790650d214ca0a840a03d78779ae5bbf.pdf
Media
Part of Tatarzy polscy / LUD 1980 t.64
- extracted text
-
III. ARTYKUŁY OMÓWIENIA, MATERIAŁY
Lud, t. 64, 1980
ZBIGNIEW JASIEWICZ
TATARZY POLSCY. GRUPA ETNICZNA CZY ETNOGRAFICZNA? *
Odręibność społeczno-kulturowa grupy tzw. Tatarów polskich, 'czy historyezlnie rzecz biorą'c - Tatarów polslm...;litewskkh, budzi 'od dawna
szerokie zainteresowanie i stanowi podstawę do wyciągania niejednokrotnie sprzecznych wniosków dotycząc)'lch charakteru grupy. J'est jednocześnie, {) czym widekroć pisał M. Konopacki a ostatnio P. Borawski,
jednym z nie najlepiej zbadanych problemów !etnograf,ii polskiej 1. Sprawę komplikuje fakt, że mianem "Tatarów" określamy Inre tylko zasiedziałych mieszkańców Bohonik, Kruszynian oraz sąsi'ednich wsi i miasteczek, ale także muzułmańską ludność osiadłą w innych miasta'ch i regionach :kraju, pochodzącą głównie z terenów Białorusi i Litwy. Nazwa
"Tatarzy" stosowana bywa .również dla określenia rodzin i jednostek
wywodzą'cych się z dawnych skupisk tatarskich i ,prz,echowujących świadomość tatarskiego pOC1hodzenianawet wówczas, kiedy od daw:na straciły one związek z islamem i muzułmańską wspólnotą wyznaniową.
W moim artykule pragnę liająć sięmtem nie tyTko owymi mieszkańcami "tatarskich" wiJOiSek,którzy stanowią już zresztą mniejszość w
swoich społecznoś'Ciachlokalnych 2. Nie można bowiem rozpatrywać kh
oddzielnie Dd l'iczącej według różnych sza,cunkówod 2 do 3 tysięcy osób
grupy polskich muzułmanów w całym kraju, tym barlciziej,że w więk* A:l1tykuł stalrtowi poszerzo'llY tekSit reiel1aJtu wy!g~os!zoneglQna sesji nauik,owej
"Ta1Ja'l1zy w dz:i'ejach i kulturze
Polislki" Ziol1gani,zJOwa:nejw Soikółlce przez B~ałosiockie Towall'Zyrs!tJwoNaJtl!k'owe i Sotkó1s!kliOśmodek KJUl1turyw d:n]u 30 V'I 19'79 roku.
1 Por.
M. Konopacki,
Elementy
folkloru
Tatarów
na pograniczu
polsko-białorusKo-litewskim,
"Literatura
Ludowa"
1963, nr 1, s. 42; P. Borawski,
Obrzędy
i zwyczaje reLigijne Tatarów
na ziemiach
poLskich, "Buhemer"
1978, IlIr 4, s. 65.
2 ,M. KO!IlIopacki, Pod białostockimi
minaretami,
B1ałylstok 197'2, s. 11 i n.; tenże, Białostocki szlak tatars,ki, War<szawa 1977, s. 12 i n.
10 "Lud"
-
tom 64
146
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
szuści wywodzą się oni z terenu osadnictwa tatarskiego między Mińskiem, Kownem a Bia'łymstokiem. Rówlnież "Tatarzy"- nie muzułmanie
są interesujący dla naszych rozważań. Stanowią oni zbiorowość wyodrębniającą się, 'Coprawda jedynie dzięiki zachowanru świadomości tatarskiego pochodzenia, niekiedy przypominanego przez otoczenie i przypisywanego całym społecZjnościom wiejskim 3. Tworzą w społeczeństwie
polskim krąg ludzi nie tyle związanych z grupą T'atarów polskich - muzułmanów, co odznaczających się specjalną postawą: realizowanym przy
rozwoju potrzeb kultumlnych lub potencjalnym zainteresowaniem dziejami własnych rodzin i historią całej grupy tatarskiej na naszych ziemiach, a także dorobkiem kulturowym Orientu.
Problematyka ta,tarska powstawia 'etnografom i przedstawicielom
nauik pokr<eW1nychmożliwości różnego ukierun,k'o'wania badań. Można
pracować nad zgromadzeniem jak największej ilości faktÓ'w z zakresu
kultury i życia społecznego Tatarów dążąc, co ostatnio zaprezentował
P. Borawski, do skonstruowania modelu wzoru kulturowego uznanego
współcześnie za 'Oibowiązują'cydla Tataffi-'illuzulmanina w Polsce i stanowiąoego jedynie "pozostałość po bujnej niegdyś obyczajowości" 4. Pewnym uproszczelniem jest tutaj zsumowanie zarówno historycznej, jak
i współczesnej wiedzy o grupie i wyposa'żeme w cechy wynikające z tej
wiedzy wSZYSitkichpodgrup: gmin wyznaniowych, społeczności lokalnych i r'odzjn, a takż'e jednostek, nie pozostawiające miejsoa na stwierdzenie zróżnicowań i przekształceń w obyczajowości. Można również
szczegółowo rejestrować zmienność cech społecz<no-kulturowych grupy
w czasie i przestrz'eni,choć jest to praca trudna ze względu na rozpr,oszenie lub niedostatek materiałów. Ważnym i interesującym zagadnieniem badawczym jest też rodzina oraz lokalna grupa wyznaniowa parafia dżemiat ludności tatarskiej, a także uczestnictwo Tatarów w he_
terogenkznych społecZjnościachlokalnych, Etnografa o zainteresowaniach
religioznawczych zafrapuje możliwość studiów nad praktykowanym przez
3 LudOIwa wiedza
o VaItaIlslklimpochodzemiiu ludnośK'li poszcZJególny.ch Wls,iszczególnie żywa jeSlt w F1Oi]sce południoWlo-wrs!chodnli'ej, gdzie Wls~a,zJUje się Wisie lub
częśoi Wlsli zals!i,edlOlne niegdyś przez jeńców tata'r,stkich. T,ata'narmi na,zywają sąsliedZ'j mies'ZJkoańców SOiko~aW1apod RZJeszawem. Miej!SoWlośd, Mó:re mają trady,cje pochodzenia tialtalT's!kiego,jest 'IN Po:lslce - iP~s'ZieJ. S. 'By~troń - bamdzo duŻJo. Por.
