edaab546f67c745c56e5e66e0a2282b3.pdf
Media
Part of Zmarł Janusz Świeży/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.1
- extracted text
-
ZMARŁ JANUSZ ŚWIEŻY
Kim był Janusz iSwieży? Z wykształcenia — pla
stykiem, utalentowanym malarzem i grafikiem, z po
wołania — pedagogiem, z zamiłowania zaś — miłośni
kiem sztuki ludowej i jej badaczem.
Janusz Świeży, a ściślej — Jan Franciszek Świe
ży, gdyż tak podaje jego metryka, urodził się
3.X.1884 w Horyńcu koło Lwowa. Do szkół podsta
wowej i średniej uczęszczał we Lwowie, gdzie ukoń->
czył w 1906 r. oddział malarstwa dekoracyjnego
w 4-letniej Państwowej Szkole Przemysłowej. Roz
poczęte studia malarskie kontynuuje Świeży w Kra
kowie, w Akademii Sztuk Pięknych, pod kierun
kiem profesorów Józefa Unierzyskiego i Wojciecha
Weissa. Po skończeniu w 1911 r. studiów, Świeży
obraca się w kręgu malarskiej cyganerii, usiłując
żyć ze swojej sztuki. We wrześniu 1914 r. został po
wołany do wojska, gdzie pozostawał do ukończenia
wojny w 1918 r. Nie była to jednak, jak na czasy
wojenne, służba zbyt ciężka, skoro w tym właśnie
czasie widzimy go w Lublinie — projektującego pla
katy dla Wydziału Narodowego, odnawiającego freski
w kaplicy św. Trójcy na Zamku i uczącego rysunku
w Polskiej Szkole Zawodowej.
Lata te, spędzone w Lublinie, zaważyły na całym
późniejszym życiu Świeżego. Tu po raz pierwszy
zetknął się z pracą dydaktyczną, której nie porzu
cił już do ostatnich chwil życia, tu wreszcie zrodziły
się jego zainteresowania sztuką ludową, którym rów
nież pozostał wierny do końca.
Grunt dla tych zainteresowań przygotowała nie
wątpliwie „młodopolska" atmosfera z czasu studiów.
W Krakowie wyrażała się ona m. in. malowaniem
przez artystów „bajecznie kolorowej" wsi podkra
kowskiej, zaś w środowisku lwowskim, z którym
Janusz Świeży był z natury rzeczy silnie związany —•
zainteresowaniem nie mniej barwną Huculszczyzną. Jeszcze w czasie studiów odbywał Świeży często
wycieczki konne w góry Huculszczyzny, skąd —
zgodnie ze swymi zamiłowaniami do sztuki dekora
cyjnej — przywoził wspaniale wykonane akwarelą
plansze, przedstawiające barwne huculskie pisanki,
krajki, hafty, czy kożuchy, czego ślad znajdziemy
w ilustracjach publikowanych w „Polskiej Sztuce
Stosowanej" i w „Rzeczach Pięknych".
60
W czasie pobytu w Lublinie podczas I wojny
światowej nawiązał Janusz Świeży kontakt ze Stani
sławem Dylewskim, ówczesnym przewodniczącym Ko
misji Towarzystwa Muzeum Lubelskiego i wkrótce
tak zbliżył się do Muzeum, że pełnił w nim niemal
funkcję kustosza-wolontariusza. Coraz wyraźniej kry
stalizujące się zainteresowania etnograficzne Świeżego
umiejętnie podsycał wybitny teatrolog, Stanisław Dą
browski, który w owym czasie przebywał w Lublinie
i z dużym zapałem gromadził materiały do sztuki
ludowej Lubelszczyzny. Część tych materiałów zosta
ła przez niego opublikowana („Pasy lubelskie", „Pi
sanki lubelskie" z ilustracjami J. Świeżego), reszta
przepadła podczas I I wojny światowej. Badania tere
nowe, zapoczątkowane wspólnie z St. Dąbrowskim,
kontynuował później J. Świeży na własną rękę. Gdy
po paru latach nauczycielskiej tułaczki (Mińsk Ma
zowiecki, Sosnowiec, Krasnystaw) wrócił w 1922 r.
na stałe do Lublina, zajął się gorliwie pracą badaw
czą w zakresie ludowej twórczości plastycznej,
w szczególności zaś ludowymi strojami Lubelszczyzny,
do czego czuł się szczególnie powołany jako wykła
dowca kostiumologii w Zawodowej Szkole Przemy
słowo-Handlowej.
