89f0bb112ffbea84b2562bc1363affe9.pdf
Media
Part of Kultury etniczne w pluralistycznej cywilizacji amerykańskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1
- extracted text
-
„Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I z. 1
I S S N 0071-1861
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
K U L T U R Y ETNICZNE W PLURALISTYCZNEJ
CYWILIZACJI AMERYKAŃSKIEJ
Jedna z dawniejszych tez głosiła, że naród amerykański formując się
w t r a k c i e ciągłego procesu i m i g r a c j i n i g d y n i e ukształtował swej k u l t u r y
n a r o d o w e j . W myśl t e j tezy rzeczywistość k u l t u r o w a U S A zawsze była
i jest n a d a l heterogenicznym t w o r e m składającym się z różnorodnych
elementów k u l t u r o w y c h w n i e s i o n y c h do Nowego Świata przez p r z y b y
szów. Wynikałoby stąd, że n a tę rzeczywistość kulturową składają się
t y l k o k u l t u r y poszczególnych g r u p osadniczych, stanowiące w mniejszej
l u b większej mierze mutacje s w y c h macierzystych k u l t u r europejskich,
a z j a t y c k i c h czy afrykańskich. Całość tę łączyłaby zaś w a r s t w a kosmo
politycznej k u l t u r y masowej, w której t r u d n o dopatrzyć się amerykań
s k i c h wartości n a r o d o w y c h .
Teza t a k a jest dziś n i e do u t r z y m a n i a w świetle rezultatów badań
h i s t o r y c z n y c h i socjologicznych n a d kształtowaniem się amerykańskiego
n a r o d u . Niezależnie od poglądów n a t e m a t c h a r a k t e r u tego procesu więk
szość badaczy uznaje istnienie odrębnej i specyficznej k u l t u r y a m e r y
kańskiej , którą częściej n a z y w a się po p r o s t u cywilizacją . C y w i l i z a c j a
ta, podobnie j a k i „amerykańska wspólnota n a r o d o w a " uformowała się
p o d koniec X V I I I w . i n a początku X I X stulecia w o p a r c i u o względnie
j e d n o l i t e w z o r y k u l t u r o w e anglosaskich i protestanckich kolonistów.
1
2
3
1
Charakterystyczne
s к i e g o,
jest
który z j e d n e j
tutaj
niekonsekwentne
stanowisko
J.
Chałasiń-
s t r o n y t w i e r d z i , że n i e można mówić o u f o r m o w a n i u
się
n a r o d u amerykańskiego ze względu n a b r a k wykształconej świadomości
narodowej,
z drugiej
wskazując
zaś poświęca s w ą pracę amerykańskiej
„kulturze n a r o d o w e j "
p r z y t y m n a j e j rodowód i głębokie k o r z e n i e . Zob. Kultura
wanie
się kultury
narodowej
w Stanach
Zjednoczonych
amerykańska.
Ameryki,
Formo
W a r s z a w a 1970,
s. 535-538.
2
K r y j e się z a t y m t e n d e n c j a do p r z e c i w s t a w i a n i a c y w i l i z a c j i amerykańskiej
cywilizacji
europejskiej,
Zjednoczonych
do podkreślania
i do a k c e n t o w a n i a
wyjątkowej
cywilizacyjnej
t e c h n i c z n y c h aspektów k u l t u r y
słowionych społeczeństw. Zob. C h . i M . B e a r d ,
Rozwój
cywilizacji
misji
wysokouprzemyamerykańskiej,
W a r s z a w a 1961.
s
H.
K u b i a k ,
6 — Etnografia Polska
Rodowód
XXIII
narodu
amerykańskiego,
—
Stanów
K r a k ó w 1975, s. 16.
82
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIÑSKI'
Zauważył t o już zresztą jeden z najbardziej w n i k l i w y c h obserwatorów
życia ówczesnych Stanów Zjednoczonych — A l e x i s de Tocqueville, p o
sługujący się pojęciem c y w i l i z a c j i angloamerykańskiej .
