1846.
,. T. L i p i ń s k i, ni8 w:vmieniony przez Kolberga współautor Starożytnej
Polski.
F. K o z ł o w s k i, Dzieje Mazowsza, Warszawa 1858.
K. K o z ł o w s k i, Lud z okolic Czerska, "Wisła", t. I, 1887, s. 73-78,
105-111, 149-156,320; t. II, s. 589-603.
12 Por. Z. G log
e r, Recenzja dziela O. Kolberga "Lud", S. V, "Wieniec",
Warszawa 1872, nr 19; t e n ż e, Seweryn Golębiowski,
"Tygodnik Ilustrowany", 1887, nr 95; t e n ż e, Bartoszewicz
Julian,
"Wielka Encyklopedia
Powszechna Ilustrowana", t. VII, s. 19.
13 Por.
A. K u t r z e b i a n k a, Rozwój etnografii
i etnologii
w Polsce,
Ki'aków 1948; także K. T y m i e n i e c k i, Zarys dziejów historiografii
polskiej. Kraków 1948.
10
11
1. REGION KUHPIOWSKI W UJĘCIU POPRZEDNIKOW
I WSPOŁCZESNYCH KOLBERGOWI BADACZY
Region kurpiowski co najmniej od początku XIX w. skupiał
na sobie zainteresowania badaczy, ty"chz przygotowaniem do pracy
t O.
K o l b e r g,
1885-1890.
Mazowsze.
Obraz
etnograficzny,
t.
I-V,
Kraków
~l;.·'.'.'
,
\
267
266
w miarę narastania koncepcji powstania i nastrojów rewolucyjnych w Polsce odstąpi od założeń szkoły lelewelowskiej u. Ich
zainteresowania folklorem łączyły się ściśle z koncepcją dziejów
Polski i swoistym pojęciem narodu polskiego. Wszyscy wspomniani
poprzednio autorzy interesowali się także "starożytnościami" narodów. Ze względu na ich zainteresowania i folklorem, i "starożytnościami"
Kurpiowszczyzna
stanowiła wdzięczny teren poszukiwań. Jako jeden z najbardziej zacofanych okręgów Królestwa,
który niemal do połowy XIX w. zachował typ wysoce specyficznej na terenie leśnym gospodarki feudRlnej, była źródłem materiałów niezbędnych do badań nad kulturą ludową i rekonstrukcji
pierwotnej gospodarki i ustroju rzekomo myśliwskiego i z płodów
leśnycjt żyjącego ludu, za jaki uważano Słowian Li.
Historiozoficzne założenia pisarzy wiązały się ściśle z centralnym problemem społecznym ówczesnej Polski. Była nim sprav::a
likwidacji ustroju feudalnego i związana z tym walka o wyzwo-.
lenie narodowe. Fakt, że narastanie rewolucji agrarnej wystąpiło
w warunkach niewoli politycznej, musiał wpłynąć na specyfikę
tego nurtu w historii, który miał uzasadnić potrzebę pokojowych
reform i jednoczenia się całego narodu w walce o niepodległość.
Odbija się to rzecz jasna w pracach dotyczących Kurpiowszczyzny.
Jako jeden z centralnych problemów wysuwano problem walki
chłopów kurpiowskich ze Szwedami, podkreślając przy tym ich
bohaterstwo i bezinteresowność wynikające ze szczerego umiłowania. ojczyzny 16. Podkreślano
też historyczne znaczenie obu
bi tew ostrołęckich 17.
polskiej,
Łódź 1954~
cz. L Łódź 1953; t e n ż e, Joachim
Lelewel.
Z dziejów postępowej
1J1,yśli historycznej
w Polsce, Warszawa 1953.
tS T. Wojciechowski,
jw.; Z. Gloger,
jw.
,; Ł. G o ł ę b i o w s k L Lud polski, Vv'arszawa 1830. s. 39; o. K a l b erg.
Mazowsze,
t. IV, s. 387; A. }, o ł u ja ń s 11:L Wędrówki
po guberni
augustowskiej,
Warszawa 1859. s. 58.
" W roku 1807 nastąpiło pod Ostrołęką starcie wojsk cesarza Napoleon~l
z wojskami cara Aleksandra.
a w roku 1831 nastąpiła słynna bitwa ostrołęcka, w której odznaczyła się artyleria polska pod wodzą gen. Bema.
14
M. H. S e rej
t e n ż e, Stvdin
nad
s k i, Zarys
historiografią
historii
Poiski,
histOTiografii
Materiały
zebrane
przez G a war e c k i e g o 18, W Ó j c ic k i e g o 19, P o ł u j a ń s k i e g o 20 mają charakter
przyczynków geograficzno-krajoznawczych.
W wypadku Kurpiowszczyzny
autorzy ci próbowali ująć specyfikę regionu jako wypadkową
czynników geograficznych. Stąd krajobraz stanowił punkt wyjściowy dla ich rozważań. Elementy krajobrazu, jak las, rzeki,
gleba, warunkowały ścisły związek człowieka z przyrodą. Zajęcie
się przemysłami leśnymi było ze strony człowieka próbą dostosowania się do warunków naturalnych i wykorzystania środowiska
przyrodniczego na swoją korzyść. O tym, że walka z przyrodą nie
była łatwa, świadczył prymitywizm kultury ludowej w początkowym okresie kolonizacji puszczy. Na wyższy poziom podniosła
się dopiero po przejściu ludności do zajęć rolniczych. Ustrój społeczny ludu puszczańskiego wypływał również z owej "symbiozy"
człowieka z przyrodą; całokształt życia wiejskiego został ujęty
w ramy organizacyjne przez leśną organizację bartniczą. Jako
osobny problem wysuwano sprawę osadnictwa związaną jak najściślej z poruszonymi poprzednio czynnikami.. Tak więc osadnictwo kurpiowskie, zdaniem badaczy połowy XIX w., było zdeterminowane działaniem przyczyn zewnętrznych
wypływających
z natury środowiska geograficznego, o jego zaś dalszej specyfice
stanowiło ujęcie go w ramy organizacji bartniczej i rozwój w ramach tej organizacji 21.
Sprawę dominowania środowiska nad człowiekiem doprowadzono więc do punktu, który przekroczyła dopiero burżuazyjna
antropogeografia. Gdy dodano do tego twierdzenie, że w wolnym
obcowaniu z przyrodą wytworzył się typ człowieka o odmiennej
psychice od pozostałych grup ludnościowych w Polsce 22, stało się
to podstawą do fantastycznych hipotez o odmienności plemiennej
Kurpiów ~:l. Przeniesienie istniejących w XIX w. warunków geo"H.
G a w a r e c k i•. Pamiętnik
historyczny
placki,
Warszawa
1829-1830. t. I, II.
l!! K. W. W ó j c i c k i, Zarysy
domowe, Warszawa
1842.
co A. P o ł u .i a ń s k i, JW.; t e n ż e. Opisanie
lasów Królestwa
Polskiego
Litwy,
1856.
O. K o l b erg. Mazowsze,
e' Tamże, s. 62. s. 100 n.
el
t. IV (por. cytaty na s. 53 n .• 385 n.).
2>1 Tamże,
s. 66 n. i s. 100.
269
268
graficznych o kilka wieków wstecz i uogólnienie ich do całego
terenu Polski dało asumpt do wyobrażeń o pierwotnym życiu
Polaków i Słowian w ogóle. Krótko zaś mówiąc były to prace,
które w oparciu o stosunkowo słabą bazę materiałową wysuwały
koncepcje, że kultura ludowa, kultura chłopa XIX w. jest przetrwałym dowodem kultory okresu Piastów i Jagiellonów i świadczy o zdrowym charakterze bytowania ludności plemion polskich 24.
Uznając za najwyższą zdobycz ludu jego religijność i upatrując
w niej nie tylko jedną z naczelnych "cnót" obywatelskich i narodowych, lecz i jedyną dźwignię postępl' chłop;;l kurpiowskiego Z~
autorzy wymienionych prac nie byli niechętni sankcjonowaniu
tego społecznego stanu, jaki zastali przystępując do badań, ba,
cofnęliby chętnie sytuację kulturalną i społeczną, w jakiej znajdowały się masy ludowe, o kilka wieków wstecz 26. I to jest powodem, że prace te, ważne dla nas ze względu na dużą ilość wzmianek typu kronikarskiego, nie stanowią przeglądu faktów typowych
dla epoki. Kryterium typowości jako kryterium doboru faktów,
które występuje już u historyków szkoły lelewelowskiej 27, zostało
zastąpione kryterium reliktowości i stąd opracowania te stanowią
zasadniczy regres w stosunku do koncepcji i prac L e l e weI a
i jego szkoły 28.
24 Np. opisując
zwyczaje związane z Bożym Narodzeniem K. W. W ó jc i c k i pisze: "Jak w chatach, tak i we dworach wiejskich, i domach miejskich w tym obrzędzie i w tych pieśniach zachował się obyczaj pierwszych
wieków chrześcijańskich
w Polsce, bo lud w czystej swej prostocie, z dobrą
wiarą podług dawnego obyczaju oddaje cześć i sławę Panu" (K. W. W ó jc i c k i, Boże Narodzenie, Nowy Rok, Trzech Króli, "Tygodnik Ilustrowany",
t. III, 1860, s. 67); tegoż:
"Kto badał nasz lud sprzed wieków, kto poznał
jego wiarę ówczesną, ten przyznać musi: lud dzisiejszy jest ludem sprzed
wieków. Ubiory ludu - to żywa pamiątka przeszłości, nie pożyczanej u nikogo" ("Tygodnik Ilustrowany",
t. II, 18G6, s. 457) ..