Nazwy i przezwiska
polskich
grup plemiennych
iloka'lnych,
"Bralce ci Ma:teriały
AIT'cheologkzne, Aln!bnapolo:giclznei BtnogwarfI1c.zne" 1925, It. 4, s. 101. W :ma:ter!iałach zebra!nych 'przez F. Koltulę znlaolazlJa s:ię m. lin. iinflarma'cja o wyj'aśnianiu
żywego :teuliper'a,mentu :mi,eszJkańc6w Gio'~c,o!wej'w ThzeslZlowskiem rtym, że są oni
potomka'miZigwlak'O'ny:ch
,prizez'Da;t'arów :dZliElWlDzym
'z 't'ejż'e ,WISIi.POIr. IM. Gabriel,
A.naliza archiwum
ludowego
Franciszka
,Kotuli,
PIClznań 1979, :s. 59 (maszynopis
p,racy 'ma,gilste'l1Skie'j'W :Ka'ted:Ilze Etnolgnafii U:AM).
4 P. BOIraW1s!k'i,
:op. d~t., IS.65.
Tatarzy
polscy.
Grupa
etniczna
czy etnograficzna?
147
Tatarów polskich islamem, zachowanym przez wieki w otoczeniu chrz,eścijańskim i p'O'zostają'cym w pewnej izolacji ,od oentrów muzułmańskich. Jest to islam poddany procesom synkretyza'cji i prezentujący religię ludu () niektórych cechach religijności ludowej, zbieżny'ch w ramach
innych wielkich systemów religijnych. W niezinacznym tylko stopniu zebrano i opm'cowano źródła do badań nad miejscem Tatarów i reprezentowanej przez nich kultury w polskiej kulturze ludowej i szerzej - narodowej. Badania nad rodzinami pochodz,enia tatarsbeg'o, które od dawna
przestały być rodzinami muzułmańskimi, dają z kolei możliwość stwi'erdzenia roli świadomości odrębnoś'ci pochodzenia w kształtowaniu orientacji i aktywności kultumlnej rodzin. Badań wymag.a również określenie statusu T\)tarów polskich jako grupy, oparte na analizie reprez'entowanych przez nich cech społeczno-kulturowych, podlegających zresztą
stalej przemianie. Studia nad charaktef!em grupy Tatarów mogą znacznie wzbogacić naszą wiedzę o czynnikach sprawczych i mechanizmach
tworzenia się i przekształceń wyróżniających 'się w świa\domości spo}1ecznej zespołów ludzkich na naszych ziemiach.
Próba omówienia niektórych wyznaczników społ,eczno-ku1turowych
grupy Tatarów polski'ch i przedstawienia jej zmiennego statusu 'P'odj~ta
zostanie w dalszej częś'ci artykułu. W tym miej:scu pragnę zasygnalizować Zinane zresztą trudności w prowadzeniu badań empirycznych nad
Tatarami. Najazd turystów, dziennikarzy, a także naukowców (orientalistów, socjologów, etnografów, historyków, historyków sztuki, antropologów, demografów) na Bohoniki i Kruszyniany, a także pewne elementy
zrozumiałej w tej sytuacji dezorganizacji społeczności 'lokalnych sprawiły, że nie są to miejscowości łatwe do badań terenowych. Również gminy muzułmal'lskie na innych terenach PolSki 'trzeba określić jako trudno
dcstępne. Badania nad rodzinami niemuzułmańskimi pochodzenia ta tarskiego hamowane są nie tylko przez trudności dotarcia do tych rodzin,
nigdzie ~)rzecież nie rejestrowanych, roz'proszonychi niekiedy za,chowujących wiedzę o swojej proweniencji na właSiny tylko użytek, ale ró":'vnież przez brak wypra'cowanych zaloż,eń i pytań badawczych w studiach
nad przekazem kultury i aktywnośdą kulturalną w ramach rodziny. Obserwujemy zmniejsz'enie napływu nowych informa'cji z badań terenowych
i studiów opartych na źródłach archiwalnych. W pracach na tematy
tatarskie pojawiają się dane 'na ogół wielokrotnie już wykorzystywane,
nie bra'k również sądów formułowanych jntuicyjnie. Prz'edstawiona sytuacja wymaga sięgnięcia do metod badawczy,ch szczególnie skutecznych,
pozwalających przezwyciężyć następstwa powierzichownych, masowych
i częst.o natrętnych zainteresowań. Winny to być badania długoterminowe. prowadzoine przez badaczy dobrze wprowadzonych w ,badane grupy, związanych z nimi pochodzeniem lub uczestni'czącyeh w i'ch życiu.
