-
extracted text
-
„Etnografia Polska", t. X V I z. 2
P I O T R BRYKCZYÑSKI
KULTOWE UWARUNKOWANIA FORM ARCHITEKTURY
RRZEDKOLUMBIJSKIEJ MEZO A M E R Y K I
Formy architektoniczne kształtują się pod wpływem wielu czynni
ków, wśród których niemałą rolę odgrywały nieraz czynniki kulturowe.
Wyróżnić można dwa rodzaje ich w p ł y w u na formy architektoniczne:
1) kodowanie w strukturze budowli informacji o świecie wchodzących
w skład systemów ideologicznych oraz 2) przystosowywanie budowli do
struktury społecznej tych systemów. Architektura jest szczególnie podat
na na wpływ zwłaszcza tej symboliki religijnej, która dostarcza ludziom
układu orientacji przestrzennej w świecie. Wpływ ten manifestował się
oczywiście przede wszystkim w budowlach sakralnych. Na genezę k u l
tową niektórych form architektonicznych różnych kultur zwracają uwagę
m. in. religioznawcy. Mircea Eliade mówi пр., że „symbole i obrzędy,
dotyczące świątyń, miast, domów — wywodzą się w ostatecznej i n
stancji od pierwotnego doświadczenia świętej przestrzeni"
Związki
budownictwa z kultem, o jakich t u mowa, a m. in. także kultowe uwa
runkowania form tego budownictwa, pojawiają się jeszcze przed roz
winięciem się cywilizacji zurbanizowanej. Jak mówi Eliade, architektu
ra sakralna „podejmuje tylko i rozwija symbolikę kosmologiczną obecną
już w strukturze siedzib prymitywnych"
Należy jednak wyraźnie od
różnić formy uwarunkowane kultowo od form, które mają wtórne zna
czenie symboliczne. Wiele z form, o których mówią religioznawcy i inni
badacze architektury sakralnej, należy do tej drugiej grupy.
2
Pierwsze budowle monumentalne w Mezoameryce miały zapewne
charakter wyłącznie kultowy. Dostosowując się do potrzeb stosunkowo
wysoko rozwiniętych systemów ideologicznych, przy niskim poziomie
rozwoju sił wytwórczych i świeckiej hierarchii społecznej, architektura
Mezoameryki była szczególnie podatna na w p ł y w tych pierwszych.
1
2
M . E 1 i a d e, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1969, s. 90.
Tamże.
186
PIOTK
BRYKCZYÑSKI
Z kultowymi uwarunkowaniami form architektonicznych w Mezoameryce zaczynamy mieć do czynienia w sposób uchwytny dopiero
w okresie przedklasycznym w związku z rozwojem kultury tzw. Olmeków — twórców pierwszych znanych dotąd na t y m terenie budowli mo
numentalnych. Początki cywilizacji olmeckiej sięgają ostatnich wieków
drugiego tysiąclecia p.n.e. Materiał architektoniczny, jakim dysponuje
my dla następnych ok. 2500 lat, t j . do podboju hiszpańskiego, jest bardzo
obfity i z różnych epok i rejonów mamy przykłady różnych typów uwa
runkowania kultowego form architektonicznych. Ponieważ w niniejszej
pracy chcę tylko zasygnalizować niektóre z tych typów uwarunkowania,
a nie omawiam dokładniej całej związanej z t y m problematyki, przyją
łem uporządkowanie danych według kryterium tematycznego.
W architekturze Mezoameryki znalazł odbicie m. in. pogląd o pię
trowej budowie wszechświata, którego górna część składać się miała
w kosmologii mezoamery kańskiej z 13 lub 9 nieb. Być może starsza była
koncepcja druga. W każdym razie w okresie konkwisty poświadczone są
obie. Obecność koncepcji 9 nieb zdają się potwierdzać niektóre pirami
dy, które mają 9 kolejnych segmentów, jak np. niektóre z piramid
w Tikal czy piramida Świątyni Inskrypcji w Palenque. Ixtlilxóchitl do
nosi, że Nezahualcóyotl zbudował w Texcoco piramidę również o 9 seg
mentach, na szczycie której wzniósł świątynię dla Tloque Nahuaque.