2;, O. K o l b e l' g, Mazowsze,
t. IV, s. 68, s. 107 n.
2" Tamże, s. 109 (cytat z pracy
W. C z a j e w s k i e g o).
27 M. H. S e l' e j s k i, Joachim
Lelewel,
s. 85; także: N. A s s o l' o d ob raj, Z powodu ksiqżki M. H. Serejskiego, "Kwartalnik
Historyczny", 1953,
s. 158, 175, 180.
28 Mam tu na myśli te prace
Lelewela, które omawiały miejsce chłopów
w układzie sił klasowych okresu feudalizmu, a mogły być w swoim czasie
•
I
I
.~
Lata 1863 i 1864; nieudane powstanie i uwła.szczenie chłopów
przez obcy rząd, stanowią społeczno-polityczną zapowiedź tej
zmiany, która dokona się w nauce polskiej w drugiej połowie
XIX w. Pod nieprzychylnymi dla kraju auspicjami rozpoczynają
swą działalność naukową Z. G log e r 29, A. Z (l k r z e w s k i 30
i całe współczesne pokolenie. Węzłowe społeczno-gospodarcze zagadnienia epoki, wciąż nie rozwiązana kwestia włościańska
i sprawa niepodległości narodowej, obie ściśle związane z problemem kształtowania się narodu burżuazyjnego, skupiają na sobie
uwagę historyków, geografów, uczonych poświęcających się nowym
specjalizacjom, jak etnografii, archeologii, antropologii i językoznawstwu. I chociaż każdy z uczonych etnografów tego okresu
ujmował wspomniane kwestie w sposób różny, wykonując na
swoim odcinku pionierską robotę, prace ich wykazują wiele
wspólnych cech. Są obciążone całym balastem koncepcji słabo
udokumentowanych
materiałem
faktycznym
a świadczącym
o emocjonalnym podejściu do stawianych problemów, odziedziczonym po poprzednim pokoleniu zbieraczy; z drugiej strony
jednak zawierają nowe wartości.
Utworzenie w 1873 r. Komisji Historycznej, a w rok później
Komisji Antropologicznej przy PAU w Krakowie, stworzyło mocniejsze niż dotychczas podstawy organizacyjne do badań naukowych. Edycja tego typu wydawnictw ciągłych, jak "Zbiór wiadomości do antropologii krajowej" 31 i w kilkanaście lat później
"Materiałów
Antropologiczno-archeologicznych
Etnograficznieocenioną wskazówką 'przyczyn takiego, a nie innego stanu kultury ludowej w Polsce i jej historii (por. J. L e l e weI, Uwagi nad dziejami Polski,
ludu jej w Polska, dzieje i rzeczy jej, t. III, s. 121, 122, 123 n). Muszę jednak
przyznać, że nie spotkałam się z faktem, by nie tylko wymienieni w tekście
autorzy, ale i inni liczni etnografowie drugiej poł. XIX w. nawiązywali do
zdobyczy postępowych
szkół historycznych
w Polsce (por. A. K u t l' Z e b i a n k a, Rozwój etnografii
i etnologii
w Polsce, Kraków 1948).
"J Z. G log e r, Pomnik Stefana Czarnieckiego
w Tykocinie,
"Tygodnii<
Ilustrowany",
t. VIII, r. 1863, s. 365.
30 A. Z a Je l' Z e w s k i prowadzi
swoje badania na Kurpiach w siedemdziesiątych latach XIX w.
31 "Zbiór
wiadomości do antropologii krajowej", tomów 10 (1875-1895).
nych" 32, gdzie mógł ogłaszać swe prace każdy "miłośnik rzeczy
starożytnych" (tak określali bowiem siebie G raj n e r t, C z aj e w s k i i inni korespondenci pism literackich publikujący materiał archeologiczny i et'1ograficzny), wzmogła poważnie działalność pisarską·
Wzmożenie pracy wydawniczej,
zwiększenie zainteresowań
kwestią włościańską na cał~·m terenie kraju ol:) musiały, rzecz jasn:J,
odbić się w· sposób pozytywny na ilości publikacji odnoszących
się również do ziemi kurpiowskiej. Pojawiają się więc prace przyczynkarskie, powiększa się znacznie liczba korespondentów terenowych pochodzących przeważnie z kół ziemiańskich. Historycy
polscy uwzględniają problematykę kurpiowską również w swoich
pracach syntetycznych :34.
Nasuwa się pytanie - czy prace badawcze tego okresu, które
odnoszą się do regionu kurpiowskiego, mogą świadczyć o wspomnianym poprzednio przełomie metodologicznym w nauce polskiej, a ściślej w etnografii tego okresu, i w którą stronę przechyla
się wynik walki starego z nowem w każdej z nich. Są to kwestie
zasadnicze dla niniejszego omówienia, charakteryzują
bowiem
drugi z kolei typ źródeł, na którym oparł się K o l b e r g, tj. publicystykę okresu po uwłaszczeniu.
Między licznymi autorami prac o Kurpiowszczyźnie trudno jest
znaleźć takiego, który by poświęcił się wyłącznie omawianemu
tematowi.
:l2
"Materiały
Antropologiczno-archeologiczne
i Etnograficzne",
tomów 14
(1897-1920).
Jak dowodzą najnowsze badania historyków literatury polskiej okresu
pozytywizmu (Pozytywizril"
cz, l i 11, pod red. Jana K o t t a, Wrocław 1951),
w latach bezpośrednio po 1863 r. kwestia włościańska jest chwilowo rozwiązana i zainteresowania
publicystów
skierowują
się szczególnie intensywnie na sprawę rozwoju kapitalizmu w mieście. Dopiero lata 1870 przynoszą istotne zwiększenie zainteresowań
kwestią chłopską oraz wsią jako
rynkiem zbytu i dostarczycielką tanich rąk roboczych; także przed okresem
"chłopomaństwa"
przeżywa publicystyka
polska okres dyskusji i polemik
nad tym, w jaki sposób należy uwłaszczonego chłopa włączyć w orbitę gospodarki kapitalistycznej
(por. szczególnie artykuły B. Michałowskiej,
R
Szwarcówny, J. Baculewskiego
i J. Kulczyckiej).
:" O Kurpiach piszą historycy. jak Baliński, Maciejowski, Wojciechowski
:l:l
Jeżeli weźmiemy do ręki numer "Kłosów", "Kronikę Rodzinną",
"Gazetę Warszawską", "Gazetę Polską", "Gazetę Rolniczą", "Tygodnik Ilustrowany" czy "Kurier Warszawski" lub "Gospodynię
Wiejską", to niemalże w każdym numerze ówczesnych dzienników i czasopism znajdziemy drobną korespondencję, a nierzadko
i całe artykuły z terenu Kurpiówa5•
Piszą G raj n e r t :1O, C z aj e w s k i ol"~ K o l b e r g OlS, O l s z e w s ki :l9, O s i e c k i 40, G l 0g e r 41, ziemiaństwo łomżyńskie 42. Wypowiedzi ich mówią tak
o ruchu umysłowym, jak i poziomie kulturalnym
ludności oraz
sytuacji społeczno-ekonomicznej w powiatach ostrołęckim, różańskim, łomżyńskim 4a. Po przeczytaniu tych notatek staje się jasne,
że każde z wymienionych pism przewidziane było dla innego typu
odbiorców i redagowane czy subwencjonowane przez kogo innego.
Notatki w nich zamieszczane dostosowane były ściśle do charakteru pisma: np. "Pamiętnik Religijno-moralny"
zamieszczał artykuły wyjaśniające problemyetnogenetyczne
w sposób zgodny
z ewangelią. "Niwa" sławiła sielskość życia wiejskiego, "Gazeta
Rolnicza" wyrażała kłopoty drobnej szlachty w związku z procesem kapitalizacji gospodarstwa wiejskiego itd. Notatki zamiesz,', "Kłosy", 1. 1865-1890;
"Kronika Rodzinna", szczególnie 1. 1867-1914;
..Gazeta Warszawska", szczególnie 1. 1873-1898;
"Gazeta Polska", szczególniE' 1. 1826-1910
(wychodzi do r. 1939); "Gazeta Rolnicza", szczególnie
1. 1861-1911
(wychodzi do 1939 r.); "Tygodnik Ilustrowany",
szczególnie
L 1860-1914
(wychodzi do 1939 r.); "Kurier
Warszawski",
szczególnie
L 1821-1910
(wychodzi do 1939 r.); "Gospodyni
Wiejska",
szczególnie
L 1877-1883.
G raj n e r t, O Kurpiku
wojaczku,
.,Zorza", 1902, nr 33.
W. C z a j e w s k i, "Tygodnik Ilustrowany,
Warszawa 1881. nr 12, s.
126, 141, 157, 163, Przegląd bibliograficzno-archeologiczny.
.
"., O. K o l b e r g, "Tygodnik Ilustrowany",
1881. nr 273.
:l' W. O l s z e w s k i, "Gazeta Rolnicza",
1870, nr 22.
'" O s i e c k i, "Tygodnik Ilustrowany",
1881, nr 273.