10'
148
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
Tatarzy polscy określani są, częstokroć jeszcze dzisiaj, jako grupa
etniczna, lub - ostrożniej - jako grupa kulturowo-etniczna. P. Borawski, wymieniany tutaj jako autor ostatniego 6bszernego artykułu na temat Tatarów, pisze 'o ni'ch jako a grupie etnicznej - "Inarodowości Tatarów polsko-litewskich", ukształtowanej z pokrewnej pod względem
językowym grupy ludów turecko-tatarskich,
stwierdzając jednocześnie
zanikanie wśród ludzi młodych, mi:mo starań starszego pokolenia, poczucia odrębności etnicznej 5. !Są~zę, że należy zastanowić się Inad słusznością koncepcji określającej Tatarów jako grupęetniczmą, nawet gdyby
miała to być silnie asymilowana grupa etniczna, a więc na'kazującą traktowanie Tatarów jako odrębnej narodowości - mniejszości narodowej.
Analizując cechy brane jako wyznaczniki etniczne pragnę wykazać, że
Tatarzy polsko-litewscy w wieku XX, a chyba rÓWlnieżwcześniej, stanowili już grupę etnograficzną na skomplikowanym pograniczu etnicznym, kulturowym i religijnym polsko-białorusko-litewskim. Przemiany
w życiu społeczny:m i kulturze Tatarów żyjących na terenie Polski w jej
granicach po roku 1945 zintensyfikowały, mające już od dawna miejsce,
procesy integmcyjne i pozwalają określić ich jako grupę etinograficzną
w ramach polskiej grupy etnicznej 6.
Pod pojęciem grupy etnograficznej rozumiem, za R. Reinfussem, zespół ludzi zasi'edlających określone terytorium, wyróżniający się pewnymi cechami kulturowymi, posiadający świadomość ,odrębności tych
cech i budujący na niej poczucie odrębności grupowej 7. Aby taka definicja grupy etnograficznej była wystarczająca dla naszych celów trz'eba
dodać, że to poczucieodrębnoś'ci może być demonstrowane głównie wobec
innych, w miarę równorzędnych grup regionalno-kulturowych, natomiast
nie może służyć, w warunka,ch terenu o rozwiniętych w miarę stosunkach etnicznych, do wyboru własnej grupy jako jedynej grupy przynależności iprzeciwstawialnia się grupie szerszej jaką jest grupa etniczna.
Odmienność kultur,owa, ta obiektywna podstawa przekonania o własnej
odrębności, nie może być takż'e, w wypadku grupy 'etnograficznej, zbyt
pełna i si:lna. Powstawała najczęściej na podstawie żywych dawniej różnic gwarowych, w ubiorze, budownictwie, w sposobach zdobywania środków utrzymalnia, ale także zachowują'cych do dzisiaj znaczenie odrębno5
J. 'w.
StanJolwli.sk,o ,swoje IPorzetdiS'taW:iłem'.na pOIsiiedz.eniu KJomisj,i Etnogll~ajjiJcznej
w .dlniiu 11 XII 1975 ,]10~u. Por. Z. Ja:SiiewiJcz,,M. Gawęc:~i, D.PenkaJa,Tatarzy w Białostockiem
jako grupa etnograficzna,
"Spr:awOizdania ,Wydziału Hi.s,tori,i
i Nauk Społecznych PTPN za rok 1975" 1977, nr 93, s. 37.
1 R. ReinfulsIs, Pogranicze
krakows'ko-góralsklie
w świetle
dawnych
i najno6
PTPN
wszych
badań
etnograficznych,
"I~ud"
HJ45, t. 2,5, s. 228.
Tatarzy
polscy.
Grupa
etniczna
czy etnograficzna?
149
ścipoziomu rozwoju życia gospodarczego i kulturalnego, podziałów adm i.nistracyjnych, wierzeń religijnych oraz opartej na nich obrzędowości lub
L'adycj,i odmiennych losów historycznych. W zależności 'od przyczyn
kształtujących grupy i nadających im określony ,charakter, grupy te mogą być w różny sposób porządkowane i hierarchizowane. Zaliczane być
mogą m. in. do grup długiego ikrói7kiego trwania oraz do grup posiadających pdną lub Lylko częściową strukturę społeczną (grupy składające się wyłącznie z warstw ludowych).
Przypomnijmy z kolei, że w grupie społeczno-kulturowej określanej
jako grupa etniczna (plemię, narodowość, naród) dostrzegamy takie cechy, jak względnie trwałe zespolenie odrębności kulturowych, spośród
których najczęściej największe znaczenie ma język i ideologia, zawierająca wizję dziejów i nierzadko również celów polityczny'ch grupy,
;: przekonamiem jej członków o wspólnocie i odrębności od i,nnych grup
ukształtowanych na podobnych zasadach. Grupa etniczna w zakresie
zespołu cech wyżej podanych nie utożsamia się, w odróżnieniu od grupy
etnograficznej, z żadną inną grupą. Oczywiście w toku rozwoju historycznego grupy etniczne zmieniają swój charakter w zależ<noś:ciod potencjału wewnętrznego i warunków zewnętrznych. Podlegają również niekiedy, wcalości lub w zespołach oderwany,ch od głównego pnia, procesom przeksztakeil w grupy ,przejściowe o podwójnej świadomości i następnie w grupy etnograficzne, ez'ego przykładem są polskie grupy 'etinograficzne wykazujące pewne nawiązania do dawnych ugrupowal1. plemiennych, a także grupy etnograficzne w Polsce obcego pochodzenia.
Zgodnie z 'przedstawioną tu koncepcją, grupa etnograficzna winna być
traktowana jako jednostka ,mieszcząca się w ramach grupy etnicznej
i jedynie w szczególnej sytuacji zajmująca miejsce jednostk.i granicznej
między grupami etnicznymi 8.