Większość prac publikowanych przez J. Świeżego
dotyczy tego właśnie zagadnienia („Ubiór i haft
krzczonowski" — Lublin 1938, „Strój krzczonowski" —
PTL, 1952, „Strój podlasko-nadbużański" — PTL,
1958, „Stroje ludowe Lubelszczyzny" — Warszawa
1954).
W „Polskiej Sztuce Ludowej" opublikował bardzo
interesujący artykuł pt. „Swiątkarze biłgorajscy"
(1947), którym wykazał besensowność twierdzeń
o „anonimowości sztuki ludowej", dając przykład,
jak można wydobyć z niepamięci nazwiska ludowych
twórców i określić ich artystyczny dorobek.
Niezbyt liczna spuścizna drukowana, pozostała po
Januszu Świeżym, nie daje pojęcia o bogactwie zgro
madzonych przez niego materiałów w postaci zapis
ków, rysunków i fotografii. Dobry fotograf (w czasie
okupacji, gdy mu w Lublinie hitlerowcy następowali
na pięty, przeniósł się do Łęcznej, gdzie prowadził
na podstawie karty rzemieślniczej zakład fotogra
ficzny), od 40 lat utrwalał na taśmie zabytki ludowej
architektury, rzeźby, fotografował stroje ludowe, chło
pów przy pracy itp. Powstało w ten sposób archiwum
o dużej wartości naukowej. Większość bowiem zdjęć
Świeżego stanowi dziś dokument jedyny i niepowta
rzalny.
Poza pracą naukową J. Świeży prowadził jako
etnograf bardzo żywą i rozległą działalność społecz
ną. Był długoletnim prezesem Lubelskiego Oddziału
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem
Towarzystwa Teatrów i Chórów Ludowych, współ
pracował blisko z Muzeum Lubelskim, Wydziałem
Kultury WRN i lubelskim Domem Kultury, pomagał
w organizowaniu konkursów i wystaw sztuki ludo
wej, wygłaszał na terenie Lublina i województwa
mnóstwo odczytów i pogadanek na tematy etnogra
ficzne, współpracował z zespołami pieśni i tańca,
K
projektując dla nich stroje ludowe. Zasługą Świeżego
było wskrzeszenie i wprowadzenie na scenę stroju
krzczonowskiego, który stał się dziś reprezentacyj
nym ubiorem ludowym Lubelszczyzny.
W roku 1960 Janusz Świeży nawiązał bliższy kon
takt z Katedrą Etnografii i Etnologii UMSC w Lub
linie, gdzie prowadził naukę rysunku dla studenfów,
zdobywając sobie, dzięki walorom osobistym i nie
zwykłej sumienności w pracy, ogólną sympatię wśród
kolegów i uczniów. Zgon J. Świeżego, który po krót
kiej nieuleczalnej chorobie nastąpił w dniu 9 paź
dziernika 1962 r., okrył głęboką żałobą wszystkich,
którzy kiedykolwiek zetknęli się z tym wartościowym
i do głębi dobrym człowiekiem.
Roman
N
Reinfuss
K
prof. dra Józefa Burszty Podczas narady pokazano liczne
Opieka nad plastyką ludową raty:
sprawowana w 1962 r. przez Ze „Podłoże historyczne kształtowania prace rzeźbiarzy przywiezione przez
spół do Spraw Sztuki Ludowej się kultury ludowej wsch. Rze nich do CPLiA. W pierwszym dniu
odczyt dla
przybyłych
MKiS koncentrowała się, podobnie szowszczyzny", doc. Franciszka Ko narady
jak w latach ubiegłych, głównie tuli „Typy budownictwa wiejskie 30 rzeźbiarzy wygłosił prof. dr
na zagadnieniach organizacji wy go w Rzeszowskiem", dr Olgi Ga- Tadeusz Seweryn. W drugim dniu
staw i konkursów, przydzielaniu jekowej i mgr Jadwigi Kleczkow- dokonano przeglądu i oceny przy
stypendiów szczególnie uzdolnio skiej „Problemy etnograficzne i folk wiezionych prac, po czym nastąpiła
którą
zapoczątkowała
nym twórcom ludowym oraz udzia lorystyczne w nauczaniu języka dyskusja,
le w konferencjach, zjazdach itp., polskiego" oraz kilka komunika dłuższa wypowiedź red. A. Jackow
poświęconych sprawom związanym tów naukowych (mgr Antoni Ku- skiego. Zebrani wysłuchali rów
nysz „Badania nad średniowiecz nież podczas narady wypowiedzi
ze sztuką ludowa.
