Cyfrowa Etnografia

c85af63c24515de4e2fd43e3a0fb90ed.pdf

Media

Part of Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2

extracted text

KONFERENCJA
BADANIOM

ETNOGRAFÓW
NAD

ŻYCIEM

CZECHOSŁOWACKICH

I KULTURĄ

POŚWIĘCONA

KLASY ROBOTNICZEJ

( S m o l e n i c e k. Bratysławy, 22—24 X 1956)
'

Etnografowie

terenowe
badań
oraz

czechosłowaccy już od k i l k u l a t prowadzą s y s t e m a t y c z n e

n a d życiem i kulturą

są:

k l a s y robotniczej.

Instytut Etnografii

Instytut Etnografii

i

Głównymi

F o l k l o r y s t y k i Czechosłowackiej

Słowackiej

Akademii

Nauk,

które

badania

organizatorami
współpracują

Nauk

z

g r a f i c z n y m i zakładami u n i w e r s y t e c k i m i . Analogiczną działalność n a t e r e n i e
rozwija

Śląski I n s t y t u t B a d a w c z y

(Slezsky Studijni Ustav)

w

tych

Akademii

Opawie.

etno­
Śląska

Studia nad

kulturą robotniczą w c h w i l i obecnej koncentrują się w c z t e r e c h ośrodkach: w
dze,

Brnie,

Bratysławie

i

Opawie.

Wszystkie

te

ośrodki

pracują

Pra­

niezależnie

od

siebie
Konieczność s k o o r d y n o w a n i a
szeregu

a k c j i badawczej

z a s a d n i c z y c h problemów

spowodowała

zorganizowanie

dotyczących

przez

i gruntownego

zakresu i metody

Instytuty

Etnograficzne

przedyskutowania
rzeczonych
obydwu

ogólnopaństwowej

k o n f e r e n c j i

e t n o g r a f i c z n e j ,

nej

robotniczej.

Konferencja

p r o b l e m a t y c e

22—24 października

1956 r. w

ok. 80 naukowców

c z e s k i c h i słowackich oraz

poświęco­

t a odbyła

S m o l e n i c a c h k. Bratysławy.

Wzięło

badań

Akademii

się w
w

dniach

niej

udział

z a p r o s z e n i goście z Z S R R ,

Węgier

i P o l s k i . Z a d a n i e m k o n f e r e n c j i była a n a l i z a d o t y c h c z a s o w y c h osiągnięć i w y t y c z e n i e
dróg b a d a w c z y c h n a przyszłość.
W
i

pierwszym

dniu

d o t y c h c z a s o w e

konferencji
w y n i k i

omówiono

badań

słowackich. Każdy z n i c h (z wyjątkiem
graficzny

metody

śląskiego) przedstawił d w a r e f e r a t y :

etno­

i folklorystyczny.

Referaty
(Brno)

problematykę,

w s p o m n i a n y c h wyżej ośrodków c z e c h o ­

i dr

wszystkim

etnograficzne

wygłosili: d r O l g a

Bożena

Filova

(Bratysława).

uzasadnić

wybór

terenu

rozpoczęto od okręgów

stosunkowo

S k a l n i k o v a (Praga), dr K a r o l F o j t i k

Każdy

badawczego.

z referentów
Studia

n i e w i e l k i c h , które

nad

tworzyły

starał

się

kulturą

przede

robotniczą

zamkniętą

całość,

w y k a z y w a ł y zaś problematykę n i e z b y t skomplikowaną. T a k i e zamknięte t e r y t o r i u m
s t a n o w i węglowe
obraziło

się

Zagłębie Kładneńskie, które dopiero

z kraju

rolniczego

w

ośrodek

w

przeciągu X I X w.

przemysłowy.

Było

ono

prze­

przedmiotem

badań etnografów p r a s k i c h . P o d o b n y c h a r a k t e r p o s i a d a węglowe Zagłębie R o s i c k o Oslawańskie, położone w pobliżu B r n a . P r o w a d z i l i tutaj b a d a n i a
rawscy.

D l a Słowacji

natomiast

szeregu

s t u l e c i , które

n i e zamieniły

pory

utrzymały s w o i s t y
1

grafii

typowe

są

się. w

wsie

większe

charakter wiejsko-robotniczy.

osady

istniejące

przemysłowe

Etnografowie

Zob. artykuł a u t o r k i Badania
nad kulturą robotniczą we
czechosłowackiej,
w tymże tomie „Etnografii P o l s k i " .

Etnografia Polska I I

etnografowie

rolniczo-górnicze,

mo­
od

i do tej

słowaccy

współczesnej

jako
etno­

27

KRONIKA

418
p r z e d m i o t badań w y b r a l i

osadą Żakarovce w pow. g e l n i c k i m , która może uchodzić

za reprezentatywną.
Kolejnym

zagadnieniem

rozpatrywanym

p r z e z referentów

G ł ó w n ą podstawę źródłową tworzyły materiały terenowe.

była metoda

Ponadto

badań.

s t a r a n o się w y ­

zyskać w s z e l k i e i n n e dostępne źródła, zwłaszcza a r c h i w a l n e . T e c h n i k a p r a c y
nowej

tere­

w poszczególnych ośrodkach wykazywała p e w n e o d c h y l e n i a w zależności od

wielkości t e r e n u badanego i liczebności e k i p y . P e w n e różnice zaznaczyły się również
w sposobie

opracowywania

materiałów. Ujęcie m o n o g r a f i c z n e

jednego b a d a c z a ( B r n o ) albo miało c h a r a k t e r zespołowy
Przedmiotem

badań

robotników, przeważnie
słową

uwzględniono

była

przede

wszystkim

kultura

materialna

we wszystkich jej podstawowych

tylko w

niektórych

proces

przemian,

jakie

które

z biegiem

c z a s u przeobrażały

zachodziły w

opierało się n a p r a c y

(Bratysława).

W

społeczna
umy­

j e j a s p e k t a c h . S i l n y n a c i s k położono n a

kulturze

w s i pierwotnie

się n a osady

typowo rolniczych,

przemysłowe.

zwrócono n a u c h w y c e n i e s p e c y f i c z n y c h c e c h k u l t u r y robotniczej
te c e c h y

i

działach. Kulturę

Specjalną

uwagę

i czynników, które

kształtowały.

referatach

omówione

zostało przede

w s z y s t k i m życie r o d z i n n e ,

mieszkanie,

pożywienie, ubiór. Rozwój t y c h d z i e d z i n k u l t u r y w poszczególnych okręgach

(zwła­

szcza w o b y d w u zagłębiach węglowych: Kładneńskim i Rosicko-Oslawańskim)
kazał w i e l e r y s ó w wspólnych. W życiu r o d z i n n y m np. zaznaczył się w z r o s t
n i a kobiet, które często pracowały
palniach i hutach. Kobiety
im bowiem

najemnie

c z y to w

również zarządzały

mężowie i dzieci o d d a w a l i

wy­

znacze­

r o l n i c t w i e , c z y też w

zazwyczaj

finansami

całej

ko­

rodziny,

znaczną część zarobków. W r o d z i n a c h

robot­

n i c z y c h d z i e c i wcześniej uniezależniały się od rodziców niż w r o d z i n a c h chłopskich.
Sytuacja

ludzi

s t a r y c h była

t u lepsza,

bo

otrzymując

emeryturę

byli

niezależni

od s w y c h dzieci. R z a d s z e były też z a t a r g i między rodzeństwem, ponieważ
k w e s t i a podziału gospodarki

i spłat. Zmieniła swój

charakter instytucja

odpadła
kumotro-

s t w a . Straciła o n a s w e d a w n e znaczenie j a k o c z y n n i k wiążący poszczególne r o d z i n y
na w s i . R o d z i c a m i c h r z e s t n y m i d z i e c i górników z o s t a w a l i często dozorcy l u b urzęd­
n i c y z k o p a l n i , którzy n i e u t r z y m y w a l i bliższych stosunków
czymi.

Stopniowo

wytworzył

się

nowy

wzór

życia

z rodzinami

rodzinnego,

robotni­

odmienny

niż

w środowisku chłopskim.
Równocześnie
okręgach

badania

z badaniami

etnograficznymi

folklorystyczne.

Na

prowadzone

konferencji

w

były

w

Smolenicach

tych

samych

zreferowali

dr J a r o m i r J e c h (Praga), d r O l d f i c h S i r o v a t k a ( B r n o ) i d r S o n a B u r l a s o v a
sława).

Referenci

przedstawili

przebieg

i wyniki

dotychczasowych

cjalną uwagę zwracając n a z a g a d n i e n i a metodologiczne
Na

podkreślenie zasługuje fakt, że w g r o m a d z e n i u

nie o g r a n i c z a n o się t y l k o do f o l k l o r u robotniczego,
czość i n n y c h k l a s i w a r s t w

studiów,

materiału

folklorystycznego

ale uwzględniano również

robotniczego

współżyją

występują

zało się z a z n a j o m i e n i e
Referenci

omówili w

się z d a w n y m i

porównawczo,

autorzy

i

etapy

Na

starali

dotychczasowych

podstawie
się

jego r o z w o j u .

Nieodzowne

twór­
danym
wy­

terenowymi

zwłaszcza

oka­

z b i o r a m i pieśni r o b o t n i c z y c h i śpiewnikami.

skrócie organizację

nież n a j e j niedociągnięcia.
przedstawić

i biblioteczne.

w

bowiem

raźnie dopiero n a s z e r s z y m tle porównawczym. Równolegle z b a d a n i a m i
p r o w a d z o n o również s t u d i a a r c h i w a l n e

spe­

i t e c h n i k i badań t e r e n o w y c h .

społecznych, z którymi r o b o t n i c y

środowisku. C h a r a k t e r y s t y c z n e c e c h y f o l k l o r u

je:

(Braty­

zebranych

uchwycić
Duży

istotne

badań, wskazując

materiałów,
cechy

n a c i s k położyli

folkloru

również

rów­

zanalizowanych
robotniczego

n a analizę

po­

wiązań twórczości robotników i chłopów.
D r u g i dzień o b r a d wypełniły r e f e r a t y
( Z S R R ) i prof. J . G a j e k

gości z a g r a n i c z n y c h . Prof. L . p. P o t a p o w

(Polska) poruszyli pewne problemy

ogólniejsze.

Omawiając

KRONIKA

różnice w

n a s t a w i e n i u etnografa

419

i h i s t o r y k a do p r o b l e m a t y k i

robotniczej

zwrócili

m. i n . uwagę n a konieczność podporządkowania e t n o g r a f i c z n y c h badań n a d kulturą
robotniczą

studiom

nad

swoistymi

właściwościami

etnicznymi

i

narodowymi.

Z k o l e i d r T . Domótór przedstawiła w y n i k i badań n a d kulturą robotniczą n a W ę ­
grzech, a d r D. D o b r o w o l s k a
Żywej
obrad,

i interesującej

poświęcono

— w

Polsce.

d y s k u s j i n a d r e f e r a t a m i , rozpoczętej już w d r u g i m

trzeci a

zarazem

ostatni dzień k o n f e r e n c j i .

szereg i s t o t n y c h problemów i wysunięto w i e l e
nie

silnie

nad

kulturą

nych,

została

podniesiona

robotniczą

zwłaszcza

konieczność

z badaniami

chłopstwa,

specyficznych
to

do

jeszcze

ściślejszego

powiązania

badań

innych klas

i warstw

społecz­

robotniczej

powstała

z którego

Zadaniem

danego

swoistych

t y c h badań w i n n o

niej

n a d kulturą

n a d kulturą

cech k u l t u r y

wykrycia

dniu

w

postulatów n a przyszłość. Szczegól­

znaczna

część

(dr J . K r a m a r i k i in.). W nawiązaniu do w y p o w i e d z i
podkreślono, że b a d a n i a

Poruszono

robotniczą

klasy

profesorów P o t a p o w a

winny

współdziałać

okręgu przemysłowego

w ł a ś c i w o ś c i

wykryciu

i przyczynić

n a r o d o w y c h

być z a r a z e m u c h w y c e n i e

czej, które są wspólne d l a różnych ośrodków

i Gajka

w

się

przez

(A.

Robek).

tych cech kultury

robotni­

przemysłowych.

K i l k u dyskutantów poruszyło zagadnienie

folkloru

robotniczego.

Wypowiedzieli

się oni n a ogół za szerszą treścią tego pojęcia, zwalczając o g r a n i c z a n i e go wyłącznie
do utworów, które odzwierciedlają walkę k l a s y robotniczej
zują

obecne

osiągnięcia

również uwzględnić

socjalizmu.

tradycyjny

Badania

folklor

nad

z burżuazją, albo

folklorem

chłopski, o ile jest on żywotny

w i s k u r o b o t n i c z y m , i przeobrażenia, j a k i m podlega pod w p ł y w e m tego
(doc. A . Melicherćik, d r M . P o h o r s k y ) . P o n a d t o
między t r a d y c y j n y m f o l k l o r e m
dzono

interesującą

analizę

społecznego

podłoża

obydwu

środo­

różnic p o ­

tym celu
tych

w

winny

środowiska

omówiono z a g a d n i e n i e

chłopskim a r o b o t n i c z y m . W

obra­

robotniczym

przeprowa­

typów

folkloru

(dr V . K a r b u s i c k y , d r J . P a t e r a , doc. A . Melicherćik, d r M . P o h o r s k y ) .
Ważne
nych

zagadnienie

znalazło

również

s t o s u n k u etnografii

f o l k l o r y s t y k i do i n n y c h n a u k

odbicie

Zarówno

w

dyskusji.

etnografowie,

społecz­

j a k historycy

podkreślili konieczność ściślejszej współpracy p r z e d s t a w i c i e l i o b y d w u t y c h d y s c y p l i n
(dr O. S i r o v a t k a , L . K a r n i k o v a , dr K o f a l k a ) .
s t o s u n k u etnografii

do socjologii

i sprawa

Ożywioną polemikę w y w o ł a ł
ewentualnego

wskrzeszenia w

problem
Czecho­

słowacji u n i w e r s y t e c k i c h studiów socjologicznych (dr M . H a j e k , d r O. N a h o d i l i in.).
P r z e d m i o t e m d y s k u s j i były też p e w n e z a g a d n i e n i a metodologiczne,
tody porównawczej

(prof. G a j e k , A . Robek),

c h i w a l n y c h przez etnografa

i folklorystę

zagadnienie

np. p r o b l e m

me­

w y k o r z y s t a n i a źródeł a r ­

(dr V . Piętka, d r V . K a r b u s i c k y , K . B e -

r a n e k i in.). N a u w a g ę zasługuje, że w i e l u uczestników d y s k u s j i przedstawiło w skró­
cie

wyniki

własnych

badań

nad

niektórymi

(dr S . K o v a c e v i c o v a , d r M . M a r k u s , J . Pa<tkova
Zjazd

5

:

zakończyło

krótkie

podsumowanie

dziedzinami

kultury

robotniczej

i in.).