Rozwijające się od początku XIX wieku na naszych ziemiach zailnteresowania etnograficzne objęły obydwa aspelkty zróżnicowania etnograficznego: zarówno próby przestrzennego porządkowania zjawisk kulturowych, jak i wyznaczania grup traktowanych jako nosiciele odrębnych
cech kulturowych. Namstający materiał etnogra,ficzlnyi językoznawczy
nakazał a-:rytycyzm wo'bec przyjmowanych spoza ,etnografii propozycji
podziałów regi<malnych i grupowych, przekazanych głównie przez źródła
i koncepcje historyczne. W nauce okresu międzywoj'ennego uzyskały popularność terminy: "grupa etnogr:afiezna", "grupa 'kultura:lna", a takż'e
8 BI'zyjQclie
w
skład
tierritorii
iCałoścri
ItElry1tol!1iów
etni:c'zllly;ch
i etniceskije
li ,gI'Up
etn!orgraJilczllly'ch
ja!ko
'PI1OiPiOiDJoWiał!S1WiElgOOZJalSU P.
gra1Uicy, Mo,sK'V:a 195'1, 5.15.
joeidlDJol~tek wchodzących
r. Kiusnioer,
Etniceskije
150
ZBIGNIEW
.JASIEWICZ
"lokalna (miejscowa) grupa kulturowa" 9, wskazujące Inapróby kategoryzacji tych grup. Związane z rozwojem socjologii i psychologii, a także
przemianami społecznymi i politycznymi, 'podmiotowe badanie człowieka jako twórcy i użytkownika kultury, podnosi znaczenie świadomości
odrębnośó w wyznaczaniu statusu grupy, a potrzeby nowopowstałego,
wielonarodowego państwa polskiego nakazują badanie stopnia owej świadomośóora'z aspiracji politycznych i kulturaLnych grup. W pracy L. Wasilewskiego pojawia się określenie ",surowy materiał etnograficzny", "surowa masa ,etnograficzna" dla scharakteryzowania grup ludności bez świadomości narodowej 10. J. Obrębski występuje z propozycją nazwania mianem "narodowości" grup stanowiących "beznarodowe masy ludowe '"
grup ludowych, w stosunku do których istnieją sprzeczne dążenia asymilacyjlne różnych grup narodowych" 11. :&oncepcje te, wskazujące na występujące w pewnych szcz,e,gólnych sytuacjach interetniczne grupy etnograficzne, pragną wyjaśnić zjawisko nierównomiernego rozwoju świadomości narodowej i pr7Jedsta'vvićmechanizmy zmiany etnicznej. J. S. Bystroń dokonuje próby typologii grup etnograficzlnych dzieląc je na "pierwotne", "zasadnkze", "mniejsze" i wyodrębnione na podstawie kryterium specyficznych warunków życia grupy lub ich odrębnej historii
(leśne, górski'e, posiadające specjalną pozycję społeczną, obcego pochodzenia) 12. Badacz ten, podobnie jak i inni z tego okresu, przesadnie
niekiedy wiążą'c grupy ,etnograficzne z dawnymi ugrupowaniami plemiennymi na ziemiach polskich, ZJdaje sobie spraw(~ z dystansu między
nimi. Charakteryzując trudności w sprecyzowaniu pojęcia grupy etnograficznej, spowodowalue m. in. przemianami w życiu '>'\lsipo I wojnie
światowej stwierdza,że "jest rzeczą bardzo ryzykowną mówić o grupach
etnograficznych opartych na dawnych różnicach plemi'ennych" n. W wyróżnianiu grup 'etnograficznych uznano znaczenie rejestracji D'biektyw'nych eech kulturowych kształtujących grupę. Opierano si(~jedmakże nadal na ukształtowany,ch przez naukę historyczną koncepcjach grup regionalnych, pomocniczo stosując kryterium samook'reślenia, lub po,szukiwano wyróżnień używanych przez sąsiadów, przy czym ważnym źródłem do badań ,były nazwy grup.
9 J. S. Bys'tJl'oń,
Ugrupowania
etniczne Ludu poLskiego,Kj~a:ków 19.2.5,s. 4 ri n.;
S. Poniatowski,
Etnografia
PoLski, (w:) Wiedza
() PoLsce, t. 3, Warszawa
HJ:32.
s. 199.
10 L.
W:a's:i'leWlsl{ji, Sprawy
narodowościowe
w teoriii
s. 10 i n.
11 J. Obrębski,
Statystyczne
i dynamiczne
podejście
ściowych, "Sprawy Nalrodowoś,c,iowe" 1936, nr '6, 's.59l.
12 J. S. BysUJ1oń, Ugrupowania
... , 6. 19.
13 T<lJmie,s. 18.
i ±ycilL.
lU
Warszawa
hadaniach
19~9,
narodowo-
Tatarzy
polscy.
Grupa
etniczna
czy etnograficzna?
151
Pierwszą szerszą w naszej literaturze definicję grupy etnograficzmej,
wykorzystaną powyże'j, dał R. Reinfuss. Krytyki propozYicji map grup
'etnograficznych w Polsce, wykreślonych w okr'e,sie międzywojennym,
dokonała A. KutrLJeba-Pojnar-owa wskazując na i,crhahistoryezność i brak
sprecyzowanych kryteriów wydziel;ania grup 14. J. Burszta 'przeprowadza
analizę metod i założeń teoretycznych wiodących do dwóch różnych .celów: wyZlnacz'enia i Tozmieszczenia grup 'etnograficznych i wykr'eślenia
regio.nów etnograficznych 1~. W publikowanych w okresie powojennym
pracach rozważania nad grupami etnografi<czJlymi zdecydowanie jednak
ustępują miejsca studiom nad regionami 'etnorgrai'i,cznymi. "Prz'ez etnograficzne zróżnioowamie rozumie się przestrzenne zrĆ"żnic-owaniekraju" pisze J. Gajek 16. Zmiany spoo'eczno-ku1turowe, sygnalizowane już przez
.J. S. Bystronia dla okresu międzywojennego,
zintensyfikowane po II
wojnie światowej, osłabiły dawne wyznaczniki ,odrębności i zasady tworzenia się grup 'oraz wysunęły Inowe, nie zawsz,e dostrzegane i rejestrowane w badaniach etnograficznych.
