Cyfrowa Etnografia

7dba46b318209a17cf59b19be20e98ef.pdf

Media

Part of O interpretacji systemów pokrewieństwa typu Crow-Omaha / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1

extracted text

„Etnografia P o l s k a " , t. X X I I z. 1

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

O INTERPRETACJI SYSTEMÓW
TYPU

POKREWIEŃSTWA

CROW-OMAHA

P o k r e w i e ń s t w o n i e n a l e ż y d o t e m a t ó w często w y s t ę p u j ą c y c h

w

lek­

t u r z e polskiego etnografa profesjonalisty a n i studenta. Dlatego też p r z e d ­
kładany t u u w a d z e
specjalistyczny,

c z y t e l n i k a t e k s t , j a k k o l w i e k w y d a ć się m o ż e

zawiera

wicie stosunkowo

w

jącym między systemem
bowiem

intencji

a u t o r a wartość

dobitną p r e z e n t a c j ę t e z y

struktażowy

wprost

ogólniejszą,

o s i l n y m związku

przykład

które bywają

wspomnianej

miano­

występu­

p o k r e w i e ń s t w a i o r g a n i z a c j ą społeczną.

t a k i c h systemów pokrewieństwa,

wąsko

Dotyczy

u w a ż a n e za i n ­

zależności,

a

jednocześnie

wywołują pewne kontrowersje interpretacyjne.
N a l e ż y p r z y t y m pamiętać, ż e j e s t t o j e d e n z l i c z n i e j
nych w

reprezentowa­

świecie t y p ó w t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa. W p r a w d z i e

się o p i n i ę , i ż n i e i s t n i e j e o n w

ogóle, l e c z n a s z y m

zdaniem

spotyka
dodaje

to

t y l k o atrakcyjności t e m a t o w i . B e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą t a k i e j o p i n i i m o ż e
być f a k t , że wyodrębnienie t y p ó w C r o w
d o c k a nastąpiło n a n i e c o s z t u c z n e j
n i c h zastosowano

i Omaha

w

klasyfikacji M u r -

zasadzie, p o n i e w a ż w y j ą t k o w o

wobec

k r y t e r i a n i e s p ó j n e z p r z y j ę t ą zasadą k l a s y f i k a c j i . G d y ­

b y n i e t e n zabieg, s y s t e m y

Crow-Omaha

z n a l a z ł y b y się w t y p a c h

opiso­

w y m i i r o k e s k i m *.

terminologicznych

pokre­

wieństwa. Istnieją w z a s a d z i e d w i e t a k i e k l a s y f i k a c j e w k i l k u w a r i a n t a c h .

Przypomnijmy

Pierw­

1

sza

przyjęła

t u pokrótce

klasyfikacje

z a zasadę układ terminów

w

systemów

generacji

wstępnej

(dla rodziców

i i c h rodzeństwa). T a k i c h a r a k t e r miała p r o p o z y c j a M o r g a n a . O b e c n i e
niej
ny

stosuje
—

się klasyfikację

brak

zróżnicowania

(z wyjątkiem
gana;
stwem,
wiada

2) typ

Lowiego,

która

terminologicznego

jest czwórdzielna:

jednakże

—

występuje

rodzeństwo

1) typ

generacyj­

między r o d z i c a m i i i c h rodzeństwem

zróżnicowania w e d ł u g płci), o d p o w i a d a t y p o w i
liniowy

ego

najpowszech-

malajskiemu u

Mor­

zróżnicowanie między r o d z i c a m i a i c h rodzeń­

obojga

rodziców

stanowi

kategorię

wspólną;

odpo­

t y p o w i a r y j s k i e m u ( o p i s o w e m u ) u M o r g a n a , z w a n y także a n g i e l s k i m ; 3) typ

bijurkacyjno-łączny
linię ojcowską

—

w

odróżnieniu

od

dwu

od m a c i e r z y s t e j , l e c z n i e w y d z i e l a

poprzednich

rozdziela

i c h rodzeństwa (np. wspólny t e r m i n d l a ojca i s t r y j a obok oddzielnego
Odpowiada

typowi

wyraźnie

odrębnie k a t e g o r i i rodziców o d

turano-ganowańskiemu u M o r g a n a ; 4) typ

dla

wuja).

bifurkacyjno-boczny

110

SŁAWOJ

Kłopoty

natury

SZYNKIEWICZ

przemawiać

przeciwko

t y p o w i C r o w - O m a h a . Jest o n b o w i e m t a k ważnym i c i e k a w y m

sposobem

porządkowania

taksonomicznej

więzi

społecznych,

nie powinny
że

ustąpić p r z e d

n i m musi

logiczna

z a s a d a k l a s y f i k a c j i , a l b o t e ż n a l e ż y uznać, ż e s a m a z a s a d a n i e j e s t w ł a ś ­
ciwa.
Odstępstwo o d ogólnych, przyjętych
w

systemy

te znane były i badane wcześniej, a i c h specyficzne cechy

woływały

przypadku

Crow-Omaha

przez M u r d o c k a kryteriów

syfikacji

zainteresowanie

spowodowane

teoretyków

zanim

zostało

jeszcze

iż

wy­

zorientowano

j a k l i c z n i e i s z e r o k o są o n e w ś w i e c i e r e p r e z e n t o w a n e .

się,

T a k więc, m i m o

i ż u z n a n i e i c h s p e c y f i k i i pełniejsza c h a r a k t e r y s t y k a s y s t e m u
w

kla­

faktem,

nastąpiła

latach trzydziestych , t o ich indywidualne przypadki interpretowane
2

b y ł y już przez M o r g a n a .
Systemy

C r o w o r a z O m a h a m o g ą b y ć u z n a n e za d w i e o d m i a n y

n e g o t y p u , p o n i e w a ż są w z g l ę d e m s i e b i e
opiera

się

na

tych

samych

zasadach

symetryczne,

i c h zaś

strukturalnych.

jed­

budowa

Specyfikę

tych

s y s t e m ó w m o ż n a p r z e d s t a w i ć w u p r o s z c z e n i u następująco:
Crow —
racją

swoich

d z i e c i sióstr o j c a ego są z r ó w n a n e t e r m i n o l o g i c z n i e z g e n e ­
matek,

zaś ( w

l u b ) d z i e c i b r a c i m a t k i ego

pewnych

p r z y p a d k a c h można

powiedzieć:

z r ó w n a n e są ze s w y m i o d p o w i e d n i k a m i n i ż ­

s z y c h g e n e r a c j i ( n p . d z i e ć m i b r a t a ego).
Omaha —

d z i e c i sióstr o j c a są z r ó w n a n e t e r m i n o l o g i c z n i e ze

odpowiednikami

niższych

generacji,

zaś ( l u b ) d z i e c i

swymi

braci m a t k i

zrów­

n a n e są z g e n e r a c j ą s w o i c h o j c ó w .
W istocie w y m i e n i o n e wyżej równania t e r m i n o l o g i c z n e
nicji

Murdocka)

sięgają

dalej

niż

powiedziano,

(według

mianowicie

defi­

obejmują

d a l s z e g e n e r a c j e — w y ż s z e i niższe, a t a k ż e następne l i n i e b o c z n e . O g r a ­
niczenie

definicji w y n i k a

t y l k o stąd,

że

klasyfikacja

Murdocka

doty­

czyła j e d y n i e k u z y n ó w ego i n i e i n t e r e s o w a ł a się p o k o l e n i a m i d a l s z y m i .
I n n y m i słowy można powiedzieć, że w s y s t e m a c h C r o w i O m a h a k u z y n i

— rozróżnia zarówno obie l i n i e , j a k też o d d z i e l n i e t r a k t u j e rodziców i i c h rodzeń­
s t w o (np. ojciec, s t r y j , w u j ) . M o r g a n n i e wyodrębnił tego t y p u . D o niego należy
d a w n a p o l s k a t e r m i n o l o g i a pokrewieństwa.
Drugą klasyfikację przedstawił M u r d o c k . B i e r z e o n a z a podstawę pokrewień­
stwo w p o k o l e n i u ego. P o d o b n i e j a k p o p r z e d n i a , o p i e r a się o n a również n a w z a ­
j e m n y c h r e l a c j a c h terminów między k r e w n y m i l i n i i prostej ( w d a n y m w y p a d k u
rodzeństwo ego) oraz bocznej ( k u z y n i ) . C z t e r y j e j t y p y odpowiadają logicznie
t y p o m L o w i e g o : 1) hawajski
— b r a k zróżnicowania; 2) eskimoski
— zróżnicowanie
między rodzeństwem i k u z y n a m i , c i ostatni występują j a k o k a t e g o r i a wspólna;
3) irokezki — wspólnota t e r m i n o l o g i c z n a między rodzeństwem i k u z y n a m i r ó w n o ­
ległymi; 4) sudański (opisowy)
— rodzeństwo i każda z d w u k l a s kuzynów mają
odrębne t e r m i n y . P o n a d t o M u r d o c k wyróżnił t y p y Crow
i Omaha
n a podstawie
terminów obejmujących k r e w n y c h różnych pokoleń (nie zaś w t y m s a m y m p o k o ­
l e n i u ego). T y p y C r o w i O m a h a n i e mają odpowiedników u L o w i e g o .
2

S p i e r, 1925, s. 72-73.

O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW

przeciwlegli
wchodzą w

n i e są

3

oznaczani

zakres szerszych

podziały generacyjne.
terminy

111

POKREWIEŃSTWA

i m t y l k o właściwymi

t e r m i n a m i , lecz

kategorii terminologicznych

lekceważących

N i e k t ó r z y u j m u j ą t o w t e n sposób, ż e n i e istnieją

odnoszące się d o k u z y n ó w p r z e c i w l e g ł y c h , c o j e d n a k

stanowi

4

n i e w ł a ś c i w ą ocenę.
Obszerny

materiał

etnograficzny

potwierdził

wację

D u r k h e i m a podtrzymaną

przez

dające

typowi Crow

najczęściej

nearnych,

występują

n a t o m i a s t odpowiadające

też c h a r a k t e r y s t y c z n e
pująco:

członkowie

cechy

grupy

5

Omaha

bardzo
że

dawną

systemy

obser­

odpowia­

w

społeczeństwach

matryli-

w

patry linearnych.

Dlatego

t y c h systemów można sformułować
pochodzeniowej

tego z rodziców, który n i e p r z e k a z u j e
niowej)

Lowiego ,

nielinearnego

p o t o m s t w u swojej

nastę­

rodzica
linii

(tzn.

pochodze­

są z r ó w n a n i t e r m i n o l o g i c z n i e ze sobą n i e z a l e ż n i e o d p o k o l e n i a ,

różnicując się e w e n t u a l n i e t y l k o w e d ł u g k r y t e r i u m płci. P o n a d t o

potom­

k o w i e n i e l i n e a r n y c h c z ł o n k ó w g r u p y ego ( t z n . n i e b ę d ą c y c z ł o n k a m i t e j
g r u p y ) są z r ó w n a n i ze sobą n i e z a l e ż n i e o d p o k o l e n i a , d o j a k i e g o

należą

i c h rodzice.
Poniższy d i a g r a m i l u s t r u j e przedstawioną definicję
p e t r y l i n e a r n y m (czyli dla systemu Omaha); p r z y c z y m
a)

grupa

oJ

potomkowie

pochodzeniowa

rodzica

nielinearnych

w

społeczeństwie

d l a społeczeństw

nielinearnego

członków

grupy

ego

K u z y n a m i przeciwległymi n a z y w a się. potomstwo pochodzące od b r a t a i s i o ­
stry, równoległymi zaś potomstwo d w u sióstr l u b d w o j g a b r a c i . K o n k r e t n i e , k u z y ­
n a m i przeciwległymi ego są d z i e c i sióstr ojca oraz b r a c i m a t k i .
3

4

Np. К r i u к o w, 1972, s. 40.

5

Lowie,

1917, s. 151.

112

SŁAWOJ

z systemem

SZYNKIEWICZ

C r o w można b y narysować i d e n t y c z n y d i a g r a m

zamieniając

j e d y n i e o z n a c z e n i a s y m b o l ó w płci.
Z a r ó w n o p r z e d s t a w i o n a d e f i n i c j a , j a k też j e j o b r a z g r a f i c z n y
się d o m o d e l u i d e a l n e g o ,
wystarczającym,
powiednią

n i e zawsze spotykanego

b y zaliczyć terminologię d o s y s t e m u O m a h a ( l u b z o d ­

modyfikacją

—

Crow),

jest

wystąpienie

g i c z n y c h (wspólnych terminów z b i o r o w y c h )
wyznaczonych
stępującego
powyższej
gramie.

równań

dla jednej

g r u b ą linią ciągłą. L i n i a p r z e r y w a n a

rozszerzenia

stosowalności

terminów

d e f i n i c j i , n i e j e d n o k r o t n i e dalej

Dodajmy,

że L o u n s b u r y

6

+ 2 w o b e c ego)

terminolo­

z klas k r e w n y c h

dotyczy

zgodnie

z

często

cztery

rodzaje

wy­

założeniami

jeszcze niż p o k a z a n o

wydziela

O m a h a zależnie o d tego, czy i j a k k r e w n i m a t k i w
(czyli

odnoszą

w terenie. K r y t e r i u m

w

dia­

terminologii

generacji

wstępnej

j e d n o c z ą się t e r m i n o l o g i c z n i e z p o z o s t a ł y m i .