Jednolitość t e j k u l t u r y n i e była j e d n a k zupełna, gdyż aż do W o j n y
D o m o w e j istniał w A m e r y c e wyraźny podział n a kulturę elitarną i l u d o
wą (folk culture) co — n i e licząc k u l t u r y Murzynów — odpowiadało
w dużej mierze k u l t u r o w e m u zróżnicowaniu Starego Świata. T e n p r o s t y
dychotomiczny podział został zniszczony przez k o l e j n e fale i m i g r a c y j n e ,
zasadnicze z m i a n y s t r u k t u r a l n e w ekonomice k r a j u wynikające z p r z y
spieszonej i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a n i z a c j i oraz przez pogłębiające się w s k u
t e k intensywnego r o z w o j u stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h r o z w a r s t w i e n i e
społeczne. Fala imigrantów wchłaniana była przede w s z y s t k i m przez śro
dowiska w i e l k o m i e j s k i e , gdzie z l o k a l i z o w a n y był przemysł. W t y m m i l i e u
kształtowały się podstawy amerykańskiej k u l t u r y p o p u l a r n e j . O d tego
też okresu względnie homogeniczna k u l t u r a amerykańska poczęła z m i e
niać swe oblicze w zależności o d klasy, w a r s t w y , etnicznego pochodzenia
i r e g i o n u . Odtąd możemy już mówić o k u l t u r z e amerykańskiej, a n i e
angloamerykańskiej, mając n a uwadze f a k t , że j e j podłoże jest n a d a l
anglosaskiego pochodzenia, ale późniejsze n a w a r s t w i e n i a posiadają już
odmienne genealogie.
Jeśli więc k u l t u r a amerykańska jest f a k t e m niezaprzeczalnym, t o c z y m
w t a k i m razie są k u l t u r y etniczne poszczególnych g r u p i m i g r a c y j n e g o
pochodzenia? Czy są t o przeszczepione n a g r u n t amerykański f r a g m e n t y
r o d z i m y c h k u l t u r , segmenty k u l t u r y amerykańskiej, czy też rozwijające
się w g własnych wewnętrznych p r a w k u l t u r o w e e n k l a w y izolowane za
równo od k u l t u r y dominującej k r a j u zamieszkiwania, j a k i o d k u l t u r y
k r a j u pochodzenia. N a te p y t a n i a dawano dotychczas różne odpowiedzi
w zależności od ideologicznej o r i e n t a c j i i narodowego pochodzenia b a
dacza.
Z w o l e n n i c y t z w . a n g l o k o n f o r m i z m u , a więc obrońcy anglosaskiego
c h a r a k t e r u A m e r y k i i j e j k u l t u r y , podkreślali z jednej s t r o n y nikły wpływ
imigrantów n a kulturę Stanów Z j e d n o c z o n y c h , z d r u g i e j zaś — u b o
l e w a l i n a d n i e w i e l k i m oddziaływaniem a m e r y k a n i z a c y j n y c h i n s t y t u c j i n a
przybyszów zamkniętych w granicach s w y c h społecznych i k u l t u r o w y c h
gett. D l a n i c h k u l t u r a etniczna była j e d y n i e bezwartościowym zespołem
przeżytków utrudniających awans k u l t u r a l n y imigrantów i i c h a s y m i
lację.
4
5
6
4
A.
de
s
M.
Novak,
venties,
6
w
Tocqueville,
The
rise
O demokracji
of unmeltable
w Ameryce,
ethnics.
Warszawa
Politics
1976, s. 262.
and culture
in the
se
utrzymują
się
N e w Y o r k 1972, s. 162.
Poglądy
minimalizujące
wpływ
kultur
grup
imigracyjnych
U S A do dziś, m i m o że hasła a n g l o k o n f o r m i s t y c z n e n i e należą obecnie do p o p u
larnych
i publicznie u j a w n i a n y c h . Zob.
M.
Fudali,
w USA, „Przegląd P o l o n i j n y " , t. 1: 1975, n r 1, s. 70.