Większość etnografów o.kresu międzywojennego zamiennie stos-owała
terminy "grupa ,etnograficzna", ",grupa etni<czna" 17. ~kreś.lanie grup etnograficznych mialnem grup etni'cznych wyj,aśnić moż.na, jak się wydaje,
silnym w terenie i podkreślanym w badanizchetnc.graficz,nych
aut::momizmem tych grup, 'a prz'ede wszystkim koncepcją lch blisbego związku
z dawnymi ugrupolwaniami plemiennymi. Mimo postępującego procesu
zacierania się granic uprzednio dostrz·eganych history,cznych grup etnograficznych 'Utożsamianie pojęć przetrwało w niektóTy·ch pracach etnograficznych do ostatnich czasów. Już w okresie ll1ięd2-yw:Jjennym jednak
zaczyna zanikać: w ,etnografii nurtzaintere~Ow~lll rzeczywistą problem.'ltyką etniczną, swego czasu łączoną z etno.grafią 18, prz,ejętą przez wyodręhniają,q się grupę bada'czy spraw nar{)ciowoś'cioVlych.
Powróćmy do roz,wa.ż'ań nad statusem TataTów pol:skich. W wyzna.czaniu grup eunicznych duż'e znaczenie przywiązuje się do badań języ14 A. :K'u;urzcba-:PojlD"arowa,
Ku!tu:ra
ludowa
i jej badc.c::;e_ M.j.t i rzeczywistość,
Wa,rSZ3VJJa 1977, s. 164 li lin.
15 J. Burszt;a,
Region i regionalne
monografie
etnograficzne.
Problemy
i metody
badań, ",Lud" '19-G8, .t. 51, cz. H, 's. 605 li n.
16 J. Gajek,
EtnogTaficzne
zróżnicowanie
Pols'ci, (w:) Etrw[jrnfia
Polski.
Przemiany kultury
ludowej,
Wamzawa
1'97,6, !s.• 143.
17 Por. J. S. Bystroń,
Nazwy ... , s. 115 i iI'.; te:'7e. Ugrupowal',ia
... , s. 7 i in.;
tenże, Etnografia
Polski, Warszawa
1947, s. 24; A. FLcher,
Lud polski, Lwów 1926,
s. 12. Wśród twórców
podręczników
etnografii
Polski
z ckresu
przedwC'jellnE'~()
jedY~1Y S. POIJJi'a't,owsik,i k:an:~ebwen!tlllieQidróżmlia
,,]okaln2 '('miej,s!colwe) ,gl'll.lPy kul·
tUl"<owe" od ,grup otnriczmy'ch. Bor. rtegoż Etnografia
Pols.ki ... , s. j 99.
18 Bor. chociażby
L. Wrastilew.sikJi, Najnowsze przyc:ynki
do polskiej
mapografii
etniczno-językowej,
"Lud" .1!H1, -t. 17, 's. 25-2,j 11.
152
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
ka. Tatarzy polsko-litewscy już w XVII wieku utracili język ojczysty,
nigdy zresztą nie jednolity w związku z'e zróżnicowanym pochodzeniem
grupy 19. Na nowych te1"6nach zamieszkania nie 'Wytworzyli właśriwego
tylko sob.i,ejęzyka lub dialektu. Posługiwali się i posługują, w zależności
od miejsca osiedlenia i pozycji spolecznej, gwarami lub językiem literackim polskim i białoruskim, wzbogaconym adoptowanym słownictwem
religijnym, głównie pochodzelYliaaTabskiego. Wyznawana religia utrwaliła ponadto przywiązanie do pisma i alfabetu arabskiego. Język zatem
zdecydowanie nie jest wyznacznikiem etnicznej odrębności grupy.
Tatarzy polscy w zasadzie nie odróżniają się obecnie od innych grup
swą strukturą za'wodową. Specjalizowanie się w wybranych zawodach
bywa niekiedy charakterystyczlne dla rozprosz,onych .przedstawicieli grup
etnicznych. Pnesta.no z Tatarami wiązać takie zajęcia, jakogrodnict\vo
czy furmaństwo. M. Konopacki inf.ormuje, ż,e ok. 20% Tatarów w Polsce
trudni się obecni'e rolni'ctwem i garbarstwem, 5'5% stanowią pracownicy
fizyczni i umysłowi różnych zakładów produkcyjnych i instytucji użyteczności publicznej, a blisko 25% to inteligencja twórcza, głównie techniczna 20. Jedynie garbarze i grupa ludzi wybierających kariery naukoWe i artystYiczne, a także do ni'edawna zawodo1wą służbę wojskową,
prawdopodobnie nieco li,czniejsi wśród Tatarów w porównaniu ze średnimi krajowymi, wydają 'się odzwierciedlać dzieje i pewne elementy
ideologiI grupy21. Odmienność zawodowa, a przede wszystkim pDZycja
społeczna Tatarów - otrzymywane .prz,ez nich przywileje szla,checkie
i brak obciążeń pańszczyźnianych, były zapewne w przeszłoś'ci \vażnym
czynnikiem podtrzymują'cym odrębność grupy, a Jednocześnie sprzyjają'cym integracji z wyższymi i średnimi stanami społeczeństwa po.lski'ego.