Włączenie l u b pominięcie m a t k i w

zakresie

terminologicznym

przed­

s t a w i o n y m w części „ a " d i a g r a m u j e s t n i e i s t o t n e z p u n k t u w i d z e n i a d e ­
f i n i c j i s y s t e m u O m a h a i zależy wyłącznie o d t y p u t e r m i n o l o g i c z n e g o ,
jakiego w

d a n y m systemie

zalicza

się g e n e r a c j ę

rodziców (czyli

się d o k l a s y f i k a c j i L o w i e g o , n i e zaś M u r d o c k a ) . M a t k a z a t e m m o ż e
terminologicznie
też

od niej

zrównana

wyróżniona

p a d k u wystąpi w
nych

kobiet

czenie

krewniaczej
W
my

generacji

brzmi

być

ze s w ą siostrą ( t y p b i f u r k a c y j n o - ł ą c z n y ) l u b

(typ bifurkacyjno-boczny).

W

pierwszym

d a n y m s y s t e m i e cała k l a s a b l i ż s z y c h i d a l s z y c h

różnych

potocznie

do

odnosi

określanych

„matka",

t e r m i n e m , którego

dokładniejsze

zaś

„krewna

wy­
krew­

tłuma­

z

grupy

założenie, iż

syste­

matki".

l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u s p o t y k a się najczęściej
Crow-Omaha

przypuszczalnie

współwystępują

z

typem

bifurkacyjno-łącznym,

w y n i k a z t e g o , ż e t a k się m a r z e c z z n a j l e p i e j

co

pozna­

n y m i e g z e m p l i f i k a c j a m i z t e r e n u A m e r y k i Północnej. T y m c z a s e m

ogólno­

światowa próba e t n o g r a f i c z n a

jedynie

7

daje podstawę d o t w i e r d z e n i a , iż

połowa systemów t y p u O m a h a jednoznacznie
cyjno-łącznym,

reszta

zaś z r ó ż n y m i

koreluje z typem

wersjami

typu

bifurka­

bifurkacyjno-bocz-

nego .
8

6

Lounsbury,

7

Murdock,

1964, s. 359-377.

1957.

M ó w i ę t u o różnych w e r s j a c h , ponieważ w rachubę wchodzą także pośrednie
rozwiązania t e r m i n o l o g i c z n e , j a k n p . stosowanie d l a S i M a i i n n y c h k o b i e t g r u p y
m a t k i określenia przekładalnego j a k o „mniejsza/druga m a t k a " , które j a k k o l w i e k
pochodne od „matki" stanowią t e r m i n odrębny. W e d ł u g próby M u r d o c k a podobne
rozwiązania występują w 12 n a ogólną liczbę 43 społeczeństw z a l i c z a n y c h do t y p u
Omaha.
8

W n o t o w a n i u związków pokrewieństwa posługuję się skrótami, w których
każdy stopień r e p r e z e n t o w a n y j e s t p r z e z d w u l i t e r o w y s y m b o l stanowiący początek
odpowiedniego w y r a z u ( n a z w y ) w pełnym b r z m i e n i u . Sposób o d c z y t y w a n i a skrótu:
od r e l a c j i d e f i n i o w a n e j do r e l a c j i będącej najbliższym k r e w n y m ego. N p . CóSiMa =
córka s i o s t r y m a t k i ego.

O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW

113

POKREWIEŃSTWA

Tego r o d z a j u korelacja jest o c z y w i s t y m r e z u l t a t e m stwierdzonej
żej

p r a w i d ł o w o ś c i , iż t y p C r o w - O m a h a

czeństwach o u n i l i n e a r n y m przekazie
do pogodzenia

występuje

najczęściej

w

wy­

społe­

p o k r e w i e ń s t w a , t e n zaś b y ł b y n i e

z systemami generacyjnym

l u b l i n i o w y m , które n i e za­

c h o w u j ą k a t e g o r y z a c j i k r e w n y c h n a l i n i ę o j c o w s k ą i macierzystą. F a k t ,
iż s y s t e m y

Crow-Omaha

idą w

parze wyłącznie

z systemami

bifurka-

c y j n y m i , c z y n i p r a w d o p o d o b n y m , że t e z n i c h , które o d n a j d u j e m y w

spo­

łeczeństwach o b i l a t e r a l n y m , c z y l i p o d w ó j n y m p r z e k a z i e

pokrewieństwa,

rozwinęły

to prawie 2 0 %

ogólnej

się t a k ż e n a p o d ł o ż u u n i l i n e a r n y m . D o t y c z y

liczby

Murdocka

79 s p o ł e c z e ń s t w z t e r m i n o l o g i ą

1957). P o n a d

dług s t a n u w

Crow-Omaha

(wg

próby

80°/o spośród' n i c h z a c h o w a ł o unilinearność

okresie, z którego pochodziły materiały
pewne

ludy

terenowe.

we­

Wiele

z nich

(np. Mongołowie,

t u r e c k i e ) przeszło w

t y m czasie

zmianę

od unilinearnego do bilateralnego sposobu liczenia

pokrewień­

stwa.
F a k t , iż u t r a t a linearności n i e m u s i p r o w a d z i ć d o r e z y g n a c j i z s y s t e ­
mu

terminologicznego

typu

Crow-Omaha

jest

dość

symptomatyczny.

U w a ż a s i ę n a ogół, ż e s y s t e m y t e są b a r d z o k o n s e r w a t y w n e , n a d o w ó d
czego

przytacza

przejścia

do

się

trwanie

patryHnii .

Z

9

terminologii Crow
drugiej
w

strony

Crow-Omaha

współwystępujące

tych

z systemami

i r o k e s k i m i , co może nasuwać

nawet

spotykamy

samych

zespołach

świetle twierdzeń o

Crow-Omaha

iż t e o s t a t n i e rozwijać

kiedy

z i r o k e s k i c h . Jest t o o t y l e p r a w d o p o d o b n e ,

jedynie
tacji

drugorzędnych

do potrzeby

niż t a , d o której
wprowadzeniu
nemu

przyjąć,

dla tego ostatniego

całościowego wyróżniania
należy

Byłaby

ego.

wyspecjalizowanej

rozłożeniu

akcentów w

cech,

systemy

o

genetycz­

konserwatywności
się m o g ą

że w y m a g a

polegającej
zmiana

irokeskiej

nie­

zmiany

na

grup krewniaczych

t o zatem

wersji

warunkach
kulturowych

przypuszczenie

n y c h związkach między n i m i . W
należałoby

w

często

adap­
innych

polegająca

na

odpowiadającej

in­

sposobie różnicowania

pokoleń.

Nie

wy­

k l u c z a m y w p r a w d z i e m o ż l i w o ś c i o d w r o t n e g o p r o c e s u — przejścia d o t y ­
p u irokeskiego po z a n i k u C r o w - O m a h a — byłby to j e d n a k w uzasadnio­
nych

w a r u n k a c h dokładny

o d p o w i e d n i k poprzedniego,

c z y l i proces

de­

spee] a l i z a c j i , n i e zaś r e g r e s u . N a s z y m c e l e m j e s t j e d y n i e p o d k r e ś l e n i e t e ­
go, iż t y p C r o w - O m a h a s t a n o w i f o r m ę s z c z e g ó l n i e w y e l a b o r o w a n ą w s t o ­
sunku

do najbliższego

m u pod względem

konstrukcji

typu

irokeskiego.

T o s a m o m o ż n a też p o w i e d z i e ć o t y p i e o p i s o w y m w e d ł u g k l a s y f i k a c j i M u r ­
docka j a k o równorzędnym p u n k c i e wyjściowym

dla Crow-Omaha w

sy­

s t e m a c h b i f u r k a c y j n o - b o c z n y c h . N i e z a m i e r z a m y zatem proponować p r z y ­
j ę c i a t e z y , iż i s t n i e j e w y ł ą c z n i e d r o g a r o z w o j o w a o d i r o k e s k i e g o d o C r o w O m a h a . W y m i e n i l i ś m y ją, p o n i e w a ż d a j e się o n a odnieść d o dużej l i c z e b -

» Eyde, Postal,

1961, s. 756.

8 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1

114

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

n i e g r u p y p l e m i o n Siuksów, z której

zresztą w y w o d z ą się

pierwowzory

o p i s y w a n e g o p r z e z n a s t y p u o r a z j e g o n a z w a własna.
Z d a n y c h , j a k i e p o s i a d a m y o S i u k s a c h , w y n i k a że występują u n i c h
10

obok siebie systemy t y p u Crow, O m a h a oraz irokeskiego

odpowiadające

n i e m a l dokładnie o d r ę b n y m s p o s o b o m p r z e k a z u p o c h o d z e n i a —

matryli-

nearnemu, patrylinearnemu i bilateralnemu. Siuksowie, m i m o wewnętrzne­
go

zróżnicowania,

m o g ą b y ć t r a k t o w a n i j a k o całość k u l t u r o w a . F a k t , iż i c h

b i l a t e r a l n a część (zwłaszcza p l e m i o n D a k o t a ) r e p r e z e n t u j e
każe

d o p a t r y w a ć się g e n e t y c z n y c h

związków

między

t y p irokeski,

typami i

widzieć

w n i c h w s z y s t k i c h k o m p l e m e n t a r n y zespół. M u s i e l i b y ś m y p r z y t y m o d r z u ­
cić h i p o t e z ę M a t t h e w s a , iż p r o t o s y s t e m S i u k s ó w p o k r y w a ł się z s y s t e m e m
O m a h a . Jest t o t a k samo mało p r a w d o p o d o b n e ,

j a k wynikający

z

niej

w n i o s e k , ż e s y s t e m O m a h a przekształca się w s y s t e m C r o w , co s t a n o w i ­
łoby zmianę b a r d z i e j n a w e t rewolucyjną
patrylinearnej

w

niż p r z e k s z t a ł c e n i e

matrylinearną

( n a co w

przeciwnie,

z zestawień

dowodów). W p r o s t

organizacji

p r z y p a d k u Siuksów
Matthewsa

nie m a

wynikałoby,

że

ó w p r o t o s y s t e m miał konstrukcję o cechach i r o k e s k i c h .
T o co powiedziano

o związku t y p ó w C r o w - O m a h a

z

bifurkacyjnymi

k a ż e przypuszczać, i ż t e p i e r w s z e s t a n o w i ą specyficzną o d m i a n ę o s t a t n i c h
i r e z u l t a t d o s t o s o w a n i a się i c h d o p e w n y c h s z c z e g ó l n y c h w a r u n k ó w , k t ó ­
r y c h j e d n a k n i e p o t r a f i o n o dotąd p r z e k o n u j ą c o określić. N i e m n i e j d o m n i e ­
m a n i e , iż t y p C r o w - O m a h a
bifurkacyjnej

jest udoskonalonym, s p e c j a l n y m w a r i a n t e m

t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa, sprawiło, że p o t r a k t o w a n o go

j a k o w a ż n y t e o r e t y c z n i e p r z e d m i o t badań m o g ą c y rzucić ś w i a t ł o n a n a ­
t u r ę s p o ł e c z n y c h u w a r u n k o w a ń t e r m i n o l o g i i . T y m b a r d z i e j , że w y s t ę p u ­
j e o n n i e m a r g i n a l n i e , lecz r e p r e z e n t o w a n y jest w znacznej

proporcji ok.

1 5 % społeczeństw l u d z k i c h n a c a ł y m n i e m a l świecie z w y j ą t k i e m E u r o p y
i

M u r d o c k a 1957). D l a t e g o t e ż

literatura

poświęcona m u j e s t s t o s u n k o w o obszerna i o d p o w i e d n i o l i c z n e

Bliskiego Wschodu

( w g próby

hipotezy

zmierzające do wyjaśnienia f u n k c j i l u b g e n e z y t e g o t y p u .
Cechą c h a r a k t e r y s t y c z n ą t e j l i t e r a t u r y j e s t t o , i ż o p e r u j e o n a w o l ­
brzymiej

większości

wypadków

do

Indian

przy

czym

materiał t e n d o t y c z y systemów C r o w - O m a h a należących — według

cech

Północnoamerykańskich

materiałem

terminologii

w

pokoleniu wstępnym —

Te systemy,

k t ó r e korelują

należycie opracowane,

odnoszącym

się

l u b n i e k t ó r y c h l u d ó w afrykańskich,
do typu

bifurkacyjno-łącznego.

z t y p e m b i f u r k a c y j n o - b o c z n y m , n i e zostały

c o w i ą ż e się z i c h p ó ź n i e j s z y m

wprowadzeniem

w o b i e g n a u k o w y ( w i s t o c i e , p r o c e s t e n d o p i e r o się z a c z y n a ) . D o t y c z y t o
także systemów O m a h a występujących w A z j i Środkowej. P r z e d n i e w i e ­
l u jeszcze l a t y O l d e r o g g e
stemy

pokrewieństwa

1 1

napisał: „ n i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i , że l i c z n e s y ­

ludów A z j i

Środkowej

mają

cechy

bliskie syste­

m o m t y p u O m a h a , n a c o d o t e j p o r y n i e z w r a c a n o u w a g i i co w
10

11

Matthews,
1999, s. 254 n.
O l d e r o g g e , 1958, s. 10.

litera-

O INTERPRETACJI

SYSTEMÓW

t u r z e j e s z c z e n i e zostało o d n o t o w a n e " .

