-
extracted text
-
Stefania K r z y s z t o f o w i c z - K o z a k o w s k a
J . Lipman, T. Armstrong, American Folk Painters of Three Centuries
W 1980 r. wydana została w Nowym Jorku monumentalna
publikacja poświęcona trzem wiekom amerykańskiego malarst
wa ludowego , towarzysząca wystawie zorganizowanej w no
wojorskim Whitney Museum, której sponsorem był David Roc
kefeller. Zarówno miejsce ekspozycji, jak i nazwisko sponsora
odegrały istotną rolę w historii amerykańskiej sztuki ludowej,
bowiem w Whitney Studio Club Museum odbył się w 1924 r.
pierwszy pokaz sztuki ludowej, natomiast rodzina Rockefellerów
związana jest z kolekcjonerstwem tej sztuki i fundacją muzeum
sztuki ludowej w Williamsburgu. Redaktorem publikacji był obok
Toma Armstronga - kolekcjoner, czynny badacz, autor szeregu
prac - Jean Lipman, zaś tekst książki, to kilkadziesiąt monografii
malarzy ludowych XVIII, XIX w., pióra nie tylko wspomnianych
autorów, lecz także wielu innych autorytetów tego problemu,
w tym Mary Black i Niny Fletcher Little. Każdy z monograficznych
artykułów uzupełnia barwna dokumentacja oraz bibliografia,
niezależna od odrębnego wykazu bibliograficznego na temat
stanu badań sztuki ludowej w Stanach Zjednoczonych. Całość
uzupełniają noty biograficzne - krótkie dossier autorów tekstów.
Pojęcie amerykańskiej sztuki ludowej nie zostało do dziś
zdefiniowane, zaś stosowane określenie „sztuka ludowa" w lite
raturze fachowej, muzealnictwie, kolekcjonerstwie, na pewno
nawiązujące do tradycji „starego kontynentu" zawiera jednak
materiał zdecydowanie odbiegający od europejskiej sztuki ludo
wej. Pojęcie „ludu", „chłopa", a tym samym i amerykańskiej
„sztuki ludowej", nie jest i nie może być adekwatne do tego
pojęcia w wydaniu europejskim. Nie odpowiada amerykańskim
realiom. Próby sprecyzowania pojęcia amerykańskiej sztuki ludo
wej podjęto z początkiem 1930 r. w następstwie powstania
pierwszych kolekcji. Uznano już wówczas określenie „ludowy"
za najlepiej odtwarzające charakter dzieła, niemniej jednak szuka
no innych alternatyw-„naiwna", „prymitywna", „prowincjonal
na", „popularna", „nieakademicka". Obok określenia „sztuka
country" wyłoniło się pojęcie „sztuki pionierskiej" również niezaakceptowane, z racji faktu, iż idea pionierstwa była zjawiskiem,
które pojawiło się i zniknęło w różnych stanach Ameryki Północ
nej, w pewnych określonych ramach czasowych.
Historia „odkrycia" amerykańskiej sztuki ludowej jest w poró
wnaniu ze sztuką europejską krótka, a dokonali tego w latach
dwudziestych XX w. kolekcjonerzy. I tak, między innymi Abby
Aldrich Rockefeller poświęciła się zbieractwu amerykańskiej
sztuki ludowej od 1920 r.., by już w latach 1930-1931 udostęp
nić swój zbiór na wystawie w Museum of Modern Art w Nowym
Jorku. W 1935 r. kolekcja Abby Aldrich Rockefeller stanowiła
trzon pokazu sztuki ludowej w Williamsburgu, mieście, któremu
1
2
rodzina Rockefellerów ofiarowała swoją kolekcję sztuki ludowej
w 1939 г., by następnie w 1957 r. wybudować muzeum zawiera
jące dziś ponad 2000 obiektów i zajmujące się również infor
matyką i propagandą na temat sztuki ludowej.
Electra Havemeyer zainteresowała się sztuką ludową już
w 1910 r. inwestując w zbiory majątek swego męża J . Watsona
Webb'a, a następnie w 1947 r. zakładając Shelburne Museum.
Siostry Eleonora i Mabel Van Alstyrie przekazały swoje zbiory
sztuki ludowej Smithsonian Institution w 1964 г.; właścicielami
imponujących zbiorów są rodziny Williama i Bernice Chrystler
Garbisch, Peterów Tillon, Williama E. Wiltschire'a i innych.