W dzi,ele 'Wewnętrznego zespolenia Tatarów ważlną rolę odgrywała służba
wojskowa, niejednokrotnie
odbywana w r,amach odrębnych formacji
wojsko wy'Ch.
Tym, co nadal wyró'żnia Tatarówoo
ich otoczenia, są te dziedziny
kultury, które wiążą się z religią. -"Ich -odrębność etnograficzna - pisał
w roku 1"935 Ananiasz Zają'czkowski - ujawnia się prawie wyłącznie
w zakresie religii i praktyk z Inią związanych" Z2. J,est to }ednakż'e wcale
nie mały -obszar kultury. Obejmuje zarówno praktyki, miejsca i akC'esoria
kultowe {meczety, miziary, muhiry, mogiły święty'ch pust'elników, księgi
,M. K:onopack'i, Pod hi:ałoISlto'ck:iimi... , s. 33.
Tenże, Społeczność tatarska
w PoLsce wczoraj i dziś, "f1rz.egląd Of~entaIistyczny" 1l}69,nor 2, s. I'll.
21 FlOf. S. Kiry;czyńfslkji,O Tatarach
rzemieślnikach
w Polsce, "Lud" 1932, t. 31,
s. 114 i Il'l.
22 A .. 2ają:C:ZJkOiWlSI!ci·,
Elementy
tur,eckie na ziemiach
pols:k,ich, "Rocznik Taota'fski" 1935, t. 2, s. 215.
19
20
Tatarz)}
polscy.
Grupa
etniczna
czy etnograficzna?
153
religijne), jClk i elementy doktryny .przenikające do ideologii grupy, a tak-o
że obrzędowość rodzinną i doroczną - sposoby realizacji ,świąt ważnych
\V życiu rodziny
i jednostki oraz wyróżnianych
w kalendarzu,
włączając
w Lo interesujqce
formy obrzędowego
pożywienia.
Kształtuje
ponadto
eiemeinty organizacji społecznej związanej z rodziną i gminą wyznanio\vą, niektóre normy etyczne wynikające
zaróvmo z doktryny
religijnej,
jak i wywołane
przynależnością
do mniejszościowej,
bacznie obserwowanej grupy wyznaniowej,
takie jak: uczciwość, zwartość życia rodzinnego, tolerancja,
wreszcie folklor słowny teksty modlitw, lege::dy,
opowieści umoralniające,
teksty formuł magicznych.
Obszar ten podlega
jednakże
od dawna
redukcji,
jak o tym świadczy
choćby zanikanie
obrzeza11la (siuniet) 2:1, zabiegu i formy obrzędowej
niezwykle
trwałej
w świecie muzułmarlskim.
Inność kulturowa
związana z wyzna\vaniem
Od111lennej religii, na niektórych
terenach i w różnych czasach pocU.rzymuj'lca 'czy kreująca
wręcz grupy etniczne, Tatarom
w Polsce pozwala
zachovvać :caledwie status grupy etnograficznej.
Nie jest to bowiem odrębność cCtłego systemu
ku1tur{)wego,a
jedynie
jego części, ponadto
odrębność ta nie wyłącza Tatara z uczestnictwa
w kulturze
otoczenia.
Przypomnijmy
stopniov;,'e wypieranie cech i z2chowail kulturowych
silnie
wyróżniających
i przeszkadzających
w kontakcie, takich jak język, obrze~
;'2n1e, zakaz .spożywainia alkoholu.
Ta tarzy polsko-litewscy
posiadali używane przez nich samych i s1ooSJ\var-.e przez otoczenie odrębne nazwy na określenie
swej grupy. Obok
nazwy "Tatar", odbieranej
zresztą dawniej jako nazwa sianu społecznego
1 posiadającej
konwencjonalny
charakter,
21nane było miano Muślim,
mahometanin,
muzułmanin,
nie wyliczając mnw o charakterze
regions.lnym czy zawodowym :nadawanych różnym podgrupom. Współwystępowanie nazwy o charakterzeetniczlnym
z nazwami slużą'cymi dla określenia
odrębności religijnej
i próby nadania nazwie religijnej
rangi równorzędnej z nazwą pochodzenia
etnicznego
(Tatarzy
= Muślimowie),
może
świadczyć o dawno już zapoczątkowanych
prooesach przeksztakalnia
się
Tatarów w grupęku1turowo-konfesjonalną.
Odrębność ,religijna i związana z nią obyczajowa stworzyła zrozumiałą
preferencję
dla endogamii
mabeilskiej
w obrębie grupy wyznaniowej.
Tatarzy polsko-litewscy
od dawna jednakże musieli niejednokrotnie
r'ezy\~nować z zasady endogamii mieszane
małżeilstwa
były zapewne,
o czym często się pisze, poważnym
czynnikiem
adaptacji
i u:nifika,cji
Tatarów z otoczeniem.
Zadziwia w tej sytuacji trwałiość islamu, wytłumaczalna nie tylko wartością
tej reli:gii zarówno w zakresie doktryny
23
S. KryC'zyń:ski, Tatarzy
nej, Wars'zarw'a 1938, s. 215.
Htewscy.