W ciągu roku zorganizowano nym osadnictwem Rzeszowszczyz przedstawicieli CPLiA na temat
ogółem 24 konkursy i wystawy. ny", Jan Micał „Ludowe zespoły organizacji zakupów, spraw surow
Przyznano 180 nagród na sumę weselne w Łańcuckiem", mgr Te ca itd. Organizatorzy umożliwili
144 600 zł. Zakupiono na wystawach resa Szetela „Lasowiackie piece twórcom ludowym zwiedzenie War
969 eksponatów dla muzeów za malowane", mgr Irena Kłak „Współ szawy oraz zbiorów sztuki ludo
sumę 204 950 zł. Przyznano 64 sty czesne garncarstwo ludowe w po wej w Muz. Kultur Ludowych w
wiecie łańcuckim", dr Władysław Młocinach. Rzeźbiarze zamieszkali
pendia na sumę 100 300 zł.
Domu Chłopa. Po obradach rzeź
Kontynuowano również ścisłą Balicki „Lecznictwo ludowe w re w
jonie łańcuckim" i „Zbiory etno biarze udzielali wywiadów dzien
współpracę z CPLiA i PTL.
nikarzom i sprawozdawcom Radia.
Z inicjatywy lub przy pomocy graficzne z terenu łańcuckiego"); Nakręcono również film dla Tele
Zespołu prowadzone były penetra ponadto złożono informacje o pra wizji i dla Kroniki Filmowej.
cje terenu i badania sztuki ludo cach muzeów w Przemyślu, Sanoku, W obradach wzięli udział przed
wej. Na terenie woj. olsztyńskiego Rzeszowie i Jarosławiu.
stawiciele Min. Kultury i Sztuki.
przeprowadzono przygotowania do
W
czasie
Zjazdu
otwarta
została
konkursu pamiątkarstwa; na tere
Wśród przybyłych na naradę
nie woj. poznańskiego i bydgoskiego pierwsza ekspozycja Muzeum Re rzeźbiarzy znaleźli się m. in. Ign.
gionalnego
Ziemi
Łańcuckiej
w
prowadzone były badania przygo
Kamiński, Jan Lamęcki, Marian
towawcze do wojewódzkich wystaw Łańcucie, powstałego z inicjatywy Ruszkowski, Stanisław Dużyński,
PTL,
oraz
pokonkursowa
wystawa
sztuki ludowej; przy pomocy Ze
Wincenty Krajewski, Feliks Czaj
społu Muz. Etnograficzne we Wroc ceramiki ludowej z Medyni Gło kowski, Zygm. Skrętowicz, Teofil
gowskiej,
Pogwizdowa
i
Zalesia
ławiu przeprowadziło na terenie
Kożuchowski, Wiktor Rysio, Adolf
Dolnego Śląska badania współczes (recenzję wystawy zamieścimy w Milczanowski, A. i B. Grabscy.
nej plastyki obrzędowej, a Woj. nrze 3/4).
Dom Twórczości Ludowej w Gdań
Konkursy i wystawy
sku wykonał dokumentację hafciarstwa kaszubskiego w celu przy
Wystawa sztuki ludowej pow.
gotowania retrospektywnej wysta
Narada
rzeźbiarzy
ludowych brzezińskiego eksponowana była w
wy haftu.
współpracujących z CPLiA odbyła październiku i listopadzie w Brze
się w dniach 4 i 5 grudnia w War zinach, a następnie przeniesiona
szawie.
Celem
zorginizowanej została do Tomaszowa Mazowiec
Konferencje,
zjazdy
przez CPLiA pierwszej tego tvpu kiego. Wystawę poprzedziły bada
Doroczny, ogólnopolski
Zjazd imprezy było omówienie wspólnie nia terenowe zorganizowane przez
PTL odbył się w 1962 r. w Łańcu z samymi twórcami problemów Muzeum Etnograficzne w Łodzi
Ogółem
cie w dniach od 28 do 30 wrześ artystycznych i warsztatowych ich i w Tomaszowie Maz.
nia.
Tematyka naukowa Zjazdu pracy, sytuacji materialnej i wa zgromadzono ponad 500 zabytko
poświęcona była zagadnieniom l u - runków bytowych, a także spraw wych i współczesnych eksponatów
doznawstwa Rzeszowszczyzny. Wy związanych ze sprzedażą rzeźb z dziedziny tkactwa, garncarstwa,
głoszone zostały następujące refe przez CPLiA w kraju i za granicą. zdobnictwa wnętrz, stroju. Wysta61