Z. G log e r, "Gazeta Warszawska", 1882. nr 116, 206, 246, 285.
:2 ,.Gazeta
Warszawska",
1884, nr 42, 48, 106; "Narew", kalendarz
ilustrowanv, 1885, s. 156-157
(klika słów o ludności rolniczej guberni łom··
:l"
:'7
11
zYn,kif'jl,
.,Niwa",
"l .,Gazeta
1879, nr 158.
1885.
Warszawska".
1877,
.
nr
54;
także
"Tygodnik
Ilustrowany",
czane w prasie dotyczyły życia wszystkich warstw i choć pisane
z uprzedzeniem lub stronniczo, są żywym obrazem stosunków
gospodarczo-społecznych tego terenu, pokazują miejsce kurpiowskiego chłopa w układzie sił klasowych opisywanego terenu i specyfikę jego gospodarki i kultury.
Należałoby się zastanowić nad tym, co jest powodem tak ożywionego ruchu publicystycznego związanego ściśle z Kurpiami.
Przyczyna leży między innymi w tych trudnościach, jakie wynikają z prób dostosowania starego typu gospodarstwa do nowych
stosunków społeczno-ekonomicznych. Kurpinwszczyzna stanowiła
trudny teren dla ekspansji kapitalistycznej
i to było powodem,
że np. korespondenci "Gazety Rolniczej" radzili nad sposobami
włączenia jej w obręb gospodarki kapitalistycznej.
Jedną z przyczyn było również zachowanie się na Kurpiach
wielu elementów kultury ludowej z poprzedniego okresu, reprezentowanych nie tylko przez sporadycznie występujące jednostkowe fakty, lecz i przez całe ich zespoły. Z zakresu kultury materialnej zachował się zespół narzędzi rolniczych, bartniczych, rybackich itp. Przedmioty te związane były z całym systemem zwyczajów, obrzędów, przesądów i przepisów prawnych, a będąc
wyraźnym reliktem stanowiły żywe świadectwo życia w poprzedniej epoce. Chęć szukania w faktach kultury ludowej dowodu
na istnienie od czasów wspólnoty gminnej polskiej kultury narodowej o pierwiastkach wspólnych z kulturą całej Słowiańszczyzny
mogła skierować uwagę historyków i etnografów oraz bardziej
zapalonych publicystów na omawiany teren. Nowopowstały naród
burżuazyjny chciał swoje powstanie udokumentować historycznie,
wykazać samorodną ewolucję form aż do najwyższego tworu państwa burżuazyjnego.
II.
ZAINTERESOWANIA
KOLBERGA
REGIONEM
KURPIOWSKIM
nika z założeń jego koncepcji naukowej. Można to wyrazlc
krótko - interesuje go Kurpiowszczyzna jako część "Ludu".
podobnie jak dla historyków tego okresu, tak i dla K o l b e r g a
Kurpio:vs~czyzna jest jedynie ogniwem niezbędnie potrzebnym do
zrozumIem a genezy osadnictwa, pierwotnego bytu Polan i pierwotnej patriarchalnej
organizacji poprzedzającej
ustrój państwowy.. K o l b e r g postawił sobie za zadanie dać przegląd
wSZystkICh grup regionalnych w ich wykładni polskości i słowiańskoś~i. Zasadniczą rolę w tej koncepcji odgrywał aspekt występowama przestrzennego zjawisk etnograficznych.
~asadniczymi kryteriami, w myśl których dokonuje on podziału
kraJu na poszczególne grupy regionalne, są kryteria geograficzne
etnograficzne 44. Pod kryterium geograficznym rozumie zespół
elementów
środowiska geograficznego, jak gleba, las, rzeki,
u~zta.łtow~nie powierzchni 45. Na odmienność etnograficzną skła~aJą s~ę zas w~dług K o l b e r g a "właściwości ludu" uwydatnia~ące SIę "na pIerwszy rzut oka w ubiorze", dające się dostrzegać
l "w gwarze ... zwyczajach, obrzędach, wierzeniach, pieśniach
tańcach i muzyce 46. Jak wynika z zapowiedzi K o l b e r g a,' elem~nty kultury duchowej są tymi, w których w sposób najbardziej
wld~czny ~jawni.ają się odrębności między poszczególnymi grupamI osadmczymI (czy ludnościowymi) w Polsce. Fakt ten chciałabym silnie podkreślić, jest to bowiem teoretyczne założenie, z którego wyni~a nie równomierne potraktowanie kultury materialnej
l .d~choW~J w pracy K o l b e r g a z wyraźną przewagą tej ostatmeJ. Procz kryteriów geograficznych
i etnograficznych
brał
K o l b e r g pod uwagę również czynnik historycznego i administr~cyjne~o podziału, przy czym to ostatnie niejako łączy z krytenum pIerwszym H.
.Z zebranych przez K o l b e r g a materiałów wynika, że podzH~lał on zdanie etnografów i historyków, iż wyznaczenie granic
regIOnu kurpiowskiego jest rzeczą niezmiernie trudną. Proces prze-
Kurpiowszczyzna nie stanowiła w XIX w. specjalnego centrum
badawczych zainteresowań ludoznawczych. Zainteresowania tego
nie wykazywali ani poprzednicy K o l b e r g a, ani on sam.
U K o l b e r g a fakt zajęcia się problematyką kurpiowską wy-
:: o. K o l b e r g, Mazowsze,
t. I, s. 5.
Tamże, t. IV, s. 3.
•• Tamże, t. IV, s. III.
'7 Ta mze,. t. I, s. 3, 4, 5, 6; tamże, t. IV, s. 3, 28 i 29.
o
18
"LUd",
t. XLII
275
274
obrażeń dostrzegał, wzorując się na poprzednikach, jedynie ~a
odcinku osadnictwa i ruchów migracyjnych. Na .fakt ~en rr:u~lał
zwrócić uwagę chcąc wyznaczyć omawianemu reglOn?WI własclwe
granice. Zagadnienia ograniczonego rozwoju, specyfIcznego tyl~~
dla omawianego regionu, a właściwego mu na skutek odrębnoscl
rozwoju historycznego od innych regionów Polski, n.ie podd,awał
analizie. Nie można mu z tego czynić zarzutu. W okresIe, w ktorym
publikował swe prace, próba uwzględnie~ia. czynn~ków g.eograficznych, faktów z historii politycznej, admmlstracYJnych l. etnograficznych, jako wpływających na rozwój regionu, stano":"lł~ postęp
w nauce. Być może, że czynniki wchodzące w skła.d kaz?eJ. z tyc.h
grup nie były wystarczająco reprezentatywne 48 l dobor Ich ~le
następował według jednolitej linii podziału, al~ sam fakt l.ch
uwzględnienia i pierwsza niezręczna próba ich wzaJemnego.powlązania były czymś niezwykle cennym. Tym cenniejszym, ze przy
ich omawianiu potrącał K o l b e r g o zagadnienie wewnętrznego
rozwoju regionu i okazywał głęboką chęć do ujmo~a~ia tych
wszystkich zjawisk we współzależności, chęć wykazama Ich wzajemnych powiązań 49.
Nie na wprowadzeniu do pracy czynników geograficznego
i historycznego polega jednak zasługa K o l b e r g a. W powyższym wypadku zgadza się jedynie z panującym w ówczesn,ej.
nauce przekonaniem, że czynnikiem decydującym o odrębnoscl
rozwoju gospodarczego i kulturalnego regionu był czynni~ ~eo.graficzny, na podłożu którego kształtowały się dopiero czynmkl hlStOryczno~prawne.
Główna zasługa K o l b e r g a polega na wprowadzenIU materiału etnograficznego jako czynnika równorzędnego z historycznym i geograficznym, a świadczącego o odmienności regionu.
Zainteresowania
K o l b e T g a regionem kurpiowskim i sposób podejścia do zagadnień odrębności regionu musiały wpłynąć
na sposób opracowania materiału. Była to pi.erwsza próba opracowania pełnej monografii Kurpiowszczyzny według następujących
•" Tamże, t. III. s. IV, V, i 2.0. 21. oraz tamże,
•' T(lmi:e, t. I. s. 63.
założeń: a. potraktowanie Kurpiowszczyzny nie jako samoistnej
części, lecz podporządkowanie ogólnemu schematowi celem zobrazowania całości kultury ludowej Polski w XIX w.; b. wyeksponowanie na plan pierwszy elementów kultury ludowej świadczących
w sposób widoczny o odrębności etnograficznej danego regionu
a dzielących go od innych, jak strój, zwyczaje; c. pobieżne potraktowanie cech łączących poszczególne regiony, co prowadzi do małej ilości wniosków wynikających z materiału.
Należy również zwrócić uwagę, że ten typ opisu monograficznego stał się niemal obowiązujący w etnografii polskiej na dłuższy okres czasu: statyczny obraz regionu z odnośnikami. w bliżej
nie określoną przeszłość celem uzyskania obrazu ewolucji zjawisk.
III. METODA
PRACY
NAUKOWEJ
KOLBERGA
Zadanie, jakie postawił sobie K o l b e r g, a mianowicie przedstawienie wyczerpującego obrazu kultury ludowej Kurpiów w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ub. w., musiało wpłynąć na poszerzenie problematyki uważanej wówczas za etnograficzną o szereg wzmianek natury historyczno-geograficznej 50.