Ogólnie rzecz biorąc, mamy tu więc do czynienia z symboliką tzw. góry
kosmicznej, która symbolizuje związek nieba i ziemi. Mezoamery kań
skie „piramidy'' spełniały m. in. t ę samą funkcję, co mezopotamskie „zikkuraty", świątynia zaś w wierzeniach Indian mezoamerykańskich była
zawsze mieszkaniem bóstwa, jak to obrazują m. in. modele świątyń,
gdzie postać bóstwa często zastępuje cały budynek na szczycie piramidy
lub jest w niego wkomponowana.
Pod wieloma piramidami mezoamerykańskimi znaleziono grobowce.
Zjawisko to okazało się daleko powszechniejsze, niż do niedawna sądzo
no. Znaleziska Thompsona z Chichén-Itzá i Alberto Ruz'a z Palenque
nie są już bynajmniej pod t y m względem odosobnione. Pierwsze piramidy-grobowce występują już w okresie przedklasycznym, np. w Kaminaljuyú. Сое sugeruje nawet, że kompleks świątynia-piramida być może
rozwinął się ze starożytnego zwyczaju wznoszenia kurhanów grobo
w y c h , Landa omawiając obrządki pogrzebowe pisze: „Co się tyczy l u
dzi szlachetnego urodzenia i dużego autorytetu, oni palili ich ciała
i umieszczali ich prochy w wielkich urnach, i budowali świątynie ponad
nimi, jak np. te znalezione w Izamal, które świadczą, że było to prakty
kowane w dawnych czasach" . Tozzer w komentarzu dodaje: „Urny ze
3
4
8
M. С о е , Mexico, London 1967, s. 87.
D. d e L a n d a , Relación de las Cosas de Yucatán,
Papers of the
Museum of American Archaeology and Ethnology, Cambridge 1941, s. 130.
4
Peabody
KULTOWE
UWARUNKOWANIA FORM
ARCHITEKTURY
187
spalonymi szczątkami, wraz z bogatym wyposażeniem grobowym, zosta
ły znalezione we wnętrzu wielu struktur piramidalnych. Z niewielkimi
wyjątkami, gdziekolwiek zbadano dokładnie jakąś piramidę pod świąty
nią, wszędzie znajdowano te obiekty". Następnie Tozzer wymienia sze
reg przykładów, a m. in. znaleziska ze Świątyni Wojowników w Chichén-Itzá, z Uaxactún i z Holmul . Niedawno znaleziono grobowiec pod
świątynią nr 1 w T i k a l .
Na niektórych terenach pierwsze platformy ziemne pod budowlami
mogły być wznoszone dla ochrony przed zalewami, a dopiero później
otrzymało to interpretację kultową.
Na problem kultowych uwarunkowań kształtu piramid mezoamerykańskich ciekawe światło rzucają najnowsze badania w La Venta. Oka
zało się, że najwyższa piramida na tym stanowisku miała przypuszczal
nie kształt nie ostrosłupa o podstawie prostokątnej, jak dotychczas są
dzono, lecz stożka o pofałdowanej powierzchni. Archeolodzy sugerują,
że architekci olmeccy chcieli w ten sposób, z nie znanych nam względów,
naśladować kształt pobliskich stożków wulkanicznych; podobieństwo jest
rzeczywiście uderzające .