Rozwój
badań
etnicznych
KULTURY ETNICZNE
W CYWILIZACJI
83
AMERYKAŃSKIEJ
Rzecznicy t e o r i i t y g l a etnicznego ( m e l t i n g pot) przyjmujący tezę
o ciągłym s t a w a n i u się „ n o w e j " j e d n o l i t e j k u l t u r y amerykańskiej w w y
n i k u syntezy „najlepszych" elementów w s z y s t k i c h k u l t u r uczestniczących
w t y m procesie, k w e s t i o n o w a l i zarówno ustalony raz na zawsze charak
t e r rodzimej c y w i l i z a c j i , j a k i o d m a w i a l i p r a w a k u l t u r o m e t n i c z n y m do
samodzielnej egzystencji. Miały one wnieść swój wkład do ogólnonaro
dowego n u r t u , a po spełnieniu tej m i s j i zniknąć z k u l t u r o w e j m a p y Sta
nów Zjednoczonych.
Kolejną po anglokonformizmie i t e o r i i t y g l a była koncepcja k u l t u r o
wego p l u r a l i z m u , którą h a r v a r d z k i filozof H . M . K a l l e n określił wstępnie
już w r. 1915 j a k o „multiplicity i n a u n i t y " . N i e wdając się t u w analizę
d o k t r y n y k u l t u r o w e g o p l u r a l i z m u zauważmy, że akceptowała ona i s t n i e
nie k u l t u r etnicznych j a k o s u b k u l t u r amerykańskiej c y w i l i z a c j i . W g r u n
cie rzeczy koncepcja t a przyjmowała p e w n e elementy zarówno t e o r i i
a n g l o k o n f o r m i z m u , j a k i ideologii t y g l a etnicznego. Zakładała ona b o
w i e m realne istnienie anglosaskiego t r z o n u amerykańskiej c y w i l i z a c j i ,
który — wzbogacony następnie o wtręty k u l t u r imigrantów — ukształ
tował się w nową wartość kulturową — jednolitą cywilizację amerykań
ską w m a k r o s k a l i i w pluralistyczną mozaikę s u b k u l t u r w m i k r o s k a l i .
W myśl tej d o k t r y n y k u l t u r y etniczne przestały być „obce". Zostały one
słusznie uznane za zjawiska amerykańskie, choć p o d względem genetycz
n y m wywodzące się ze Starego Świata. N i e była to t y l k o kwestia t a k i e j
czy i n n e j koncepcji, gdyż w rzeczywistości a k u l t u r a c j a w dużym s t o p n i u
dotknęła k u l t u r y etnicznych zbiorowości, przekształcając j e z k u l t u r
i m i g r a c y j n y c h społeczności o mniejszościowym charakterze w s u b k u l t u r y
amerykańskich zbiorowości etnicznych. Stopień i c h a u t o n o m i i w m i k r o planie jest różny, t a k j a k i różne są środowiska, w j a k i c h s u b k u l t u r y te
realizują się. W e w s z y s t k i c h j e d n a k p r z y p a d k a c h znajdują się one p o d
ciśnieniem' wzorów ogólnonarodowych, które nakładają amerykańskie
piętno na elementy etniczne.
Niełatwe jest zdefiniowanie współczesnej k u l t u r y amerykańskiej w j e j
w y m i a r z e ogólnonarodowym. Składać się ona m u s i , t a k j a k każda i n n a
k u l t u r a , z i d e i ( w a r s t w y symbolicznej), zachowań ( w a r s t w y b e h a w i o r a l
nej) i artefaktów ( w a r s t w y m a t e r i a l n e j ) . N i e ulega wątpliwości, że m a
t e r i a l n e podstawy c y w i l i z a c j i amerykańskiej są jednorodne i wynikają
przede w s z y s t k i m z wysokiego stopnia uprzemysłowienia, u r b a n i z a c j i oraz
r o z w o j u środków k o m u n i k a c j i i t r a n s p o r t u . Wspólna jest również s y m
b o l i k a narodowo-państwowa określana często j a k o „American civic r e
l i g i o n " oraz i m p o n d e r a b i l i a ustrojowe, które określają podstawowe p r a 7
8
7
H . M.