115

POKREWIEŃSTWA

O l d e r o g g e m i a ł rację

generalnie

r z e c z biorąc, chociaż m y l i ł się sądząc, ż e n i k t p r z e d n i m n i e z w r ó c i ł u w a g i
n a i n d y w i d u a l n e w y p a d k i występowania s y s t e m u O m a h a n a t y m obsza­
rze. P o p r z e d z i l i

go b o w i e m Aberle

(1953)

1 2

, V r e e l a n d (1954) o r a z M u r -

d o c k (1957). J e d n a k ż e r ó w n i e ż o n s a m n i e z a z n a j o m i ł się bliżej

z

systemami

rozwiązań

właści­

w y c h I n d i a n o m , umieszczając g o w k a t e g o r i i b i f u r k a c y j n o - ł ą c z n e j

i przy­

i błędnie

definiował

t y p Omaha

według

tymi

pisując m u j a k o p r a w i d ł o w o ś ć p r z y p a d k o w o w y s t ę p u j ą c e k r y t e r i u m r ó ż ­
n i c o w a n i a t e r m i n o l o g i i w g płci m ó w i ą c e g o .
1 3

Amerocentryczne

podejście j e s t w p r a w d z i e b a r d z i e j u s p r a w i e d l i w i o n e

u b a d a c z y a m e r y k a ń s k i c h , j e d n a k w sposób o c z y w i s t y o g r a n i c z a o n o u ż y ­
teczność f o r m u ł o w a n y c h

przez n i c h wniosków. D o t y c z y

d a r o w e g o osiągnięcia f o r m a l n e j
składnikowej) —

t o także s z t a n ­

analizy pokrewieństwa (według

metody

p r a c y Lounsbury'ego, który wychodząc z p e w n y c h za­

łożeń a k s j o m a t y c z n y c h d e d u k c y j n i e s f o r m u ł o w a ł m o d e l r o z k ł a d u
n ó w pokrewieństwa w

termi­

systemach Crow-Omaha.

O d n o s i się o n w s z a k ż e

d o t e j i c h części j e d y n i e , k t ó r a w s p ó ł w y s t ę p u j e

z typem bifurkacyjno-

łącznym. L o u n s u b r y w

tych

s a m y c h k a t e g o r i a c h próbuje wyjaśnić

od­

m i e n n y , b i f u r k a c y j n o - b o c z n y p r z y k ł a d I n d i a n F o x traktując g o j a k o w y ­
j ą t e k . J e d y n ą znaną n a m p r ó b ą w y j ś c i a p o z a a m e r o c e n t r y c z n ą k o n w e n ­
u

cję interpretacyjną p r z e z uwzględnienie o d m i e n n e g o materiału a z j a t y c k i e ­
go przedstawił R o m n e y
odrębnego miejsca

1 5

proponując w y d z i e l e n i e w ś r ó d s y s t e m ó w O m a h a

d l a rozwiązań n i e z g o d n y c h

z w a r i a n t e m indiańskim.

D o t y c z y ł y o n e w s z a k ż e i n n y c h c e c h n i ż pełna b i f u r k a c y j n o ś ć t e r m i n o l o g i i .
Oparcie

n a m a t e r i a l e amerykańskim

obciążyło także wczesne

próby

i n t e r p r e t a c j i systemów C r o w - O m a h a , które polegały n a w y w o d z e n i u i c h
ze s z c z e g ó l n y c h , m a r g i n a l n y c h f o r m d o b o r u m a ł ż e ń s k i e g o . Z n a c z n e
wodzenie
stemów

po­

z d o b y ł a h i p o t e z a upatrująca p r z y c z y n ę w y k s z t a ł c e n i a t y c h s y ­
w

jakoby

zalecanym

wtórnie

małżeństwie

z córką b r a t a

żony

( d l a O m a h a ) l u b z żoną b r a t a m a t k i ( d l a C r o w ) . S f o r m u ł o w a ł j ą j e s z c z e
w

1897 r . K o h l e r , p o t e m podjął R i v e r s i następnie p o d t r z y m a l i w 1916 r .

Gifford

i w

1917 r . B . S e l i g m a n ( p r z y t a c z a m z a R a d c l i f f e - B r o w n e m

P ó ź n i e j b r o n i ł j e j jeszcze A g i n s k y
—

zdyskredytowany

różnych

12

ich

17

. Przebrzmiały i —

pomysł powracał jeszcze m a r g i n e s o w o

a n a l i z materiału f a k t o g r a f i c z n e g o ,

Wprawdzie

1 8

Aberle

środkowoazjatyckie

wydawałoby

pisał

o Kałmukach

pochodzenie

i fakt,

w A z j i bliskie i m grupy ojrackie.
18

Olderogge,

1960, s. 27.

14

Lounsbury,

1964, s. 364-365.

15

R o m n e y, 1965, s. 140-141.

16

R a d c l i f f e - B r o w n ,

17

Aginsky,

1952, s. 55-56.

18

Np. F a r o n , 1961, s. 11 n.

1935, s. 450-451.

po kałmuckiej

oczywiste

migracji

).

się

okazji

o s t a t n i o zaś s p r ó b o w a ł

europejskich, jednak
że

przy

1 6

go

były

pozostały

116

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

o ż y w i ć n a n o w o L u c i c h (1969). H i p o t e z a t a k a m o ż l i w a j e s t ( w k a t e g o r i a c h
l o g i c z n y c h , n i e zaś m e t o d o l o g i c z n y c h )

t y l k o w o d n i e s i e n i u d o systemów

bifurkacyjno-łącznych,

jeśli j e s t t o t y p O m a h a —

m a t k i ego

w których —

krewne

noszą w s p ó l n y z nią t e r m i n , c z y l i m o g ą b y ć t r a k t o w a n e j a k o

„ m a t k a " . P o d o b n e r ó w n a n i e z a c h o d z i p r z y C r o w d l a o j c a i j e g o męskich
k r e w n y c h . W p i e r w s z y m w y p a d k u CóBrMa n a z y w a n a jest „matką",

rze­

k o m o d l a t e g o , że m o ż e stać się żoną o j c a . W d r u g i m , n a z y w a się „ o j c e m "
siostrzeńca

swego

rzeczywistego

ojca

antycypując

s w e j m a t k i z t y m siostrzeńcem. R o z u m o w a n i e

niejako

małżeństwo

t e g o t y p u zostało słusznie

o d r z u c o n e n a p o d s t a w i e założenia, ż e d r u g o r z ę d n e , t e o r e t y c z n i e
lecz n i e k o n i e c z n i e

(jakkolwiek niekiedy)

zdarzające

j e s t w s t a n i e kształtować k a t e g o r i i pokrewieństwa

1 9

możliwe,

się m a ł ż e ń s t w o n i e

. Radcliffe-Brown do­

daje, że logicznie równie u p r a w n i o n e byłoby o d w r o t n e t w i e r d z e n i e

wy­

wodzące formę małżeństwa o d f o r m y t e r m i n o l o g i c z n e j .
D o powyższej

a r g u m e n t a c j i m o ż n a dorzucić, ż e — j a k w y n i k a z d i a ­

g r a m u 1 — l i c z b a osób m o g ą c y c h a s p i r o w a ć d o s t a t u s u m a t k i ( l u b o j c a ,
p o p r z e t r a n s p o n o w a n i u d i a g r a m u n a s y s t e m C r o w ) j e s t większa niż p r z e ­
w i d u j e hipoteza tworzona najprawdopodobniej n a podstawie

fragmenta­

r y c z n e g o m a t e r i a ł u . P o w o d u j e t o konieczność t a k i e g o j e j p r z e f o r m u ł o w a n i a , i ż z o s t a n i e o n a p o z b a w i o n a z n a c z e n i a . S p r o w a d z i się b o w i e m d o t e z y ,
iż „ w p o n o w n y m m a ł ż e ń s t w i e c z ł o w i e k p r a w d o p o d o b n i e p o ł ą c z y się z o s o ­
bą należącą d o g r u p y , z k t ó r e j w y w o d z i ł się j e g o p i e r w s z y
c z y l i s y t u a c j i często s p o t y k a n e j u l u d ó w o u n i l i n e a r n y m

małżonek",

pokrewieństwie

n i e z a l e ż n i e o d t y p u s t o s o w a n e j t e r m i n o l o g i i . K o n k u r e n c y j n ą hipotezą m o ­
g ł o b y b y ć m a ł ż e ń s t w o g r u p o w e , j e d n a k ż e n i e w y d a j e się p r a w d o p o d o b n e ,
b y p r z y d z i s i e j s z y m s t a n i e w i e d z y k t o k o l w i e k j e j bronił.
F a k t , iż t e r m i n y z b i o r o w e

obejmujące

kuzynów przeciwległych

włą­

czają w t e r m i n o l o g i i t y p u C r o w - O m a h a n i e t y l k o p o t e n c j a l n y c h k a n d y ­
d a t ó w d o m a ł ż e ń s t w a ( g ł ó w n i e d z i ę k i t e m u , i ż przekraczają g r a n i c e p o k o ­
leń), s k i e r o w a ł p o s z u k i w a n i a w ł a ś c i w e j i n t e r p r e t a c j i t y p u n a i n n e d r o g i .
Tak

więc

Crow-Omaha

wysunięta
należy

została

tłumaczyć

hipoteza ,
2 0

że

identyfikacją

osobliwości t e r m i n o l o g i i
osobników

płci

linearnej

( t z n . przekazującej l i n i ę p o c h o d z e n i o w ą ) z r o d z i c e m l i n e a r n y m , o s o b n i k ó w
zaś płci n i e l i n e a r n e j z n i e l i n e a r n y m r o d z e ń s t w e m t e g o ż r o d z i c a .

Znaczy

to, że w s y s t e m a c h O m a h a mężczyzna n a z y w a D z S i O j t a k samo j a k j e g o
ojciec (czyli DzSi),

zaś k o b i e t a n a z y w a t ę samą r e l a c j ę j a k s i o s t r a o j c a

(czyli Dz). W systemach C r o w mężczyzna n a z y w a D z B r M a , t a k samo j a k
b r a t m a t k i ( c z y l i D z ) , k o b i e t a zaś j a k m a t k a ( c z y l i D z B r ) . I n t e r p r e t a c j a t a
n i e t y l k o ogranicza swoje zainteresowanie do wyłącznie jednego z p r z e ­
c i w l e g ł y c h k u z y n ó w , l e c z t a k ż e p r a w d z i w a j e s t w o b e c t e j j e d y n i e części
społeczeństw C r o w - O m a h a , które wprowadzają
" M u r d o c k ,
-Brown,
20

rozróżnienie t e r m i n o l o g i i

1949, s. 123-124, 177; Lévi-Strauss, 1949, s. 154;

1952, s. 59.

M o o r e, 1963, s. 307-308.

R a d c l i f f e -

O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW

117

POKREWIEŃSTWA

w e d ł u g płci o s o b y m ó w i ą c e j . J e s t t o z a t e m k o l e j n a d e m o n s t r a c j a

amero-

c e n t r y z m u (chociaż r ó w n i e ż n a k o n t y n e n c i e a m e r y k a ń s k i m istnieją

syste­

m y C r o w - O m a h a n i e stosujące w s p o m n i a n e g o
powyżej

koncepcja

Moore'a

n i e j e s t w ł a ś c i w i e interpretacją

t y p u , a j e d y n i e uogólnieniem m a r g i n e s o w e j
Bardziej

kryterium). Przedstawiona

cechy

genetyczną

strukturalnej.

u n i w e r s a l n y c h a r a k t e r mają wyjaśnienia

wiążące

omawiane

s y s t e m y z organizacją g r u p k r e w n i a c z y c h . J a k o p i e r w s z y z t a k i m
j e m i n t e r p r e t a c j i wystąpił L o w i e

2 1

twierdząc, że lekceważenie

rodza­

generacji

w s y s t e m i e C r o w i O m a h a (jeszcze w ó w c z a s n i e w y d z i e l a n y c h w

odrębny

t y p ) t ł u m a c z y się e g z o g a m i ą

Z

unilinearnej

grupy

krewniaczej.

kolei

E g g a n (1937) zasugerował, ż e t e r m i n o l o g i a w y o d r ę b n i a zespoły l i n e a ż o w e
i w s k a z u j e n a i s t n i e n i e między n i m i więzi. Zaproponował też d l a systemów
Crow-Omaha
Przyjmując
minologię

nazwę
ten

„lineażowy

punkt

Crow-Omaha

typ

widzenia
w

rozwoju

terminologii

White

2 2

pokrewieństwa".

spróbował

ewolucyjnym

i

umieścić

uznał,

że

w i a się o n a w r a z z w y k s z t a ł c e n i e m się r o d ó w , jeśli t o w a r z y s z y
da u n i l i n e a r n e g o pochodzenia. M u r d o c k
mej

neoewolucjonistycznej

2 3

i m zasa­

podjął myśl W h i t e ' a w t e j sa­

k o n w e n c j i sugerując,

O m a h a są n a j w c z e ś n i e j s z y m i

ter­
poja­

że społeczeństwa

typu

społeczeństwami p a t r y l i n e a r n y m i i t y m sa­

m y m mają dłuższą historię działania t e j z a s a d y p o c h o d z e n i o w e j

niż s p o ­

łeczeństwa p a t r y l i n e a r n e z i n n y m i s y s t e m a m i t e r m i n o l o g i c z n y m i . N a t e j
p o d s t a w i e wyciągnął w n i o s e k , iż społeczeństwa t y p u O m a h a
procesie

dziejowym

pozostałe,

a w

utraciły

w

więcej i n s t y t u c j i związanych z patrylinearnością niż

t y m patrylokalne korporacyjne

grupy

krewniacze

lineaże, „ k l a n y " w t e r m i n o l o g i i M u r d o c k a o r a z w i e l k i e r o d z i n y ) .

(tzn.