Dyrektora

Instytutu

Etnograficznego

Słowackiej A k a d e m i i N a u k , prof. J a n a M j a r t a n a . Podkreślił on zarówno

pozytywne

osiągnięcia k o n f e r e n c j i ,

j a k też j e j p e w n e niedociągnięcia.

wynikiem

było

uczestników

zaznajomienie

etnograficznych
mających

się

z wynikami

badań

Korzystnym

poszczególnych

czechosłowackich i o b c y c h i p r z e d y s k u t o w a n i e

istotne

znaczenie

ciążył n a o b r a d a c h

dla dalszej

pracy.

Ujemnie

k o n f e r e n c j i fakt, że jej k o l e k t y w

w

szeregu

pewnym

był z b y t s z e r o k i

[

n i e t y l k o etnografów bezpośrednio z a i n t e r e s o w a n y c h w b a d a n i a c h

\

botniczą),

co utrudniało

ważnych

czołowych

Dla
w

rozwoju

Czechosłowacji

w

pewnej

mierze

koncentrację

ośrodków
problemów

stopniu

za­

(obejmował

n a d kulturą r o -

dyskusji

na

szczególnie

klasy

robotniczej

problemach.

etnograficznych
miała

badań

konferencja

w

n a d życiem

i kulturą

S m o l e n i c a c h niewątpliwie

znaczenie

pod-

KRONIKA

420
s t a w o w e . Pozwoliła

n i e t y l k o wymienić

doświadczenia

w s z y s t k i c h ośrodków,

głębić metodykę badań, wytyczyć drogi n a przyszłość, a l e też dała potężny
do r o z b u d o w y tej t a k ważnej, a z a n i e d b a n e j

po­

impuls

do tej pory, d z i e d z i n y studiów. D l a o b ­

c y c h uczestników k o n f e r e n c j i udział w niej miał również doniosłe znaczenie. U m o ­
żliwił

zaznajomienie

się

z bogatym

z Czechosłowacji, z o r i e n t o w a n i e
też niejedną wartościową

już

się w

podnietę

ciekawym

dorobkiem

kolegów

organizacji i metodach

i bardzo

ich pracy.

Przyniósł

naukową.
Danuta

ZE
W

ZJAZDU

ANTROPOLOGÓW

d n i a c h 23 i 24 l i s t o p a d a

antropologii
Zjazd

1956 r. z o k a z j i

Dobrowolska

POLSKICH
100-lecia p i e r w s z y c h

wykładów

w P o l s c e (były to drugie w y k ł a d y n a świecie) odbył się w

Krakowie

Antropologów P o l s k i c h . Zgromadził on również antropologów z a g r a n i c z n y c h ,

a także p r z e d s t a w i c i e l i i n n y c h p o k r e w n y c h d y s c y p l i n n a u k o w y c h , m. i n . etnografii.
J u b i l e u s z t e n zbiegł się z 5 5 - l e c i e m p r a c y n a u k o w e j
Antropologii

na Uniwersytecie

Jagiellońskim w

obecnego k i e r o w n i k a

T e m a t y k a referatów, b l i s k a także etnografom,

dotyczyła zarówno h i s t o r i i a n t r o ­

pologii p o l s k i e j i j e j w k ł a d u do n a u k i światowej, j a k też jednego z
problemów
genezy

dyskusyjnych w

antropologii

Katedry

K r a k o w i e , prof. d r a K . Stołyhwy.

i etnografii

zarazem,

podstawowych

zagadnienia

etno­

Słowian.

Najsilniejsze

związki etnografii

z antropologią sięgają początków

się t y c h n a u k . P i e r w s z e w y k ł a d y antropologii,
wykłady etnografii,
któremu

był

kształtowania

t a k j a k nieco wcześniejsze

poświęcony

pierwszy

referat

zjazdu,

prof.

A.

Wrzoska.

Utworzona
warzystwa

wy­

a wcześniej

r. 1850, a r c h e o l o g i c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h
w r. 1873 w K r a k o w i e K o m i s j a A n t r o p o l o g i c z n a

N a u k o w e g o , a następnie

c y m był M a j e r ,
z etnografami,

Majer,

Majer

suwał m. i n . p r o j e k t wspólnych badań a n t r o p o i o g i c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h ,
jeszcze, bo w

od n i c h

odbyły się w K r a k o w i e . Prowadził j e od r. 1856 Józef

Akademii

Umiejętności,

Krakowskiego

której

To­

przewodniczą­

stała się pierwszą akademicką placówką łączącą antropologów tak
j a k w t y m czasie też z a r c h e o l o g a m i .

kształt zagadnień

związanych

z człowiekiem

K o m i s j a t a , obejmująca

i jego kulturą, była

i s t n i e n i a głównym

ośrodkiem skupiającym

dzący pod nazwą

„Zbiór Wiadomości do Antropologii

zamieszczającym

obok

antropologicznych

w

m. i n . etnografów, a organ j e j
Krajowej"

i archeologicznych

był

także

cało­

ciągu swego
wycho­

czasopismem

artykuły

etno­

w K r a k o w i e w r. 1908 p i e r w s z e j k a t e d r y antropologii

omó­

graficzne .
2

Historię u t w o r z o n e j

wił w następnym r e f e r a c i e

doc. B . J a s i c k i . Wyprzedziła o n a n a k i l k a l a t pierwszą

na

katedrę

uniwersytecie

we L w o w i e
logii

polskim

dla S. Ciszewskiego ,
3

i ' antropologii

Działalność

jeden

i dorobek

etnografii,

która

została

utworzona

w

r. 1910

po którym w r. 1913 objął ją j a k o katedrę e t n o ­

z uczestników

wszystkich katedr

obecnego

zjazdu,

antropologii

w

prof.

Polsce ,
4

J . Czekanowski.
zarówno

czyn-

P o r . Odezwa
Towarzystwa
Naukowego
z Uniwersytetem
Jagiellońskim
złą­
czonego
w celu archeologicznych
poszukiwań
wraz ze skazówką mogącą
posłużyć
za przewodnik
w poszukiwaniach
tego rodzaju, K r a k ó w 1850.
C z a s o p i s m o to przekształca się w r. 1890 i w y c h o d z i j a k o „Materiały A n t r o p o l o g i c z n o - A r c h e o l o g i c z n e i E t n o g r a f i c z n e " , a od r. 1920—1925 j a k o „Prace i M a ­
teriały A n t r o p o l o g i c z n o - A r c h e o l o g i c z n e
i Etnograficzne".
Por. K . M o s z y ń s k i , Stanisław Ciszewski
(1865—1930),
„Lud Słowiański",
R. 2: 1931 z. 2, s. 135.
1

2

3

KRONIKA

421

'H
ii'

\\
nych,

j a k i już, nie istniejących,

obrazowała

Miała ona też n a c e l u u k a z a n i e metod

w

czasie

zjazdu

wystawa.

p r a c y i zainteresowań poszczególnych p l a -

cówek,antropologicznych, a także d o r o b k u
lecz n i e związanych

otwarta

osób działających

z nią ściśle, j a k np. L . K r z y w i c k i e g o

n a p o l u antropologii,

czy E . L o t h a .

i

tych nauk

j e s t szereg

prac

antropologów,

J . T a l k o - H r y n c e w i c z a , zawierających

sowań e t n o g r a f i c z n y c h
pernickiego,

są

zwłaszcza

przy

pernickiego,

długoletni

katedry

materiał etnograficzny.

I.

Kopernickiego

Wyrazem

zaintere­

drugiego wykładowcy n a u n i w e r s y t e c i e k r a k o w s k i m , I . K o ­

o utworzeniu
rownik

a zwłaszcza

jego p r a c e

U . J . gabinetu

górali .

On

5

też

podjął

uchwałę

antropologiczno-etnograficznego.

Następca

Ko­

n a uniwersytecie

pierwszy

kie­

wykładowca

antropologii

dotyczące

swych

dotyczących

terenowych

oraz n a m a ­

teriale S . U d z i e l i o u b i o r a c h

tego t e r e n u , wyodrębnia • c z t e r y g r u p y

etnograficzne:

Wiślanie,

Podhalanie

terenów górskich",
górale

J . Talko-Hryncewicz,

w

krakowskim,
pracach

opierając się n a własnych b a d a n i a c h

beskidowi,

1893

wydaje

pracę dotyczącą l e c z n i c t w a l u d o w e g o ,

która do dziś d n i a d l a etnografów

posiada

duże z n a c z e n i e j a k o

materiału.

7

zbiór źródłowego

i

Kliszczaki.

On

też

w

r.

P r z e z dość długi czas jeszcze zaznaczały się s i l n e powiązania między
a antropologią, a rozwój t y c h n a u k szedł równolegle. D o p i e r o p r z e d
i c h rozeszły się, wiążąc antropologię z b i o l o g i c z n y m i ,

a etnografię

etnografią

30 l a t y

drogi

ze społecznymi

naukami. Antropologia

n i e utraciła j e d n a k w pełni związku z n a u k a m i społecznymi.

Jednym

interesującym

z zagadnień

zagadnienie
J.

etnogenezy

Słowian.

nadal

Temu

wspólnie

antropologię

i etnografię

jest

problemowi

poświęcony

był

prof.

referat

Czekanowskiego.
R e f e r e n t — j a k o z w o l e n n i k tezy w y s u w a n e j

kiego,

że Słowianie

stanowią

niemniej

dawno,

nawiązał

do k o n c e p c j i

idzie

o określenie

lub nawet

autochtoniczną
dawniej

wysuwanej

terytorium,

C z e k a n o w s k i j a k o praojczyznę
nią częścią dorzecza O d r y .

od s w y c h

przez

n a którym

już w r. 1824 p r z e z W.

ludność

Europy

slawistę

krewniaków

T . Lehra-Spławińskiego ,
8

wyodrębniła

Słowian w s k a z u j e

Surowiec-

l u b że p r z y b y l i

indoeuropejskich
się

dorzecze

grupa

Słowian.

tu
—
jeśli

Prof.

Wisły

łącznie z sąsied­

Stosując do c h a r a k t e r y s t y k i materiału

antropologicznego

H i s t o r i a poszczególnych k a t e d r , j a k i działalność osób związanych z a n t r o p o ­
logią są p r z e d m i o t e m s e r i i w y d a w n i c t w (100 lat antropologii
polskiej)
p r z y „Pracach
i Materiałach A n t r o p o l o g i c z n y c h " . Część zeszytów została już ogłoszona d r u k i e m .
P o r . np. I. K o p e r n i c k i , Przyczynek
do etnografii
ludu ruskiego
na Wo­
łyniu z materiałów zebranych
przez p. Zofię Rokossowską we wsi
Jurkowszczyźnia
pow. zawiehulskim,
„Zbiór Wiadomości do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , R . 11: 1887;
tenże,
Wesele
u górali beskidowych
w okolicy
Rabki,
tamże, R . 12: 1888;
t e m ż e , O góralach ruskich
w Galicji,
Zarys
etnograficzny
według
spostrzeżenia
w podróży odbytej
w końcu lata 1888 r., tamże, R. 13: 1889; t e n ż e , G a d k i
ludowe
górali beskidowych
z okolic R a b k i , tamże, R . 15: 1891; t e n ż e , Oddrzwia
ozdobne
w chatach
górali ruskich,
„Wisła", R . 4: 1890; t e n ż e , O wyobrażeniach
lekarskich
i przyrodniczych
oraz o wierzeniach
naszego
ludu o świecie roślinnym i zwierzę­
cym, [w:] Pamiętnik I I zjazdu lekarzy i przyrodników polskich, L w ó w 1876; t e n ż e ,
Wskazówki dla robiących spostrzeżenia antropologiczne
i etnologiczne
w górach,
„Pamiętnik T o w a r z y s t w a Tatrzańskiego", t. 3: 1878.
4

5

J. T a l k o - H r y n c e w i c z ,
Górale
polscy
jako
grupa
antropologiczna,
[w:] Księga pamiątkowa ku czci B. Orzechowicza,
L w ó w 1916; t e n ż e ,
Materiały
do antropologii
górali polskich.
P r a c e K o m i s j i Antropologicznej i P r e h i s t o r i i P A U ,
n r 5, K r a k ó w 1934.
J . T a l k o - H r y n c e w i c z , Z a r y s lecznictwa
ludowego
na Rusi
południowej,
K r a k ó w 1893, ss. 461 + L V I .
T . L e h r - S p ł a w i ń s k i , O pochodzeniu
i praojczyźnie
Słowian,
Poznań
1946, ss. 237.
6

7

S

r
[\
\\

W y r a ź n y m d o w o d e m związków antropologii i etnografii w początkowym o k r e s i e
rozwoju

ii

i:

KRONIKA

422
metodą

„ilościowej

archaiczną,
ulegli

bliższą

analizy", wykazuje,

że p i e r w o t n i

ludności

strukturę

kontynentalizacji

nawarstwienie.

neolitycznej

antropologicznej,

Uważa,

że różnica

między

polega m. i n . n a t y m , iż u G e r m a n ó w

Germanie

posiadali

antropologiczną,

gdy

bardziej
Słowianie

spowodowanej

zapewne

przez

pierwotnymi

Germanami

a

Słowianami

elementu

nordycznego

był e l e m e n t śródziemnomorski, a u Słowian l a p o n o i d a l n y .