Immigration
8
K a l l e n ,
Democracy
as a factor
in American
Zob. n a t e n temat
America,
1967, n r 1.
versus
interesujące
the melting
pot, [w:]
O. H a n d 1 i n [ed.],
history,
Englewood
uwagi
R. N. В e 11 a h a,
„Deadalus. J o u r n a l of A m e r i c a n
Academy
Cliffs, N J , 1959, s. 155.
Civic
religion
in
of A r t a n d S c i e n c e " , v o l . 9 6 :
84
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIÑSKI
w a i obowiązki obywatelskie. Chodzi t u więc o cały k o m p l e k s i d e i obda
r z a n y c h z w y k l e m i a n e m „amerykanizmu". Łączy się z n i m również m i
tologia społeczno-polityczna posiadająca swe oparcie w sformułowanym
w 1917 r. słynnym amerykańskim w y z n a n i u w i a r y (The A m e r i c a n ' s
creed). D o tego dodajmy jeszcze u f o r m o w a n y przez historyczne doświad
czenia specyficznie amerykański sposób myślenia ( A m e r i c a n w a y o f
thought), który r z u t u j e n a t z w . c h a r a k t e r i osobowość amerykańską .
9
T a m a t e r i a l n a c y w i l i z a c j a i idee a m e r y k a n i z m u stanowią r a m y d l a
amerykańskiego sposobu życia ( A m e r i c a n w a y o f life). Określają go
w g znanego geografa k u l t u r o w e g o W. Zelinsky'ego t a k i e elementy ame
rykańskiego etosu, j a k i n d y w i d u a l i z m , duża ruchliwość i akceptacja ciąg
łych zmian, mechanistyczna w i z j a świata oraz silnie zaznaczające się ele
m e n t y świeckiego i religijnego m e s ja niz m u . To właśnie głównie w sfe
rze „American w a y of l i f e " znajduje się miejsce na „ethnic w a y of l i f e " ,
na akcentowanie s w y c h k u l t u r o w y c h powiązań z Polską, C h i n a m i czy
Ukrainą, j a k o akceptowaną w w a r u n k a c h amerykańskich formę działal
ności i n d y w i d u a l n e j i g r u p o w e j . Istotą współczesnego p l u r a l i z m u jest
zatem jedność c y w i l i z a c y j n a Amerykanów bez względu n a i c h pochodze
n i e i staż osadniczy w N o w y m Świecie p r z y jednoczesnej mnogości etnicz
n y c h s u b k u l t u r świadczących o złożonej genealogii amerykańskiego n a r o
d u i odzwierciedlających różnorodne stopnie zaawansowania procesów
a k u l t u r a c j i i asymilacji.
Występowanie s u b k u l t u r w społeczeństwach złożonych (complex socie
ties) jest z j a w i s k i e m całkowicie n a t u r a l n y m , gdyż wielowarśtwowości ży
cia społecznego odpowiada t a m wielowarstwowość k u l t u r o w a . W społe
czeństwie t a k i m m a m y więc n u r t k u l t u r y dominującej, n a którego t l e
rysują się pewną odmiennością cech s u b k u l t u r y wydzielone najczęściej
na podstawie płci, w i e k u , regionów i środowisk zawodowych. W t e n
sposób wyodrębniono więc s u b k u l t u r y kobiece i młodzieżowe, p r o w i n c j o
nalne i robotnicze. Każda z n i c h n i e jest autonomiczna i krzyżuje się
z pozostałymi w r a m a c h ogólnonarodowego systemu k u l t u r o w e g o .
I0
Z taką sytuacją m a m y do czynienia w społeczeństwie etnicznie j e d
n o r o d n y m , natomiast k o m p l i k u j e się ona w p r z y p a d k u t z w . n o w y c h etnon a r o d o w y c h jednostek, które stanowią formę egzystencji t z w . t r a n s
p l a n t e d peoples" . Wówczas d o d a t k o w y m elementem zróżnicowania k u l
t u r o w e g o staje się c z y n n i k etniczny. W grę wchodzą t u n i e t y l k o treści
przeniesione ze Starego Świata, ale i elementy k u l t u r o w e powstałe już
w n o w y m środowisku, choć oparte n a dziedzictwie k r a j u pochodzenia.