Wniosek

t e n w p r a w d z i e p o t w i e r d z i ł n a p r ó b i e 28 s p o ł e c z e ń s t w t y p u O m a h a

2 4

, jed­

n a k z o p u b l i k o w a n e j później większej próby w y n i k a , że t y l k o w y s t ę p o w a ­
n i e lineaży u j e m n i e k o r e l u j e z t y p e m O m a h a . Oprócz lineaży d o t y c z y
także r o d ó w . W

naszym

p r z e k o n a n i u f a k t t e n można wyjaśnić

w

to

inny

sposób, n i ż c z y n i t o M u r d o c k ; p r ó b ę t a k i e g o w y j a ś n i e n i a p r e z e n t u j e m y n a
dalszych stronach.
Konsekwentną interpretację wiążącą j e d n o z n a c z n i e
ganizacją l i n e a ż o w ą p r z e d s t a w i ł R a d c l i f f e - B r o w n

2 5

Crow-Omaha z or­

. Występowanie

zbio­

r o w y c h t e r m i n ó w w e w ł a s n y m l i n e a ż u ego t ł u m a c z y o n d z i a ł a n i e m z a s a ­
d y jedności g r u p y r o d z e ń s t w a , w lineażach zaś s p o w i n o w a c o n y c h

działa­

n i e m z a s a d y jedności lineażu. T a o s t a t n i a p r z e w i d u j e , ż e c z ł o n k o w i e k o r ­
poracyjnej unilinearnej g r u p y pochodzeniowej

czy krewniaczej t r a k t o w a ­

n i są p r z e z o b s e r w a t o r a z z e w n ą t r z całościowo, m i m o ż e z i c h w ł a s n e g o
p u n k t u w i d z e n i a są z r ó ż n i c o w a n i . T a k w i ę c c z ł o n k o w i e g r u p y k r e w n i a -

21

Lowie,

1915, s. 238.

2 2

White,

1939, s. 569-570.

23

Murdock,

24

Tamże,

1949, s. 240-241.

25

R a d c l i f f e - B r o w n ,

s. 241.
1952, s. 53-57, 70-88.

118

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

czej r o d z i c a n i e l i n e a r n e g o a l b o m a ł ż o n k a znajdują się w o b e c ego w
nakowej

jed­

r o l i k o r p o r a c y j n e j i o z n a c z a n i są j e d n a k o w y m t e r m i n e m , m i m o

że w f u n k c j o n o w a n i u s y s t e m u n a c o d z i e ń w y s t ę p o w a ć m o ż e z r ó ż n i c o w a ­
n i e ról, w z a j e m n y c h

p o s t a w i zobowiązań. (Według k o n c e p c j i f u n k c j o n a -

l i s t y c z n e j t e o s t a t n i e grałyby ważniejszą rolę w d e t e r m i n o w a n i u n a z e w ­
nictwa). Powyższe

założenie, iż

ten

sam

termin

oznacza

w

t y m s a m y m lineażu, n i e z a w s z e p r e c y z y j n i e

w

żadnym i n n y m systemie pokrewieństwa n i e sprawdza

członkostwo

sprawdza

się,

jednakże

się t a k d o b r z e ,

j a k w C r o w - O m a h a . N a l e ż y t u w s z a k ż e dodać, ż e zgodność t a w y s t ę p u j e
j e d y n i e w ó w c z a s , g d y zasadę jedności l i n e a ż u p r z y j m u j e m y
bez j e j e m p i r y c z n e g o

teoretycznie

weryfikowania, bowiem — jak wspomniano —

m i n o l o g i i C r o w - O m a h a n i e zawsze towarzyszą zorganizowane
grupy krewniacze,
programowego
przekonanie
sowany

ter­

unilinearne

k t ó r y c h jedność p o w y ż s z a z a s a d a głosi. T o t e ż w o b e c

niemal

ahistoryzmu

Radcliffe-Browna

budzi

zdziwienie

a u t o r a , iż „ t y p t e r m i n o l o g i i O m a h a j e s t r a c j o n a l n y i

d o s y s t e m ó w społecznych, w k t ó r y c h w y s t ę p u j e "

ów racjonalizm i dostosowanie
n i e zaś o b s e r w o w a n i e .

2 e

są j e d y n i e d e d u k o w a l n e

, gdyż

dopa­
często

d l a przeszłości,

N i e m n i e j w y p a d a w dużym — może n a w e t całko­

w i t y m — s t o p n i u podzielić t a k w y r a ż o n ą o p i n i ę o w e g o a u t o r a , p o n i e w a ż
przyjmujemy

prawdziwość t e g o r o d z a j u w n i o s k o w a n i a , które

historyczną r e k o n s t r u k c j ę g r u p k r e w n i a c z y c h n a p o d s t a w i e

umożliwia

występowania

i n s t y t u c j i f u n k c j o n a l n i e z n i m i związanych. W r o l i j e d n e j z t a k i c h i n s t y ­
t u c j i i z a r a z e m przesłanek p o w y ż s z e g o s p o s o b u w n i o s k o w a n i a

występuje

także s y s t e m t e r m i n o l o g i c z n y pokrewieństwa.
Hipoteza

Radcliffe-Browna

unika

wszelkich

genetycznych

sugestii,

s t w i e r d z a j e d y n i e strukturalną, a w i ę c f o r m a l n ą o d p o w i e d n i o ś ć l i n e a ż o w e j
(lub

podobnej)

organizacji

społeczeństwa

oraz

terminologii typu

Crow-

O m a h a . N i e m n i e j , s t w a r z a o n a w y g o d n e narzędzie d l a t y c h w s z y s t k i c h ,
k t ó r z y poszukują społecznych u w a r u n k o w a ń t e r m i n o l o g i i . W
jest

ona

ogólniejsza

Crow-Omaha

z

od

zbliżonych

korporacyjnymi

do

grupami

niej

hipotez

t y m sensie

wiążących

krewniaczymi,

to j e d n a k d o d a t k o w y m i w a r u n k a m i , j a k n p . względne wyprzedzenie
nologiczne

i n n y c h systemów u n i l i n e a r n y c h (White,

typ

obwarowując

Murdock),

chro­

czy

też

obowiązkowa p r a k t y k a małżeństwa z kuzynką przeciwległą (teza t a o m ó ­
w i o n a będzie n a d a l s z y m miejscu). J e d n y m z a t r a k c y j n i e j s z y c h

przykła­

d ó w n i e m a l a u t o m a t y c z n e g o działania z a s a d y jedności l i n e a ż u j e s t s y t u a ­
c j a M a p u c z ó w z C h i l e , k t ó r z y j e s z c z e w początkach X X w . m i e l i t e r m i n o ­
l o g i ę t y p u i r o k e s k i e g o , l e c z w t y m w ł a ś n i e c z a s i e m i a ł y się u n i c h p o j a w i ć
w i e l k i e lineaże p a t r y l i n e a r n e i j u ż w
terminologię t y p u

Omaha

2 1

.

Gdyby

połowie X X

t e dane

w . zanotowano

potwierdziły

tam

się, b y ł b y

to

i s t o t n i e i d e a l n y w p r o s t przykład f u n k c j o n a l n e g o z g r a n i a elementów s t r u k ­
t u r y społecznej b e z o p ó ź n i e ń w c z a s i e i b e z działania d o d a t k o w y c h w a 26

T a m ż e, s. 85.

2 7

F а r o n, 1961, s. 15.

O INTERPRETACJI

SYSTEMÓW

119

POKREWIEŃSTWA

runków, p r z y n a j m n i e j t y c h , które h i p o t e t y c z n i e w s k a z y w a n o j a k o i s t o t n e
p r z y t w o r z e n i u się s y s t e m ó w O m a h a .
O d n o t u j m y jeszcze f o r m a l n ą i n t e r p r e t a c j ę s y s t e m ó w C r o w - O m a h a , k t ó ­
r a — p o d o b n i e j a k s t r u k t u r a l n a — o d ż e g n u j e się o d s p e k u l a c j i g e n e t y c z ­
części f u n k c j o n a l n y c h . J e j z w o l e n n i c y

dopusz­

czają m o ż l i w o ś ć , iż o m a w i a n e s y s t e m y t e r m i n o l o g i c z n e sprzyjają

n y c h , a także w znacznej

lineażo-

w e m u p r z e k a z o w i szeroko p o j m o w a n e g o statusu społecznego , lecz t w i e r ­
2 8

dzą, ż e h i p o t e z a R a d c l i f f e - B r o w n a n i e t ł u m a c z y w i e l u z a s t o s o w a ń t e r m i ­
n ó w i j e s t zbędna, g d y ż p r e c y z y j n i e j s z e

i wystarczające narzędzie s t a n o ­

w i f o r m a l n y o p i s , k t ó r y a u t o m a t y c z n i e o d t w a r z a całe n a z e w n i c t w o w s k u ­
t e k w y k r y c i a r e g u ł o r g a n i z u j ą c y c h d a n y s y s t e m t e r m i n o l o g i c z n y (z n i c h
najważniejsza

j e s t reguła r e d u k c j i ,

tzn. pomijania pewnych ogniw

średnich), dzięki k t ó r y m powstają t e r m i n y z b i o r o w e

2 9

po­

. Jak wspominali­

śmy n a i n n y m m i e j s c u , f o r m a l n y opis L o u n s b u r y ' e g o można

zastosować

j e d y n i e d o części s y s t e m ó w C r o w - O m a h a , a n a w e t w ó w c z a s m o ż e o n b y ć
traktowany

t y l k o j a k o swoista

g r a m a t y k a t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa,

c z y l i z a l e d w i e j e d e n z aspektów s y s t e m u z n a k o w e g o .
Znaczne

p o w o d z e n i e uzyskała

ostatnio

koncepcja

wiążąca

systemy

C r o w - O m a h a z instytucją m a ł ż e ń s t w a k u z y n o w s k i e g o . N a l e ż y o n a j e d n a k
d o zupełnie i n n e j k a t e g o r i i i n t e r p r e t a c y j n e j , niż w s p o m n i a n a w y ż e j , o p a r ­
t a n a m a ł ż e ń s t w i e z córką b r a t a żony. O i l e t a m t a o p e r o w a ł a

pojęciem

małżeństwa n i e t y p o w e g o , t o o m a w i a n a k o n c e p c j a w p r o w a d z a j a k o zasad­
niczą

przesłankę

zinstytucjonalizowaną

praktykę

zawierania

małżeństw

m i ę d z y g r u p a m i . C h a r a k t e r y s t y c z n e , ż e chociaż k o n c e p c j a t a b i e r z e
czątek m . i n . w l é v i - s t r a u s s o w s k i e j i d e i z o r g a n i z o w a n e j
skiej

30

mami

, s a m Lévi-Strauss n i e wykazał większego zainteresowania
Crow-Omaha.

Utrzymuje on nawet

3 1

,

po­

w y m i a n y małżeń­

że s y s t e m y

syste­

t e n i e istnieją

w postaci, w jakiej je zdefiniowano, i ogranicza je d o k i l k u

przykładów

w y s t ę p u j ą c y c h w A m e r y c e . J e s t zresztą w t y m p o g l ą d z i e c a ł k o w i c i e o d o ­
s o b n i o n y . Zastrzeżenia Lévi-Straussa d o d e f i n i c j i t y p u C r o w - O m a h a biorą
się stąd, ż e c h c i a ł b y

on w

n i m widzieć

połączenie

zasad

ograniczonej

i u o g ó l n i o n e j w y m i a n y małżeńskiej ( t z n . o d b y w a j ą c e j się p o m i ę d z y
ma tylko grupami partnerskimi
mującym

więcej

takich

grup

3 2

albo w
).

dwo­

cyklu j e d n o k i e r u n k o w y m obej­

Tymczasem

najprawdopodobniej

nie

w s z y s t k i e społeczeństwa C r o w - O m a h a p o t w i e r d z a ł y założenie, stąd s e p a ­
r a t y s t y c z n e podejście
Lévi-Straussowi

do k w e s t i i k l a s y f i k a c j i . Jednakże

zabrakło cierpliwości

wydaje

do przeprowadzenia

się,

że

analizy n i e -

2 8

Lounsbury,

2 9

Tamże,

1964, s. 383.

3 0

P r z e z wymianę małżeńską należy rozumieć stały związek d w u grup w

s. 354.
pro­

cesie d o b o r u partnerów do małżeństwa, niezależnie od tego, c z y j e s t on o b u - c z y
też j e d n o s t r o n n y , to z n a c z y b e z względu n a k i e r u n e k przepływu
3 1

Lévi-Strauss,

1970, s. 126-127.

3 2

Por. L é v i - S t r a u s s ,

1966, s. 18-20; 1970, s. 127.

kobiet.

120

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

amerykańskich

systemów

potwierdziłaby

jego

hipotezę.