Przedstawiona

n a zjeździe

mapa

antropologiczna

Europy

według

Czekanow-

skiego

—

praojczyzny

nego,

laponoidalnego,

cały

obszar

środkowej,

niżu E u r o p y

między
gdyż

musieli

się zadowolić

w

wchodząc

poglądach

praojczyzny

uboższymi

bliżej

na

ten

sam

Dlatego

szone

tu zagadnienia,

słowiańskiego.

też
W

wydana
obszernej

dalej

Pierwotnego

nowej

Wisły

a Odrą,

ery

roku

nastąpiła
iż

należy

drzew,

opiera

siedzib

niż

przybysze-

występujących

zasięgu

języka

Przyjmuje

Słowianie

się p r z e d e

w

wszystkim na m a ­
prof. K . Moszyński,
uwzględnia
oparcie

przede
słownic­

omawiająca
zasiąg języka

pra­

uwzględnia

m. i n . w n i o s k i ,

jakie

dorzeczu

prasłowiańskiego

Wisły

wypowiada

że m n i e j

więcej

położone

na

poru­

i Dniestru,

rezultacie

a nie

swych

rozważań

całkiem

odmienną

n a przełomie
wschód

ostatecznego

rozstrzygnięcia

kwestii

pierwotnego

zasięgu

p r z e z Słowian p r z y c z y n i się z pewnością d y s k u s j a , j a k a r o z w i n i e
czasie

na

skiego,

Moszyńskiego

skutek

wymienionego

wyżej

i innych. Pomocne

referatu,
będą

a

Zapoczątkowaniem
zowana

przez

Osiecznej .
1 1

współpracy

antropologów

różnych n a u k

konferencja

także

również

dań a r c h e o l o g i c z n y c h , dotyczących przełomu s t a r e j

cymi

w

Pierwotny

ostatecznym

obszary

rozbieżność

umiejscowienia

starej

od

dorzeczy

terenów

zajętych

i Dniestru.

Do

w

eks­

Moszyńskiego,

tytuł

mianowicie,

zamieszkiwali

dużą

co do

10

Moszyński
W

eks­

wcześniej

słowiańskich ,

1957 p r a c a

wschodowi.

że

dyluwial-

późniejsi

podkreślić

s a m y c h antropologów,

tej p r a c y

nordycz­

twierdzi,

dyluwialnymi

charakterystyczny

ku

tezę niż C z e k a n o w s k i .
i

Czekanowski

prawdopodobne,

terenami

dawnych
w

nosi

nam nazwy

występujących

elementów:

j a k o o s t a t e c z n y m dowodzie, etnograf

temat,

prof.

strefę lessową n a północnym

zagadnienie

wśród

zasięgi

językowe, a i n n e o tyle t y l k o , o i l e znajdują

twie.

autor

to

Prof.

Wisłą
jest

—

ukazuje

Słowian. G d y prof. C z e k a n o w s k i

w s z y s t k i m dane

nasuwają

w

uczonych, nawet

teriale antropologicznym,
pisząc

zajmująca

środkowej

elementu

Nie

Słowian,

nordycznego,

pansja

obejmująca

śródziemnomorskiego.

p a n s j a e l e m e n t u laponoidalnego,
nym

obok przeważającego

iliryjskie

się w

najbliższym

publikacji

Czekanow-

niewątpliwie

rezultaty

n a t y m polu

etnogenetyczna

odbyta

miała
w

być

grudniu

C e l e m j e j było nawiązanie k o n t a k t u między d y s c y p l i n a m i

się z a g a d n i e n i e m

etnogenezy,

przy

udziale

ba­

i nowej ery.

również

uczonych

innych

zorgani­
1952 r.
zajmują­
krajów

słowiańskich.
Poruszenie
w

tego

zagadnienia

r. 1956 j e s t o b j a w e m

na

omawianym

Zjeździe

żywszego niż dotąd zajęcia

problemów, n i e od dziś interesującym

Antropologów

się j e d n y m

nie t y l k o słowiański

Polskich

z najistotniejszych

świat

naukowy .

Zofia

1 2

Szromba

P o r . J . C z e k a n o w s k i , Wstęp do historii
Słowian. Perspektywy
antropo­
logiczne,
etnograficzne,
archeologiczne
i językowe,
w y d . I I , Poznań 1957, ss. 515 +
+ XX.
P o r . K . M o s z y ń s k i , Badania
nad pochodzeniem
i pierwotną kulturą
Sło­
wian, K r a k ó w 1925, ss. 140.
P o r . K o n ; f e r e 7 i c j a a n t r o p o l o g i c z n a w sprawie
badań etnograficznych
w
Osiecz­
nej w dniach
15—16 XII
1952 r., „Przegląd A n t r o p o l o g i c z n y " ,
R. 21: 1955 z. 1,
s. 28—174.
P o r . np. K . T r e i m e r, Ethnogenese
der Slaven,
Wiedeń 1954.
9

1 9

11

1 2

KRONIKA

423

i
MATERIAŁY

ETNOGRAFICZNE

W

PRACACH

HISTORYKÓW

KULTURY

?

MATERIALNEJ
W

dniu 6 V I

1957 r. odbyła się w W a r s z a w i e ,

I H K M P A N , k o n f e r e n c j a , poświęcona p r o b l e m a t y c e
nych

w

badaniach

historycznych. Sprawy

uzupełniania się d w u p o k r e w n y c h
n i e n i e m żywo interesującym
wyraz

w

problematyce

współpracy

p r z e z Dział I I I
etnograficz­

i konieczność

wzajemnego

sobie d y s c y p l i n , h i s t o r i i i etnografii,

jest

zagad­

p r z e d s t a w i c i e l i obu n a u k . Znalazło to między i n n y m i

ostatnich konferencji

storii K u l t u r y M a t e r i a l n e j

zorganizowana

przydatności źródeł

organizowanych

P A N . P u n k t e m wyjścia

była w

przez

Instytut H i ­

pewnym

sensie

konfe­

r e n c j a metodologiczna, która odbyła się w K r a k o w i e w d n i u 23 I V 1956 r. Z a r ó w n o
w referacie
grafii

wygłoszonym p r z e z prof. d r a K . D o b r o w o l s k i e g o Drogi

polskiej,

jej

obecne

zadania,

metody

t związki

i w t o k u d y s k u s j i p o r u s z o n a została s p r a w a

dotychczasowej

z etnografami

nowych

oraz z a g a d n i e n i e

stworzenia

innymi

z

form

rozwoju

etno­

naukami^

jak!

współpracy

historyków

tej współpracy w

chwili

obecnej
Obecna konferencja
się

do

spraw

Działu I I I , posiadająca węższy z a k r e s t e m a t y c z n y , odnosiła

wykorzystania

przy

czym jednak

wane.

Oceniono

pojęcie

przydatność

z etnograficznych

badań

w

XIX i X X

słuszne i celowe.

w.

Pewne

dla

etnograficznych

w

prac

zarówno

historyka

j a k zabytków

Zorganizowanie

twem

w

konferencji

Prof.
wego

Baranowski

wygłoszone n a k o n f e r e n c j i

badaniach
w

n a d hodowlą

zgromadzonych

opisów k u l t u r y w s i p o l ­

należy

uznać

brak

za

posunięcie

wśród

referentów

nie tylko z punktu

widzenia

oparciu

tematu

dotyczyły w y k o r z y s t a n i a ź r ó ­

(prof. B . B a r a n o w s k i ) ,

budownic­

odzieży (dr I . T u r n a u ) .

o prowadzone

przez

bydła w Polsce w okresie od X V I do X V I I I

opracowania

sprecyzo­
uzyskanego

stworzyłoby szerszą platformę do d y s k u s j i .

(doc. B u r s z t a ) , historią p o l s k i e j

hodowli

materiału

materialnych

oraz w s z e l k i c h d a w n i e j s z y c h

s a m y c h etnografów. Ujęcie b o w i e m tego z a g a d n i e n i a
Poszczególne r e f e r a t y

historycznych,

nie zostało dokładnie

zastrzeżenia budzić mógł j e d y n i e

h i s t o r y k a , ale i etnografa,
deł e t n o g r a f i c z n y c h

badaniach

etnograficznego

terenowych,

w muzeach etnograficznych
skiej

źródeł

źródła

konieczna

jest

siebie

badania

nad

stanem

w. stwierdził, że d l a właści­

konfrontacja

archiwalnego

materiału

h i s t o r y c z n e g o z wiadomościami u z y s k a n y m i zarówno z d a w n i e j s z y c h p r a c
f i c z n y c h , j a k i bezpośrednio z współczesnych materiałów

terenowych.

etnogra­

Oparcie

j a k to było dotychczas, wyłącznie n a źródłach postulujących, t z n . w w y p a d k u
wianego
oraz

tematu

wykazach,

na

wszelkiego

rodzaju

nie wyczerpuje

podręcznikach

całkowicie

weterynarii,

opracowywanego

tematu.

się,
oma­

kalendarzach
Prof.

Bara­

n o w s k i postuluje więc konieczność s t o s o w a n i a różnego r o d z a j u źródeł d l a i c h w z a ­
jemnej

weryfikacji.

Doc. B u r s z t a omawiając

zagadnienie

budownictwa

pod t y m s a m y m kątem w i ­

d z e n i a podkreślił, że nie m a istotnej różnicy w c e l a c h b a d a w c z y c h
s t o r y k a . Ogólnym i o s t a t e c z n y m z a d a n i e m

jest o p r a c o w a n i e

etnografa

syntezy

i hi­

budownictwa.

Różnice występują j e d y n i e w z a k r e s i e metody i źródeł. Z a źródła h i s t o r y c z n e u z n a j e
źródła p i s a n e , za etnograficzne
Dr

T u r n a u referując

—

przedmioty

w y n i k i swojej

pracy

materialne

oraz

prowadziła n a wstępie analizę pojęcia „źródło etnograficzne".
towanych
dzaju

1

grafii

wypowiedziach

niektórych

źródło i k o n o g r a f i c z n e

Sprawozdanie
Polskiej".

etnografów

c z y pisane, u z y s k a n e

z konferencji

drukowane

wywiady.

n a d historią p o l s k i e j
określiła
jako

było w

odzieży

prze­

Opierając się n a c y ­

je jako

wynik

wszelkiego

świadomego

poprzednim,

I tomie

ro­

postę-

„Etno­

KRONIKA

424
powania

badawczego. W

żywej

d y s k u s j i , j a k a rozwinęła

r e f e r a t a m i , n a szczególną uwagę zasługuje
A. Kutrzeba-Pojnarowej

się n a d

przedstawionymi

wypowiedź prof. W. D y n o w s k i e g o ,

Prof. W. D y n o w s k i

podkreślił znaczenie współpracy historyków z

etnografami.

Polemizował ze s t a n o w i s k i e m doc. J . B u r s z t y w z a k r e s i e metody p r a c y p r z y
waniu

o s t a t e c z n y c h wniosków co do h i s t o r i i b u d o w n i c t w a

ludowego.

opraco­

Opracowując

powyższe z a g a d n i e n i e należy wyciągnąć w n i o s k i z szerszego tła europejskiego
europejskiego.

Wymaga

to

pełniejszego

zainteresowania

uwzględnionymi przez r e f e r e n t a p o d s t a w o w y m i
sunkowania
0

się do w y s u w a n y c h

materiał e t n o g r a f i c z n y

—

przez

szerszą

Doc. A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a
jomość p r a c o r g a n i z o w a n y c h
ze s t r o n y etnografów
zrozumienia

przez

na

niż

szerszej

doc.

i doc. J . K l i m a s z e w s k i e j .

nie-

publikacjami etnograficznymi,

usto­

operowania

jeśli

chodzi

podkreśliła n a wstępie, że ze względu n a n i e z n a ­

było b a r d z o u t r u d n i o n e .

dotychczas

—

porównawczą.

p r z e z Dział I I I p r z y g o t o w a n i e

historyków

również

i poza­

wielu

nie koncepcji,

skalą

się

Działu

bazie

I I I konieczności

źródłowej,

pełniejszej

Konferencja

jest

obecna

oparcia

to zresztą

wypowiedzi

jest

pracy

dowodem

historycznej

konsekwencją

tycznego r o z s z e r z e n i a zainteresowań h i s t o r y c z n y c h i chęcią z a s t o s o w a n i a
oceny wartości źródła h i s t o r y c z n e g o do materiału p o m i j a n e g o w

tema­

kryteriów

pracach

dawniej­

s z y c h . W r e f e r a t a c h omówione zostały od s t r o n y i c h przydatności w b a d a n i a c h h i ­
storycznych

zabytki

materialne

i

różnego

typu,

często

amatorskie,

opracowania

h i s t o r i i k u l t u r y w s i p o l s k i e j X I X i X X w., objęte niesłusznie wspólną nazwą
deł e t n o g r a f i c z n y c h . Omawiając zagadnienie
grafami
tylko

doc. A .

Kutrzeba-Pojnarowa

wsipólnych

konferencji,

wspólnych p r a c

badawczych.

Doc.
niu

J . Klimaszewska

znajomości

powania

zjawisk

podkreśliła

l e c z przejścia

przedstawiła

w

konieczność

organizowania

do p o d e j m o w a n i a

szereg

etnograficznych

źró­

dalszej współpracy historyków z e t n o ­

przykładów

pracach

b a d a w c z e g o w dążeniu do o d t w o r z e n i a

w

ramach

mówiących

nie

IHKM

o

znacze­

h i s t o r y k a i sposobach

postę­

z materiałów e t n o g r a f i c z n y c h X I X

1 X X w. niektórych elementów p r o c e s u dziejowego w c z e s n y c h okresów h i s t o r y c z n y c h .
Wysunęła również

konkretne propozycje

współpracy.,

Podsumowując dyskusję doc. J . P a z d u r wyraził nadzieję, że powyższa K o n f e r e n ­
cja,

która

krokiem

znalazła

naprzód w

j a k najszersze
dalszej

poparcie

współpracy

obu

zainteresowanych

etnografów

stron,

Wanda

TRADYCJA

PRACY

E T N O G R A F I C Z N E J KÓŁ
MŁODZIEŻY

Oddział K r a k o w s k i Polskiego
U.

J . Ludomira

Sawickiego

Młodzieży S z k o l n e j . G d y o r g a n i z a c j a

w

Paprocka

KRAJOZNAWCZYCH

SZKOLNEJ

Towarzystwa

podjął

będzie

i historyków.