11
9
H . S.
thought
1 0
C o m m a g e r ,
and character
W.
Zelinsky,
since
The
The
American
the 1880's,
cultural
mind.
An
interpretation
New Haven—London
geography
of
the
of
American
1962, s. V I I — V I I I .
United
States,
Englewood
Cliffs, N J , 1973, s. 40.
1 1
D. В i b e i г о,
The
Americas
and civilization,
New
York
1972, s. 347.
KULTURY
ETNICZNE W
CYWILIZACJI AMERYKAŃSKIEJ
86
Te k u l t u r o w e w z o r y g r u p imigrantów, przetworzone następnie przez
i c h potomków, stają się podstawą poszczególnych s u b k u l t u r etnicznych,
których twórcami i nosicielami są w w a r u n k a c h amerykańskich poszcze
gólne g r u p y i zbiorowości etniczne, czy j a k określił to Gordon „etniczne
subspołeczeństwo" (ethnic s u b s o c i e t y ) . T e n sam autor zauważył słusz
nie, że t y l k o w n i e l i c z n y c h w y p a d k a c h o w o etniczne subspołeczeństwo
t w o r z y jednorodną grupę społeczną, czy też jednostkę przypominającą
europejskie mniejszości narodowe. W rzeczywistości coraz częściej zbio
rowości etniczne U S A zróżnicowane są wewnętrznie w g przynależności
w a r s t w o w e j , s y t u a c j i rezydencjalnej (miejskiej l u b wiejskiej) oraz regio
nalnej l o k a l i z a c j i w r a m a c h amerykańskich areałów k u l t u r o w y c h . T o
zróżnicowanie m u s i także odzwierciedlać się w s u b k u l t u r z e zbiorowości
etnicznej, której n i e można zatem traktować j a k o j e d n o l i t e j i d l a wszyst
k i c h wspólnej. W j e j r a m a c h będą układały się więc w różnorodne k o n
figuracje elementy k u l t u r y l u d o w e j i narodowej k r a j u pochodzenia z ele
m e n t a m i k u l t u r y p o p u l a r n e j , masowej i e l i t a r n e j k r a j u zamieszkiwania,
w zależności o d społecznej s t r u k t u r y g r u p y , osiągniętego etapu a s y m i l a c j i
i a k u l t u r a c j i oraz j e j u s y t u o w a n i a w k u l t u r o w y m krajobrazie Stanów
Zjednoczonych.
12
Z a d a j m y sobie teraz p y t a n i e co do zasadności d o k o n y w a n i a analizy
k u l t u r o w e g o zróżnicowania społeczeństwa amerykańskiego w kategoriach
k u l t u r etnicznych, skoro są one t a k bardzo wewnętrznie niejednolite. Czy
możemy w t e j s y t u a c j i podtrzymywać tezę o i s t n i e n i u k o n k r e t n y c h s u b
k u l t u r etnicznych w r a m a c h amerykańskiej cywilizacji? W y d a j e się, że
na p y t a n i e t o można odpowiedzieć w sposób p o z y t y w n y , i to co n a j m n i e j
z dwóch powodów. Po pierwsze — analizowanie amerykańskich s u b k u l t u r
etnicznych z p e w n y m abstrahowaniem o d i c h wewnętrznego zróżnico
w a n i a jest metodologicznie uzasadnione, jeśli p r z y j m i e m y za słuszną tezę
o konieczności formułowania twierdzeń idealizacyjnych i i c h stopniowej
k o n k r e t y z a c j i w t o k u dalszej analizy . Po d r u g i e — s u b k u l t u r y te, m i m o
i c h heterogeniczności posiadają j e d n a k w r a m a c h całej zbiorowości
etnicznej p e w n e m i n i m u m cech wspólnych, łączących się z etnicznością
członków t e j g r u p y , do których zaliczyć należy z jednej s t r o n y wspólne
elementy dziedzictwa k u l t u r o w e g o i t r a d y c j i oraz s y m b o l i k i etnicznej,
z d r u g i e j zaś — wspólny emocjonalny stosunek do t y c h k u l t u r o w y c h
wartości. Pisząc zatem dalej o k u l t u r a c h etnicznych będziemy p o d t y m
pojęciem r o z u m i e l i ponadregionalną subkulturę k o n k r e t n e j etnicznej zbio
rowości w r a m a c h amerykańskiego społeczeństwa k u l t u r o w e g o p l u r a
lizmu.