Crow-Omaha,
W

która

ogólnie, iż o m a w i a n e

systemy

charakteryzują

każdym

przypuszczalnie

bądź

razie

Fox

jednak
stwierdza

3 3

się r o z w i ą z a n i a m i

n i m i p o m i ę d z y e l e m e n t a r n ą i złożoną w y m i a n ą m a ł ż e ń s k ą (co

pośred­

odpowiada

lévi-straussowskiemu rozróżnieniu między w y m i a n ą zamkniętą i otwartą,
c z y l i p o uwzględnieniu egzogamii całkowicie swobodną).
Założenia Lévi-Straussa p o t w i e r d z a w
cząca p o w s t a n i a s y s t e m ó w C r o w - O m a h a
ne'ów oraz E y d e i Postala. L a n e ' o w i e
zawierania

małżeństw wpływają

znacznej

części h i p o t e z a

doty­

w y ł a n i a j ą c a się z p u b l i k a c j i L a w y c h o d z ą c z założenia, ż e z a s a d y

3 4

na odpowiednie

formowanie

się

krew­

n y c h w g r u p y k r e w n i a c z e , sugerują, iż m a t r y l a t e r a l n e m a ł ż e ń s t w o k u z y ­
n ó w przeciwległych ( t z n . z CóBrMa) t w o r z y uszeregowanie k r e w n y c h n i e ­
z b ę d n e d l a r o z w o j u s y s t e m ó w C r o w w społeczeństwach m a t r y l i n e a r n y c h
i O m a h a w p a t r y l i n e a r n y c h . Operując przykładem t y p u O m a h a można t o
w y j a ś n i ć następująco. O b o w i ą z u j e m a ł ż e ń s t w o m ę ż c z y z n y
matki. W tej sytuacji przodkowie
mieli

za ż o n y k o b i e t y l i n e a r n i e s p o k r e w n i o n e ,

nym

stosunku stryjenka-bratanica. T y m samym

pochodzeniowej

pozostające

we

mężczyźni

członkowie kwalifikują

będą

wzajem­

jednej

biorą ż o n y należące d o i n n e j — s t a l e t e j s a m e j

Ponieważ t a ostatnia niezmiennie towarzyszy
jej

z córką b r a t a

egro, o n s a m i j e g o p o t o m k o w i e

jako partner w

linii

—

linii.

wymianie,

się d o określania w s p ó l n y m t e r m i n e m p r z e z

c z ł o n k ó w l i n i i biorącej k o b i e t y ( p o r . d i a g r a m l a ) . M a ł ż e ń s t w o z córką b r a ­
t a m a t k i zakłada, ż e g r u p a biorąca k o b i e t y n i e m o ż e r e w a n ż o w a ć się t y m
s a m y m , lecz oddaje

swoje kobiety innej, z n o w u ustalonej grupie

pocho­

d z e n i o w e j . W t e n sposób p e w n a l i c z b a g r u p o b j ę t a j e s t c y k l i c z n ą w y m i a ­
ną małżeńską ( n a z y w a n ą też uogólnioną a l b o a s y m e t r y c z n ą ) .

Członkowie

tej

trzeciej

g r u p y są w i s t o c i e p o t o m k a m i k o b i e t u r o d z o n y c h w

ego,

a z a t e m dzięki t e j c h a r a k t e r y s t y c e k w a l i f i k u j ą się także d o określania

w s p ó l n y m t e r m i n e m z p u n k t u w i d z e n i a ego i l i n i i , d o której ego

grupie
należy

( p o r . d i a g r a m l b ) . Z a u w a ż m y , ż e w t y m r o z u m o w a n i u p r z y j m u j e się za
punkt

wyjścia

zasadę

jedności

lineażu

sformułowaną

przez

Radcliffe-

małżeństwu k u z y n o w s k i e m u

powstaje

Browna.
Zatem
kompozycja

dzięki

jednostronnemu

k r e w n y c h umożliwiająca

Omaha. Kompozycja

wprowadzenie

terminologii

Crow-

t a j e s t j e d n a k t y l k o w a r u n k i e m k o n i e c z n y m , n i e zaś"

w y s t a r c z a j ą c y m d l a t e j t e r m i n o l o g i i . N i e d z i w i w i ę c f a k t , ż e istnieją

spo­

łeczeństwa z m a t r y l a t e r a l n y m małżeństwem k u z y n o w s k i m , lecz t e r m i n o ­
l o g i ą inną n i ż C r o w

l u b Omaha.

Niemniej

wytłumaczenia

wymaga

w y j a ś n i o n y p r z e z a u t o r ó w k o n c e p c j i f a k t , ż e n a 74 społeczeństwa
zentujące s y s t e m y

Crow

i O m a h a t y l k o 19 d o p u s z c z a

B r M a ( w g p r ó b y M u r d o c k a 1957). M o ż n a w p r a w d z i e

"Fox,
34

L a n e

1971, s. 226-227.
i Lane,

1959, s. 257-258.

nie

repre­

małżeństwo z Có­
założyć

niezależne

O INTERPRETACJI

funkcjonowanie
i

przyjąć,

dując

że

z układem
jeśli

121

POKREWIEŃSTWA

t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa

oraz

instytucji

małżeństwa

ż e p r a k t y k i m a t r y m o n i a l n e z m i e n i a j ą się s z y b c i e j

konieczności

bardziej

SYSTEMÓW

nie

równoległej

t a ostatnia może

w

grup krewniaczych
przestaje

pokrewieństwa.

zmiany

kompozycji

dalszym

ciągu

Działałaby

praktyka

zatem

r z y s z ą c a całemu p r o c e s o w i

pozostawać

lub nieformalnych

obowiązywać

nadal

nie
w

zespołów

unilinearnego

zasada

powo­

terminów.

jedności

Tym

zgodzie

krewnych,
wywodzenia

lineażu

o d m o m e n t u u s t a b i l i z o w a n i a się

towa­

małżeństwa

k u z y n o w s k i e g o i k o n t y n u o w a n a p o j e g o zaniknięciu. P o z o s t a j e j e d n a k d o
wyjaśnienia

fakt trudny

do pogodzenia

z instytucją

małżeństwa

kuzy­

n o w s k i e g o , a m i a n o w i c i e t o , iż z w y k l e w s y s t e m a c h O m a h a k r e w n i m a t k i
objęci

są e g z o g a m i ą

sięgającą

przynajmniej

kuzynów

drugiego

( 7 6 % w p r ó b i e M u r d o c k a 1957). Już w c z e ś n i e j

Murdock

w

korelacja

społeczeństwach

nologią
to

Omaha

bardzo

p a t r y l i n e a r n y c h występuje

oraz

m a k s y m a l n y m zasięgiem

istotna przeszkoda

Można w p r a w d z i e

utrudniająca

założyć, iż z a k a z

stopnia

zauważył,

3 5

między

zakazu kazirodztwa.

przyjęcie

hipotezy

Jest

Lane'ów.

e g z o g a m i c z n y p o j a w i ł się z

m o ż n a t e ż odrzucić t o p r z y p u s z c z e n i e ,

że

termi­

czasem;

a t y m s a m y m całą h i p o t e z ę , i p o ­

zostać p r z y w y j a ś n i e n i u p r o p o n o w a n y m p r z e z zasadę jedności l i n e a ż o w e j ,
wówczas j e d n a k n i e będzie t o wyjaśnienie
Eyde
się

i Postal

zakazu

3 6

zasugerowali

koncepcję

e g z o g a m i c z n e g o opartą

k a z i r o d z t w a rozszerza

się w

pokrewieństwa, t o znaczy

genetyczne.
stopniowo

n a założeniu

kierunku wyznaczonym

poczynając

małżeństwa

Autorzy

przez

kuzynką

,

iż

mężczyzna

w

zakaz

terminologię
kolejno

przez wspólny

twierdzą, że s k o r o w w y n i k u

z przeciwległą

3 7

o d najbliższego k r e w n e g o

n a coraz dalsze s t o p n i e w r a m a c h w y z n a c z o n y c h
klasyfikacyjny.

wykształcającego

Murdocka

termin

matrylateralnego

systemie

Crow

żeni

się z kobietą określaną t e r m i n e m „ c ó r k a " , w s y s t e m i e zaś O m a h a z kobietą
określaną j a k o „ m a t k a " , t o o d m o m e n t u u t r w a l e n i a się t y c h
terminologicznych wkracza

zakaz

k a z i r o d z t w a początkowo

t y l k o w o b e c c z ł o n k ó w r o d z i n y , następnie w o b e c k o l e j n y c h l i n i i
w

grupie matki,

z

dalekimi krewnymi matki.

wniosek,

systemów

obowiązujący
bocznych

aż d o c a ł k o w i t e g o w y e l i m i n o w a n i a m o ż l i w o ś c i
Autorzy

iż m a t r y l a t e r a l n e m a ł ż e ń s t w o

formułują

atrakcyjnie

z przeciwległą

ożenku

brzmiący

kuzynką

tworzy

sytuację prowadzącą d o s a m o e l i m i n a c j i . M a o n wyjaśnić, dlaczego i n s t y ­
tucja t a ujemnie koreluje z występowaniem t y p u Crow-Omaha.

Powyższe

rozumowanie

całkowicie

m a jeden

słaby p u n k t , k t ó r y

naszym

zdaniem

p o d w a ż a j e g o w a r t o ś ć wyjaśniającą w o d n i e s i e n i u d o t y p u w o g ó l e . C i ą ż y
bowiem

na n i m wspomniany

już a m e r o c e n t r y z m .

Byłoby ono

logicznie

spójne, g d y b y w s z y s t k i e s y s t e m y C r o w - O m a h a m i a ł y t e r m i n o l o g i ę k l a s y ­
fikacyjną

przewidującą d l a CóBrMa t e r m i n „córka" ( C r o w ) l u b „ m a t k a "

35

Murdock,

3 6

E y d e

3 7

Murdock,

1949, s. 306-309.

iPostal,

1961, s. 756-757, 766.

1949, s. 287.

122

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

( O m a h a ) . T y m c z a s e m d o t y c z y t o , j a k w i e m y , j e d y n i e p o ł o w y ogólnej ilości
t y c h s y s t e m ó w . W o b e c d r u g i e j p o ł o w y , należącej d o t y p u b i f u r k a c y j n o b o c z n e g o , n i e d a się zastosować z a s a d y e k s t e n s y w n e g o z a k a z u k a z i r o d z t w a
rozumianego j a k wyżej.
N i e oznacza

t o j e d n a k , że k o n i e c z n e

j e s t o d r z u c e n i e dość p r z e k o n u ­

jącej t e z y o m a ł ż e ń s t w i e k u z y n o w s k i m t o w a r z y s z ą c y m p o c z ą t k o m
cjonowania
eliminacji

terminologii typu
drogą

rozszerzenia

Crow-Omaha,
zakazu

następnie

kazirodztwa,

aż

zaś

funk­

ulegającym

d o objęcia

egzo-

gamią g r u p y k r e w n i a c z e j m a t k i . Zakaz k a z i r o d z t w a n i e m u s i być b o w i e m
traktowany

jako strukturalna

zasada

systemu C r o w czy Omaha,

wyni­

kająca z j e g o c e c h w e w n ę t r z n y c h i m e c h a n i c z n i e p r o w a d z ą c a d o usunięcia
kolejnych

kuzynek

nium. Wydaje

z

zakresu

p o t e n c j a l n y c h k a n d y d a t e k do

czące w i e l u s p o ł e c z e ń s t w

z systemem

terminologicznym Omaha,

zakaz k a z i r o d z t w a był j e d y n i e c z y n n i k i e m i d e o l o g i c z n y m
wyłączenie

matrymo-

się, ż e m o g ą istnieć p r z y p a d k i (a b y ć m o ż e r e g u ł a ) d o t y ­

krewnych matki

kiedy

uzasadniającym

z d o b o r u małżeńskiego. C z y n n i k i e m

struk­

t u r a l n y m n a t o m i a s t mogłaby być potrzeba poszerzenia zakresu kontaktów
i współdziałania własnej g r u p y k r e w n i a c z e j z l i c z n i e j s z y m zespołem r ó w ­
norzędnych g r u p . Potrzeba

t a k a m o g ł a p o j a w i a ć się w m i a r ę p r z e k s z t a ł ­

c a n i a się s p o ł e c z e ń s t w a o o r g a n i z a c j i o p a r t e j n a k r e w n i a c z e j
złożoną f o r m ę ,

zwłaszcza

zaś g d y z m a k r o s t r u k t u r y

w

bardziej

społecznej

poczęły

znikać d u ż e g r u p y k r e w n i a c z e t y p u r o d u , z a s t ę p o w a n e m n i e j s z y m i
pami

lineażowymi.

zacji

lineażowej

poszczególnych

W

przypadku istnienia t y l k o segmentarnej

potrzebę
lineaży

nych. Atomizacja

w

taką

mogła

zakresie

uzasadniać

działań

stopniowa

gospodarczych

gru­

organi­
izolacja

l u b politycz­

o r g a n i z a c j i społeczeństwa sprawiała, że stały

związek

m a t r y m o n i a l n y łączący daną g r u p ę z d w o m a i n n y m i n i e z a p e w n i a ł w y ­
starczająco s z e r o k i e g o k o n t a k t u ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m . N a l e ż a ł o t a k i e
związki
matki

zwielokrotnić,
oraz

lineaży

babki

egzogamia

egzystencji

czemu

służyło

po mieczu.
taka

Przy

stawała

objęcie

regułą

egzogamii

lineaży

k i l k u p o k o l e n i o w e j głębokości

się

środkiem

zapewnienia

tych

społecznej

d l a lineażu własnego. Małżeństwo mężczyzn j e d n e g o lineażu

s t a w a ł o się ł ą c z n i k i e m z co n a j m n i e j t r z e m a i n n y m i l i n e a ż a m i — g r u p a m i
pochodzeniowymi
(chociaż

żon ojca,

nieproporcjonalnie)

ego

oraz

biorąc

syna.

pod

Liczba

uwagę

t a mogła

kontrakty

wzrosnąć
małżeńskie

i n n y c h m ę ż c z y z n l i n e a ż u ego. P o d o b n i e m a ł ż e ń s t w o k o b i e t d a n e g o l i n e a ż u
oznaczało n a w i ą z a n i e w i ę z i

z odpowiednio

w i ę k s z ą liczbą i n n y c h

grup.