Miały one w myśl intencji autora stanowić tło, na którym kształtowała się kultura ludowa wyróżniająca się od innych części Mazowsza, i miały, jak się zaraz o tym przekonamy, wyjaśnić przyczyny jej odrębności 51.
Tematy podjęte przez K o l b e r g a, bez względu na to, czy
ich rozwinięcie stanowi jego własny dorobek naukowy, czy też
przytacza on poglądy innych badaczy, można podzielić na dwie
zasadnicze grupy oparte na różnym materiale źródłowym. Do jednej z nich należy zaliczyć ogólną charakterystykę kraju i ludności,
do drugiej ubiór, pokarmy i napoje, wieś (zabudowania), pracę
(rolę i przemysł) oraz obrzędy i wierzenia, a więc tematykę ściśle
etnograficzną·
Punktem wyjścia moich rozważań na ten temat jest wypowiedź
K o l b e r g a: "Wiadomości o Kurpiach, tej pod niejednym wzglę~o Tamże,
t. 1. s. 37.
ol
lU'
t. I, Przedmowa;
Tcnn:£', t.
1.
Przedmow.ł;
tamże. t. III, s. 24, 27; tamże,
tamże. t. IV, s. VII i 3.
t. IV, s. 3::1,38.
276
277
dem wyróżniającej się grupy ludności puszczańskiej mazurskiego
plemienia, podajemy już to z własnych wyjęte notat, już też, i to
w poważnej części, czerpane z dzieł dawniejszych autorów, do
jakich zaliczamy G a war e c k i e g o, W Ó j c i c k i Eo: g o, P a ł uj a ń s k i e g o" 52.
Do prac z okresu przed uwłaszczeniem należy zaliczyć publikacje G a war e c k i e g o i W ó j c i c k i e g o, do wydanych po
roku 1863 - G log e l' a i Z akr z e w s k i e g o. K o l b e l' g korzystał z nich zarówno przy opracowywaniu części historycznej,
jak i etnograficznej. Problem genezy osadnictwa kurpiowskiego
starał się zilustrować możliwie wszechstronnie, biorąc pod uwagę
wszystkie z aktualnych wówczas hipotez 53. Ponadto, chcąc widocznie wyczerpać zagadnienie, podał w odnośniku bogaty materiał bibliograficzny, który wskazuje, że wokół osadnictwa kurpiowskiego w połowie XIX w. toczyła się polemika 54.
Fakty etnograficzne zaczerpnięte z literatury pochodzą głównie ze wspomnianych prac W ó j c i c k i e g o i C z a j e w s k i e g o
i dotyczą różnych okresów XIX w. (1842-1881).
Prace C z a j e w s k i e g o i Z akr Z e w s k i e g o zostały wykorzystane w przeważającej
mierze do zilustrowania
etnografii
terenu.
Cytaty przytoczone w części poprzedniej 55 wskazują, że K o 1b e l' g jest zwolennikiem poglądu, iż kultura wsi kurpiowskiej
w zasadzie nie uległa zmianie od lat 40-tych XIX w., z wyjątkiem
postępujących ograniczeń leśnych zajęć ludności, wprowadzanych
zarządzeniami rządu pruskiego i rosyjskiego.
Jest rzeczą charakterystyczną,
że w jego pracy znajdujemy
dużo więcej nawiązań do prac G a war e c k i e g o i W ó j c i ck i e g o, mimo że prace ich w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ub. wieku były już przestarzałe, anij:eli do aktualnych
prac G log e l' a, P o l a czy Z akr Z e w s k i e g 0, dobrze znanych
K o l b e l' g o w i. Sądzę, że poza pewnymi założeniami metodycz,J Tamże,
t. IV, s. IV.
"' Tamże, t. IV, s. 61, 66.
M W. C z a j e w s k i, Kurpie,
"Tygodnik Ilustrowany",
'5 O. K o l b e I' g, Mazowsze,
t. IV, s. 51, 68.
1881, nr 296-2flil.
nymi, podobnymi poglądami na podstawowe kwestie społeczne
nie można pominąć i strony emocjonalnej zagadnienia. Trudno
wchodzić szczegółowo W powiązania, jakie łączyły K o l b e l' g a
z reprezentantami wspomnianego wyżej nurtu historiograficznego,
muszę natomiast z całą stanowczością stwierdzić, że K o l b e l' g,
jako epigon kierunku reprezentowanego w etnografii przez G awar e c k i e g o i W ó j c i c k i e g o, ze specjalnym pietyzmem
podkreśla elementy reliktowe świadczące o patriarchalnym
życiu
Słowian, mimo że głównym, jak mi się wydaje, jego zadaniem
było przedstawienie kultury ludowej takiej, jaką zastał.
Nie można jednak twierdzić, że K o l b e r g w swej pracy ograniczył się jedynie do opracowań autorów z okresu przeduwłaszczeniowego; aczkolwiek tamte prace stanowiły dla niego główne
oparcie, w pewnym stopniu uwzględnił także literaturę okresu
pouwłaszczeniowego, jakościowo różną od poprzedniej.
To samo odnosi się do publicystyki po uwłaszczeniu. Z materiałów cytowanych przez K a l b e l' g a wynika, że uwzględnił on
również wzmianki w prasie odnoszące się już nie do reliktowości
kultury ludowej Kurpiów, ale opisujące jej przemiany na drodze
kapitalizacji wsi.
Pozostaje jeszcze sprawa ustosunkowania się K o l b e r g a do
dorobku naukowego G log e l' a, którego postać, podobnie jak
l Z akr Z e w s k i e g o, jest
niezmiernie charakterystyczna
dla
tamtego okresu badań. Zasługą G log e r a jest omówienie osadnictwa kurpiowskiego na podstawie dostępnych mu źródeł archiwalnych i próba wykorzystania źródeł archeologicznych w związku
z powyższym. Dużą rolę odgrywają w jego opisie dane językoznawcze i etnograficzne 56. Dalszą zasługą G log e r a, co K o 1b e l' g wykorzystuje na równi z poprzednim, jest stwierdzenie różnic między granicami administracyjnymi
a granicami grup regionalnych, między innymi niepokrywanie się granic tzw. starostwa
ostrołęckiego z grupą regionalną Kurpiów'''. Nawiązanie do do. :.• "Tygodnik Ilustrowany", t. XII, 1881. nr 295'. "Bib'lioteka
t. X, s. 143, 302; ,.Bib!. Warsz.", t. II, s. 143-153
i 390-400
. ", O. Kolberg,
Mazowsze,
hIstoryczna,
Warszawa 1906.
s. 29 n.; Z. Gloger,
jw.;
Warszawska",
t~nże,
Geografia
Drugim źródłem, na którym opiera się K o l b e r g w swej charakterystyce Kurpiowszczyzny, choć jest ono dużo mniej wyczerpujące od materiałów czerpanych z drugiej ręki, są badania
terenowe. Dwie dłuższe wzmianki ze wsi Dudy Puszczańskie omawIają strój ludności oraz używane tam pokarmy i napoje. Daty
podane przy nich, 1870 i 1877 r., pozwalają wnosić, że w tych właśnie Jatach przebywał K o l b e r g na Kurpiach. Przy wzmiankach
nie datowanych sytuację komplikuje fakt kilkakrotnej bytności
K o l b e r g a na Kurpiach przed 1850 r. Być może, że z tego
okresu pochodzi materiał zamieszczony w przypisach. Wyłania się
jeszcze jedna trudność - otóż wobec niemożności wykorzystania
korespondencji Kolbergowskiej nie mogłam stwierdzić, czy w wypadku podawania przez K o l b e r g a materiału pochodzącego z terenu ma się do czynienia z materiałem zbieranym w drodze własnych obserwacji K o l b e r g a lub ustnego wywiadu, czy też
z materiałem uzyskanym w drodze ankiety lub opowiadań ziemiaństwa, bo i takie rozwiązanie jest możliwe.
robku G log e r a świadczy o tym, że K o l b e r g mimo światopoglądowych i emocjonalnych więzów łączących go z grupą badaczy sprzed 1863 r. nie pozostaje obojętny na osiągnięcia późnie.isze 58. Nie wydaje mi się jednak, by fakt uwzględnienia wniosków,
jakie poczynił G log e r rozpatrując zagadnienia kurpiowskie,
wpłynął w jakimkolwiek stopniu na koncepcję naukową i metodę
pracy K o l b e r g a.
Na sposób korzystania z prac poprzedników rzuca światło wypowiedź K o l b e r g a: "Spostrzeżenia przez nich poczynione [pisarzy starszego pokolenia, jak W ó j c i c k i - uw. Z. S.] w wielu
razach i dziś jeszcze mają znaczenie i znajdują zastosowanie, aczkolwiek pole badań nowsi pracownicy wielce rozszerzyli i niejedno z błędnych dawniejszych twierdzeń sprostowali" 59. Wypowiedź stanowi jakby wyznanie, że autor zdaje sobie sprawę z rozwoju nauki i nie pozostaje na fakt ten obojętny. Swiadomość
powyższa narzuca konieczność krytycznego podejścia do źródeł;
czytelnik jednak odnosi ".'rażenie, jakoby K o l b e r g podzielał zdanie wszystkich swoich poprzedników. Wypadki krytycznego ustosunkowania się do czyjejś koncepcji są niezmiernie rzadkie; może
to świadczyć o eklektyzmie K o l b e r g a lub o fałszywie pojętym
obiektywizmie. W ten sposób pojęta praca staje się rejestracją
faktów, a kronikarz uchyla się od ich interpretacji uważając, że
czytelnik uzyska najpełniejszy obraz, jeżeli zostaną mu podane
wszystkie hipotezy, jakie na ten temat wypowiedziano 60. Sprawę
doboru faktów przez K a l b e r g a omówię przy szczegółowej
analizie materiału, tu ograniczę się tylko do stwierdzenia, że kryterium ich doboru stanowiła wspomniana już kilkakrotnie reliktowość 61.
