e9f17b540d0d1768ef1aeba8ff96181d.pdf
Media
Part of Forma do wypieku ciasta z okolic Międzyrzecza / Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.1
- extracted text
-
Zbigniew
Jasiewicz
FORMA
DO
WYPIEKU
W
trakcie
badań
nych
latem
1958 r o k u
nańskich
dzięki
na Ziemi
Lubuskiej,
przez
pomocy
CIASTA
grupę
W.R.N.
w
poz
Zielonej
Górze,
odnaleziono
w Kalsku, pow. Skwierzyna,
zdobioną
formę
żelazną,
prowadzo
etnografów
interesująco
przypominającą
kształtem szczypce d o w y p i e k u
opłatków. D o dwóch
trzonków długości 55 c m . , zakończonych
zgrubieniami,
przytwierdzone
swym
są p r z y
gałkowatymi
pomocy
zgrza
Z
OKOLIC
mogło co p r a w d a przedstawiać w y k o n a n i e
s t e m p l i . B y ć może część z n i c h
zdobniczych
często
nych
z
kowala
kojeściami,
w
przybliżanie
t e n sposób
m a n i p u l a c j e rę
o b u tabliczek
znajdującego
tablicz
i
się między
zgniatanie
nimi
ciasta
( i l . n a s t r . tytuł.).
Obie
tabliczki
posiadają
n a stykających
zdobienia.
Szczególnie
jest
z
tabliczek
( i l . 1). W
przecinakiem
znajdują
się t u w y b i t e
jedna
menty
zdobnicze
połączonych
stemplem)
z
w
postaci:
sobą
trzema
kole
kiści
się p o
bogato
zdobiona
zakreślonym
stemplem
winogron,
t e były
(wyciśniętymi
zapewne
stemplami, albo w y k o n a n e
Układ
ele
również
wzorów
jest
dążenie
albo
techniką
niezwykle
wybite
prosty.
jest
nawca
połączył p a r a m i kiście w i n o g r o n
do symetrii. W
kami),
a serca
oraz
ciwko
siebie.
Symetria
koła
wana
grzbietem,
całość
kwiatki
księżyce",
jący
a drugi
została
nogami.
jest
w
dodatkowy
układ d e k o r a c y j n y
zawarty
t a r c i e niektórych, n a j b a r d z i e j
wskazuje
wyrysowaniem
się
wycięte
koła.
koło
posta
„pół
wewnątrz
koła. Z a
zbliżonych d o koła pół
one wycięte
Tak
wybór
elementów
jące w l u d o w e j
sztuce
wielokrotnie
ności d l a w i e j s k i e g o
„pół
się nacięte
karby
jak i
prymi
t u często w y s t ę p u
zwierzęta
serca.
Nieco
l u b małomiasteczkowego
i roś
trud
kowala
Por.: T . Seweryn,
Arcydzieła
żelazorytu
ludo
wego,
„ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1955, n r 6.
Z . G l o g e r , Encyklopedia
staropolska,
Т. I , W - w a
1900, s. 49.
W . Rusiński, Inwentarze
dóbr
szlacheckich
po
wiatu
kaliskiego,
Т . I , W r o c ł a w 1955, s. 23.
1
2
;l
m u się, że ł a t w o
będzie
przerobić
kowalskie.
o formie
z Kalska
j a k o o szczypcach
o p ł a t k ó w n i e dała się utrzymać. Z a s t a n a w i a ł
nie
spotykany
do
okrągły,
rakterze
Także
1
o bardziej
ciasta
bezpośrednio
wypiekanego
wśród
kratownica
nasuwała
konsumpcyjnym
w
formie.
W
cha
sumie to
z a d e c y d o w a ł o , a b y s z c z y p c e z K a l s k a uznać za f o r m ę
do
domowego
wypieku
ciasta,
P o l s k i m . i n . p o d nazwą
Przejrzenie
literatury
znajomość
wypieku
ziemiach.
Z. Gloger
już p o w s z e c h n i e
znanego
z
terenów
andrutów.
potwierdziło
tego
rodzaju
stwierdza,
szeroką
ciast
niegdyś
na
że a n d r u t
naszych
t o „znany
u nas w w i e k u X V I I I gatunek
sta o p ł a t k o w e g o , które w f o r m a c h
żelaznych,
cia
umyśl
n i e d o tego z r o b i o n y c h pieką i podają n a l e g u m i n ę " '.