W konstrukcji podstaw piramidalnych istotny element stanowiły
z konieczności schody. Były one prawdopodobnie interpretowane jako
droga w górę do najwyższego nieba, zgodnie z symboliką góry kosmicz
nej. Z drugiej strony, sposób ich konstrukcji w niektórych budowlach
z kręgu kultury Teotihuacán i Totonaków wskazuje, że architekci starali
się jednocześnie podkreślić ciągłość poszczególnych pięter. W piramidzie
niszowej w El Tajin nisze biegną nieprzerwanie pod schodami na wszyst
kich sześciu „piętrach". „Poręcze" (tzw. alfardas), biegnące wzdłuż scho
dów niektórych przynajmniej budowli w Teotihuacán, mają w regular
nych odstępach występy w postaci pojedynczego schodka na poziomie
górnego gzymsu każdego segmentu podstawy piramidalnej. To zjawisko
dostrzeżono w trakcie wykopalisk w tzw. Pałacu Quetzala-Motyla i w i n
nych miejscach w Teotihuacán (stan Meksyk) oraz w Cholula (stan Pue
bla) i w Tepeapulco (stan Hidalgo), jak również na kamiennych mode
lach piramid, znalezionych w T e o t i h u a c á n .
Co do symboliki piramid mezo amerykańskich, to warto jeszcze raz
wspomnieć piramidę niszową w El Tajin, której nisze symbolizują za
pewne 365 dni roku zwrotnikowego.
Kultowo uwarunkowana mogła być także struktura całych sanktua5
6
7
8
5
Tamże, s. 131.
A. S. T r i k , The Splendid Tomb of Temple I at Tikal, Guatemala Expedi
tion, vol. 6, nr 1, 1963, s. 3-19.
M. С о е , Americas First Civilization. Discovering
the Olmec, New York
1968, s. 70.
J . А с о s t a, El Palacio de Quetzalpapalotl, Meksyk 1964, fig. 2, 5-8.
6
7
8
188
PIOTR
BRYKCZYÑSKI
riów. W kręgu kultury Teotihuacán, od okresu klasycznego aż do pod
boju hiszpańskiego, który położył kres kulturze ostatnich spadkobierców
Teotihuacán — Azteków, sanktuaria dzieliły się przeważnie na patio
przed piramidą oraz dwa kolejne pomieszczenia w e w n ą t r z samej świą
tyni na szczycie piramidy. Należy zwrócić uwagę na funkcjonalną rolę
tego układu, który odpowiadał zróżnicowaniu uprawnień kultowych
w omawianych społecznościach indiańskich.
Przechodząc do problematyki samych świątyń, przede wszystkim na
leży zwrócić uwagę na symbolikę kierunków świata, która w pewnych
wypadkach również mogła determinować formy budowli, zwłaszcza
w Mezoarr.eryce, gdzie spełniała ona tak istotną rolę w systemach ideo
logicznych. Tak np. niektóre świątynie miały cztery pomieszczenia zo
rientowane według kierunków świata i posiadały wystrój wewnętrzny
związany z symboliką odpowiednich kierunków.
W wielu miastach Meksyku przedkolumbijskiego znajdowały się świą
tynie okrągłe. Landa, opowiadając o założeniu Mayapan, mówi m. in.:
„'[...] zbudowano także inny budynek, okrągły z czterema drzwiami".
Tozzer w komentarzu dodaje, że okrągłe świątynie znajdują się także
w Chicheń-Itza, Ake, Tihoo i innych miastach. Dalej Tozzer mówi:
„Thompson w swojej pracy przedstawionej na M e k s y k a ń s k i m Kongresie Amerykanistów w 1939 r. wskazuje różnicę, zwykle niedostrzeganą, jaką Motolinia robi
między wysokimi okrągłymi świątyniami [...], które są dedykowane Quetzalcoatlowi jako bogu wiatru, i okrągłymi budowlami, które są opisywane jako niskie i po
siadające wejście przedstawiające dolną szczękę paszczy jakiegoś monstrum. Do
tego drugiego typu należy •[...] okrągła świątynia w Malinalco [...]. Jest jeszcze
trzeci typ budowli, które posiadają tzw. w e j ś c i e w kształcie otwartej paszczy
i jest on przez Selera [...] łączony z kultem Quetzalcoatla. Thompson słusznie uwa
ża, że tylko wysokie okrągłe budowle, o których m ó w i Motolinia, są związane
z kultem Quetzalcoatla"».