O. K O l b e r g, Mazowsze,
t. IV, s. IV.
Tamże.
60 "Obiektywizm
burżuazyjny bywa także jednym z przejawów złudzeń,
jakie ideologowie burżuazyjni
stwarzają
na temat własnej działalności
w funkcji społecznej...
Zachodzi tu oczywista i typowa dla kapitalizmu
sprzeczność między subiektywnym
poczuciem naukowca a jego obiektywną
funkcją społeczną" (Pozytywizm,
t. I, Wrocław 1951).
61 Konserwatywna
koncepcja sielskiego kmiotka i patriarchalnej
struktury wsi łączą się w .,Tygodniku Ilustrowanym"
z przekonaniem,
że wieś
Przy wzmiankach opartych, jak można sądzić, na własnych badaniach terenowych
pomija K o l b e r g sprawę dokładnego
umiejscowienia wiadomości pod względem czasowym i przestrzennym oraz łączy wiadomości uzyskane od informatorów z obserwacjami własnymi, bez żadnych krytycznych zastrzeżeń 62, dając
przez to nie opis jednostkowego wypadku lub faktu, lecz próbę
swoistej syntezy. Jeszcze mniej wymagający okazuje się w stosunku do danych zaczerpniętych z drugiej ręki. Materiał terenowy
podawany przez K o l b e r g a pochodzi wyłącznie z terenu pogranicza kurpiowsko-mazurskiego. Czy jednak ten wycinek terenowy
mógł być w okresie siedemdziesiątych lat ub. w. wystarczająco
reprezentatywny dla całej Kurpiowszczyzny? Sądzę, że tak. Wyni-
58
5'
•
nie jest tylko
źródłem tradycji własnej, tj. określonej lokalnej wspólnoty
wiejskiej, ale że jest ona także źródłem tradycji narodowej. B. M i c h ał o w s k a, Pozytywizm,
t. II. Na podstawie lektury dzieł Kolberga można
sądzić, iż podzielał on zdanie pozostałych współpracowników
"Tygodnika
Ilustrowanego".
Uważam, że właśnie ten fakt zaciążył na wyborze kryteriów.
6~
O. K o l b e r g, Mazou:sze,
t. IV, s. 91, 92.
281
280
kałoby to z faktu, że opisany region stał na tym samym poziomie
rozwoju gospodarczego, co inne części Puszczy Zielonej, a zajęcia
ludności i związana z nimi kultura nie wykazywały w tym czasie
zasadniczych różnic. Niewielkie różnice w stroju czy nawet w gwarze, o których wspomina K o l b e r g i które potwierdzają cytaty
z prac W ó j c i c k i e g o i C z a j e W s k i e g o, nie mogły stanowić o zasadniczej odrębności regionalnej. Fakt ten znajduje również potwierdzenie we współczesnych badaniach terenowych.
Opisując Kurpiowszczyznę na pierwszym miejscu stawia K 01b e r g kraj. Pod hasłem tym zamieszcza szereg danych o charakterze historyczno-krajoznawczym,
o miastach i najważniejszych
osadach i wsiach kurpiowskich. Dobór materiału nasunął duże
trudności, które wynikały i z niemożności dokładnego poznania
terenu przez autora, i z konieczności opierania się na korespondencji, gdy bezpośrednie studia terenowe były niemożliwe. Pozytywnym momentem tej części monografii jest próba przeprowadzenia podziału na Kurpiów nowogrodzkich i ostrołęckich z wysunięciem faktu zróżnicowania gleby jako zasadniczego czynnika
w wytworzeniu się odrębności tych grup (l3 i wskazania centrów
gospodarczo-handlowych jednej i drugiej grupy ij.l. Jeżeli nawet
na podstawie współczesnych badań terenowych stwierdzimy, że
mała wioska Wincenta odgrywała w tym okresie większą rolę niż
Lipniki, to nie zgodzimy się z K o l b e r g i e m jedynie w drugorzędnym szczególe; nie zmieni się natomiast fakt, że Ostrołęka,
Myszyniec i Kadzidło stanowiły ośrodki centnlne dla Kurpiów
ostrołęckich, podczas gdy tym samym dla Kurpiów nowogrodzkich były Nowogród, Lomża i Kolno.
Należy jednak zauważyć, że powody, dla których K o l b e r g
wysuwa pewne osady i miasta na plan pierwszy, nie są w pełni
obiektywne. K o l b e r g nie bada przyczyn gospodarczo-społecznych, dla których stały się one ośrodkami dyspozycyjnymi
i w związku z tym skupiły w sobie szereg ciekawostek i pamiątek
historycznych. Na odwrót - fakt zgromadzenia pamiątek jest dla
.~ Tamże,
Hł
Tamże,
s. 29.
s. 27-30.
K a l b e r g a wystarczającym powodem do wysunięcia ich na
pierwszy plan f;~.
Sytuację tę można tłumaczyć faktem, że jako miłośnik rzeczy
starożytnych K o l b e r g kolekcjonuje ciekawostki historyczne,
uparcie zaś wzbrania się od poruszania problematyki historycznogospodarczej. Zauważamy to i w dalszej części jego pracy, a szczególnie w części etnograficznej, gdzie nie korzysta z pomocy historyków, a w in terpretacji zjawisk etnograficznych zdaje się na
własne siły.
W ogólnej charakterystyce ludu zatytułowanej Kurpie, gdzie
opiera się na pracach G a war e c k i e g o, P o ł u j a ń s k i e g o,
r;. log e r a i C z a j e w s k i e g o, K o l b e r g określa narodowość
i pochodzenie Kurpiów. Ciekawe są jego poglądy na rozszerzanie
się osadnictwa mazowieckiego na tereny Kurpiowszczyzny. Przeciwstawiając się tezom o odmiennej narodowości Kurpiów 66 wyraża przekonanie, że jest to "raczej ludność mazowiecka z gęściej
już wówczas zaludnionej części Mazowsza, nie zaś obcokrajowa" 67.
Wystąpienie przeciwko obcemu pochodzeniu łączy się jednocześnie z przekonaniem autora, któremu daje kilkakrotnie wyraz, że
Kurpie nie są to wyłącznie banici, a Kurpiowszczyzna nie jest rodzajem Ukrainy Zadnieprzańskiej, jak uważają niektórzy historycy 68. Twierdzenia te wypływają po części z założenia, że nie
różnice w charakterze osadników decydują o rodzaju osadnictwa,
lecz że w pierwszym rzędzie jest ono determinowane charakterem
kolonizowanego terenu 69.
I w tym punkcie K o l b e r g wyprzedził współczesne mu prace
niemieckich i angielskich historyków osadnictwa, w pierwszym
rzędzie M e i t z e n a 70; tym samym jeszcze przed niemieckimi
'1ntropogeografami dał w Polsce wyraz poglądom na rolę środo'.', Tamże, s. 7 i 28.
". Zwolennikami tej tezy byli Tykiel, Haczewski, Osiecki, Połujański.
f,; O. K o l b erg.
Mazowsze, t. IV.
,,,.T. Woj c i e c h o w s k i, Chrob·acja, s. 271 n.
-o O, Kol b e r g, 1I1azotC>'z<', t. IV. s. 65 n.
'"~Por. A. M e i t z e n, Siedelung und Agrarwesen
der Ostgermanen
und
Westgermanen,
der Kelten, Romer, Finnen ltnd Slaven, Berlin 1895.
282
wiska i jego wpływ na kulturę w sposób, jaki zastosowała później
antropogeografia 71. Należy jednak zaznaczyć, że K o l b e r g nie
doszedł w swej koncepcji do mechanistycznego determinizmu niemieckiej antropogeografii 72 i według niego środowisko geograficzne nie stworzyło fatalistycznej
konieczności warunkującej
drogę rozwoju społeczeństw. Poglądy K o l b e r g a i jego współczesnych na środowisko geograficzne były jedynymi założeniami
materialistycznymi
w badaniach nad społeczeństwem. Odegrały
one rolę postępową do czasu, gdy przenika do Polski nowy kierunek, rozpatrujący problem oddziaływania środowiska geograficznego na zasadach materializmu
historycznego
reprezentowany
i propagowany w pierwszym rzędzie przez L. K r z y w i c k i e g o.
Jest rzeczą charakterystyczną, że określając sposób bytowania
Kurpiów wybiera te cytaty, które podkreślają rolę przemysłów
leśnych, a szczególnie gospodarcze i polityczne znaczenie organizacji bartniczej. Sam się na ten temat nie wypowiada, dobór cytatów świadczy jednak, że podzielał zdanie swoich poprzedników,
iż bartnicy byli przodkami Kurpiów 73. Pogląd ten pokutował
długo we współczesnej nauce. Głos K r z y w i c k i e g o, który
próbował dać genezę organizacji bartniczej a, pozostał bez echa;
dopiero ostatnio praca H. Ł o w m i a ń s k i e g o 75 przyniosła radykalną zmianę poglądów.