Krajoznawczego

r. 1919 o r g a n i z o w a n i e

z inicjatywy

Kół

Kół objęła całą Polskę, Zarząd Główny P T K

powołał do życia Komisję Kół K r a j o z n a w c z y c h Młodzieży S z k o l n e j , w której
wchodzili wszyscy opiekunowie

prof.

Krajoznawczych

Kół. O r g a n e m

skład

Kół był „Orli L o t " , wychodzący od

r. 1920 j a k o miesięcznik, pod redakcją L e o p o l d a

Węgrzynowicza.

K o m i s j a K . K . M . S . zachęcała Koła do o p r a c o w y w a n i a

pewnych

tematów z róż­

nych dziedzin k r a j o z n a w s t w a ,

j a k : przyroda, prehistoria, historia sztuki,

g w a r o z n a w s t w o i etnografia,

i dawała w

t y m celu młodzieży do ręki

geografia,
kwestiona­

riusze.
W
sław

z a k r e s i e etnografii
Gładysz,

Jadwiga

przygotowywali

kwestionariusze: A d a m

Klimaszewska, Anna

Kutrzebianka,

Fischer,

Stanisław

Mieczy­

Leszczycki,

KRONIKA

S.

Malewicz,

Kazimierz

Seweryn, Władysław

Moszyński,

425

Eugeniusz

Semkowicz, Seweryn

Piasecki, Maria

Udziela

Sągajłło,

i Kazimiera

Tadeusz

Zawistowicz.

Początkowo K o m i s j a K . K . M . S . zwracała się do poszczególnych autorów z prośbą
o podanie

t e m a t u p r a c y , nie przerastającej

siły młodzieży, a pożytecznej

dla ba­

dań n a u k o w y c h i o ułożenie do tego t e m a t u k w e s t i o n a r i u s z a . P o k i l k u l a t a c h , gdy
okazało się, że materiały

dostarczane

p r z e z młodzież zasługują

n a zaufanie,

etnografowie n a łamach „Orlego L o t u " z w r a c a l i się do K ó ł z w e z w a n i e m
p r a c y p r z y z b i e r a n i u materiałów w terenie. T a k prof. K . Moszyński
jąc w r. 1930 w całej P o l s c e w przeszło 100 miejscowościach

sami

do w s p ó ł ­

przeprowadza­

badania

etnograficz­

ne n a d kulturą duchową zwrócił się do młodzieży z prośbą o z b i e r a n i e

materiałów

n a t e m a t Wiedza

niebieskich .

Na

tej drodze

astronomiczna

również

dotyczących obrzędów
Gdy
we

i niektóre

J . K l i m a s z e w s k a starała

wierzenia

o ciałach

się zebrać

j a k najwięcej

opisów

w październiku

1929 r.

1

dorocznych.

na I Kongresie

zostało

ludu

zorganizowane

Filologów Słowiańskich w

wydawnictwo

Słownik

słowiańskich

powstawały

wszystkich krajach

Pradze

wierzeń

i zwyczajów

komitety

słowiańskich,

redakcyjne,

mające

c e l u przygotować materiały do p i e r w s z e g o tomu. Miał on zawierać słowiańskie
czaje i w i e r z e n i a związane z roślinami. W
który zwrócił się do młodzieży z w e z w a n i e m
domości o roślinach w

p r a c y tej brał udział prof. A .

Fischer,

i k w e s t i o n a r i u s z e m do z b i e r a n i a

zwyczajach i wierzeniach ludu polskiego .
2

na

zwy­
wia­

Świadomość, że

p r a c a e t n o g r a t i c z n a m a określony k o n k r e t n y c e l , że materiały te będą służyły k o ­
muś p r z y p r a c y n a u k o w e j

oraz chęć rzetelnego

s i l n y m bodźcem do p r a c y w
etnograficzne

cieszyły się największym p o w o d z e n i e m

nie napływały n a każdy p r a w i e
drukowane

o p i s a n i a k u l t u r y s w y c h okolic były

Kołach K r a j o z n a w c z y c h . D l a t e g o też
apel. Materiały

kwestionariusze

i z całej P o l s k i odpowiedzi

z b i e r a n e p r z e z młodzież

były w „Orlim L o c i e " l u b w i n n y m

czasopiśmie k r a j o z n a w c z y m , a z a ­

s a d n i c z o o d d a w a n e były a u t o r o m k w e s t i o n a r i u s z y , którzy j e w y k o r z y s t y w a l i w
Niektóre

składane

na

częściowo

ich pracach

naukowych.

były

graficznego

l u b Zakładu E t n o g r a f i i Słowian U . J .

w

depozycie

do M u z e u m

swo­
Etno­

Początkowo k w e s t i o n a r i u s z e składały się t y l k o ze z b i o r u pytań, z c z a s e m j e d n a k
okazała

się potrzeba

dodania

do k w e s t i o n a r i u s z a

d l a którego został ułożony, krótko informującego
w z a k r e s i e danego t e m a t u oraz o sposobie,

komentarza

n i a n i u a n k i e t , w z n a c z n y m s t o p n i u wpłynął n a podniesienie
materiałów. P o z a zresztą wstępnymi u w a g a m i ,

cel,

wiedzy

podanymi

poprawnym

poziomu

wypeł­

nadsyłanych

w kwestionariuszu,

rów­

„Orlim L o c i e " krótkie artykuły z t e c h n i k i badań

tere­

t y m też k i e r u n k u szkoliła się młodzież n a w a k a c y j n y c h obozach

kra­

nocześnie ukazywały się w
3

stanie

j a k należy go opracować.

T e n sposób postępowania, szkolący do p e w n e g o s t o p n i a w

nowych . W

wyjaśniającego

o dotychczasowym

joznawczych.
Były już więc u s p r a w i e d l i w i o n e
cie" w

u w a g i prof. F i s c h e r a , ogłoszone w

1927 r. w a r t y k u l e O współpracę

młodzieży

na polu

„Orlim L o ­

ludoznawstwa,

w

któ-

K . M o s z y ń s k i , Wiedza astronomiczna
ludu i niektóre wierzenia
o ciałach
niebieskich,
„Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 14—17, 27—30; tamże, t. 14: 1933, s. 136.
A . F i s c h e r , Rośliny w wierzeniach
i zwyczajach
ludu polskiego,
„Orli L o t " ,
t. 11: 1930, s. 85—86.
T y p e m k w e s t i o n a r i u s z a rozwiniętego jest n a przykład k w e s t i o n a r i u s z w s p r a ­
w i e l u d o w y c h narzędzi m u z y c z n y c h (zob. p r z y p i s 23), w s p r a w i e oświetlania m i e s z ­
kań (zob. p r z y p i s 29) i t p . Z artykułów podających wskazówki, j a k należy zbierać
materiały etnograficzne, wymienić można: J . K l i m a s z e w s k a , Jak
odpowiadać
na kwestionariusze,
„Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 4 2 — 4 3 ; M. G ł a d y s z , Uwagi
ogólne
c zbieraniu
odpowiedzi
na kwestionariusz:
„Opis kapliczek",
„Orli L o t " , t. 17: 1936,
s. 13—15; R . R e i n f u s s , Magia słowa, tamże, t. 17: 1936, s. 13—15.
1

2

3

KRONIKA

426
rym

autor

zaznacza:

„Młodzież

sługuje się już od szeregu
z p o l s k i c h etnografów

nasza,

zwłaszcza

ta, która

l a t b a r d z o poważnie n a polu

p r z y c z y n k a m i nauce

nią konieczności r z e t e l n e j , u c z c i w e j

z i a k i m odDowiedziała

młodzież

pracy

w a i a c e / o do z e b r a n i a opisów zamków d r e w n i a n y c h p r z y d r z w i a c h
ukazały

sie c i e k a w e

opisy

który J i

zasiliła Z

2

t y c h zamków

młodzież

Etnograficzne" w

Krakowie

„^irl TamCn^

w

na aDel nrof
sporządzała

za­

niejeden
O

4

i o zrozumieniu przez
oddźwięk

i

zawdzięcza jej wielką część s w y c h m a t e r i a ł ó w " .

z a p a l e młodzieży, pragnącej się przysłużyć d r o b n y m i
świadczy

ze w s i pochodzi,

ludoznawczem

dużym
polskiej,

t y m zakresie,
Fischera

W

wzv-

Orlim Locie"

r y s u n k i i modele

a uczniowie

Seminarium

Na'

t a k doskonałe r y s u n k i i opisy

że P o l s k a Tkademla U m f e j ^ T c r w ^ u k ^ a T i e

w

Pracach

K o S

Etnogra-

f i c z n c j **
Pierwszym

z etnografów,

s t w e m , był S e w e r y n

który

starał

się

zainteresować

wywał kwestionariusze.

Pierwszym

kwestionariuszem

r y n a Udzielę był Opis

kapliczek".

Kwestionariusz

nym wydaniu
czysław

objaśnieniami

Gładysz

młodzież

U d z i e l a . O n to poddawał t e m a t y do o p r a c o w a n i a

znacznie

j a k zbierać m a t e r i a ł y .
8

ludoznawi przygoto­

przygotowanym przez

Udzieli

opatrzyliśmy w

historyka sztuki Kazimierza Buczkowskiego',
kwestionariusz

rozbudował

i

uzupełnił

Równocześnie z t y m k w e s t i o n a r i u s z e m

Sewer
następ­
a

Mie­

wskazówkami,

ukazały się w B i ­

bliotece

„Orlego L o t u " d w a artykuły o k a p l i c z k a c h i krzyżach przydrożnych J a n a

Wiktora

i Bronisława Piłsudskiego '•>. B o g a t y plon tej a n k i e t y , d r u k o w a n y

w „Orlim L o c i e " , a w większości oddany do M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o
10

częściowo
w

Krako­

w i e , omówił w „Orlim L o c i e " T . S e w e r y n » .
Z k o l e i równocześnie z odezwą prof. W. S e m k o w i c z a w s p r a w i e
geograficznych

12

zaczęły

się ukazywać

kwestionariusze

zbierania

folklorystyczne".

nazw

Obrzędy

A . F i s c h e r , O współpracę młodzieży na polu ludoznawstwa,
„Orli L o t " ,
1. 8: 1927, s. 29. P o c h l e b n i e o p r a c y młodzieży w y r a ż a się też S . Bystroń. Zob.
t e g o ż , B i b l i o g r a f i a etnografii p o l s k i e j , I , K r a k ó w 1929, s. 136.
A . F i s c h e r , Zamki
drewniane,
„Orli L o t " , t. 8: 1927, s. 31—32; J . S ł a ¬
w i c z e k , Z a m k i drewniane
na Śląsku Cieszyńskim, „Orli L o t " , t. 9: 1928, s. 6 0 - 6 1 ;
J . Z a l e ń s k i , Z a m k i drewniane
przy
drzwiach
koło Tuchowa,
pow.
Tarnów,
4

5

S . U d z i e l a , O p i s kapliczek,
„Orli L o t " , t. 4: 1923, s. 148—149; t e n ż e , j w . ,
„Orli L o t " , t. 11: 1930, s. 16—17.
' K . B u c z k o w s k i , K a p l i c z k i i figury
przydrożne,
„Orli L o t " , t. 17: 1936,
s. 7—9.
M. G ł a d y s z , Opis kapliczek, Kwestionariusz,
„Orli L o t " , t. 17: 1936, s. 9 — 1 5 .
• B. P i ł s / d s k i , ^ ™
litewskie,
B i b l i o t e k a '„Orlego L o t u " , n r 3, K r a k ó w
1922, s. 1—21; J . W i k t o r , Kapliczki
i krzyże przydrożne jako dzieło sztuki
ludo­
wej i potrzeba
ich ochrony,
tamże, s. 2 3 - 5 1 .
» Przykładowo p o d a j e m y k i l k a opracowań: S. L a c h , Przydrożne
kapliczki,
„Orli L o t " , t. 7: 1926, s. 1 0 4 - 1 0 5 ; A. K u t r z e b i a n k a, Kapliczki,
krzyże i figury
przydrożne w Zawoi,
„Orli L o t " , t. 10: 1929, s. 6 2 - 6 6 ; M . Ł a ń c u c k a , K a p l i c z k i
przydrożne w Izdebniku,
tamże, s. 6 6 - 6 9 ; H . Z w o 1 a k i e w i c z, Krzyże
żelazne,
szczytowe
i ozdoby z krzyżów przydrożnych z okolic Łęcznej, tamże, s. 126—129.
T . S e w e r y n , Nasz „Opis kapliczek",
„Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 106—108.
W. S e m k o w i c z , O zbieraniu
nazw geograficznych,
„Orli L o t " , t. 5: 1924,
s. 1 0 0 - 1 0 7 .
»S.
Malewic^,
Odezwa
w sprawie
kwestionariusza
folklorystycznego
do
nauczycieli
ludowych,
ziemian,
wójtów gminnych,
wiejskiego
duchowieństwa,
miłoś­
ników folkloru
na wsiach i młodzieży, „Orli L o t " , t. 5: 1924, s. 122—126.
6

8

4

11

12

i

I

• '

doroczne:

'

KRONIKA

Wielkanoc ,

sobótki ,

1 4

święcenie z i e l a

15

zostały w następnym w y d a n i u

427

opracowane

1 8

n o w o o p r a c o w a n e przez nią , p r z e z K . Zawistowicz-Adamską
18

O d p o w i e d z i n a te k w e s t i o n a r i u s z e ,
21

Kół K r a j o z n a w c z y c h ,
kowie,

gdzie

są

stanowiące

kwestionariuszami

zyczne

23

K.

przez

J . Klimaszewską

Moszyńskiego:

i Baśń o mówiącej

fujarce

Odpowiedzi na kwestionariusz
ludu

polskiego

24

artystów

szej

wsi .