Próba
monografi;:
historyczno-etnograficz-
154
ZBIGNIEW JASIEWICZ
teologicznej, jak i społeczno-etycznej, oraz Jej zespoleniem z życ.ieun
grupy, ale także pozycją społeczną, którą religia nadawała Tatarom w
PoLsce >oraz tolerancją w kraju. Endogamia małżeńska, choć nadal pref.erowalna i po 'częś'ci reahz.owana głównie w stosunku do dziewcząt, nie
moż,e być w 'warunka'ch rozprosz'enia muzułmanów i ich wielostronnego ueze,stnidw.a w życiu otocz.enia w pełni dzisiaj przestrzegana.
W małżeństwach mieszanych, a przywiązujących duże znaczenie do religii, utrzymełasię
zasada wychowywania potomków płci męskiej ZJgodnie z rel:iJgiąoJca, a dziewcząt zgodnie z relig.ią matki 24, neutralizująca
w części zagrożenie dla istni'enia grupy wynikające z małżeństw heterogenicznych.
Istotne znaczenie w zespole cech wyznaczających wspólnotę etniczną
p>Osiadaśw,iadomość przynależności do własnej grupy, poczuci'e bliskości
łączące jej członków, 'któr,emu jako negatyw towarzyszy poczucie obcoś·ci 'czy odmienności w stos'Uinkudo grup innych. W grupi'e Tatarów
polsbch, traktowanej jako całość, nie występuje przeciwstawienie: "my
- oni, my Tatarzy -oni
Polacy':: Prz'eciwstawienie to pojawia się
niekiedy w obrębie społeczności lokalnych, ale wówczas dotyczy lokalnp.j
czy regionalnej ,grupy Polaków - katolików i Białorusinów - prawosławnych. WskazuJe wówczas na inny poziom odniesi'enia, poziom społecznoś,ci 10ka1nyeh i grup regionalnych lub wyznaniowych i tra:ktowane być może jako argument przemawiający za przynależnością Tatarów
do takich właśnie grup, natomiast ni'e obejmuje całoś'ci jaką są Polacy
jako grupa etniczna. 'Na takie przeciw.stawienie nie pozwala wspólny język, współucz'estnictwo w kulturz'epolski'ej,
poczucie wspólnoty losów
historycznych. Na podstawie tych cech łączących dokonany został wybór, będący zresztą udziałem wszytkich grup etnograficznych z pogranicz etnicznych w procesie narastająoej krystaHzacji i integracji etnicznej, polskiej ,grupyetni'cznej
jaiko [nadrzędnej dla Tatarów w Polsce
grupy przynależnoś<Ci.Wybór taki podkreślony został faktem repatriacji
po II wojnie światowej części ludności tatarskiej z ziem litewskich i białoruskich na tereny polskie. Repatriacja ta zróżnicowała charakter grupy
Tatarów i wraz z powojennYmi wewnętrznymi migracjami w Polsce
i rozwojem społ-eczno-gospodarczym kraju stała 5ię poważnym czynniIdem j'ej przeolbrażreń.
Nadal dyskusyjne i wymargające studiów są usHowania określania statusu grupy Tatarów w przeszłośd. Stanowisku zaprez'entowanemu ostatnio prz'ez P. Borawskioeg.o,który 'stwierdza, co prawda w praey poświęconej innym 'PT'ob'l:emom
niżetni'czne, :ukształtowanie się "jednej /Ilarodo24 Materiały
w TOku 1975.
włoasne z badań
Kiaite!dry EltnogratfiiJi UAiM w oko1icach
Sokółki
Tatarzy
polscy.
Grupa
etniczna
155
czy etnograficzna?
WOScrTatarów P'olsko~litewskich ... z pokrewnych pod względem językowym ludów turecko-tatarskich" 25, można prz~dwstawić inną hipotezę,
bardziej moim zdaniem uzasadnioną. Jest to koncepcja przyjmująca me
wykształcenie się na Inowym terenie tatarskiej wspólnoty etnicznej, która objęłaby ludność muzułmańską i dawniej tureckojęzyczną z wszystkich
fal osadniczych i całego terenu pogranicza etnicznego polsko~białorusko-litewskiego. Byłby to powrót do tezy J. Talko-Hryncewicza, który pisał:
"Ponieważ nasi Muś1imowie przedstawiali zlepek najrozmaitszych plemion już przed przyjściem do Polski, a osiadłszy u nas '" nie mając
swych kobiet łączyli się przez związki małżeńskie z miejscową ludnością,
uniemożliwiło to wytworzenie osobnej etnograficznej [w znaczeniu również etnicznej - Z. J.l całości. Ich odrębność mogła się choć częściowo
utrzymać tylk,o w organizacji wojskowej; z upadkiem jej i to zatracili,
a żyjąc w środowisku krajowców przejęli ich języlk i ku:lturę. Dziś
jedynym ich łącznikiem j-est wyznani'e i obrządki religijne" 26.