Kolekcjonerstwo stworzyło pretekst oraz warunki do pokazów
wystawienniczych amerykańskiej sztuki ludowej, również opóź
nionych w porównaniu ze sztuką europejską. Pierwszy publiczny
pokaz odbył się we wspomnianym Whitney Studio Club w 1924
r. Trzy lata później miała miejsce wystawa ze zbiorów Isabel
Carlton Wilde, zaś w 1930 r. w Harvard Society for Contemporary
Art - duża ekspozycja malarstwa ludowego.
Książka American Folk Painters of Three Centuries podzieliła
bogate amerykańskie malarstwo ludowe na trzy rozdziały prezen
tujące trzy zespoły artystyczne XVIII, XIX i XX w. poprzez
omówienie najwartościowszych i najbardziej charakterystycz
nych indywidualności artystycznych poszczególnych epok.
Pełne usamodzielnienie amerykańskiego malarstwa ludowego,
zwłaszcza portretu nastąpiło w XVIII w. Portret przestał być
wyłączną własnością warstwy uprzywilejowanej, prominentów
wielkomiejskich, zamożnego patrycjatu, budząc zainteresowania
średniego mieszczaństwa z prowincjonalnych miast, docierając
nawet do ludności z małych osad, rzemieślników, farmerów, zaś
sam konterfekt stał się nie tylko studium psychologicznym, lecz
pierwszorzędnym dokumentem historyczno-socjologicznym.
The Beardley (czynny w rejonie Nowej Anglii i Nowego Jorku
w latach 1785-1800) stworzył wzór intymnego portretu amery
kańskiego obywatela ukazanego na tle swego dorobku życiowe
go, w swym mieszkaniu, u boku małżonki i dzieci. Schemat ten
podjęli współcześni mu malarze, a to John Brewster, Winthrop
Chandler, Rufus Hathaway, Pieter Vanderlyn.
Malarstwo XIX w. będącego okresem wielkiego rozkwitu
ludowego malarstwa Stanów Zjednoczonych poszerzyło się
o szereg nowych, fascynujących malarzy tej epoki - tematów.
W dalszym ciągu artyści wędrujący od domu do domu, od fermy
do fermy malują portrety, lecz już bardziej rozbudowane, bogate,
czego przykładem jest między innymi portret zbiorowy rodziny
Joseph'a Moore'a (1839 r.) pędzla Erastus'a Salisbury Field'a
(1805-1900). Jacob Mantel (1763 ? - 1863) z kolei przed3
ггт
ММРР
Edward Hicks, Arka Noego, 1846
61
1
Georges A. Hayes, Na gole pięści, ок. 1860
stawiał swych na błękitno ubranych portretowanych w błękit
nych wnętrzach, deformując ich proporcje poprzez stosowanie
podwyższonego punktu widzenia. Lecz XIX w. to również
malarstwo krajobrazowe, w tym niezwykle charakterystyczna
tematyka mórz i rzek, które w historii młodej społeczności
amerykańskiej pełniły szczególną rolę; przez morza przepływali do
Stanów emigranci, rzeki przekraczali posuwając się na Zachód
osadnicy, uważając każdorazowe ich przekroczenie za ważne
życiowe wydarzenie. Najpopularniejsi malarze tego tematu to
Jurgan Frederick Huge (1809-1878) oraz bracia James
(1815-1897) i John (1815-1856) Bard'owie autorzy „portre
tów" statków pływających po rzekach Hudson i Mississipi.
Amerykańskie malarstwo ludowe XIX w. rozpowszechniło
również motyw ogrodu Edenu, biblijnego raju i królestwa pokoju,
których spokój i szczęście szczególnie odpowiadały mentalności
młodego amerykańskiego społeczeństwa. Do tematu szczęścia
i wzajemnego zrozumienia powracał kilkanaście razy Edward
Hicks (1780-1849) z Pensylwanii, jedna z najciekawszych
osobowości amerykańskiej sztuki, a ludowej szczególnie; cykl
„Peaceable Kinghdom" - królestwa pokoju powstał w myśl
religijnego programu Kwakrów, głoszących hasła współżycia
wszystkich ras na kontynencie amerykańskim. Temat ogrodu
Edenu podjął z kolei Erastus Salisbury Field, autor sugestywnej
ilustracji tekstu Księgi Rodzaju. Równocześnie coraz większą
popularnością cieszyło się malarstwo krajobrazowe barwnie
dokumentujące schludne miasteczka (Jurgan Frederick Huge
- 1809-1878, Joseph H. Hidley - 1865-1872 ?), bogate po
siadłości (Charles C. Hofmann 1821-1882), dostatnie fermy
(E. Hick).