Mówiąc o k u l t u r a c h etnicznych w społeczeństwie amerykańskim uży13
M. M. G o r d o n ,
Assimilation
in American
and national origins, N e w Y o r k 1970, s. 38.
1 2
1 3
L. N o w a k ,
Wstęp do idealizacyjnej
teorii
life.
nauki,
The
role
of race,
W a r s z a w a 1977.
religion
86
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIÑSKI
w a m y tego określenia w o d m i e n n y m znaczeniu, aniżeli wynikałoby to
z antropologicznych d e f i n i c j i k u l t u r y , które z w y k l e obejmują całokształt
zachowań, wzorów, n o r m , artefaktów, c z y l i cały system a d a p t a c y j n y czło
wieka, umożliwiający m u społeczną egzystencję w środowisku p r z y r o d
n i c z y m . Tymczasem k u l t u r a etniczna n i e obejmuje całej społeczno-kultur o w e j rzeczywistości k o n k r e t n e j g r u p y etnicznej stanowiącej segment
narodowo-państwowego organizmu, a t y l k o te j e j f r a g m e n t y , które p o
siadają związek z etnicznością . W y d a j e się, że w t y m p r z y p a d k u ope
r a t y w n i e j sza jest węższa definicja k u l t u r y j a k o bardziej adekwatna do
s y t u a c j i społeczeństw złożonych. Chodzi t u o definicję, w myśl której
rozdziela się sferę c y w i l i z a c j i techniczno-użytkowej o d t z w . k u l t u r y s y m
bolicznej, stanowiącej „zbiór w s z y s t k i c h upowszechnionych w niej reguł
i n t e r p r e t a c j i k u l t u r o w e j [wymagających ze względu n a realizację swego
sensu znajomości k o d u k u l t u r o w e g o — A P Z ] oraz zbiór akceptowanych
w n i e j , związanych z o w y m i regułami porządków wartości" . Podobnego
t y p u delimitację zaproponowała nieco wcześniej A . Kłoskowska zaliczając
do k u l t u r y w węższym znaczeniu t y l k o te „czynności symboliczne, które
w sposób bezpośredni są i n s t r u m e n t a l n e j e d y n i e w stosunku do i n n y c h
czynności s y m b o l i c z n y c h l u b w ogóle n i e noszą bezpośredniego charak
t e r u i n s t r u m e n t a l n e g o " , nabierając walorów autotelicznych. W p r a k t y c e
badawczej t a k i e rozumienie k u l t u r y sprowadza się zazwyczaj do f o r m
uczestnictwa w życiu i działalności k u l t u r a l n e j . Jednakże k u l t u r a etniczna
z jednej s t r o n y w y k r a c z a poza t a k pragmatycznie rozumiane uczestnictwo
w k u l t u r z e , obejmując n p . systemy wartości czy pewne zinternalizowane
w z o r y zachowań, z d r u g i e j zaś posiada węższy charakter, ograniczając
się t y l k o do t y c h f o r m uczestnictwa w k u l t u r z e , które są etnicznie o k r e
ślone, t j . są m o t y w o w a n e i determinowane etnicznie l u b też służą etnicz
nie z o r i e n t o w a n y m celom. W t e n sposób w zakres s u b k u l t u r y etnicznej
wchodzić będą przede w s z y s t k i m t a k i e elementy, j a k etniczna twórczość
i odtwórczość artystyczna, etniczne f o r m y r o z r y w k i , etniczne wierzenia,
w i e d z a i symbolika, etniczne zwyczaje i obchody uważane za „tradycyj
n e " , uroczystości oraz rocznice etniczne, a także i n s t y t u c j e służące r e a l i
zacji t y c h etnicznych zainteresowań i t r a n s m i s j i etnicznych treści.