Po opisie kraju przechodzi K o l b e r g do opisu mowy. Uważa
ją za dowód odrębności grupowej i stawia na pierwszym miejscu
przed wszelkimi innymi elementami etnograficznymi.
Opisy ubiorów następują w dalszej części pracy K o l b e r g a
o Kurpiach. Opisy odzwierciedlają aktualne elementy stroju ze
wsi Dudy Puszczańskie koło Myszyńca, bez próby przedstawienia
71 Mam
tu na myśli prace następujących
autorów: P. V i d a l d e l a
BJ.ache,
J. Brunhes,
L. Fabvre,
C. Vallaux.
;2 Por. A. M e i t z e n, dz. cyt.,
F. R a t z e l, Anthropogeographie,
1882-··
1891; t e n ż e, Politische
Geographie,
1897.
;:] O. K o l b e r g, Mazowsze, t. IV, s. 59 n.
'. L. K r z y w i c k i, Kurpie,
1892, "Biblioteka Warszawska",
t. CCVII.
;5 H. Ł o w m i a ń s k i, Podstawy
formowania
się państw słowiańskich,
Warszawa
1954, s. 71 n.
283
.
l'an Jakkolwiek przyjmujemy, że w latach pokolberJego przem
.
..
.
..
gowskich rozwój regionu Puszczy ZIeloneJ był szybszy mz poprzednio, to nie możemy przypuścić, by zmiany w stroju począwszy od lat trzydziestych, lat zmiennej koniunktury dla Puszczy Zielonej, nie dokonywały się tam w sposób widoczny. Zresztą
sam K o l b e r g wysuwa podobną sugestię sięgając do cytatów
.J. K i t o w i c z a 76 i Ł. G o ł ę b i o w s k i e g o 77 celem podkreślenia ewolucji ubioru. Nie próbuje wprawdzie wytłumaczyć jej bliżej, niemniej dosyć duża w porównaniu z innymi działami ilość
wzmianek a ubiorze może świadczyć, że autor przywiązywał do
tego zagadnienia dużą wagę. Stara się przecież uwzględnić tak
ubiór dnia powszedniego, jak i strój świąteczny oraz elementy
stroju wskazujące na stan cywilny osób. Wzmianki te są zbyt
fragmentaryczne, by można było uogólniać je na cały teren Puszczy, ale i ten opis jest dla nas cenny, wzbogaca bowiem literaturę
dotyczącą stroju o jeszcze jedno konkretne źródło, które w połączeniu z tym, co mówią współcześni K o l b e r g o w i pisarze,
wskazuje na różnice nawet tak bliskich sobie obszarów, jak Puszcza Ostrołęcka i Nowogrodzka.
Omawiając pokarmy i napoje daje K o l b e r g krótki przegląd
zaczerpnięty ze wsi Dudy Puszczańskie. Wiadomości podane tutaj
łączą się ściśle z tym, co mówi o plonach ziemi kurpiowskiej.
Dziwny jedynie może wydać się fakt, że nie uwzględnia szeroko
stosowanego zbieractwa i przygotowywania pokarmów z roślin
i korzeni zbieranych w lesie. Niskie plony, jakie otrzymywał wieśniak kurpiowski, były powodem częstych głodów, komentowanych
szeroko przez prasę codzienną, i one to przede wszystkim były
powodem przetrwania na tym terenie prymitywnego zbieractwa
aż do okresu pierwszej wojny światowej.
Przy opisie wsi (zabudowań) opiera się autor na danych C z aj e w s k i e g o 78 i W ó j c i c k i e g o 79, swoje zaś uwagi podaje
;6 J. K i t o w i c z, Opis obyczajow
i zwyczajów
za panowania
Augusta III,
Wrocław 1951.
;7 Ł. G o ł ę b i o w s k i. Lud polski;
t e n ż e, O ubiorach, Warszawa 1830.
;" W. C z a j e w s k i, "Tygodnik Ilustrowany",
1881, nr 296, s. 126, 141.
;:. W. W Ó j c i c k i. Zarysy domowe, Warszawa 1842.
285
284
w przypisach. Dotyczą one jedynie szczegółów. W związku z tym
można przypuszczać, że budownictwo okresu działalności K o 1b e r g a nie różniło się od form obserwowanych przez W ó j c i ck i e g o. Natomiast trudny do wytłumaczenia jest fakt, że K o 1b e r g przytacza stosunkowo mało dokładne wzmianki C z a j e w-s k i e g o, mimo że zna bardziej wyczerpujący opis Z akr z e ws k i e g o su dotyczący tego samego terenu. Wynikiem pominięcia
ostatniego źródła jest bardzo ogólne omówienie samej konstrukcji
kurpiowskiego domu mieszkalnego i jego zdobienia.
Kultura wnętrza, która wchodzi w skład działu Zabudowania,
chata, wstała szerzej uwzglctdniona, aczkolwiek i w tym wypadku
ogranicza się autor do zacytowania wspomnianych badaczy, a konkretne wiadomości sprowadzają się jedynie do wyliczenia sprzętów według kolejności ich ustawienia w izbie.
O ile poprzednie działy zostały potraktowane bardzo ogólnie
i nie dały mimo dużego wkładu pracy autora pełnego obrazu
współczesnej K o l b e r g o w i rzeczywistości, jak to możemy
wnosić konfrontując materiał kolbergowski z przekazami innych
badaczy, o tyle w części dalszej, zatytułowanej
bardzo ogólni.e
Praca, daje K o l b e r g stosunkowo plastyczny obraz gospodarki
wiejskiej na Kurpiach. Dane tego rozdziału nie są oparte na badaniach terenowych, lecz składają się z szeregu umiejętnie dobranych cytatów i wyciągów z prac współczesnych K o l b e rg o w i pisarzy Rl. Rozdział ten dzieli K o l b e r g na "rolę" i "przemysł", co w rzeczy samej odpowiada omówieniu rolnictwa jako
głównej podstawy utrzymania i przemysłu jako zajęcia pobocznego.
.
Mimo widocznego i silnego wpływu, jaki musiała wywrzeć na
cytowanych przez niego pisarzy koncepcja stopniowej ewolucji
w rozwoju, od myślistwa, łowiectwa i bartnictwa okresu plemiennego do czasów obecnych, i ukoronowanie cywilizacji pojawieniem
i ugruntowaniem się rolnictwa jako podstawowej gałęzi gospodarki. to jednak wszyscy autorzy, starając się wiernie opisać za-
stany przez siebie stan rzeczy, największe znaczenie przypisują
rolnictwu. Myślistwo, bartnictwo i łowiectwo traktują jako formy
reliktowe i z wyjątkiem jedynie C z a j e w s k i e g a 82 nie upatrują w ich upadku końca złotego wieku Kurpiowszczyzny.
Owszem, ubolewając nad związanym z tym, według nich, upadkiem prostoty obyczajów Kurpiowszczyzny zastanawiają się poważnie nad możliwościami jej ekonomicznego rozwoju. Dla charakterystyki gospodarki rolnej niewątpliwie na1jcenniejszy jest
artykuł O l s z e w s k i e'g a ~:? Brakiem jego jest niedokładne określenie terenu, na podstawie jednak nazw wymienionych wsi
można wnioskować, że autor opisuje okolicę Myszyńca. Wskazując
na rolnictwo jako główną podstawę utrzymania podkreśla rolę
hodowli bydła i nierogacizny. Hodowlę tę uznaje za konieczną
wobec ograniczonych warunkami naturalnymi możliwości uprawy
roli.
Prace specjalistów, między innymi artykuł O l s z e w s k i e g o,
który starał się dać szczegółową analizę stanu rolnictwa na Kurpiach, mimo zupełnie oczywistych braków, jak np. tłumaczenie
niskiego stanu rolnictwa wyłącznie czynnikami naturalnymi, mają
ogromną przewagę nad opisami zajęć ludności w ujęciu C z a j ew s k i e g o czy W Ó j c i c k i e g o. Jednakże krajoznawcy i etnografowie z racji swego nastawienia na badanie reliktów dostarczają dużo ciekawych szczegółów o istnieniu, a nawet natężeniu
poszcz~gólnych technik::. rzemiosł 84. Dane te są bardzo cenne,
gdyż dziś jest nam coraz trudniej odtworzyć sytuację chłopa
w okresie przejściowym od feudalizmu do kapitalizmu.
IV. MATERIAŁY OSKARA KOLBERGA JAKO ILUSTRACJA
WSI KURPIOWSKIEJ
K O l b e r g opisuje Kurpiowszczyznę w okresie dla mej niejako przełomowym. Fakt utraty niepodlegości odbił się w sposób
wyraźny na ograniczeniu elementów feudalizmu na tym terenie
Tamże,
Tamże,
i4 Tamże,
g"
ga
A. Z akr z e w s k i, Z P"SZCZu Zielonej, "Wisła", 1887.
•, O. K o l b e r g, Mazowsze, t. IV, 96-109.
>0
KULTURY
Z LAT 70--80 XIX W.
•
s. 108, 109 (za Czajewskim).
s. 100.
s. 108, 109.