Amerykańskie malarstwo ludowe, w odróżnieniu od europejs
kiego, nie było zainteresowane ikonografią religijną, co powodo
wane było zarówno różnorodnością religii i sekt czynnych
w Stanach Zjednoczonych, jak i zdominowaniem umysłowości,
tak malarzy, jak i odbiorców ich prac, problemami świeckimi,
ilustracją sukcesu i zadowolenia. Jednym z wyjątków był po
chodzący z Nowego Meksyku Jose Rafael Aragon (ok.
1795-1862) - autor ekspresyjnych w swej deformacji, pozba
wionych trzeciego wymiaru, malowanych nasyconą gamą kolo
rystyczną obrazów o treści religijnej, znanych między innymi
z kościoła w Santa Cruz.
Wiek XX - to kolejne indywidualności malarstwa ludowego,
spośród których zwraca uwagę; Henry Church (1836-1908)
„odkryty" w 1930 r. przez Sama Rosenberga autora tekstu
w omawianej pracy. Church, pracujący w młodości podobnie jak
jego ojciec jako kowal, usamodzielnił się artystycznie w wieku lat
czterdziestu, malując charakterystyczne martwe natury z owoca
mi, powtarzając ze szczególnym zamiłowaniem motyw kawonu,
oraz małp demolujących starannie ułożone przedmioty martwych
natur. Około 1878 r. wybudował swoje studio wraz z galerią
sztuki - „Church Art Museum - Art Museum", niewielką budkę
pokrytą z zewnątrz malowidłami o motywach zoomorficznych.
W dalszym ciągu artyści ludowi malują portrety (Olof Krans
1838-1916), lecz opierając się nie na modelu, lecz na jego
fotografii; powstają również widoki rozwijających się miast
i miasteczek (John Kane 1860-1934); Joseph Pichett
1848-1918), inspirujące do dziś swoją formą i specyficznie
interpretowaną tematyką artystów ludowych.
Praca amerykańskich badaczy sztuki ludowej American Folk
Painters of Three Centures oparta została na doskonale dobranym
i przeselekcjonowanym materiale charakteryzującym trafnie bo
gactwo amerykańskiego malarstwa określanego jako „ludowe".
W doborze materiału nie zabrakło ani jednego nazwiska malarzy
trzech wieków, istotnego w historii sztuki ludowej w Stanach
Zjednoczonych. Selekcja została dokonana w uzależnieniu od
wartości artystycznych, a raczej różnorodnych propozycji
formalnych, oraz w aspekcie bogatego programu tematyczne
go, ilustrującego życie Stanów Zjednoczonych kolejnych wie
ków. Nazwiska poszczególnych artystów omówione zostały
w formie artykułów wyczerpujących pod względem informacji,
analizy formalnej i materiału ilustracyjnego, uzupełnionych bib
liografią.
Kończąc tę krótką refleksję na temat jednej z wielu publikacji
poświęconych amerykańskiej sztuce ludowej, budzącej coraz
żywsze zainteresowanie współczesnych badaczy i teoretyków
sztuki, interesujące zdaje się być przypomnienie, skrajnie od
miennej od dzisiejszych, opinii dotyczącej malarstwa ludowego
w Stanach Zjednoczonych pióra Mark'a Twain'a, opublikowanej
w autobiograficznej powieści Życie na Mississipi z 1883 г.:
„W wielkiej złoconej ramie olejny paszkwil na całą rodzinę: tatuś
trzymający książkę (Konstytucję Stanów Zjednoczonych), gitara
z niebieskimi wstążeczkami powiewającymi przy szyjce, oparta
o mamusię, młode panny jako dzieci w pantofelkach i długich
majteczkach w ząbki, jedna obejmująca wypchanego konia,
druga kłębkiem włóczki wabiąca kotka, przy czym obie mdło
uśmiechające się do mamy, która również mdło uśmiecha się do
nich. Wszystkie te osoby świeże, surowe i czerwone, praw
dopodobnie odarte ze skóry. Naprzeciw, w złotych ramach
dziadek i babcia, kiedy on miał trzydzieści a ona dwadzieścia dwa
lata - sztywni, staromodni, z wysokimi kołnierzami, bufiastymi
rękawami majaczącymi blado na tle ciemnej, egipskiej nocy...".
PRZYPISY
1
Jean Lipman, Tom Armstrong, American Folk Painters of
Three Centuries, Hudson Hill Press, Inc. New York, 1980,
Whitney Museum of American Art. Exhibition organized by the
Whitney Museum of American Art New York, February 2 6 - May
13, 1980; stron 233, 142 reprodukcje barwne.
62
2
What is American Folk Art? - A Symposium, May 1950
(przedruk w) Folk Art in America, Painting and Sculpture, New
York, b.d., s. 14-21
Folk Art in America, op. cit., s. 7-8
3