Wyłączanie k r e w n y c h m a t k i z g r o n a k a n d y d a t e k d o małżeństwa mogło
o d b y w a ć się s t o p n i o w o d r o g ą o b e j m o w a n i a i c h p o j ę c i e m k a z i r o d z t w a . T o
ostatnie funkcjonowało
szerszych

kontaktów.

j a k o zasada

ideologiczna

Odwzorowywała

sankcjonująca

ona stosunki

we

własnej

k r e w n i a c z e j ego, w s y s t e m a c h zaś t y p u b i f u r k a c y j n o - ł ą c z n e g o

potrzebę
grupie

dodatkowo

w y k o r z y s t y w a ł a zbieżności n o m e n k l a t u r y p o k r e w i e ń s t w a , j a k t o sugerują
E y d e i P o s t a l . Z c h w i l ą objęcia z a k a z e m m a ł ż e ń s t w a c a ł e g o l i n e a ż u m a t k i

O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW

pojęcie
jego

kazirodztwa

działania

centryczny,

był

w

stawało

123

POKREWIEŃSTWA

się r ó w n o w a ż n e p o j ę c i u e g z o g a m i i .

bowiem

wyznaczony

przeciwieństwie

Zasięg

g r a n i c a m i lineażu, c z y l i

do zmiennego,

socjo-

egocentrycznego

zasięgu

k a z i r o d z t w a k a ż d o r a z o w o o r i e n t o w a n e g o n a osobę ego. W p r a w d z i e

grupa

b a b k i l u b m a t k i ego j e s t takąż ze w z g l ę d u n a ego w ł a ś n i e , a l e r ó w n i e ż
ze w z g l ę d u n a własną t r a d y c j ę
zakazem
matki.
w

genealogiczną. G r u p a b a b k i objęta

małżeństwa także d l a ojca

Grupa

matki

pozostawała

ego

ponieważ

ego,
—

przynajmniej

t a k i m s a m y m stosunku wobec generacji

ż o n y ego w o b e c o j c a i p r z y p u s z c z a l n i e

była

była t o g r u p a

jego

teoretycznie

dziadka (podobnie

jak grupa

j e g o b r a c i ) . Zasięg zakazów m a ł ­

żeńskich b y ł w i ę c w z a s a d z i e u s t a b i l i z o w a n y l u b b l i s k i s t a b i l i z a c j i w
spektywie

d w u sąsiednich p o k o l e ń , k t ó r a b y ł a p e r s p e k t y w ą

z p u n k t u w i d z e n i a żyjących

—

per­

historyczną

członków w i e l k i e j r o d z i n y . M o ż e m y

zatem

m ó w i ć o w y k s z t a ł c e n i u się e g z o g a m i c z n e g o zespołu m a t r y l a t e r a l n e g o n a
d o d a t e k d o w ł a ś c i w e g o zespołu e g z o g a m i c z n e g o , j a k i m b y ł a g r u p a k r e w niacza

Powyższe

ego.

rozumowanie

dotyczy

oczywiście p a t r y l i n e a r n y c h

społeczeństw z s y s t e m e m O m a h a , może być j e d n a k rozciągnięte n a m a t r y l i n e a r n e społeczeństwa t y p u
k s z t a ł t o w a ł o się p o j ę c i e

Crow, w których według t e j samej

uzupełniającej

egzogamicznej

grupy

zasady

patrylate-

ralnej.
Istnienie podwójnej
wiek

jest

musimy

członkiem

uznać

za

organizacji egzogamicznej,
d w u odrębnych

przejaw

zachwiania

w

której

czło­

egzogamicznych

grup,

equilibrium

społecznego.

Taka

s y t u a c j a musiała ciążyć k u r o z w i ą z a n i u p r z y w r a c a j ą c e m u
nowagę. N a j p r o s t s z y m

każdy

linearnie

utraconą

rów­

r o z w i ą z a n i e m b y ł o b y połączenie o b u e g z o g a m i c z ­

n y c h z e s p o ł ó w dające p o c z ą t e k b i l a t e r a l i z a c j i p o k r e w i e ń s t w a . R o z w i ą z a n i e
t a k i e p r z y w r a c a zasadę, ż e c z ł o w i e k m u s i b y ć c z ł o n k i e m g r u p y
micznej

(w

społeczeństwie

grupy

matki

p a t r y l i n e a r n y m nie mógłby

czy babki) i t y m s a m y m

c z ł o w i e k a g r u p a . Jednocześnie o z n a c z a
legła u p o d s t a w
-Omaha,

formowania

mianowicie

uczestniczącej

odrębności

wymianie

jedna d l a danego
która

pokrewieństwa

typu

drugiej

krewniaczej

małżeńskiej

jedności l i n e a ż o w e j w e d ł u g R a d c l i f f e - B r o w n a ) .
- O m a h a pozostaje

to być

egzoga­

członkiem

o n o k o n i e c działania z a s a d y ,

się s y s t e m ó w

uznania

partnersko w

musi

być

grupy

z g r u p ą ego

Crow(zasada

Terminologia t y p u

Crow-

w d a l s z y m ciągu, n i e p o t o j e d n a k , b y r ó ż n i c o w a ć n a

dających i b i o r ą c y c h ż o n y , l e c z b y j e d n o c z y ć w zespół k r e w n y c h o b j ę t y c h
zakazem

zawierania

wyrażenia

jedności

małżeństwa.
lineaży

swego r o z w o j u towarzyszą

w

Systemy

kategoriach

powołane
w

do

procesie

t e j jedności. W a r u n k i e m

takiego

o b r o t u rzeczy jest wszakże równoległa z m i a n a c h a r a k t e r u o w y c h

lineaży

(czy
w

też

rodów),

niweczeniu

Crow-Omaha

pokrewieństwa,

mianowicie

żadnym s t o p n i u generowana

i c h dezintegracja,
przez system

która

jednak

nie

jest

terminologiczny.

N i e m n i e j , m i e l i b y ś m y t u d o c z y n i e n i a z p e w n ą autonomią t e g o o s t a t ­
niego, który zachowuje

właściwe sobie cechy m i m o z m i a n

zachodzących

124
w

SŁAWOJ

systemie pokrewieństwa. S t o p n i o w e r o z d r o b n i e n i e g r u p

wprowadza
wymiany

korekty w
małżeńskiej

pokrewieństwa
w

SZYNKIEWICZ

ramach

Wspomaga

systemie
i zasięg

krewniaczych

m a t r y m o n i a l n y m obejmującym
zakazów

egzogamicznych.

zasady

Terminologia

u t r z y m u j e się j e d n a k j a k o r e g u ł a organizująca s t o s u n k i

zmienionego

systemu

i

matrymonialnego.

też

się e g z o g a m i c z n e g o zespołu

matrylateralnego,

tworzenie

pokrewieństwa

dzięki k t ó r e m u p o w s t a j ą w a r u n k i d l a b i l a t e r a l i z a c j i p o k r e w i e ń s t w a i p e ł ­
n e g o r o z p a d u g r u p k r e w n i a c z y c h , j e ś l i t a k i e j e s z c z e się z a c h o w a ł y . D o ­
p i e r o r o z w n i ę t a bilateralność m o ż e s p o w o d o w a ć
nologicznego Omaha

w

wyniku

upadek systemu

termi­

s p r z e c z n e g o k i e r u n k o w o działania o b u

tych instytucji.
Przedstawiona

h i p o t e z a t ł u m a c z y ł a b y s t o s u n k o w o w y s o k i udział

łeczeństw n i e mających lineaży l u b r o d ó w w g r u p i e C r o w - O m a h a ,
że t e n w ł a ś n i e
z

zasadami

koncepcję

t y p grupy krewniaczej

systemowymi

wydaje

Crow-Omaha,

Radcliffe-Browna.

z terminologią C r o w - O m a h a

jeśli

Spośród

73

się n a j l e p i e j

spo­
mimo

korelować

przyjmiemy

przekonującą

unilinearnych

społeczeństw

( w g p r ó b y M u r d o c k a 1957) p o n a d 3 4 % n i e

w y k a z u j e w y s t ę p o w a n i a l i n e a ż y c z y r o d ó w , p o d c z a s g d y n a 175 u n i l i n e a r ­
n y c h społeczeństw z terminologią pozostałych t y p ó w

jedynie

1 2 % cha­

r a k t e r y z u j e się i c h b r a k i e m . R ó ż n i c a j e s t w y s t a r c z a j ą c o duża, b y u p r a w ­
dopodobnić p r z y p u s z c z e n i e ,

że s y s t e m y C r o w - O m a h a

dobrze

dostosowują

się d o d e z i n t e g r a c j i g r u p k r e w n i a c z y c h o r a z d o n i e k r e w n i a c z e j

organizacji

społeczeństwa, w k o ń c o w y m zaś e t a p i e t e j d e z i n t e g r a c j i , działając w s p ó l ­
n i e z z a k a z a m i m a ł ż e ń s k i m i , w p r o s t t w o r z ą sytuację niesprzyjającą u t r z y ­
m y w a n i u się o d r ę b n y c h g r u p k r e w n i a c z y c h .
O w a s y t u a c j a u w i d o c z n i a się w y r a ź n i e n a e t a p i e t e g o , c o n a z w a l i ś m y
p o d w ó j n ą egzogamią, k t ó r e m u t o w a r z y s z y

f o r m a małżeństwa

przejściowa

p o m i ę d z y w y m i a n ą c y k l i c z n ą a otwartą. J e s t t o w i s t o c i e t a f o r m a , k t ó r ą
Lévi-Strauss przypisał s y s t e m o m
w

C r o w - O m a h a , lecz dostrzegł ją

części t y c h s y s t e m ó w . P r z e d s t a w i a

gram.

Część

„a"

diagramu zawiera

ją w

jedynie

u p r o s z c z e n i u poniższy

schemat

cyklicznej

wymiany

dia­
mał­

żeńskiej p r z y j e d n o s t r o n n y m m a ł ż e ń s t w i e k u z y n ó w p r z e c i w l e g ł y c h , c z y l i
sytuację
Część

wyjściową

dla typu

Crow-Omaha

,,b" diagramu przedstawia

Crow-Omaha,

wymianę

według
w

hipotezy

Lane'ów.

rozwiniętych

systemach

czyli po wyłączeniu g r u p m a t r y l a t e r a l n y c h z d o b o r u mał­

żeńskiego. Strzałki w s k a z u j ą

k i e r u n e k przepływu

nowe

krewniacze

—

największe

grupy

grupowej

(tzn. r o d y

lub maksymalne

segmenty

t y c h g r u p występujące

(ilość s e g m e n t ó w

ograniczono

kobiet, k o l u m n y p i o ­

wyznaczające

zasięg

lineaże), prostokąty

egzogamii

reprezentują

j a k o zespoły p a r t n e r s k i e w

do t r z e c h t y l k o dlatego,

wymianie

że s t a n o w i o n a

m i n i m u m modelowe).
W

opisie

sytuacji przedstawionej

przez

diagram

wygodnie

jest

po­

służyć się l é v i - s t r a u s s o w s k i m p o j ę c i e m e n d o g a r n i i p r a w d z i w e j

rozumianej

jako

ludzką

zakaz

zawierania

małżeństwa

poza

pewną

wspólnotą

bez

O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW

125

POKREWIEŃSTWA

В

а)

2

3

w z g l ę d u n a t o , j a k i e z a k a z y m o g ą istnieć w e w n ą t r z n i e j . D i a g r a m

przed­

s t a w i a w ł a ś n i e taką w s p ó l n o t ę e n d o g a m i c z n ą z p u n k t u w i d z e n i a g r u p y B .
Składa się o n a z t r z e c h r ó w n o r z ę d n y c h s t r u k t u r a l n i e g r u p
nierównorzędną,

gdyż jednokierunkową

wymianą,

rzędność n i e w p ł y w a w z a s a d z i e n a jakość w z a j e m n y c h
nota

składa się z d w u o d d z i e l n y c h

t w o r z ą zespół e n d o g a m i c z n y

sojuszy

powiązanych

chociaż t a n i e r ó w n o powiązań. Wspól­

A - B i B-C. G r u p y

A

i

С

(z p u n k t u w i d z e n i a członka g r u p y B ) , zaś В

e g z o g a m i c z n y t e g o e n d o g a m i c z n o - e g z o g a m i c z n e g o układu. Całość s t a n o w i
wspólnotę, m i m o iż n p . s e g m e n t a l A n i e p r a k t y k u j e w y m i a n y z s e g m e n ­
t e m a 2 B , l e c z g r u p y A c z y В są t a k s i l n i e z i n t e g r o w a n e ,
t u s y t u a c j a pars

pro

toto

że

występuje

( c z y l i p r a k t y c z n i e m o ż e m y m ó w i ć , iż A p r a k t y ­

kuje wymianę z B).
O d m i e n n o ś ć części , , b " d i a g r a m u p o l e g a n a osłabieniu z a s a d y pars
toto,

chociaż n a d a l u t r z y m u j e się ( p r z y n a j m n i e j

dycja

wspólnoty trzech

dezintegrujących

przez pewien

się g r u p i w o l a

pro

czas)

jej

utrzymy­

w a n i a . W y r a z e m t e j w o l i s t a j e się p o m n o ż e n i e p a r t n e r ó w w y m i a n y
żeńskiej,

dążenie

d o objęcia

tą w y m i a n ą

sukcesywnie

liczby segmentów g r u p y t y t u l a r n i e sojuszniczej,
oczekiwać i s t o t n i e sojuszniczej

postawy.

jak

tra­
mał­

największej

a b y można było o d n i e j

Wymiana

małżeńska j e s t

nadal

j e d n o k i e r u n k o w a , chociaż p r z e b i e g a pulsująco. N a d a l

trzy grupy

tworzą

wspólnotę

endogamii

„praw­

dziwej"),

endogamiczno-egzogamiczną

zespołem e n d o g a m i c z n y m .
w

(czyli

zespół

z t y m j e d y n i e zastrzeżeniem, ż e g r u p y A i С n i e są j u ż w całości
W y o d r ę b n i a j ą się w n i c h s e g m e n t y n i e d o s t ę p n e

d o b o r z e m a ł ż e ń s k i m n a przeciąg d w u p r z y n a j m n i e j

pokoleń

(pochodzą

z n i c h m a t k i i b a b k i m ę ż c z y z n poszukujących p a r t n e r e k ) . P u l s u j ą c y
rakter wymiany

n i e oznacza, że biorą w

niej

g d y ż dobór jest d o w o l n y w r a m a c h p e w n e j
Różnica

formy

wymiany

małżeńskiej

udział k l a s y

liczby

etapów

cha­

małżeńskie,

możliwości.
„a"

i

„b"

wydaje

się

126

SŁAWOJ

mało istotna, skoro zachowano

SZYNKIEWICZ

nieprzerwany

cykl wymiany

obejmujący

z a m k n i ę t y krąg, k t ó r e g o w y c i n e k p r z e d s t a w i a d i a g r a m . R ó ż n i c a t a w y j ­
d z i e n a j a w d o p i e r o , g d y n a r u s z o n e zostaną p i o n o w e l i n i e k o l u m n s y m b o ­
lizujące

zintegrowane

gamicznej

wspólnoty.

grupy

krewniacze,

spowoduje

automatycznie przerwanie

c y k l u i o t w a r t y ( u o g ó l n i o n y ) dobór

małżeński,

pozbawiony

r a m endogamii.