287
286
na rzecz wkraczającego kapitalizmu. Rzecznikami jego są najpierw po 1807 r. rząd pruski 85, po włączeniu zaś Kurpiowszczyzny
w obręb Królestwa Kongresowego rząd carski 86. Kapitalizm wkracza przede wszystkim w dziedzinę gospodarki leśnej. Impakt jego
przedstawia się różnie w zależności od tego, czy reformy przeprowadza rząd pruski 87 czy rosyjski, a nawet w wypadku tego
ostatniego dają się wyraźnie wydzielić etapy natężenia tego zjawiska 88.
Szczegółowe badania pozwalają wnioskować, że proces walki
przeżywającego się ustroju z przesłankami kapitalizmu przebiega
niezmiernie powoli. W tym więc wypadku podkreślenie przez
K o l b e l' g a wszelkich elementów reliktowych jest niewątpliwie
trafne 89. Ilustracją tutaj może być zagadnienie przeżywania się
przemysłów leśnych. Można nie zgadzać się z K o l b e l' g i e m co
do ujęcia genezy i roli organizacji bartniczej, niemniej trzeba przyznać, że dane o likwidacji tej gałęzi przemysłu obrazują sam proces nader plastycznie. Co więcej, pozwalają uchwycić przyczyny
jego zaistnienia 90.
Węzłowym zagadnieniem dla regionu kurpiowskiego w tym
okresie jest sprawa upadku znaczenia zajęć leśnych i przesta85 Po trzecim
rozbiorze Puszcza Zielona przyłączona została do Prus.
Rok 1797 zapoczątkował nowy system pruskiej gospodarki lasem.
86 Hząd carski po 181:5 r. utrzymuje
w mocy pruskie zarządzenia o likwidacji gospodarki bartniczej w Puszczy.
87 Zasadnicza
reforma rządu pruskiego w sprawie reorganizacji gospodarki leśnej na Kurpiach polegała na stopniowym usuwaniu barci i wydzierżawianiu borów dzierżawcom nastawionym na jak największe wykorzystanie dzierżawionych terenów bez trudu wkładów dodatkowych.
8R Na
linię polityki carskiej wobec Kurpiów wpłynęły silnie powstania
roku 1831 i 1863. Rok 1831 przyniósł zaostrzenie się represji wobec Kurpiów.
Pewne ulgi ze strony rządu carskiego. które pozwalały na pozostawienie
w Puszczy barci już istniejących w latach 1845-1850, zostały zniesione po
powstaniu 1863 roku.
.
"' Podkreślenie elemęntów reliktowych wydaje się być trafne na terenie Puszczy Kurpiowskiej, nie zabieram jednak głosu w sprawie, czy było
ono trafne na innych terenach Polski.
>lO Za główną
przyczynę upadku bartnictwa uważa się włączenie gospodarki leśnej w orbitę produkcji kapitalistycznej.
wienia się prawie wyłącznie na gospodarkę rolniczą· Rol~ictwo
.ednak nie mogło być wystarczającym źródłem utrzymama dla
kur iów, toteż powstała konieczność szukania dodatkowych źródeł
zaro~ku. Lata siedemdziesiąte nie są jeszcze okresem większych
migracji, stąd nie mógł ich autor wziąć pod uwagę· K o l b e r g
uwzględnił natomiast wszelkie inne próby poszukiwania przez
Kurpiów dodatkowego zarobku 91.
Nie wydają się mi przypadkowe proporcje, jakie zachodzą
między materiałem poświęconym omówieniu zagadnień reliktowych i tych, które mogłyby świadczyć o kształtowaniu się nowej
drogi rozwojowej wsi kurpiowskiej. Elementy narastania kapitalizmu w rolnictwie kurpiowskim omawia K o l b e r g na podstawie artykułu O l s z e w s k i e g o. Jest rzeczą charakterystyczną,
że o zmianach zachodzących w strukturze gospodarki rolnej mówi
K o l b e l' g opierając się na pracach ekonomicznych, a nie ściśle
etnograficznych. Mogłoby to świadczyć, że nie uważał tej problematyki za ściśle etnograficzną lub że etnografowie się nią nie
zajmowali.
Wszędzie tam, gdzie K o l b e r g charakteryzuje
elementy
ustępującego ustroju i przedstawia nowy porządek rzeczy, odwołuje się do prac specjalistycznych z danej dziedziny; udaje mu się
uchwycić specyfikę badanego terenu i pod tym względem monografia jego stanowi cenny przyczynek do dziejów Kurpiowszczyzny.
O ile znaczenie czynnika ekonomicznego w rozwoju potraktowane jest przez K o l b e r g a słusznie, to mało zrozumiały
wydaje się jego stosunek do faktów etnograficznych, takich jak
ubiór, pożywienie, budownictwo. Sposób ujęcia zagadnień ekonomicznychprzez K o l b e r g a jest na ogół dynamiczny, zjawiska
jednakŻe etnograficzne przedstawia statycznie. Tło ekonomicznE
w ujęciu K o l b e r g a ulega ciągłym przeobrażeniom, natomiast
fakty etnograficzne, które stanowią przecież zasadniczy cel jego
badań. pozostają wciąż te same, tak jak gdyby wypadki histoO. K o l b erg. M·C/zowsze, t. IV, s. 103 (cytaty zaczerpnięte z pracy
W. O l s z e w s k i e g o). s. 108 (Cytaty z pracy W. C z a .i e w s k i e g o).
\ll
288
289
ryczne nie wpływały na zmi:1nę w. kul~urze l~do~'ej i .chłop kurpiowski żył tak, jak żyli jego przodkowIe. Wraz:me takle p~wsta.le
na skutek wyrwania przez K o l b e r g a faktow etnograficznych
z ich naturalnego kontekstu, nie wolno nam bowiem przypuszczać,
że nie ulegały one ogóJnym tendencjom rozwojowym; niektóre
z nich mogły dłużej opierać się zmianom 92, ale to nie zmienia
faktu, że nie należą one do zjawisk statycznych.
Jeżeli więc K o l b e r g słusznie podkreślił zmiany zachodzące
w strukturze gospodarczej Kurpiowszczyzny, to nie udało mu się
przedstawić wplywu tych zmian na kulturę ludową.
V.
WSPOŁCZESNE
MATERIAŁY
TERENOWE
Z KURPIOWSZCZYZNY
Badania terenowe prowadzone w ostatnich latach w Puszczy
Zielonej 93 dostarczyły materiału ilustrującego współczesną kulturę materialną wsi kurpiowskiej jak również i dla okresu 18701880 r. ubiegłego stulecia. Badania były prowadzone we wszystkich
wsiach, o których możemy przypuszczać, że prowadził tam badania
terenowe K o l b erg. Stąd możemy sformułować pytanie: o ile
obecny materiał terenowy ilustruje kulturę wsi kurpiowskiej z czasów ~spółczesnych K o l b e r g o w i; o ile wnioski wypływające
z niego zgadzają się z tymi, jakie można by wysnuć z jego pracy?
Trudnością, na jaką trafia się bezpośrednio po sformułowaniu tego
pytania, jest fakt, że opierając się na tradycji ustnej nie możemy
cofnąć się poza 1870 r., nie mamy więc materiału porównawczego
dla okresu poprzedniego. Powstają poważne trudności, gdy przychodzi stwierdzić, czy okres lat siedemdziesiątych zaznaczył się
jakimiś specjalnymi zmianami w Puszczy Kurpiowskiej, czy też
kultura w tym okresie nie stanowiła żadnej odrębnej jakości
w stosunku do poprzednich. Trudności te są tym większe, że K 01"~ Tak np. budownictwo kurpiowskie mogło się dłużej opierać zmianom
ze względu na fakt, że domy przebudov,rywano nie dla fantazji, lecz gdy
zmieniano stare siedlisk~ lub zabrakło w nim miejsca dla wciąż powiększającej się rodziny.
,,3 Mam na myśli badania prowadzone od 1954 przez Zakład Etnografii
IHKM PAN w Warszawie oraz akcję obozów etnograficznych
(szkoleniowych) prowadzoną od 1952 roku.
b e r g posługuje się źródłami pochodzącymi z różnych lat XIX w.
(1842-1881); porównanie więc nasze może być tylko bardzo niepełne; może ono dotyczyć materiałów K o l b e r g a pochodzących z lat 1870-1880, ale nie wcześniejszych. W wypadku jednak,
gdy również tradycja potwierdzi istnienie pewnych określonych
faktów kulturowych podanych przez K o l b e r g a dla lat 18701880, przez porównanie możemy osiągnąć duże prawdopodobieństwo, że również fakty wcześniejsze są prawdziwe.
Należy obiektywnie stwierdzić, że w żadnym wypadku materiał
zebrany na Kurpiach przez etnografów współczesnych nie podważył wiadomości podanych przez K o l b e r g a. Jedyną uwagą, jaka
się nasuwa, jest ta, że współczesne materiały terenowe dostarczają
w wielu wypadkach materiału bardziej pełnego i wszechstronnego.
I tak rozpatrując zagadnienie podstawowych źródeł utrzymania
ludności kurpiowskiej dowiadujemy się, że już w latach siedemdziesiątych bartnictwo i inne zajęcia leśne należały do romantycznej tradycji. Na ich miejsce wkroczyło bezapelacyjnie rolnictwo.