2

pozycję

dorobku

astronomiczna™,

związku

Narzędzia
r

i

U . J . K . we

wierzeniach

Lwowie.

gier i z a b a w n i e dała dużych r e z u l t a t ó w . Więcej

zainte­

26

ludowych

27

o współpracę p r z y

mu­

pracy - \

A . F i s c h e r a Rośliny w zwyczajach
Etnografii

Kra­

wykorzystywane

Słow­

opracowywaniu

i A . K u t r z e b i a n k i n a t e m a t : C o wiemy

o przeszłości

na­

28

Z
niem

kwestionariuszy
młodzieży

do k u l t u r y m a t e r i a l n e j

ankieta

S. Udzieli

do

spotkała się z dużym

opracowania

sposobów

2

cie" .
3 0

Trudniejszym

Warszawie:

okazał

Inwentaryzacja

się

kwestionariusz

wsi,

dotyczący

Zakładu

budownictwa.

zainteresowa­

oświetlenia

k a ń " . Sporo wartościowych materiałów z tego z a k r e s u z n a j d u j e m y
w

w

Słowian U . J . w
często

, które autor wyzyskał w s w e j

resowała młodzież o d e z w a T . S e w e r y n a
nika

i

lub n a

17

się materiały nadesłane w

Wiedza

zostały przesłane do K a t e d r y

Ankieta w sprawie

S . .Udzielę,

i K . Moszyńskiego ".

10

poważną

zostały oddane do Zakładu E t n o g r a f i i

opracowywane

p r z e z studiujących etnografię. T u też znajdują
z

przez

z n a c z n i e rozszerzone p r z e z J . Klimaszewską

w

Architektury
Jednak

i

jak i budownictwo kamienne

były o p r a c o w y w a n e p r z e z młodzież starszą

Wielkanoc,

„Orli L o t " , t. 3: 1922, s. 61—63; t e n ż e ,

1 4

S. U d z i e l a ,

miesz­

„Orlim L o ­
Polskiej
ten
s l

temat

.
jw., t. 9:

Ś. U d z i e l a , Sobótki, „Orli L o t " , t. 3: 1922, s. 90—91.
S . U d z i e l a , Święcenie ziela, „Orli L o t " , t. 2: 1921, s. 8 3 - 8 4 .
J . K l i m a s z e w s k a , Wielkanoc,
„Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 4 0 - 4 5 .
J . K l i m a s z e w s k a , Kwestionariusz
w sprawie
świąt Bożego
Narodzenia,
d r u k oddzielny nakładem K o m i s j i K . K . M . S . ; t e j ż e , Zwyczaje
wiosenne,
„Orli L o t " ,
t. 21: 1947, s. 9 3 - 9 5 .
K . Z a w i s t o w i c z, Z i e l o n e Świątki w wierzeniach
i obrzędach, „Orli L o t " ,
t. 15: 1934, s. 67—68'; t e j ż e , Boże Ciało w wierzeniach
i obrzędach ludu
polskiego,
„Orli L o t " , t. 16: 1935, s. 8 8 - 8 9 .
16

16
17

18

19

n a r i u s z Bożego N a r o d z e n i a p o n a d 200.
O d p o w i e d z i n a k w e s t i o n a r i u s z w i e d z y a s t r o n o m i c z n e j nadeszło p o n a d 100.
K . M o s z y ń s k i , Kwestionariusz
w sprawie
ludowych
narzędzi
muzycznych,
„Orli L o t " , t. 13: 1932, s. 1 3 2 - 1 3 5 . W odpowiedzi nadeszło 70 opisów.
K . M o s z y ń s k i , Kwestionariusz
w sprawie
baśni o mówiącej
fujarce,
„Orli L o t " , t. 13: 1932, s. 152. Nadeszło 27 odpowiedzi.
K . M o s z y ń s k i , Kultura
ludowa
Słowian, cz. I I , z. 1, K r a k ó w 1934; z. 2.
K r a k ó w 1939.
E . P i a s e c k i , Ankieta
w sprawie
zabaw
i gier ruchowych
polskich,
„Orli
L o t " , t. 10: 1929, s. 1 2 4 - 1 2 6 .
« T . S e w e r y n , Słownik artystów ludowych,
„Orli L o t " , t. 19: 1938, s. 21.
A . K u t r z e b i a n k a , C o wiemy
o przeszłości naszej wsi, „Orli L o t " , t. 21:
22

2 3

2 4

2 5

2 6

2 8

S. U d z i e l a , Oświetlanie mieszkań, „Orli L o t " , t. 9: 1928, s. 7 4 - 7 8 .
H . M a c h , Dawne
oświetlanie mieszkań w powiecie
bocheńskim, „Orli L o t " ,
t. 10: 1929, s. 42—46; K . S a t t l e r , Jak my to świycili w downych
casaćh, tamże,
s. 46; M . N i z i ń s k i , Oświetlanie mieszkań w powiecie
lidzkim,
tamże, s. 47—51;
L . W ę g r z y n o w i c z , Jak dawniej
oświetlano izby wiejskie
w Solit, tamże, s. 5 1 —
52; S . K a j z e r , Oświetlanie mieszkań (powiat
bialski i północna część pow.
żywiec­
kiego), tamże, s. 1 5 5 - 1 5 7 .
Inwentaryzacja
wsi. Kwestionariusz
Zakładu Architektury
Polskiej
Politech­
niki Warszawskiej,
„Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 162—164; S. L e s z c z y c k i ,
Budownic­
two kamienne
na ziemiach
polskich.
Kwestionariusz
etnograficzny,
„Orli L o t " , t. 14:
1933, s. 84—89.
»

3 0

31

K R O N I K A

428

Przystępniejszym k w e s t i o n a r i u s z e m , rozsyłanym p r z e z N o r d i s k a M u s e e t w S z t o k ­
h o l m i e i przetłumaczonym

n a język p o l s k i , był O d n i c i

drobne a n k i e t y w s p r a w i e

łyżew i s a n e k z k o ś c i

nie

przyniosły bogatego
Zainteresowanie

nań odpowiedzi,
O

Kół

tematem

nie wygasało

zajęć

Krajoznawczych

prof.

t a k się w y r a ż a

z chwilą

zarówno

naukowy

w

odesłania

Koła.
Moszyński:

b a r d z o cenię. Skłoniły mię do tego przede

a n k i e t . T a k np. odpowiedzi
materiał

zazwyczaj

d a l s z y m ciągu było p r z e d m i o t e m

d z i a c h m u z y c z n y c h dały
rysunkach

Natomiast

2

3 4

pracę Kół K r a j o z n a w c z y c h
rezultaty

do tkaniny' .

i w y r o b ó w z końskiego włosia

plonu .

danym

ale w

współpracy

33

na kwestionariusz

o prymitywnych

starannych opisach

i w

pierwszorzędnej

wartości.

równie

Również

„Współ­

wszystkim
narzę­

starannych

odpowiedzi

na

k w e s t i o n a r i u s z o l u d o w e j w i e d z y a s t r o n o m i c z n e j i o p e w n y c h obrzędach przyniosły
w i e l e c e n n y c h wiadomości... O g r o m n a
w i e c k i e w odpowiedzi
się

t e k a materiałów nadesłanych p r z e z Koło Ż y ­

n a ankietę z z a k r e s u l u d o w e j k u l t u r y d u c h o w e j

wręcz

nadzwyczajnie...

Poza

opracowywaniem

to, co przeczytałem,

naprawdę

przedstawia

zaimponowało

dzielne prace, np. Koło Uczniów

Gimnazjum

w

Bochni

3 i

zebrało wiadomości o obrzędowości dorocznej

do

Żywcu

Ż y w i e c c z y z n y , Koło Uczniów G i m n .
37

im. H . S i e n k i e w i c z a w Częstochowie zebrało melodie i pieśni w e s e l n e
38

3 5

samo­

opracowało materiały

m o n o g r a f i i Królówki, w p o w i e c i e bocheńskim , Koło Uczniów G i m n a z j u m w

stochowy

mi..."

k w e s t i o n a r i u s z y poszczególne Koła podejmowały

z okolic Czę­

.

Koła K r a j o z n a w c z e w y d a w a ł y często własne p i s e m k a , w których też z n a j d z i e m y
obfite materiały etnograficzne, j a k : „Młody K r a j o z n a w c a " , w Stanisławowie, „Młody
k r a j o z n a w c a Śląski", w C h o r z o w i e , „Nasz Widnokrąg", w Krzemieńcu, „Ziemia N a d notecka", w

Czarnkowie

n a d Notecią, „Młody

Geograf", w

z n a w c z e " , w K r a k o w i e , „Krajoznawcze D r o g i " , w
„Nad P o z i o m y " ,
Specjalny
nym

w

Tłumaczu, „Strażnica K r e s o w a " , w

rozdział

w

pracy

Kół

stanowi

Jaśle, „Nowiny

Z a b r z u , „Kociewiak", w
Krotoszynie.

współpraca

z Muzeum

Etnograficz­

w K r a k o w i e i m . S e w e r y n a U d z i e l i , która w okresie, gdy d y r e k t o r e m

Krakowskiego

był U d z i e l a , była szczególnie żywa i o w o c n a

chęcaniu młodzieży

i wydaniu

dowej są p r z e z M u z e u m
gionalne

odezwy

poszukiwane .
3 9

Muzeum

dzięki umiejętnemu z a ­

z określeniem, j a k i e w y t w o r y

kuitury l u ­

Z c z a s e m Koła otoczyły opieką s w o j e r e ­

m u z e a względnie tworzyły własne zbiory

w

szkole.

K o m i s j a K . K . M . S . organizowała corocznie w a k a c y j n e
r y c h z a d a n i e m było z a p r a w i a n i e

Krajo­
Tczewie,

obozy k r a j o z n a w c z e ,

młodzieży do s a m o d z i e l n e j

któ­

pracy i zbierania m a ­

teriałów k r a j o z n a w c z y c h z o k o l i c y , gdzie osiadł obóz. P r a c e niektórych obozów z o ­
stały w y d a n e

d r u k i e m , przeważa wśród n i c h materiał etnograficzny

zbierany

przy

O. B a n n b e r s , S . O. J a n s s o n , Od nici do tkaniny, „Orli L o t " , t. 11: 1930,
s. 107—108.
A . F i s c h e r , Łyżwy i sanki z kości, „Orli L o t " , t. 8: 1927, s. 29—30.
Ankieta Koła Etnologicznego
Studentów Uniw. St. Batorego
w Wilnie w spra­
wie wyrobów z końskiego włosia, „Orli L o t " , t. 9: 1928, s. 114.
» Prof. Uniw.
Jagieł. Kazimierz
Moszyński
o pracy młodzieży dla
etnografii.
List do redaktora
„Orlego Lotu",
„Orli L o t " , t. 15: 1934, s. 19, 20.
« Królówka,
wieś rodzinna
Kazimierza
Brodzińskiego,
„Orli L o t " , t. 16: 1935,
s. 138—158 (odb., K r a k ó w 1935).
Boży Rok w zwyczajach
i obrzędach ludu żywieckiego
w czasie
dorocznych
świąt, „Orli L o t " , t. 15: 1934, s. 99—105, 117—122, 138—153; t. 16: 1935, s. 43—46
(odb., K r a k ó w 1935).
Melodie
i pieśni weselne
z okolic. Częstochowy, „Ziemia Częstochowska", t. 2,
Częstochowa 1938, s. 204—220 (i odb.).
Zob. też S . U d z i e l a , Młodzież a Muzeum
Etnograficzne
na Wawelu,
„Orli
L o t " , t. 10: 1929, s. 101—103.
32

3 3
34

3

3

37

38

3 9

429

KRONIKA

pomocy w/w k w e s t i o n a r i u s z y . I t a k zostały o p u b l i k o w a n e
uczestników obozów w S o p o t n i Małej ,- J u r g o w i e
40

41

materiały z e b r a n e

, Podegrodziu

42

43

obóz oddawał tekę p r a c rękopiśmiennych, tekę rysunków i a l b u m
Niestety
zawieszono
Dziś

w r. 1950 rozwiązane zostały Koła K r a j o z n a w c z e
działalność K o m i s j i Kół K . M . S . ,

sprawę

organizacji

Kół

z

fotografiami.

Młodzieży

„Orli L o t " przestał

Krajoznawczych

Młodzieży

przez

, D o b r e j . Każdy
Szkolnej,

wychodzić.

wzięło

w

swe

ręce

M i n i s t e r s t w o Oświaty. W M i n i s t e r s t w i e t y m powstał Wydział K r a j o z n a w s t w a
rystyki.

Ministerstwo

w s z y s t k i m , szkołom

Oświaty

zatwierdziło

i c h organizowanie.

regulamin

Przy

Kół,

Wojewódzkich

poleciło

i Tu­

okólnikiem

Wydziałach

Oświaty

zorganizowało Ośrodki K r a j o z n a w c z e . M i n i s t e r Oświaty powołał Komisję d l a S p r a w
Krajoznawstwa
Rady

i T u r y s t y k i Młodzieży,' a p r z y

Metodyczno-Naukowe.

Oświaty

informator

wycieczkowy",

w y c i e c z k o w e i w y d a j e Szkolny
Kultura
zacji

ludowa
Kół

i jej

tematyka ,

co w s k a z u j e

45

Krajoznawczych

Ośrodkach wojewódzkich

Ministerstwo

Młodzieży

organizuje

szkolne

gdzie z n a j d u j e m y

n a to, że i w obecnej

Szkolnej

powstają
schroniska

etnografia

artykuł

fazie

zajmie

organi­

poważniejsze

miejsce.
Leopold

ETNOGRAFIA

W

PRACACH

KRAJOWEGO

PRZEMYSŁU L U D O W E G O
W

celu

ujednolicenia

ZWIĄZKU

SPÓŁDZIELNI

I ARTYSTYCZNEGO

„CPLiA"

polityki

przemysłu

prowadzenia

i a r t y s t y c z n e g o w n a s z y m państwie w

Węgrzynowicz

w

zakresie

ludowego

1949 r. została powołana do życia C e n t r a l a

Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o . W

i n s t y t u c j i tej obok działów czysto a d m i ­

nistracyjno-gospodarczych

Nadzoru

bezpośrednią
Działu

opiekę

Nadzoru

powstał

n a d sztuką

Artystycznego

zagadnienie,

że p r a c y

z twórcami

ludowymi,

Dział
ludową

powstał

masom

i zorganizować

Referat

mający

a przede

Wszystkim

produkcję,

j a k najlepszych,

w

na

artystycznym. W

Sztuki Ludowej,
oparciu

postawił
kontaktów

o dokumentację.