Brak przypisanych
regulujących

wystąpić może również n a etapie
runku

przepływu

demonstruje,

kobiet.

lecz staje

się

k o b i e t z zupełnie i n n e j
czyzna

z grupy

ona w

diagram

endo-

wymiany

Przerwanie

pełni

2b s y t u a c j i

możliwa

wskutek

z a t r a c a się o d c z u c i e

s t r o n y niż się j e d a j e .

b l B , mimo

granice

n a stałe p a r t n e r ó w

cyklu

, , b " przez odwrócenie ustalonego

Wprawdzie

s t a ł e g o p a r t n e r s t w a , dzięki c z e m u

a t y m samym

że w z i ą ł

żonę

kie­

takiej

nie

odejścia

od

przymusu brania

W s k u t e k tego n p . męż­

z grupy

b l A , może

oddać

s w o j ą siostrę l u b córkę m ę ż c z y ź n i e n a l e ż ą c e m u d o g r u p y b 2 A l u b b n A
m i a s t d o którejś z g r u p С S y t u a c j a t a k a j e s t o c z y w i ś c i e b a r d z i e j

prawdo­

podobna wówczas, g d y symbole

utrzymu­

jących

swą

jedność

grup

А , В i С odnoszą się n i e d o

krewniaczych,

g r u p pozostałych p o i c h rozpadzie.

lecz

do

zespołów

mniejszych

F a k t , iż w n a s z y m p r z y k ł a d z i e

opero­

w a l i ś m y w y r a ż e n i e m „mężczyzna z g r u p y N b i e r z e żonę..." m i a s t „grupa
N b i e r z e żony..." j e s t z n a m i e n n y d l a w a r u n k ó w d e z i n t e g r a c j i g r u p k r e w ­
niaczych, c z y l i s y t u a c j i w d i a g r a m i e 2b. N a t o m i a s t s y t u a c j a
reprezentowana
z grupy

w

2a, s p r o w a d z a

A

i

oddaje

swoje

małżeńska

w

społeczeństwach

kobiety

grupie

typu

C. W

Omaha

t y m sensie

stanowi

żony

wymiana

formę

m i ę d z y f o r m ą ograniczoną i uogólnioną, j a k t o f o r m u ł o w a ł
z t y m że w y m i a n a ograniczona

wcześniejsza,

się d o t e g o , że g r u p a В b i e r z e

pośrednią

Lévi-Strauss,

( w obie s t r o n y między d w o m a

grupami)

p o j a w i a się w s z c z ą t k o w e j p o s t a c i i t o b y n a j m n i e j n i e j a k o f o r m a
ściowa, l e c z

jako

r e z u l t a t zakłócenia

wymiany

uogólnionej.

wyj­

Winniśmy

w i ę c w p r o w a d z i ć uściślenie, ż e s y s t e m t e r m i n o l o g i c z n y t y p u O m a h a o d ­
powiada

uogólnionej i p r o w a d z i w m i a r ę

rozwoju

d o j e j c z ę ś c i o w e g o o g r a n i c z e n i a i o s t a t e c z n e g o przekształcenia w

w zasadzie w y m i a n i e

wymianę

otwartą.
P r z e d s t a w i o n ą w y ż e j i n t e r p r e t a c j ę m o ż n a s p r o w a d z i ć d o następujących
punktów:
1. K o m p o z y c j a

z b i o r u k r e w n y c h sprzyjająca p o w s t a n i u s y s t e m ó w p o ­

krewieństwa t y p u C r o w - O m a h a
wania

cyklicznej

wymiany

wytwarza

się w

małżeńskiej

opartej

warunkach funkcjono­
na

matrylateralnym

małżeństwie z kuzynką przeciwległą (czyli CóBrMa) l u b j e j

odpowiedni­

k a m i dalszych l i n i i bocznych.
2. W
niacze

takim cyklu wymiennym

żonych z g r u p y
typu

uczestniczą u n i l i n e a r n e g r u p y

t y p u r o d u l u b lineażu występujące
otrzymującej

Crow-Omaha

operuje

w

zestawach

ż o n ę o r a z g r u p y dającej
dwoma

kategoriami

krew­

parzystych
ją.

zło­

Terminologia

semantycznymi

szącymi się c a ł o ś c i o w o d o c z ł o n k ó w każdej z t y c h g r u p z o s o b n a .

odno­
Tego

O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW

rodzaju kategoryzacja

daje w y r a z

127

POKREWIEŃSTWA

z a r ó w n o odrębności o b u g r u p , j a k t e ż

i c h u s t a b i l i z o w a n e m u b l i s k i e m u k o n t a k t o w i . Jednocześnie
gorie

wyznaczają

zakres

endogamii

ekstensywnie

k s y m a l n e g r u p y , których segmenty
3. M a ł ż e ń s t w o
menty

większej

kuzynowskie

grupy

szerokiej

te kate­
całe m a ­

uczestniczą w w y m i a n i e p a r t n e r s k i e j .

zakłada,

krewniaczej

że wymianą

związane

są

( r o d u l u b zespołu l i n e a ż y ) .

p o r c j a m i ę d z y częścią a k t y w n ą w
ogranicza

obie

obejmującej

wymianie

sieci kontaktów

i całością o b c e j

zapewniającej

seg­

Dyspro­

grupy nie

przepływ

informacji,

w s p ó ł p r a c ę i b e z p i e c z e ń s t w o o b u s z e r o k o r o z u m i a n y c h g r u p , dopóki i n t e ­
grują

one swoje

segmenty

wystarczająco

silnie. Każde

i n t e g r a c j i powstające

z zewnętrznych p r z y c z y n

niku

rozpadu

zapoczątkowania

kontaktów
ich

dużych

p a r t n e r s k i c h segmentów

grupowemu

zjawiskiem

interesowi.

wyjątkowym,

grup

w

naruszenie

tej

politycznych lub w

wy­

krewniaczych

wymianie

Dezintegracja

grup

zawęża

małżeńskiej

i

krewniaczych

nie

lecz n a t u r a l n y m r e z u l t a t e m procesu

dzenia społeczeństw p r o s t y c h d o o r g a n i z a c j i

sieć

zagraża
jest

przecho­

złożonej.

4. I n t e r e s n a j m n i e j s z y c h g r u p k r e w n i a c z y c h w y s t ę p u j ą c y c h j a k o s t r o n y
w

partnerskiej wymianie

stworzonych
wszystkim
szerokiej

małżeńskiej

p r z e z sytuację
na

wymaga

dezintegracyjną.

rozszerzeniu

zakresu

adaptacji

do

warunków

Polegać o n a będzie

kontaktów

z

innymi

g r u p y p a r t n e r a , c o b ę d z i e r e a l i z o w a ć się m . i n . p r z e z

ich wymianą
wymiany

małżeńską,

partnerskiej w

stosowawczy

rozpoczyna

rozkładu o r g a n i z a c j i

a t y m samym

przez

odejście

ramach regularnego

cyklu.

się n a długo

stadium

krewniaczej.

u t r z y m u j ą c y m się equilibrium,

W

przed

od

przede

segmentami
objęcie

dwustronnej

T a k i proces

przy­

zaawansowanego

i s t o c i e m o ż e o n p o j a w i ć się

przy

j e ś l i s p o ł e c z e ń s t w o składa się z s i e c i s e g -

m e n t a r n y c h lineaży, a zwłaszcza z sieci lineaży h i e r a r c h i c z n y c h , c z y l i p r z y
n i e r ó w n o p r a w n o ś c i e l e m e n t ó w s k ł a d o w y c h s t r u k t u r y społecznej l u b p r z y
b r a k u równorzędności
5. N o w a

forma

ekonomicznej.

wymiany

małżeńskiej

funkcjonuje

w

warunkach

istniejącej o r g a n i z a c j i k r e w n i a c z e j i p o l e g a n a o t w a r c i u dostępu d l a c e l ó w
m a t r y m o n i a l n y c h do w s z y s t k i c h segmentów danego r o d u l u b m a k s y m a l ­
n e g o lineażu członkom każdego s e g m e n t u p a r t n e r s k i e j g r u p y . W t e n spo­
sób

likwidacji

ulega

stałe

partnerstwo

przypisanych

p o ł ą c z o n y c h p a r a m i . (Jeśli p u n k t e m w y j ś c i o w y m

sobie

segmentów

są n i e p o d z i e l n e

grupy

k r e w n i a c z e , n p . r o d y bez wewnętrznych podziałów lineażowych, p a r t n e r ­
stwo w wymianie

o d n o s i się p o c z ą t k o w o d o t y c h g r u p w całości. N a s z a

hipoteza

t y c h g r u p , jeśli

dotyczy

rozdrobnieniu). Regularny
regularny,

pulsujący,

w

procesie

cykl wymienny

zachowuje

jednak

w

dezintegracji

przekształca

ulegną

się w

cykl

one
nie­

zasadzie t e n s a m k i e r u n e k ,

chociaż z c z a s e m m o ż e o d n i e g o odejść.
6. W y k s z t a ł c e n i e n o w e j
rzenie

zakazu kazirodztwa

stwa,

a

praktycznie

formy

małżeństwa o d b y w a

na dotychczasowych

na wszystkich

krewnych

się p r z e z r o z s z e ­

kandydatów do małżeń­
matki

oraz

matki

ojca.

128

SŁAWOJ

Obie specyficzne

SZYNKIEWICZ

d l a C r o w - O m a h a kategorie pokrewieństwa {„grupa m a t ­

k i " o r a z „ g r u p a m ę ż ó w sióstr o j c a o r a z ego")

przestają oznaczać zespoły

otwierające

zostają

zakres

endogamii

części o g ó l n e g o układu
7. P o w y ż s z e

przesunięte

do

egzogamicznej

procesem

odbywającym

egzogamiczno-endogamicznego.

przesunięcie

się n a continuum

i

jest

od prostego

długotrwałym

zakazu k a z i r o d z t w a do pełnego

zintegro­

w a n i a k r e w n y c h m a t k i z własną p a t r y l i n e a r n ą grupą e g z o g a m i c z n ą
(u

Crow

n a t o m i a s t z własną grupą matrylinearną

integrują

ego

się k r e w n i

o j c a ) . Z a n i m osiągnięta z o s t a n i e o w a pełna i n t e g r a c j a t r w a s t a n p o d w ó j n e j
organizacji
której

egzogamicznej,

mogły

powstać

ponieważ

systemy

k o n t y n u o w a n a jest

Crow

i Omaha,

zasada,

mianowicie

dzięki

unia

u n i l i n e a r n y c h g r u p , unilinearność zaś j e s t t r u d n a d o p o g o d z e n i a

dwu

z bilate-

ralizacją zespołu e g z o g a m i c z n e g o .
8. P o d w ó j n a

organizacja

egzogamiczną

kładzie

akcent

na stosunki

p o k r e w i e ń s t w a zachodzące w d w u w s t ę p n y c h p o k o l e n i a c h (ze w z g l ę d u n a
potrzebę u s t a l e n i a g r u p m a t k i

i babki), t y m s a m y m

skracając

genealogiczną również w e własnej g r u p i e p o c h o d z e n i o w e j

pamięć

do podobnych

w y m i a r ó w . ( M o ż n a u c i e c się d o o b r a z o w e g o p o r ó w n a n i a , iż p o d o b n i e j a k
zła m o n e t a w y p i e r a dobrą, t a k krótsza p a m i ę ć g e n e a l o g i c z n a

po stronie

n i e l i n e a r n e j — jeśli służy u s t a l a n i u z a k r e s u e g z o g a m i i — s k r a c a t r a d y c j ę
genealogiczną

we

własnej

linii

pochodzeniowej).