Wspomniana świątynia w Malinalco związana była zapewne z kultem
solarnym i ее związkami (zakonami) rycerzy orłów i ocelotów i posiada
oprócz charakterystycznego wejścia i okrągłego kształtu jeszcze szereg
innych form architektonicznych niewątpliwie uwarunkowanych kultowo.
Wejście w kształcie paszczy w jednej ze świątyń Tenochtitlan opisuje
np. Bernal Diaz del Castillo następującymi słowami: „W pewnej odle
głości od wielkiej świątyni stała mała wieżyczka będąca równocześnie
siedzibą bożków i istnym piekłem, wejście bowiem do niej stanowiła
straszliwa paszcza, jaką malują wyobrażając piekło, paszcza otwarta,
uzbrojona kłami, aby pożerać dusze" .
10
9
L a n d a , op. cit., s. 25.
D. B. d e l
C a s t i l l o , Pamiętnik
Żołnierza
Korteza,
storia podboju Nowej Hiszpanii, Warszawa 1962, s. 246.
1 0
czyli
prawdziwa
hi
KULTOWE
UWARUNKOWANIA FORM
ARCHITEKTURY
189
Inne godne wspomnienia elementy architektoniczne to typowe dla
niektórych rejonów blanki (merlony), umieszczane na szczytach świątyń
i murów. Ich kształt był nieraz związany z kultem. W Tenoehtitlan świą
tynia Tlaloka miała blanki w kształcie przeciętych muszli, świątynia
zaś Huitzilopochtliego — w kształcie m o t y l i . Bardzo różnorodne
kształty blanków stosowane były w Teotihuacán.
Na zakończenie wymienić można szereg takich elementów, jak fila
ry w kształcie atlantów (Tula, Hidalgo), ogrodzenia wokół świątyń z sym
bolami czasu (wąż Xiuhcoatl), jak słynne Coatepantli w Tula i Tenochti
tlan oraz wiele innych. Te i inne szczegóły wspomina wielu kronikarzy,
a znaleźć je można także na rysunkach w kodeksach indiańskich
i w pracach hiszpańskich kronikarzy (Sahagún, Duran).
Osobną kategorię budowli sakralnych stanowiły tzw. tzompantli —
miejsca, gdzie składano czaszki ofiar, oraz boiska do gry w pelotą —
zwane tlachtli — w których zakodowana była symbolika mezoamerykańskiej mandoli. Początki gry w pelotą sięgają kultury olmeckiej, a ostat
nie badania w La Venta doprowadziły do odkrycia budowli interpreto
wanej jako boisko do gry.
Spośród ogromnej ilości przykładów w p ł y w u czynników kultowych
na kształtowanie się form architektury mezoamerykańskiej wymienione
zostało tylko kilka najbardziej ewidentnych. Zostały one tak dobrane,
aby przyczynić się jak najwięcej do oddania specyfiki tej architektury,
która — jak się okazuje — stanowi ważny dokument nie tylko mezoame
rykańskiej techniki i sztuki, ale także głębokiej nieraz myśli religijnej.
Jak mówi Laurette Séjourné: „Czym wytłumaczyć fascynację, jaką '[...]
wywołują starożytne centra religijne Meksyku, jeśli nie obecnością pier
wiastka duchowego, który kierował ich konstrukcją i który promieniuje
z ich r u i n " .
n
12
11
12
I. M a r q u i n a , Arquitectura Prehispanica, Meksyk 1964, s. 190.
L . S é j o u r n é , La pensée des anciens Mexicains, Paryż 1966, s. 14.