Centrala

miała roztoczyć opiekę n a d a r t y s t a m i

a b y dostarczyć

poprzez

e s t e t y c z n y c h przedmiotów

do

swoje

użytku

celu

ramach

który

Działu nie można prowadzić t y l k o n a p o d s t a w i e

Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o
wymi

Artystycznego,

i przemysłem

ludo­

sklepy

szerokim

życiu

codzien­

w

nym.
C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o - organizowała Spółdzielnie
mysłu L u d o w e g o
gdzie

i Artystycznego

były bogate t r a d y c j e

stycznego

powstały

we

w

żywych

regionalne.

wszystkich

ośrodkach

Spółdzielnie

regionach

sztuki

Przemysłu

Polski,

na

ludowej
Ludowego

terenie

Prze­

lub tam,

bowiem

i

Arty­
całego

k r a j u a r t y s t a w i e j s k i w y p r a c o w a ł bogate f o r m y d e k o r a c y j n e , i to zarówno w stroju,
tkaninie, hafcie, j a k i

c e r a m i c e , n a które

złożyła

się

odpowiednia

technika, k o -

S p r a w o z d a n i a i materiały z obozu, „Orli L o t " , t. 14: 1933, s. 114—127 (odb.,
Pierwszy
obóz krajoznawczy
w Sopotni
Malej,
K r a k ó w 1933).
.
Pierwszy
męski obóz krajoznawczy
w Jurgowie.
Dziennik
obozu, „Orli L o t " ,
t. 16: 1935, s. 98—135 (odb., K r a k ó w 1935).
Podgrodzie.
Zarys
monografii
wsi, „Orli L o t " , t. 18: 1937, s. 18—25, 53—62,
87—90 (odb., K r a k ó w 1937).
Materiały zostały ogłoszone w „Orlim L o c i e " . „Orli L o t " , t. 19: 1938, s. 1 2 2 —
133, 148 (odb., Wieś Dobra
w pow. limanowskim,
K r a k ó w 1938, nakł. K o m i s j i
K.K.M.S.).
Szkolny
informator
wycieczkowy.
P r a c a z b i o r o w a pod r e d . m g r Józefa K u ¬
r a n a , W a r s z a w a 1957.
Z. S z y f e 1 b e j n, Kultura
ludowa i jej tematyka,
[w:] Szkolny
informator
wycieczkowy,
W a r s z a w a 1957, s. 154—164.
4 0

41

42

43

44

4 5

KRONIKA

430
lorystyka

i rozwiązanie

kompozycyjne.

T a wysoka

wartość

estetyczna

ludowych

przedmiotów n i e mogła pozostać złożona w

gablotach

muzeum, wzorcowni,

siała odrodzić się w

nowym

asortymencie

wyrobów

Z w i ą z k u

Spółdzielni

nowych

z n a c z o n y c h n a potrzeby

I.

O r g a n i z a c j a

Wobec

wzorcowni

takich

w K r a j o w y m

L u d o w e g o

założeń

pracy

zorganizowanie

gromadzeniem

w

i Artystycznego

Centrali

Przemysłu

wzorcowni.

Referat

Zarządzie

tów

dla

brak

było

i

C e n t r a l i Przemysłu

zorganizowania
funduszy,
brak

Ludowej.

Ludowego

miał

się

wzorcowni.

brak

było

było l o k a l u .

Sprawa

n i e była

zrozumienia

w

łatwa.

instytucji

Przede

o

zadań p o w s t a n i a

wzorcowni.

uzyskano

niewielkie

co p r a w d a

fundusze,

czysto

jest n a m

Muzeum

W

wynoszące

n y c h regionów

Polski ludowych

strojów

czy próbek

kredy­

wszystkim

charakterze

Tłumaczono, że n i e potrzebne

Nie rozumiano

ścieżek"

na uzyskanie

niedługim czasie,
W

początkowym

około 50 000 zł. N i e

było to dużo, ale coś, z c z y m można było przystąpić do s k u p y w a n i a
W

zająć

przystąpił do „deptania

i Artystycznego

bo już pod k o n i e c 1949 r., przystąpiono do o r g a n i z a c j i w z o r c o w n i .
okresie

Artystycznego

ludowej

wzorów k u l t u r y m a t e r i a l n e j w s i , t a k k o n i e c z n y c h do w y k o r z y s t a n i a

gospodarczym,
Sztuki

prze­

„CPLiA"

Ludowego

sztuki

i c h w bieżącej p r o d u k c j i . R e f e r a t S z t u k i L u d o w e j
w

a mu­

r y n k u krajowego.

P r z e m y s ł u

k o n i e c z n e było

warunkach,

tkanin

z poszczegól­

ludowych.

1950 r. C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o o t r z y m u j e n o w y l o k a l

p r z y u l . C h m i e l n e j 8. I znów, j a k w r o k u ubiegłym, n i e było pieniędzy n a w y p o ­
sażenie w z o r c o w n i .

M i m o to w z o r c o w n i a

pracowała

wypożyczając

d u k c j i bieżącej. P o długich s t a r a n i a c h , po z a p r o j e k t o w a n i u

wzory

do

pro­

wnętrza d l a w z o r c o w n i ,

w 1953—1954 r. zakupiono potrzebne m e b l e w p o s t a c i półek, regałów i szaf.
II.
W

Zakup

eksponatów

początkowym okresie i s t n i e n i a w z o r c o w n i

ludowej

zajęli

się s a m i p r a c o w n i c y

Spółdzielni

Przemysłu

przedmiotach

do z a k u p u .

starych ludowych

k o w y c h form

eksponatów

autentycznych

regionalnych

Modzelewska.

Ludowego

i

całych

Poza

tym kierownicy

i Artystycznego

Organizowano

również

sygnalizowali

w

ośrodkach

t k a n i n , poszczególnych części strojów

zabyt­
wyzby­

Bardzo

sto wstydzą się n a w s i nosić stroje regionalne, nakrywać łóżka pięknymi
t k a n i n a m i , zastępując je lichą miejską tandetą. W

cie­

wiejskich

chętnie

j e do C e n t r a l i Odpadków.

arty*
o

regionalnych,

c e r a m i k i , plecionek, w y c i n a n e k itp. Ludność w i e j s k a

w a ł a się z n i s z c z o n y c h już t k a n i n , oddając

przerabiane

sztu<d

strojów

tkanin

dostarczyła głównie ob. W a n d a

kawych

próbek

gromadzeniem

Większość z e ­

branych
stycznych

ludowych,

w z o r c o w n i

Działu N a d z o r u A r t y s t y c z n e g o .

wzorów

skup

i zbiory

czę­

ludowymi

t e n sposób stroje r e g i o n a l n e

są

lub prute.

Z b i o r y w z o r c o w n i K r a j o w e g o Związku Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y ­
s t y c z n e g o „ C P L i A " w przeważającym s t o p n i u reprezentują sztukę ludową, zwłaszcza
stroje l u d o w e w

kompletach

Polski. We wzorcowni
dowych
wych,

(z różnych
haftów,

autentycznych,
brycznych,

l u b poszczególnych

znajdują

regionów):

używanych

Poza

t y m znajduje

kiego,

filigranów

się

P o l s c e z b i o r y próbek t k a n i n l u ­

d e k o r a c y j n y c h , odzieżowych, o b r u s o w y c h ,

wstążek, adamaszków,
ludowych,

częściach ze w s z y s t k i c h regionów

się największe w

wzorcownia

tybetów

i koronek

śląskich.

posiada

kolekcję

tkanin

do strojów

ludowych,

dość

ilość

duża

cieszyńskich,

spinek,

j a k również

wyrobów
fajek

i

tkanin

regionalnych

dodatków

z drzewa:

ciupag

pościelo­

Oprócz

fa­

do

strojów.

ze Śląska

beskidz­

podhalańskich.

We

wzor-

KRONIKA

431

c o w n i jest duża ilość w y c i n a n e k a r t y s t e k l u d o w y c h ze w s z y s t k i c h regionów. Oprócz
tego K r a j o w y
w

swoich

Związek Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o

zbiorach posiada

różne p r z e d m i o t y

ze s z t u k i l u d o w e j ,

„CPLiA''

jak: wydmuszki,

p a l m y w i e l k a n o c n e , w y p l a t a n k i ze słomy i k o r z e n i a , w y p i e k a n k i z c i a s t a . W e
c o w n i znajdują
Polski. Obok
wzorcownia

się c h a r a k t e r y s t y c z n e f o r m y

stosunkowo

posiada

wykonanywane
posiada

dużych i b o g a t y c h

i

zaniku

Ludowego

wytworów

oparciu

kultury

o

materialnej

ludowej

odpowiedniego

lokalu.

w

tych

koszach. W

s z t u k i

Toteż

wsi

Krajowy
podjął

reaktywowania

zebrane

cie z możliwie dokładną

Związek

prace

myślenia. W z o r c o w n i a
nym w Krajowym

w

zanikłych

kultury

lokalowych

Spółdzielni

zakresie

nie naukowej

tradycyjnych

dla wzorcowni

Krajowego

materialnej

leżały

złożone

prostu

mowy

po

i wytwórcą.

szkoleniu

ludowej

Było

fekcji

wypożycza

pracowników

Związku

swe wzory

Spółdzielni

Przemysłu L u ­

do p r o d u k c j i

spółdzielniom

zatrudnionych

pierwszy

naty wzorcowni.
nie. Należy

Organizowane

z wyrobami

kurs

stwierdzić

w

w

produkcji

strojów

i

handlu.

regionalnych
mający

ten sposób k u r s y

sztuki ludowej,

obiektywnie,

zrzeszo­

h a n d e l i zaopatrzenie, u d z i e l a p o m o c y n a u -

„ C P L i A " . W y k ł a d a l i przeważnie etnografowie,

pracownikom

to k o ­

„ C P L i A " , bez którego p r a c a tej i n s t y t u c j i j e s t nie do p o ­

Związku, orientuje

zorganizował

przedmio­

wzorcowni.

k o w y c h w s z k o l e n i u , i n s p i r u j e artystów. Szczególnie dużą rolę odegrała
w

technik
n i e było

n i e było

miejcowością
pracy

Prze­

zachowania

S t a r a n o się mieć t y l k o metrykę n a każdym

jest l a b o r a t o r i u m

dowego i A r t y s t y c z n e g o

zabytki

warunkach

datą w y k o n a n i a ,

n i e c z n e d l a dalszej, n a w e t

l u d o w e j

wzorcownię

„CPLiA"

oraz

trudnych

o inwentaryzacji naukowej.

Wzorcownia

artystycznego,

biblioteczkę.

i Artystycznego

sztuki

i przemysłu

i wzorów r e g i o n a l n y c h . J a k już zaznaczyłam poprzednio,

i

ludowej

Wzorcownia

z z a k r e s u s z t u k i ludowej

R e a k t y w o w a n i e

rozwijania

sztuki

przez Spółdzielnie Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o .

w
Wobec

z dziedziny

przedmioty

j a k również podręczną

mysłu

zbiorów

zbiór próbek t k a n i n a r t y s t y c z n y c h i różne d r o b n e

około 2000 fotografii

III.

wzor­

c e r a m i c z n e z poszczególnych regionów

dla

wzorcownia

Referat

do d y s p o z y c j i

kon­
ekspo­

dały możność z a p o z n a n i a

a n i e k i e d y wzbudziły do niej

że n i e widać

sztuki

pracownic

efektów

nauczania

się

zamiłowa­
dlatego,

że

p e r s o n e l h a n d l u i spółdzielni często się z m i e n i a .
Eksponaty

były wypożyczane

przede

robić żadne m u z e u m etnograficzne.
się z w y r o b a m i
I
\

sztuki

i upowszechnić p r z e z
Obok

ludowej

w s z y s t k i m do p r o d u k c j i ,

Pracownicy

lub m o d e l a m i

handlu „CPLiA"
produkcji,

zadań c z y s t o p r o d u k c y j n y c h

wzorcownia

a b y j e mogli

spełniała

ciągu dużą rolę propagandową. N a s k u t e k b r a k u

muzeum

ił,

trum

kieruje

i

wzorcowni
„CPLiA",

Komitet

Krajowego

Współpracy
Związku

z

Zagranicą

Spółdzielni

a b y zapoznać i c h z b o g a c t w e m

Przemysłu

polskiej

i spełnia w

często

sztuki

w Polsce i pracy wzorcowni.

kieruje

dowej. K r a j o w y
wykorzystuje
terze (Zjazd

tu

także

Polaków

dalszym
w

cen­

cudzoziemców

Ludowego
ludowej,

o p a r t a jest n a n a u k o w y c h p o d s t a w a c h . Wyrażają s z c z e r y p o d z i w
granicą

zamówić

etnograficznego
i

do

Artystycznego
która

z a c h w y t u z a g r a n i c z n y c h gości. Z d u m i e n j są t y m , że i n s t y t u c j a t y p o w o
czości l u d o w e j

n i e może

zaznajamiali

sklepy.

J

stolicy

czego

stale

wzbudza

gospodarcza

dla rozwoju

twór­

P o z a t y m K o m i t e t Współpracy

z Za­

interesujących

się

zagadnieniami

sztuki

lu­

Związek Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o

„CPLiA"

s w e k o n t a k t y ze spółdzielniami z a g r a n i c z n y m i o p o d o b n y m

charak­

Centralnego

Związku Spółdzielczości P r a c y w s t y c z n i u 1957 r.).

Zwie-

KRONIKA

432
dzanie

wzorcowni

Przemysłu
wej

z regionów

przegląd

połączone

Ludowego

zaznajomieniem

z pracą

i ogólnymi

wiadomościami

t u reprezentowanych.

Wzorcownia

od c z a s u do c z a s u

bieżącej

resowanych

jest z krótkim

i Artystycznego

produkcji

a r t y s t y c z n e j , co j e s t

przedmiotem

Spółdzielni

o sztuce

ludo­

organizuje

dyskusji

zainte­

wydziałów.