Sprzyja

to

traceniu

spoistości w e w n ę t r z n e j t a k i c h g r u p n a r z e c z w y o d r ę b n i e n i a z n i c h z e s p o ­
łów wielkorodzinnych jako podstawowych

funkcjonujących

korporacyj­

n y c h g r u p k r e w n i a c z y c h . W t e j s y t u a c j i n i e istnieją j u ż ż a d n e p r z e s z k o d y
s t r u k t u r a l n e , b y podwójna organizacja
equlibrium
kowany

e g z o g a m i c z n ą znamionująca

społecznego, a z a t e m p r z e j ś c i o w a , przekształciła się w

brak

zunifi­

zespół e g z o g a m i c z n y o p a r t y n a b i l a t e r a l n y m z e s p o l e k r e w n y c h

i s t n i e j ą c y m n i e z a l e ż n i e o d t r a d y c j i g r u p k r e w n i a c z y c h (lecz t y l k o t r a d y c j i ,
a n i e f a k t u w s t r u k t u r z e społecznej).
9. P o n i e w a ż p o d o b n y
więcej

równomiernie,

proces

zachodzi

ze w z g l ę d u n a b r a k z o r g a n i z o w a n y c h
Wymiana

przestaje

w

całym społeczeństwie

prowadzi o n do obumarcia w y m i a n y

być

mniej

małżeńskiej

g r u p k r e w n i a c z y c h l u b i c h słabość.

konkretnie adresowana

(nawet

w

najogólniej­

s z y m , m a ł o p r e c y z y j n y m sensie), n i e istnieją w s k a z a n i a d o b o r u a n i g r u p a
endogamiczna,

a jedynie negatywny

zakaz małżeństwa w r a m a c h b i l a t e ­

r a l n e g o zespołu k r e w n y c h z a k r e ś l o n e g o t e r m i n o l o g i ą p o k r e w i e ń s t w a o d n o ­
szącą się d o l i n i i o j c o w s k i e j i m a c i e r z y s t e j . S a m a t e r m i n o l o g i a , n i e r e p r e ­
zentując j u ż w i ę c e j o d r ę b n y c h g r u p k r e w n i a c z y c h , z a t r a c a w k o n s e k w e n c j i
cechy właściwe s y s t e m o m

Crow-Omaha.

Interpretacja c y k l u rozwojowego systemów C r o w - O m a h a

nie operuje

pojęciem stadiów e w o l u c y j n y c h , daje j e d n a k dynamiczną propozycję i c h
przekształceń wynikających z i c h cech s t r u k t u r a l n y c h . P o t w i e r d z e n i e

jej

lub

nie

konkretna

dysponujemy

egzemplifikacja

wydają

się

niemożliwe,

ponieważ

d l a żadnego społeczeństwa t y p u C r o w l u b O m a h a d a n y m i

historycznymi
wydają

się

O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW

POKREWIEŃSTWA

odpowiedniej

czasowej.

jednak

głębokości

prawdopodobne,

ponieważ

129

Pewne

przybliżenia

rozwiązania s t r u k t u r a l n e

i f o r m y s p o ł e c z n e s p o t y k a n e w t e j g r u p i e s p o ł e c z e ń s t w z g o d n e są z t e z a m i
naszej i n t e r p r e t a c j i .
BIBLIOGRAFIA
F . D . — 1953 The

Aberle
A g i n s k y

В.

W.

kinship

system

1935 Mechanics

—

of the Kalmuk

of kinship,

Mongols,

„American

Albuquerque.

Anthropologist",

vol.

37 n r 3.
E g g a n F . — 1937 The Cheyenne
ology
E y d e

of North

D . В.,

American

Postal

of unilateral

and Arapaho

tribes,

system,

1961 Avunculocality

P. M. —

cross-cousin

kinship

[w:] Social

anthrop­

Chicago.

marriage

and incest:

and Crow-Omaha

the

development

kinship

systems,

„Ameri­

in Mapuche

society,

„Journal

c a n A n t h r o p o l o g i s t " , v o l . 63 n r 4.
F a r o n L. C. —

1961 The Dacota-Omaha

continuum

of t h e R o y a l A n t h r o p o l o g i c a l I n s t i t u t e " v o l . 91.
F о X R . — 1971 Kinship
L a n e

R., L a n e

-Omaha

and marriage,

W. — 1972 Sistiema

K r i u k o w M .

1959 On

B. —

kinship

Londyn.

rodstwa

kitajcew,

Moskwa.

the development

terminologies,

of Dakota-Iroquois

„Southwestern

and

Crow-

J o u r n a l of A n t h r o p o l o g y " , v o l .

15 n r 3.
Lévi-Strauss
1966 The

future

Institute

1949 Les

С. —
of kinship

of Great

1970 Antropologia

Britain

la párente,

Paryż.

Anthropological

for 1965, L o n d y n .

account

Explorations

[w:]

de

of the Royal

Warszawa.

1964 A formal

F. —

terminologies,

élémentaires

[w:] Proceedings

and Ireland

strukturalna,

L o u n s b u r y

structures

studies,

of the Crow

in cultural

and Omaha

anthropology,

type

r e d . W.

kinship

H. Goode-

nough, N e w Y o r k .
Lowie

R . — 1915 Exogamy

and classificatory

systems

of relationship,

„American

A n t h r o p o l o g i s t " , v o l . 17 n r 2.
L o w i e R . — 1-917 Culture
L u c i c h

1968 The

P. —

Australian

aboriginal

and ethnology,

New York.

development

of

tribes

of

the

Omaha

kinship

Kimberley

terminologies

Division,

in

three

Western

Australia,

terminology

„American

Anthrop­

cross-cousin

marriage

Canberra.
G . H . — 1959 Proto-Siouan

Matthews

kinship

ologist", v o l . 61 n r 2.
Moore

1963 Oblique

S. F . —

-Omaha
Murdock

terminology,

and asymetrical

G . P . — 1949 Social

Olderogge

and

Crow-

„American A n t h r o p o l o g i s t " , v o l . 65 n r 2.

D. A . —

structure,

New York.

1958 N i e k o t o r y j e

woprosy izuczenija sistiem rodstwa,

„So-

rodstwa,

n r 6.

w i e t s k a j a e t n o g r a f i j a " , n r 1.
1960 Osnoum-yje

czerťy razwitija

R a d c l i f f e - B r o w n
and function
R o m n eу

in primitive

A. K . —

terminologies,
Spier

L. —

sistiem

A . R . — 1952 The study
society,

1965 Kalmuk

„American
1925, The

etnografija"

systems,

[w:]

Structure

of lineal

kinship

Glencoe.
Mongol

and the classification

Anthropologist",

distribution

„Sowietskaja
of kinship

of kinship

Special Publication
systems

n r 5 cz. 2.

in North

America,

Wa­

New

Haven.

szyngton.
V r e e l a n d
White

H . H . -— 1954 Mongol

L . A. —

1939 A

problem

ologist", v o l . 41 n r 4.
9 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1

community

and kinship

in

terminology,

kinship

structure,

„American

Anthrop­

130

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

Sławoj S z y n k i e w i c z
ON

T H E INTRPRETATION OF T H E CROW
OF

Crow

and

Omaha

KINSHIP

systems

are

AND

OMAHA SYSTEMS

TERMINOLOGY

closely

related

to

the

bifurcate

types

of

t e r m i n o l o g y ( L o w i e ' s t a x o n o m y ) since a l l of t h e m s e e m to be or h a v e been oriented
after

l i n e a l descent

rules. It

may

be

suggested

t h a t the

t h e l a t t e r , a l t h o u g h conditions for t h e i r e m e r g i n g
Yet

it h a s b e e n

pointed

t h a t the C r o w

and

former

outgrow

h a v e not b e e n p r e c i s e l y

Omaha

are

a

from

defined.

sophisticated variety

of the b i f u r c a t e . W h i l e s p e a k i n g i n t h e c o n t e x t of M u r d o c k ' s t a x o n o m y , the above
is t r u e w h e n d e s c r i p t i v e a n d I r o q u o i s t y p e s of t e r m i n o l o g y a r e t a k e n into account.
Some

anthropologists

dealing

with

the

Crow

and

Omaha

systems

this r e l a t i o n a n d c o n c e n t r a t e on its f r a g m e n t , t h a t is p r o x i m i t y of t h e
and

the

bifurcate-merging

since a majority
equally

type.

This

is

especially

of I n d i a n s y s t e m s p r o v e

numerous

cases

of

true

with

overlook

Crow/Omaha

American

writers

s u c h c o r r e l a t i o n . T h e y s e e m to

correspondence

with

the

neglect

bifurcate-collateral,

demon­

s t r a t e d a m o n g others b y O m a h a s y s t e m s i n A s i a . Lévi-Strauss r e j e c t e d e v e n t h e i r
definition as the C r o w / O m a h a t y p e .
Amero-centric
imprint

approach

to

the

Crow

and

on a n a l y s i n g a n d i n t e r p r e t a t i o n of

Omaha

type

t h e type. T h e

produced

a

heavy

early explanations

be m e t also r e c e n t l y , eg. L u c i c h 1968) suggesting s e c o n d a r y m a r r i a g e w i t h

(to

McBrWi

or W i B r D a as condition for d e v e l o p m e n t of t h e C r o w a n d O m a h a s y s t e m s r e s p e c t i ­
v e l y , h a v e been possible only w h e n c o i n c i d e n c e of those s y s t e m s w i t h t h e b i f u r c a t e -collateral

type

was

the C r o w

and

Omaha

neglected.

of t h e s e t e r m i n o l o g i e s
bifurcate-collateral

Similarly, Lounsbury's

terminologies,
only, a n d

type. A g a i n ,

p e c u l i a r i t i e s is b a s e d

although

does

not w o r k

Moore's

(1964)

formal

analysis

i l l u m i n a t i n g , is t r u e for

(1963)

i n case of
explanation

correlation with
of

Crow

of

a section

and

the

Omaha

on c r i t e r i o n of s p e a k e r ' s s e x w h i c h does not a p p l y to m a n y

n o n - A m e r i c a n cases.
The

present

author

adheres

to

the

lineage

i n t e r p r e t a t i o n of

O m a h a t e r m i n o l o g y as p r e s e n t e d by R a d c l i f f e - B r o w n .
for

a genetic

explanation. While

the

Crow

and

A t t h e s a m e t i m e he seeks

a c c e p t i n g the t h e s i s on m a r r i a g e

with

MaBrDa

as c r e a t i n g f a v o u r a b l e

conditions for e v o l v e m e n t of C r o w a n d O m a h a

terminology

(the L a n e s

author

marriage

1959), t h e

a t t e m p t s to

explain

why

this

form

of

a c c e p t e d b y a m i n o r i t y of C r o w a n d O m a h a societies. T h e h y p o t h e s i s of
incest

(Eyda

and

Postal

1961) is

considered

unsatisfactory

is

extended

s i n c e it is b a s e d

on

A m e r o - c e n t r i c argument overlooking bifurcate-collateral terminology.
S t i l l , t h e e x t e n s i o n of

i n c e s t m a y be

regarded

as a u s e f u l

tool to

comment

on e x t e n s i o n of m a r r i a g e b a r f r o m the m o t h e r to h e r k i n s w o m e n . H o w e v e r ,
of t h e e x t e n s i o n is not i n t h e i d e n t i t y of t e r m s for
group i d e n t i t y a n d
m o t i v e for
of

a

is" of

an

making mother's

society a n d

ideological

rather than a

group u n m a n a g e a b l e

t h e need for

structural character. T h e

c a n be

its i n t e g r a t i o n . C l o s e d

found

in the structure

society composed

k i n s h i p groups p r e s e r v e s i n t e g r a t i o n w h i l e a p p l y i n g a r e g u l a r e x c h a n g e
between

whole

groups.

I n c r e a s i n g c o m p l e x i t y , loose

origin

these k i n t y p e s , b u t i n t h e i r

c l a n ties,

and

of
of

large
women

segmentation

of k i n s h i p groups c a l l for d i v e r s i t y i n m a r r i a g e a l l i a n c e s . T h e d i v e r s i t y is i n t r o d u c ­
ed by m e a n s of a b a n on m a r r y i n g m e m b e r s

of m o t h e r ' s group, a l t h o u g h

marriages

c a n be

mother's

clan.

(Here

a

alliances

of

lineage

m u l t i p l y its e x t e r n a l ties c o m p e n s a t i n g

a

contracted i n closely related
concept

of

alternate

lineages,
exchange

once
is

segments

being
for

initially
of

same

offered).

Thus

diversification

of society's g r o u p s t r u c t u r e .
The

group-oriented

Crow

and

Omaha

systems

allow

for

adjustements

to

O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW

131

POKREWIEŃSTWA

composition of groups, i r r e s p e c t i v e l y of a l e v e l of r e m a i n i n g descent groups.

They

are

such

well

adapted

to s o c i a l

change

and in a

way

produce

incentives

for

a change. T h i s e x p l a i n s w h y t h e i n i t i a l r a n g e of s y s t e m ' s operation — c l a n s t r u c ­
ture and cross-cousin marriage
a p a r t i c u l a r stage
and

open

—

is their rare

of change, t h e r e a p p e a r s

marriage

alliances

in

calculations, but i n a m u c h wider

correlate. A t t h e s a m e

t i m e , on

p o s s i b i l i t y for c o - e x i s t e n c e of

Lévi-Strauss'

terminology,

fitting

well

closed
in his

g r o u p of societies t h a n h e h a s too c a u t i o u s l y

designated.

*
Translated

by

Sławoj

Szynkiewicz