Przekonanie o odrębności etnicznej Tatarów polsko-litewskich podtrzymywane było przez podkreśl,anie ich odrębności wyz<naniowej - je.szcze dziś trudny do przyjęcia jest przez niektórych Polaków obraz Polaka-muzułmanina, Polaka niesł,owi,ańskiego pochodzenia, fakt odmiennego do nich stosunku władz carskich w czasie zaborów oraz przez wiązanie ich z grupami etnicznymi Tatarów krymskich i nadwołżańskich,
z którymi poza nazwą, religią i tradycją wspólnego pochodzelnia niewiele
mieli wspólnego. Działalność inteligencji tatarskiej w latach międzywojermych nie zmierzała, mimo odnajdowanych w niej pewnych elementó\V panislamizmu i panturkizmu, do zamknięcia grupy i prz'eciwstawienia jej społecz'eństwu polskiemu. Miała ponadto, a czym pisz,e M. Konoracki, niewielki wpływ na ogół społeczności tatarskiej 27. O Tatarach
polskich ja;ko grupi'eetnograficznej
mówi przede wszystkim analiza ich
cech współczesnych. To nie tylko inne pochodzenie społeczne obecnie
ukształtowanej inteligencji tatarskiej i przerwanie w jej postawach ciągłości dawnej ideologii skłania do nie podkreślania ich odrębności etinicznej. W okresie powojennym Tatarzy na teI1enie Polski jako całość reprezentują już polską grupę etnograficzną, wyodrębniającą się na podstawie podtrzymywanych przez religię odmiennych cech kulturowych i tradycji pochodzenia. Ważlne znaczenie dla integracji grupy Tatarów z polskq grupą etniczną miało odzyskanie niepodległości przez Polskę w roku 1918. Odżyła wówczas dawna tradycja ich związków z państwowością polską. Od tego też czasu Tatarzy, wykraczający poza -obręb spoP. Bora:wskii, op. <(jiit., ,s. 66.
J. Ta1ko-Hrymcewicz, Muślimowie
czyli
1924, s. lOG.
27 M. KonopaC'ki, Społeczność ... , :s. 172.
25
26
tak
zwani
Tatarzy
litewscy,
K'raków
156
ZBIGNIEW JASIEWICZ
łeczności wioskowej i regionalnej, uzyskali szersze możhwości identyfikacji z polską grupą etnkzną.
\Vspókzesne warunki społeczno-kulturowe w Polsce, a równocześnie
kierunki rozwoju w ramach grupy Tatarów pozwalają sądzić, że społeczność ta zmierzać będzie stopniowo do przekształcenia się z grupy etnograficznej w nowocze.sną wspólnotę wyznaniowq, r-edukującą m. in. religijność ludową i tradycyjną obrzędowość, trudną do utrzymania w modernizującym się i ur:banizującym spo~eczeństwie. Obrzędowość ta i inne
wyrÓ'żniające eechy kulturowe zamykane będą coraz ściślej w ramach
grupy wyznalniowej i r,ociziny. Jednocześnie jednak posiadanie własnych,
chociażby sz'czą'tkowych społeczncści wi'ejskich w miejscowoś'cia.ch z zachowanymi obiektami kultu, przy obserwowanych tendencjach koncentrowania się muzułmanów w Białymstoku i Białostockiem, podtrzyma zapewne wśród Tatarów niektóre ich cechy jako grupy etnograficznej,
o zmieniającym się oczywiście charakt'erze. MO'żna ponadto przewidzieć
dalsz·e rozszerzenie się ,kręgu ludzi prz'echowujących i umacniających
świadomość pochodz'elnia tatarskie.g,o, ludzi wywodzących się z rodzin
zarówno muzułmańskich, jak i chrześcijańskich, dla których ważne JUŻ
będą nie tyle wartości re.ligijne, co inne, związane z dziejami grupy
i kulturą orientalną. Zjawisko to mieści się w ramach niezwykle charakterystycznego i ooejmują,cego całe społeczeństw.o polskie, w tym również środowiska robotnicz,e ichłopsikie, rozwoju zainteresowań genealogicznych, który winien wstać dostrzeżony zarów,no prz'ez nauki społeczne, jak i ruch kulturalny.
Rozwój zainteresowań dzi'ejami własnych
r,odzin nie musi bowiem wynikać ze snobizmu, z chęci wyróżnienia się
koszieminnych,
a może być wyrazem potrzeby, w warunkach osiągniętego wyższego poziomu ku1tura'lnego, bardziej 'Osobistego uczesbniczenia
w historii i zbliżenia do innych kultur, próbą wzhogacenia swych przeżyć
i zaakcentowania swej tożsamości.
ZBIGNIElW JASIEWICZ
POLISH TA.RTA'RS. AN ETHNOGRAPHIC OR ETHNIC GROUP?
(S u mm~lIr y)
The S'o~c.aIHedThmtalI's MusI,im rpOlpulllł,tion in ,:AoJoand(about 3000 peo'ple).
trace their origin back to a group of Polish and Lithuanian
Tartars. From the
14th up to the 17th century they settled down on the area spreading
around
Tatarzy
poLscy. Grupa
etniczna
czy etnograficzna?
] 57
;';Li,,"k, Kowno ,and Białysitok. A,s ,e'a'fly .as ,in the 17,th <cenJtu;ry they lcxs:t !the,ir
naLve ,lan.guag'e. Their u'dv'an:t.a'geous sloaia'l staitu!s !in 'aincien;t 'Balish sod-efty resuLted in a rapid polonization of the Tartarian
upper class, while the lower strata of
Tar;arian
society were influenced greatly by White Russhm culture. At present'
P,;]isil TarLars occupy both the area of their previous settlemer.ts
(Bohoniki and
Kruszyniany,
the Bialystok Province) and some other regions (mostly repatriates
fre,,',] White H.ui;dan and Litl1Uanian SSR who have come to Poland after 1945).
V/hile an<llysing the characteristic
fe<lturcs or this group, the <luthar or the
prc':;tl,t paper arrives at the conclusion that Polish Tart<ns are !,ot an etlmic
gro~liJ any more but that they constitute an ethnographic
group. Two factors, i.e,
Isj;""i and OIl awareness
of Tartarian
origin point out most strongly individual
features of the Polish Tartars. However, they do not interfere
with the Tarbrs'
nffiiintion to Polish ethnic group. The present paper presents ethnogr<lphers
as
\H'l! as representatives
of related sciences with some possibilities of carrying on
;'<'~":lrch work concerning the culture of Polish Tartars.