Z eksponatów w z o r c o w n i k o r z y s t a l i i korzystają

artyści p l a s t y c y , szukając i n ­

s p i r a c j i do s w y c h p r a c w dążeniu do o p a r c i a przemysłu a r t y s t y c z n e g o o n a r o d o w e
tradycje polskiej sztuki ludowej.
strojów

regionalnych

dla

Duże z n a c z e n i e miała w z o r c o w n i a

zespołów

a r t y s t y c z n y c h , których

p r o d u k c y j n e było w l a t a c h 1950—1955. W
natów,

plansz

i . publikacji

odtwarzaniu
nasilenie

spółdzielniach „ C P L i A " w y k o n a n o

d l a zespołu „Mazowsze", które r e k o n s t r u o w a n e
szczególnie d l a p r a c o w n i

w

największe

z podręcznej

były poprzez

biblioteczki wzorcowni.

n i e posiadających

do d y s p o z y c j i

stroje

wypożyczanie
Ważne

zasobów

ekspo­
to

było

muzeum

etno­

graficznego.
A b y ułatwić pracę Spółdzielniom Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o w e w z n a ­
wianiu

starych ludowych

każdej

spółdzielni. N i e s t e t y ,

wzorów,

tworzy

się

tego ważnego

małe

regionalne

zagadnienia

wzorcownie

d l a wytwórczości

przy

ludowej

n i e doceniły Zarządy Spółdzielni. Zdarzały się w y p a d k i , że same zarządy l u b R e ­
gionalne

Biura

Sprzedaży

utrzymanie wzorcowni

sprzedawały

zgromadzone

wzory.

W

tych

warunkach

c e n t r a l n e j było k o n i e c z n e ; została o n a dzięki opiece

Refe­

r a t e m S z t u k i L u d o w e j , p o m i m o częstych naporów ze s t r o n y a d m i n i s t r a c j i . K r a j o w y
Związek

Spółdzielni

w. swym

ręku

Przemysłu

przemysł

Ludowego

ludowy

i

Artystycznego

i a r t y s t y c z n y , doceniał

„CPLiA",

przedmioty

skupiający

kultury m a ­

t e r i a l n e j w s i , że te e l e m e n t y piękna, j a k dobór b a r w , w z o r y i s w o i s t e sploty w
ninach

regionalnych, kilimach, dywanach,

spódnicach,
koszule

bogate k o m p o z y c j e

nie p o w i n n y

zaginąć,

czy też w

koronek,

piękne,

ale muszą

być

samodziałowych

choć

czasem skromne

przetransponowane

tka­

wełnianych

na

hafty

na

produkcję,

mając z a s t o s o w a n i e w życiu współczesnym.
Wynikiem

kilkuletniej pracy

Krajowego

Związku

Spółdzielni

Przemysłu L u ­

dowego i A r t y s t y c z n e g o „ C P L i A " jest bogaty a s o r t y m e n t w y r o b ó w s z t u k i
wytworzony

lub wytwarzany

ludowej,

zarówno w spółdzielniach r e g i o n a l n y c h , j a k też drogą

s k u p u bezpośrednio od artystów l u d o w y c h . Twórcze siły p o t e n c j a l n e w s i są
duże, ale ożywiane są już t y l k o za pomocą

nowego

bardzo

zapotrzebowania.

Największe osiągnięcia K r a j o w y Związek Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r ­
t y s t y c z n e g o „ C P L i A " p o s i a d a w t k a c t w i e , które j e s t n a j b a r d z i e j rozkrzewioną i n a j ­
bogatszą gałęzią s z t u k i l u d o w e j .

Zostały w z n o w i o n e

zapomniane

„kilimy n a cięci­

w a c h " z r e g i o n u k u r p i o w s k i e g o , pułtuskie półdywaniki, t k a n e p r z e z deskę. N a u c z o n o
tkać

dywany

pazury",

z Puszczy

Zielonej,

przez

jednego d y w a n i a r z a .

Spółdzielnia

„Kurpianka"

lonki"

„w

i pasiaki

myszynieckie. Wznowiono

które

wyrabiane
w

produkcję

Kadzidle

były

już

produkuje

ze s t a r y c h w z o r ó w

tylko
„butkanin

r a w s k i c h „ w k u l o s k i " , „w koziełki", w Opoczyńskiem — l n i a n e t k a n i n y w i e l o n i c i e l nicowe, p a s i a k i , t k a n i n y t y p u l e j b i k o w e g o i k r a c i a k i . Zaczęto produkować

charak­

terystyczne

„przez

deskę";

ż y w y m regionie białostockim

rozwi­

d l a regionu

n a Śląsku —

sieradzkiego

kraty wilamowickie. W

nięto produkcję

różnych

zwanych

dymkowe,

nych oraz

p a s i a k i „iglicowane"

inaczej

typów

bardzo

dywanów

płócien

podwójnych,

tkanin typu

obrusowych,- dywanów

„radziuszek"

podwójnych

trójbarw­

„sejpaków".

W ceramice ludowej

w poszczególnych r e g i o n a c h i ośrodkach w z n o w i o n o

d a w n o już n i e używane p r z e z wieś oraz zastosowano
„pobiałkowanie"
zdobienia.

i tkane

n a K u r p i a c h , n i e mówiąc

formy

techniki ceramiczne, j a k np.

o przeróżnych

technikach i

wzorach

W"
K R O N I K A

Wycinanki

nie są już dziś u p r a w i a n e

na konkursy i wystawy
Krajowemu

organizowane

Mazowiecka,

szerszego

przez wieś, z wyjątkiem

Opoczno),

zastosowania

które są s p r z e d a w a n e

wycinanek

Przemysłu

„CPLiA"

wznowiono

(w r e g i o n a c h : K u r p i e , S a n n i k i , W ę g r ó w ,
w

sklepach

wycinanki w

Ludowego

i

Łowicz,

„CPLiA".

w p r o w a d z o n o różne i c h a d a p t a c j e ,

r e p r e z e n t a c y j n e , t e c z k i , k a r t y pocztowe,
Spółdzielnie

dostarczanych

p r z e z M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i S z t u k i . Dzięki

Z w i ą z k o w i Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o

chałupniczą produkcję w y c i n a n e k
Rawa

433

Celem

jak

albumy

skup,

którym

o p r a w i e i bez.

Artystycznego

prowadzą

objęte są różne drobne p r z e d m i o t y w y t w a r z a n e n a w s i , j a k np.: w y d m u s z k i , p i s a n k i ,
p a l m y w i e l k a n o c n e , w y p l a t a n k i ze słomy i k o r z e n i a ( L u b e l s k i e i K a s z u b y ) ,

figurki

z c i a s t a : byśki, n o w e l a t k a i t p .
U r u c h o m i o n o produkcję w m e t a l u s p i n e k podhalańskich, fajek, c i u p a g oraz
granów cieszyńskich F . H o r a k a . W z a k r e s i e w y r o b ó w d r e w n i a n y c h K r a j o w y
Spni Przem. L u d . i Art. czuwa
poprzez
skupu

wzory
przez

wykonywane
Regionalne

n a d podniesieniem

przez

Biura

samych

Sprzedaży

pamiątkarstwa

górali.
z

Na

Śląsku

inicjatywy

fili­

Związek

podhalańskiego

beskidzkim

nadzoru

drogą

artystycznego

w z n o w i o n o produkcję ważek i t r u w e l e k .
Krajowy

Związek

pierwszy

w

raz

Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o

Polsce

zagadnienie

produkcji

strojów

regionalnych

n a z a s a d a c h ścisłej współpracy z etnografią i m u z e a m i

podjął

dla

po

zespołów

regionalnymi.

Należy dodać, że W z o r c o w n i a zorganizowała ze s w o i c h eksponatów w y s t a w ę s z t u ­
k i l u d o w e j W a r m i i i M a z u r w r a m a c h T y g o d n i a Z i e m Z a c h o d n i c h oraz małą w y s t a w k ę
na X X X I I I

Walnym

Zjeździe

Polskiego

Towarzystwa

Ludoznawczego

w Cieszynie.

Barbara

INFORMACJA

O P O W S T A N I U I DZIAŁALNOŚCI
FILMU

W

POLSKIEGO

TOWARZYSTWA

ETNOGRAFICZNEGO

czasie trwających ostatnio d y s k u s j i n a d metodą i techniką p r a c y

stanęła n a porządku d z i e n n y m
s i e n i a precyzyjności

metod

sprawa

f i l m u etnograficznego.

badawczych

i t e c h n i k cechuje

s t o p n i u posługują się w swojej
nauk

dziś w

dziedzinie

i

technicznych. Z n a n y m

być p r a c e

archeologów. W

etnografii

jedną

techniki w

służbę h u m a n i s t y k i j e s t w y k o r z y s t a n i e

podnie­

równej

mierze

c o r a z to większym

pracy technikami wypracowanymi

matematyczno-fizycznych

etnografa

Dążenie do

n a u k i techniczne, p r z y r o d n i c z e i h u m a n i s t y c z n e . T e ostatnie w
nięć

Zagóma

n a g r u n c i e osiąg­
przykładem

z możliwości

mogą

wprzęgnięcia

filmu.

„Kamera j e s t j e d n y m z narzędzi p r a c y n a u k o w c a , r e a l i z a c j a f i l m u jest techniką
naukową

—

film

J e s t najwierniejszą

zaś

kazywania

zebranego

zwolnionych

udaje

taśmie

filmowej,

dokładnie

stanowi

jedną

dokumentacją
się

materiału.

Dzięki

nieuchwytne

utrwalić

zanalizować d a n y

je

i

z najnowocześniejszych

i najbardziej
dla

możliwości
ludzkiego

nieskończoną

fakt

ilość

oraz wyciągnąć

zdjęć

filmów

artystycznych

etnograficznych
realizatora,

nie t y l k o

lecz

również

razy

odtwarzać.

odpowiednie

1

Etnografia Polska I I

Referat

informacyjny

"

Pozwala

która

na I zebraniu

lub
na
to

wnioski" .
1

naukowych
wynika

w a r s z t a t u p r a c y poszczególnych naukowców i d y s c y p l i n n a u k o w y c h .
A. J a n k o w s k a ,
cyjnego
PTFE
(rękopis).

zanotować

c i , którzy widzą w

spełnienie a m b i c j i

prze­

przyśpieszonych

zjawiska

konieczność,

badawczych.

sposobem

oka

W podobny sposób przeprowadzają s w o j e r o z u m o w a n i e
lizacji

metod

komunikatywnym

rea­

czy tylko
z

rozwoju

Tego

rodzaju

Komitetu

Organiza­

28

434

KRONIKA

rozumowanie

stało się podstawą podjęcia p r z e z I V Międzynarodowy K o n g r e s

Antropologicznych
utworzenia
decyzję

)S

i Etnologicznych w

Międzynarodowego

powstają

kolejno

1952 r o k u

Komitetu

Komitety

Filmu

w

Wiedniu

decyzji

Etnograficznego.

Narodowe

Filmu

W

w

Nauk

sprawie

oparciu

o tę

Etnograficznego:

francuski

(który do m o m e n t u u k o n s t y t u o w a n i a się Międzynarodowego K o m i t e t u w

1956 r o k u

pełnił rolę łącznika i k o o r d y n a t o r a w o b e c n o w o powstających Komitetów), b e l g i j s k i ,
włoski,

angielski,

Uniwersytet w

szwajcarski,

kanadyjski,

holenderski,

USA

(Muzeum

»

Peabody

Harvard).

U c h w a ł a o powołaniu Międzynarodowego K o m i t e t u była t y l k o jedną z uchwał
o c h a r a k t e r z e międzynarodowym

powziętych

przez

Kongres

one szły w k i e r u n k u rozpoczęcia p r a c k o m p l e k s o w y c h
n y m p r z y współudziale
więc rozpatrywać

o charakterze

u c z o n y c h ze w s z y s t k i c h k r a j ó w .

jako

jedno

z ogniw

(zwanego dalej

w

międzynarodowej

Międzynaro­

skrócie M K F E )

współpracy

w

należy

dziedzinie

s y n t e z y k u l t u r y l u d z k i e j . Biorąc więc pod uwagę międzynarodowy

charakter

prac

MKFE

i jego z n a c z e n i e d l a r o z w o j u

dziedzinie

etno­

grafii

(zwłaszcza

należy

stwier­

wykorzystanie

techniki pracy

najnowszych

dzić, że jest to z j a w i s k o j a k n a j b a r d z i e j

naukowej

zdobyczy

w

techniki)

i

Wszystkie

monograficz­

Powstanie

2

dowego K o m i t e t u F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o

Wiedeński.

charakterystyczne dla rozwoju

światowej

etnografii.
Komitet F i l m u Etnograficznego

r o z p o c z y n a swą pracę (zgodnie z decyzją

g r e s u wiedeńskiego) w s t y c z n i u 1953 r. W
est de c o l l a t i o n n e r ,

conserver,

déjà et de p r o d u i r e

de véritables f i l m s

Aussi

bien

des

diffuser

ethnographes

rompus

aux

techniques

hommes,

a v e c l a même exigence:

Osiągnięcia

w

les f i l m s
de

caméras

recherchent

ethnologiques

existant

nouveaux.
légères

une

kon­

s t w i e r d z a , że „Son b u t

d'intérêt

ethnographiques

munis

nouvelles

dziedzinie

deklaracji swej

que

meilleure

des

cinéastes

connaisance

des

l'authencité".

filmu

j

etnograficznego

były

omawiane

kolejno

na

\

z j a z d a c h i k o n f e r e n c j a c h n a u k o w y c h i n s t y t u c j i — międzynarodowych, j a k K o n g r e s y

i

Nauk

à

lub

Antropologicznych

też mających

zasięg k r a j o w y ,

chester, Cologne,
odbywały

jak Uniwersytety:

B e r l i n z a c h . Przeglądy

się n a k o n g r e s a c h

narodowych
częto w

i E t n o l o g i c z n y c h , Międzynarodowy

Światowej

Festiwalach Filmowych.

sposób

reprezentowany

i dyskusje

Londyński, C a m b r i d g e ,

Federacji Archiwów

Zainteresowanie

przejawiać

od 1952 r o k u .

Amsterdamie,

Londynie,

i Rzymie; w

1954 w

i
'•'

F i l m o w y c h , Między-

<

filmem

zorganizowany

Wenecji

Man-

etnograficznymi

nad filmami

w

1952 r. w

I n s t y t u t Afrykański,

Film

etnograficznym

za­

etnograficzny

był

Manchester

i

Cambridge;

Liège, Paryżu, L o z a n n i e ,

Mediolanie:

w

1953 r. w

w

1955 r. w L o n d y n i e , Paryżu, L o c a r n o , B u k a v u , T a n g e r z e ,

w

Londynie, Amsterdamie,

Warszawie;

w

1956 r.