Rolnictwo było ubogie, a ludność posługiwała się dość prymitywnymi narzędziami. Ten niski poziom techniki w rolnictwie łączył
się z małą urodzajnością gleby. Współczesne badania terenowe
dostarczają nam wiadomości, które K o l b e r g pominął, być
może z braku danych lub też uważając za niecelowe podawanie
w pracy tego typu co "Lud" materiału omawiającego technikę
orki i z tym związane nazewnictwo. Materiałów na ten temat
brak również u współczesnych Kol b e r g o w i badaczy-etnografów, poza ogólnikowymi wzmiankami C z a j e w s k i e g o: "orzą
tu sochą, bronują broną własnej roboty, młócą cepami i wieją
szuflą" 9.1. Wszystkie te szczegóły jednak jeszcze dzisiaj możliwe są do zrekonstruowania,
gdyż zachowały się zabytki kultury materialnej z tamtego okresu. Dużo trudniejsza natomiast
jest np. sprawa ustroju rolnego, systemu użytkowania pól i systemu dziedziczenia własności rolnej, o czym K o l b e r g również milczy. Są to kwestie obecnie nader trudne do zbadania w te9. 0, K a l b e r g, Mazowsze,
19 "LUd", t. XLII
t. IV, s. 107.
renie. Inne znów fakty w terenie istnieją, lecz K o l b e r g o nich
nie mówi. Problemy, które omawia K o l b e r g, można by podzielić ze względu na obszerność źródeł na dwie grupy. Do pierwszej z nich należą te, o których niewiele więcej jesteśmy w stanie
dowiedzieć się ponad to, co zostało podane przez K o l b e r g a
względnie pisarzy, na których się powołuje; do drugiej - te,
które potraktowane
przez K o l b e l' g a ogólnikowo znajdują
możliwie pełną dokumentację w naszych badaniach terenowych.
Do działów, które znalazły stosunkowo pełną dokumentację
w pracy K o l b e r g a, należy niewątpliwie zaliczyć strój. Niemniej i w tym wypadku możemy dorzucić pewne szczegóły. Jest
to· tym bardziej możliwe, że zachowało się dosyć dużo zabytków
pochodzących z lat niewiele późniejszych od tych, które omawiał
K o l b erg. Np. we wsi Wolkowe znaleziono koszulę przyramkową, liczącą co najmniej 60 lat. Według świadectwa właścicielki
ten typ koszul był pospolicie używany, choć jednocześnie znano
koszule z podcinanymi pachami. Warto się zastanowić, czy K 01b e l' g nie myśli o koszuli typu przyramkowego mówiąc: "koszula
lniana, cienka, na ramionach, kołnierzyku i mankietach wyszyta
czerwoną bawełną, pod szyją zapięta szpilką" 95. Taka interpretacja nasuwa się wobec faktu, że obecne badania nie zanotowały
na Kurpiach występowania
koszul haftowanych na ramionach
(przyramku?).
Możemy zastanowić ~ię również, o ile Kolbergowska nazwa
"chustka wiązana sposobem na zakładkę" odpowiada dzisiejszemu
sposobowi wiązania chustki, znanemu pod tą samą nazwą. Wobec
braku opisu u K o l b e r g a możemy się opierać jedynie na ustnej
tradycji i dopatrywać analogii w znanym nam dzisiaj pod tą
nazwą sposobie wiązania.
Z innych elementów stroju czółko używane dzisiaj przez dziewczęta nie odpowiada ściśle opisowi, jaki podaje K o l b erg. W tym
wypadku różn icę możemy tłumaczyć zmianą mody. Należy zresztą
przyznać, że opis K o l b e r g a różni się od wyglądu dzisiejszych czółek jedvnie w nieznacznych szczegółach, a wskazuje na
".' TClllł.:e,
s. 82.
identyczny materiał, z którego są wykonywane. Biorąc pod uwagę
surowiec (tekturę, aksamit, kolorowe papiery) można by wnioskować, że jest to na Kurpiach stosunkowo nowy nabytek, nie
dawniejszy niż kurpiowskie wycinanki z papieru (o których K o 1b e r g nie wspomina, choć jak wiemy, były w owym czasie znane).
Do zagadnienia haftu w okresie lat 1870, słabo udokumentowanego przez K o l b e r g a, współczesne badania terenowe wnoszą
niewiele. Na temat haftu kurpiowskiego zamieszcza K o l b e r g
jedynie krótką wzmiankę mówiąc o koszuli haftowanej na ramionach. Szczupłość tych danych zastanawia, czy rzeczywiście haft
na Kurpiach był w latach siedemdziesiątych mało rozpowszechniony, jakby to sugerowały obecne badania terenowe, a rozwinął
się na większą skalę dopiero w dziewięćdziesiątych latach XIX w.
Natomiast stosunkowo dużo materiału przytacza K o l b e r g
z zakresu budownictwa. I w tym dziale zachowało się do dzisiaj
wiele zabytków. Dzięki nim jesteśmy w stanie odtworzyć nie tylko
ten materiał, który występuje u K o l b e r g a, ale możemy dowiedzieć się szczegółów o technice budowania i zdobienia domów.
Tak więc uwzględnienie współczesnego materiału terenowego
w sensie porównawczym z materiałami K o l b e r g a czyni obraz
kultury wsi kurpiowskiej okresu kolbergowskiego bardziej pełnym i wyczerpującym.
*
Dotychczasowe uwagi na temat znaczenia materiałów O. K o 1b e r g a dla badań nad strukturą materialną wsi kurpiowskiej
można zakończyć kilkoma wnioskami:
Praca K o l b e r g a została napisana na podstawie jego własnego materiału terenowego lub materiału pozyskanego od wiarogodnych świadków. Materiał zaczerpnięty z drugiej ręki traktuje
K o ~b e r g wyrywkowo, dlatego też przy bardziej wyczerpujących
studIach nad jego pracą zachodzi konieczność sięgnięcia także do
t~kstow oryginalnych. K o l b e r g opisuje głównie teren z pogramcza Kurpiów i Mazurów, stąd materiał i wnioski z niego płynące
llustruJą tylko jedną grupę kurpiowską. Grupa ta może bvć uwazema.za reprezentatywną dla całej Kurpiowszczyzny lat "siedemdZIesIątych XIX w.
19<
293
292
Praca K o l b e r g a sygnalizuje jednak nie wszystkie różnice
'regionalne istniejące w obrębie samej Kurpiowszczyzny.
Materiał kolbergowski, i to jest jedną z naj słabszych jego
stron, nie uwzględnia zagadnienia rozwarstwienia wsi. Pewne
ustępy wskazują na istnienie tego zjawiska, jednakże kultura materialna została pokazana w ten sposób, jak gdyby ono w ogóle
nie istniało. K o l b e r g daje przegląd tylko kilku działów kultury
materialnej, ilustrując je przykładami wybranymi według kryterium reliktowości. Opis tych zjawisk dokonany jest w oderwaniu
od całobztałtu gospodarki i kultury.
Ogólnie mówiąc materiał kolbergowski ilustruje pewien wycinek kultury materialnej
wsi kurpiowskiej z lat 1870-1880.
Jest to materiał niepełny, jeśli chodzi o uwzględnienie zróżnicowania terenowego, gospodarczego, zawodowego, klasowego. Nie
negując więc autentyczności i wiarogodności materiału kolbergowskiego, niezbędnego dla schronologizowania. pewnych szeregów rozwojowych lub wręcz do upewnienia się co do istnienia
faktów notowanych do tej pory w tradycji a odnoszących się do
drugiej połowie XIX w., pozostaje tylko ustosunkować się do
całości koncepcji K o l b e r g a i wynikaJącej z niej interpretacji
faktów.
Koncepcja Kolbergowska jest typowa dla połowy XIX w. Wypełniała ona zadanie, jakie przed swoimi ideologami stawiała klasa
panująca, stwarzając mit jednego narodu i jednej kultury narodowej. Koncepcja ta wyrosła w zasadzie na gruncie romantyzmu
polskiego, stąd jej pozostawanie w tyle w porównaniu z postępowymi wówczas koncepcjami pozytywizmu.
Ugodowość K o l b e r g a w traktowaniu stosunków klasowych,
ograniczoność w interpretacji zjawisk i przyczyn je wywołujących
sprawiły, że koncepcja ta pozostała również w tyle za tą postępową
myślą romantyczną, którą reprezentował L e l e wel i jego szkoła.
Z punktu widzenia rozwoju nauki postępowy element w tej
koncepcji stanowi uwzględnienie materiału etnograficznego jako
równorzędnego z historycznym i geograficznym przy badaniu kultury narodowej, a ściślej jej ludowego nurtu.
Jeżeli nawet w poszukiwaniu postęPO\\"Ychtradycji w historio-
grafii etnografii polskiej omllllemy K o l b e r g a z tej racji, że
jego koncepcja i metoda nie stanowiły już w okresie drugiej połowy XIX w. żadnej nowej i postępowej wartości, to nie wolno
nam będzie pominąć milczeniem zebranych przez niego materiałów. Tym samym niech mi tu będzie wolno powtórzyć za współ-'
czesnym K o l b e r g o w i G log e r e m wezwanie N i e m c ew i c z a: "Drukujmy, co można i czym prędzej: kto wie, jakie
klęski czekają nas jeszcze? co raz wyjdzie drukiem, to nie zginie,
zostanie dla potomnych i przyczyni się do zachowania życia naszego" 91;.
96
Z. G log e r, Oskar
Kolberg,
"Tygodnik Ilustrowany",
1881,nr 273, s.78.