Gloger dodaje
liste,
cienkie,
pszennej
przy
jeszcze, że a n d r u t y b y w a ł y z a w s z e k o
wypiekane
z
najdelikatniejszej
d o d a n i u małej
już w X V I w i e k u , w y s t ę p o w a ł y
my
w
d o andrutów,
pow. kaliskim
skich znajdujemy
mąki
ilości j a j . W c z e ś n i e , b o
w Wielkopolsce
co p o t w i e r d z a
lustracja
z 1572 r . W s p i s i e
for
Witaszyc
sprzętów
dwor
t a m wzmiankę o „żelazie do u n d r o -
t ó w " . Z o k r e s u późniejszego z n a m y „ ż e l a z o d o a n d r u
3
dekoracyjnej
spotykane
n a kleszcze
tów" z opisu Sierakowa
się w s k a z y w a ć n a l u d o w y
z Kalska. M a m y
oraz
powtarza
niego
zdobniczych
charakter formy
liny
przed
( i l . 2).
t y w i z m i c h układu w y d a j ą
wydawało
formę
złomu
żelastwa,
religijnych .
zamyka
księżyce". W e w n ą t r z koła znajdują
tworzące kratownicę
gdyż
składnicy
w y b r a ł ją ze stosu
symbolów
kołem
tabliczce
powiatowej
dwoma
Między
na zewnątrz
1956 z
kształt
element
N a drugiej
i wybite
roku
kuźni
przywie
zdobień
są potrójne
n a t o , że zostały
się w
w Kalsku, pow. Skwierzyna,
opłatkowych
naprze
t r z y m a n y m ukośnie, p ó ł o k r ą g ł y m p r z e c i n a k i e m ,
znajdowała
n i e uła
pochodzenia
brak
T a k skompono
kole.
Forma
miejsca
żelazkach
z list
w
przedmiot,
funkcji,
wszystkim
wyko
(wraz
znaleziono
jego
Międzyrzeczu. K o w a l
Hipoteza
ręko
oczywiście d l a
przy
Bardzo w y
porozmieszczał
t a b l i c z k i umieszczone
stanowiące
księżyców
chronologii.
myśl
t y m celu
zachwiana
zamknięta
a krawędzią
oraz
w
się n a f o r m ę
trudności.
w jakich
określenia
w
składających
kratownicę,
a przede
c i a c h j e l e n i , z których j e d e n s k i e r o w a n y j e s t d o środ
ka
żadnych
pruskiego.
tworzących
tabliczek,
rytu.
raźne
karbów
przeprowadza
b. zaboru
— n i e przedstawiało
twiały
ziona
wywiadów
terenów
kon
półkolistymi b r u z d a m i , j e l e n i w s k o k u , d u
Serca
oraz
i tabliczek
Warunki,
listków
żych i m a ł y c h k w i a t ó w o r a z serc o p o d w ó j n y m
turze.
kół
W. Owczarka
wierzchniach
czasie
z
a także w y k o n a n i e
bości 0,5 c m . T r z o n k i połączone są tuż p r z y
to, przez
w
kowalami
Wycięcie
skle
stempli
w końcu X I X i n a początku X X w . dość
słyszymy
jeści
zatyczką. U m o ż l i w i a
niektórych
była n a b y t a w
p a c h z żelazem. O z a k u p o w a n i u f a b r y c z n y c h
n i a okrągłe t a b l i c z k i żelazne o średnicy 11 c m i g r u
kach
MIĘDZYRZECZA
w p o w . W r z e ś n i a z 1759 r . .
4
F o r m y d o a n d r u t ó w spotkać było można t a k ż e w ś r ó d
ruchomości m i e s z c z a n .
z XVIII-wiecznego
Sporo
wiadomości
Kilka o nich wzmianek
znamy
Poznania .
5
o żelazach
do w y p i e k a n i a
ciast
m a m y także z t e r e n ó w sąsiadujących z z i e m i a m i p o l
skimi
od zachodu.
Wzmianki
o
nich
znalazły
się
J . D e r e s i e w i c z , Materiały
do dziejów chłopa
wiel
kopolskiego,
Т . I I , W r o c ł a w 1956, s. 10.
Informację zawdzięczam
doc. d r o w i
Józefowi
Burszcie, w y d a w c y
będących w d r u k u
Inwentarzy
mieszczan
poznańskich
z XVIII
wieku.
4
5
39
sztuki
było
i kultury ludowej
w
szeregu
Szczególnie interesujący j e s t zbiór
już
form
ciasta
związać
pochodzenie
mi,
których
do
publikacji niemieckich
wypieku
o
okrągłych
w M u z e u m w Celle w Dolnej
przez
W.
Bomanna .
tabliczkach
Saksonii, o p u b l i k o w a n y
Uderza
7
dotyczących
odmienność
zdobień
umieszczonych
n a t a b l i c z k a c h z C e l l e . Są t o w
szości
pochodzenia
formy
to m . i n . umieszczenie
herbów
z
mamy
jednym
a nawet
tu
miejskiego.
Wskazuje
na
n a n i c h herbów
miast.