B a z y l e i , F r a n k f u r c i e , K o l o n i i , B e r l i n i e zach., B r u k s e l i ,

Wenecji,

Filadelfii, Dubrowniku,

Rzymie, a w

Rok

1957 p r z y n o s i p o w s t a n i e

nowych

sławii, I z r a e l a , Czechosłowacji

1957 w

Ganię,

czterech komitetów

i

Pradze.

narodowych:

Cagliari

Jugo­

i Polski.

W p r a c y n a d p o w s t a n i e m M K F E b r a l i w p i e r w s z y m rzędzie udział etnografowie
francuscy

zgrupowani

wokół

Musée

de

l'Homme,

L e r o i - G o u r h a n (obecnie przewodniczący f r a n c u s k i e g o
go).

Skład

ksela)

—

Biura

MKFE

przewodniczący,

przedstawia
prof.

profesorowie,
komitetu filmu

się następująco:

Marcel

Rioux

prof.

(Kanada)

—

George

jak

Vallois,

etnograficzne­
Smets

(Bru­

wiceprzewodniczący,

Między i n n y m i p o w s t a n i e Międzynarodowego K o m i t e t u do B a d a n i a Narzędzi
R o l n i c z y c h , i c h P o w s t a w a n i a i H i s t o r i i ; por. też działalność Stałej R a d y d l a s p r a w
Międzynarodowych Kongresów N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o l o g i c z n y c h : Actes du
IV-e
Congrès International
des sciences
anthropologiques
et ethnologiques
Vienne
1952, Wiedeń 1955.
2

\

KRONIKA
Jean

Rouen

—

sekretarz

Brandt (Szwajcaria),

generalny

(Francja),

Zbigniew Bochenek

L u c de

(Polska)

Heusch

i Robert

stępcy s e k r e t a r z a generalnego. P r z e d s t a w i c i e l e m do stałej
Antropologicznych
FIAF

i

Etnologicznych

jest

M.

Lebeuf,

M K F E " była

w

Polsce

znaną

Rady

Robert

(USA) —

Kongresów

przedstawicielką

jest A n n e P h i l i p p e . S k a r b n i k — A . A . G e r b r a n d s

Działalność

(Belgia),

Gardner

za­

Nauk

do

spraw

(Leida).

zarówno

z

publikacji

prasowych

i n a u k o w y c h , j a k i rozmów z p r z e d s t a w i c i e l a m i świata filmowego. W o b e c małych
możliwości

badawczych

(zarówno

pod

względem

personalnym

i

technicznym)

t r u d n o było mówić o k l i m a c i e sprzyjającym

u t w o r z e n i u w P o l s c e jakiejś j e d n o s t k i

organizacyjnej,

która

n a wzór

w

mogłaby

się

sposób

jednak

zająć
coraz

w

częstsze

komitetów
poważny

wypowiedzi

innych krajach

sprawą

filmu

Europy

Zachodniej

etnograficznego.

p r z e d s t a w i c i e l i różnych

ośrodków

Niemniej

etnograficz­

n y c h w P o l s c e n a t e n właśnie temat spowodowały, że powołano do życia

Polskie

T o w a r z y s t w o F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o . Przewodniczącą T o w a r z y s t w a j e s t prof. K . Z a wistowicz-Adamska. W

Zarządzie

i w

Radzie Naukowej

Towarzystwa

reprezento­

na

był

w a n i są e t n o g r a f o w i e i f i l m o w c y .
Pierwszym
delegacji

oficjalnym

polskiej

w

wystąpieniem

VI

Towarzystwa

Międzynarodowym

Seminarium

zewnątrz
Filmu

udział

Etnograficznego

w P r a d z e i w z e b r a n i u P r e z y d i u m M K F E w e wrześniu 1957 r. w P r a d z e .

Delegacja

p o l s k a w osobach m g r B . J a w o r s k i e j i m g r Z. S z y f e l b e j n przedstawiła r e f e r a t i n ­
formujący
do

o pracach i zamierzeniach P T F E

MKFE.

Wniosek

został

przyjęty

oraz wniosła prośbę o przyjęcie

przez

aklamację.

Przedstawiciel

Filmów Oświatowych reż. Z. B o c h e n e k przedstawił 3 f i l m y
g r a n i c z a etnografii. Były to: Wesele
z Beskidem,
Filmy

na Kurpiach,

w reż. Z. B o c h e n k a ; oraz Huta

etnograficzne

stu laty,

i z po­
Spotkanie

reż. J . G a b r y e l s k i e g o ;

sprzed

PTFE

Wytwórni

w reż. T . K a l l w e j t a .

zostały ocenione w d y s k u s j i dobrze, a s y m p a t i a , jaką była otoczona

delegacja,

ułatwiła

nawiązanie

kontaktów

polska

ze w s z y s t k i m i k o m i t e t a m i f i l m u

etno­

graficznego.
M i m o licznego udziału filmowców w S e m i n a r i u m d y s k u s j a , toczyła się po l i n i i
potrzeb

i wymagań prawie

referaty

dr M e t r a u x

obiekt

zainteresowań

przedstawiony
nych

filmu

Film

i etnografia;

i referat

francuskiego

p r z e z P. I c h a c a Posiłkowanie

i w nauczaniu
Wnioski

wyłącznie etnogragfii.

(UNESCO),

VI

W

t e n sposób ujmowały

sprawę

prof. K . P l i c k i , Człowiek
komitetu F i l m u

się filmem

w

jako

Etnograficznego

badaniach

etnograficz­

etnografii.

S e m i n a r i u m poruszały

następujące

sprawy:

1. Kładły

nacisk na

udział Komitetów N a r o d o w y c h w p r o j e k c i e U N E S C O Wschód—Zachód i sugerowały
rozszerzenie

wpływów

MKFE

sprzeciw

przeciwko

znaczenie

katalogowania

na

stosowaniu

kraje

Azji,

cenzury

w

i a n a l i z y filmów

możliwa do pomyślenia w y m i a n a filmów

zwłaszcza

filmach

Chiny.

2.

naukowych.

i ich konserwacji,

3.

Formułowały
Podkreślały

bez .czego

n i e jest

(punkt t e n zwracał też uwagę n a w s p ó ł ­

pracę z telewizją). 4. Zwrócono baczną uwagę n a z a g a d n i e n i e f i l m u s k o m e r c j a l i z o ­
wanego, wartość naukową filmów
na prawach

handlowych.

produkowanych

Zagadnieniu

r i u m międzynarodowe (we wrześniu w
kantylny)

(Ethnographie

konieczność

harmonijnej
Seminarium

filmowe
semina­

n a t e m a t : Etnografia

Wenecji

et C i n e m a

commercial).

współpracy

etnografów

względu n a dobro i poziom filmów
Wnioski

p r z e z przedsiębiorstwa

t e m u m a być poświęcone następne

Praskiego

a film

mer­

ogólne

wskazywały

na

zawodowymi

filmowcami

ze

wytycznymi

dla

Wnioski
z

naukowych.
stały

się

w

dużej

mierze

P T F E . D y s k u s j e wykazały, że p r a w i e każdy z zakładów u n i w e r s y t e c k i c h czy muzeów
podejmował
konkretne

p e w n e próby
możliwości

nad prowadzeniem

zainteresowania

dokumentacji

wytwórni

filmowych

filmowej.
filmem

Istnieją

też

etnograficzI

i

KRONIKA

436
nym w
w

sposób b a r d z i e j

dotychczasowych

głęboki, niż to było dotychczas.

usiłowaniach w

kietę (por. zał.). Jednocześnie

zakresie

z akcją

filmu

n a d wstępnym

nego przyjęto:

„za f i l m

etnograficzny

uważa

się f i l m

i

charakter

dokumentu".

Zakres

tematyki

ludowej

(obrzędowość

doroczna

reportażu

(twórcy

kulturowych
tańców,

ludowi,

minionej

i rodzinna,

akcja

o tematyce
w.w.

1) z a g a d n i e n i a

sztuka, praca

współczesnej

(np.

kultury

rekonstrukcje

etnograficz­
etnograficznej

filmów

odpowiada

tradycyjnej

kultury

n a r o l i , rękodzieło,

kulturalno-oświatowa);

przeszłości

filmu

ludowej

3) r e k o n s t r u k c j e

dawnego

rze­

o charakterze

stroju

faktów

ludowego,

obrzędów).

Dotychczasowe
pełniejszą

w y n i k i katalogowania

filmografię

tematów

o charakterze etnograficznym,
że

w

dziedzinie

dały małe r e z u l t a t y . J a k d o t y c h c z a s , n a j ­

Kroniki Filmowej

w n r 2 „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " ,
dzić,

J a k o roboczą definicję

i obejmuje:

miosło, b u d o w n i c t w o ) ; 2) z a g a d n i e n i a

się

ankietową rozpoczęto p r a c e

filmów e t n o g r a f i c z n y c h .

posiadający

zorientowania

rozesłano a n ­

katalogowaniem

z a k r e s o w i t e m a t y c z n e m u etnografii

Celem

etnograficznego

mimo

realizacji

i Dokumentu

daje

trudności w

filmu

i c h odnalezieniu,

etnograficznego

w

Polsce

p e w n e próby i płynące z n i c h doświadczenie m u s i być p u n k t e m
przyszłych realizatorów

Z.

Gawrak

z 1957 r. M i m o n i e w i e l k i e j b a r d z o ilości filmów
można

stwier­

były

czynione

wyjściowym

(autorów s c e n a r i u s z y , reżyserów i operatorów) f i l m u

graficznego.
Anna

Jankowska,

Zofia

i

dla

"i

etno­

i

Szyfelbejn

.I'

I
ANKIETA
Imię i n a z w i s k o

wypełniającego

ankietę

Adres
C z y p o s i a d a P a n ( i ) f i l m y etnograficzne, bez względu n a to c z y były wyświetlane,
czy n i e
J a k i e ? wymienić tytuły, w w y p a d k u tytułów n i e c h ar a k t e r y s t y c z n y c h p r o s i m y o p o ­
d a n i e c h a r a k t e r y s t y k i f i l m u , chociażby j e d n o z d a n i o w e j
Czy
.

i n a j a k i c h z a s a d a c h mógłby P a n ( i ) udostępnić w . w . f i l m y g r u p i e osób z a ­
i n t e r e s o w a n y c h tą sprawą lub e w e n t u a l n i e T o w a r z y s t w u F i l m u Etnograficznego
.

Jeżeli P a n ( i )

nie posiada

filmów

etnograficznych,

wiadomości, gdzie w . w . znajdują
Czy posiada
były

realizowane,

czy

Czy

prosimy

o podanie

i na jakich zasadach

Jeżeli

nie p o s i a d a

Pan(i)

Pan(i)

materiałem

charakterystyki

mógłby

P a n ( i ) udostępnić w . w .

scenariuszy

Czy

mógłby P a n ( i ) ,

Czy

interesował

i

to samo
w

do filmów

dotyczy

t y m zakresie
Pan(i)

materiałem

w

zasadami

t y m zakresie

w

f i l m u etnograficznego

realizacji

Pan(i)

.

.

.

.

to czy mógłby

posiadaniu
Polsce

uprzej­

takowych

l u b interesował

z a granicą

.

.

.

.

w

Polsce

dysponuje
t e n udostępnić

filmu

z a granicą

Jakim

się w

etnograficznego

Pan(i)

scenariusze

etnograficznych,

i n a j a k i c h z a s a d a c h , materiał

się

bez względu n a to czy

tytułów o c h a r a k t e r z e w i e l o z n a c z n y m

bliższej

udzielić wiadomości, k t o może znajdować

się t y m t e m a t e m ;

udzielić

nie

C z y pracował P a n ( i ) n a d historią f i l m u
Jakim

Pan(i)

dysponuje

|
|

P a n ( i ) s c e n a r i u s z e do filmów e t n o g r a f i c z n y c h ,

J a k i e ? wymienić tytuły, w w y p a d k u
mie

to c z y mógłby

się (od r a z u podać)

M

etnograficznego

KRONIKA

Czy

mógłby P a n (i), i n a j a k i c h

Czy

posiada

Pan(i)

437

z a s a d a c h , materiał

t e n udostępnić

sprzęt f i l m o w y

Jaki

C z y zgłosi P a n ( i ) swój udział w p r a c a c h n a d f i l m e m
Jaką tematykę etnograficzną
Jaka

filmowa

Czy

zgłosiłby P a n ( i )

.

tematyka

uważałby

etnograficzna

swój

udział w

Pan(i)

etnograficznym

za pierwszą w

najbardziej

Pana(ią)

jej opracowaniu

w Polsce .

kolejności

interesuje

filmowym

i w

.

realizacji
.

.

.

czym by

.
się

on mógł wyrażać

C z y uważa P a n ( i ) , że t e m a t y k a p r o p o n o w a n a p r z e z Pana(ią) w i n n a być
przez

filmowców-etnografów,

z wytwórni f i l m o w y c h

c z y też

wystarczyłoby

realizowana

zasugerowanie

( W F F , W F O , K r o n i k a ) do w y k o n a n i a

.

.

jej
.

.

jednej
.

.

.

U w a g a . U s t a l o n e w t r y b i e r o b o c z y m określenie f i l m u etnograficznego
brzmi:
z a f i l m e t n o g r a f i c z n y uważa się f i l m o t e m a t y c e etnograficznej i posiadający c h a ­
r a k t e r d o k u m e n t u . Z a k r e s t e m a t y k i w.w. filmów o d p o w i a d a z a k r e s o w i t e m a t y c z ­
n e m u etnografii i obejmuje: 1) z a g a d n i e n i a t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j (obrzędo­
wość d o r o c z n a i r o d z i n n a , s z t u k a , p r a c a n a r o l i , rękodzieło rzemiosło
budownic­
two...), 2) z a g a d n i e n i a
współczesnej k u l t u r y l u d o w e j
o charakterze
reportażu
(twórcy l u d o w i , a k c j e k u l t u r a l n e i oświatowe...), 3) r e k o n s t r u k c j e faktów k u l t u r o ­
w y c h m i n i o n e j przeszłości (np. r e k o n s t r u k c j a d a w n e g o s t r o j u l u d o w e g o tańców
obrządków...).