Obok
centralne
lub kilkoma
postaci
przedstawienia
kwiatami,
ludzkich. W
dującą
rolę
detale
dekoracyjne
odgrywa
więk
gałązki
postaci
technika
wykonane
rytu.
są
Tylko
decy
drobne
punktakiem
lub
przecinakiem.
niegdyś
znalazło
wypiekanie
odbicie
w
stwie zachodnioeuropejskim.
zie
z
w
1559 r . u w i e c z n i ł
stroju
z
tych
stwierdzenia
ciast
w
żelaznych
XVI-wiecznym
Piotr Breughel
kobietę
malar
w
8
obra
wypiekającą
ciasto
miejsca
my
t o jednocześnie
był zasięg t e g o s p o s o b u
jej
dowodem
wypiekania
j a k sze
ciasta.
t r u d n e , ze w z g l ę d u n a n i e m o ż l i w o ś ć
d o właścicieli
z formami
znaleziono.
formy
pochodzenia.
z Kalska,
Na
podstawie
z Brandenburgii i Dolnej
stwierdzić,
że
t a m t y c h zasadniczo,
szczypce
z
jest
t a k p o d względem
bienia,
jak
i
stosowanych
Biorąc
jeszcze
p o d uwagę,
motywów
że
w
różnią
od
techniki zdo
zdobniczych.
okolicach
Między
miejscowego
dzo
międzywojennym
jeszcze
w
okresie
bar
P o r . : n p . W . Pessler, Handbuch
der
deutschen
Volkskunde,
Т . I I I , bez r. w y d . , s. 53; W . H a n s e n ,
Das deutsche
Bauerntum,
Т . I , B e r l i n 1938, s. 268;
A . S p a m e r , Die deutsche
Volkskunde,
Т. I I . L i p s k
1935, s. 286.
e
Fot.:
Zbigniew
prawo
z
okolica
Dodatkowym
elemen
bę
g r o n a , z n a n y także z h a f t ó w n a
t e r e n ó w *.
Oczywiście
mieć
jedynie
wszystkie
charakter
te
hipote
Hipotetyczny
również
charakter
mają
wszelkie
próby u s t a l e n i a c h r o n o l o g i i f o r m y
z Kalska. Nie w y
daje
do w y p i e k u
się, a b y t e g o r o d z a j u
mogły
być
ogólny
w
stan
wytworów
użyciu
w
formy
gospodarstwach
gospodarczy
matorzy
i
materialnych
chłopa w i e l k o p o l s k i e g o
sięgający
użyciu
zresztą
już
Najbardziej
w
chronologicznie
którym
tym
w
razie
poziom
użytkowaniu
o k . 60—70 l a t w s t e c z n i e
używania
były
z
t y m okresie. Z k o l e i i n f o r
pamięcią
sobie
ciast
chłopskich
n a to w każdym
związany
będących
w
bryczne.
tego
rodzaju
wygodniejsze
prawdopodobnym
możemy
formy.
formy
fa
okresem,
osadzić
omawia
ną f o r m ę , j e s t w i ę c w i e k X I X .
Jasiewicz
Zdobiona
może
się
r z e c z a w ś r ó d ludności p o c h o d z e n i a
powszechne
z Kalska
porównań
Saksonii
Kalska
do
ustalenie
fabrycznych
chyba
(
W
( i l . 4). J e s t
w
( i l . 3), m a m y
tyczny.
kach,
Niezwykle
je
mogą
przypominają
tarcia
andrutowego
szczypców
dzie m o t y w w i n n e g o
n a p l a c u m i e j s k i m , w f o r m i e o prostokątnych t a b l i c z
roki
ciasta
formach
z X V I I I wieku. Nie wskazuje
Powszechne
formach
prawda
t e m ł ą c z ą c y m f o r m ę z K a l s k a z Z i e m i ą Lubuską
zwierząt,
tych zdobieniach
wypiekanie
co
— il.
П. 1. Zdobiona
tabliczka
formy
do wypieku
ciasta
z Kalska,
pow. Skwierzyna.
II. 2. Tabliczka
z
kra
townicą formy
do wypieku
ciasta z Kalska.
II. 3. Fa
bryczna
forma
do domowego
wypieku
ciasta
andru
towego.
Stoluń,
pow. Międzyrzecz.
II. 4. P.
Breughel:
„Walka
karnawału
z postem"
(fragm.).
1559.
Kunsthistorisches
Museum,
Wiedeń.
jednym
dowej
forma
z bardziej
Ziemi
do
wypieku
efektownych
nie opracowane
do
z Kalska
zabytków
jest
sztuki l u
L u b u s k i e j . Jednocześnie z n a l e z i e n i e
każe z w r a c a ć u w a g ę n a c i e k a w e
mach
ciasta
zdobnictwo,
domowego
gólnie z z a c h o d n i c h
n a ogół i
które w y s t ę p u j e
wypieku
ciast,
znanych
i północnych t e r e n ó w
jej
dotychczas
na for
szcze
Polski.
W . B o m a n n , Bauerliches
Hauswesen
und
Tageim alten Niedersachsen,
W e i m a r 1941, s. 106—109.
W . H a n s e n , D o s deutsche
Bauerntum,
Т . I I , s. 263.
A . G l a p a , Strój
międzyrzecko-babimojski,
Wroc
l a w 1956, s. 6 1 .
7
iverk
8
9
3;
Stanisław
Kusza
— il. 1, 2.