Z problematyką k u l t u r etnicznych wiąże się także k w e s t i a d w u k u l turowości. N a p r o b l e m t e n zwrócił uwagę N . Glazer pisząc, że „ A m e r y
kanie mogą zachować podwójne obywatelstwo k u l t u r o w e , gdyż mogą
uczestniczyć w k u l t u r z e s w y c h i m i g r a n c k i c h g r u p i krajów r o d z i m y c h
oraz w ogólnej k u l t u r z e amerykańskiej" . Stanowisko to, dość t y p o w e
14
15
16
17
1 4
diach
A.
P o s e r n - Z i e l i ń s k i ,
etnicznych,
1 5
J. K m i t a ,
16
A.
Warszawa
1 7
N.
Koncepcje
etniczności
w
amerykańskich
stu
„ L u d " (w d r u k u ) .
Wykłady
Kłoskowska,
z logiki
i metodologii
Społeczne
ramy
nauk,
Warszawa
kultury.
Monografia
1973, s. 30.
socjologiczna,
1972, s. 22.
Glazer,
The
immigrant
groups
and American
culture,
„Yale
Review",
KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI
87
AMERYKAŃSKIEJ
dla badaczy amerykańskich, wzbudza j e d n a k pewne zastrzeżenia wobec
ograniczania p r o b l e m a t y k i wyłącznie do pokolenia przybyszów oraz t r a k
t o w a n i a p a r t y c y p a c j i w dwóch k u l t u r a c h z b y t statycznie. D l a uniknięcia
tego samego błędu odwołajmy się t u t a j do pożytecznego — ze względu
na swą prostotę — m o d e l u procesu p r z e m i a n zbiorowości polonijnej za
proponowanego przez A . K . P a l u c h a . M o d e l t e n w postaci graficznej
przyjął kształt trzech kolejno przenikających się kół, z których pierwsze
(A) reprezentuje kulturę k r a j u pochodzenia, d r u g i e (C) — kulturę etnicz
ną wytworzoną na n o w y m t e r y t o r i u m i trzecie (B) — kulturę k r a j u za
m i e s z k i w a n i a . Ciąg z m i a n przebiega t u j e d n o k i e r u n k o w o (od Ci do C )
zgodnie z regułami a k u l t u r a c j i i a s y m i l a c j i g r u p y , prowadząc od k u l
t u r y emigrantów, poprzez subkulturę etniczną do pełnego uczestnictwa
w k u l t u r z e amerykańskiej. Nosi ono już t y l k o pewne ślady zachowań
wywodzących się z k u l t u r y etnicznej, poprzez które zachowana zostaje
łączność z kulturą k r a j u przodków.
18
19
2
Z powyższego schematu widać wyraźnie, że s u b k u l t u r a etniczna jest
t w o r e m pośrednim, swego rodzaju pomostem między kulturą rodzimą
a kulturą amerykańską. Jest ona także k a t a l i z a t o r e m ułatwiającym stop
niową akulturację oraz c z y n n i k i e m , poprzez który może być realizowane
uczestnictwo w dwóch k u l t u r a c h . Rozpatrzmy to zagadnienie bliżej,
uwzględniając c z y n n i k i generacyjne. I t a k pierwsze pokolenie i m i g r a n
tów przyniosło do Nowego Świata elementy swej rodzimej k u l t u r y za
równo w pamięci (zwie się to często „kulturą pamięciową" — m e m o r y
c u l t u r e — w odróżnieniu od k u l t u r y „ ż y w e j " , t j . n p . nadal k u l t y w o w a
n y c h zwyczajów), j a k i w osobowości k u l t u r o w e j , ukształtowanej przez
wartości i w z o r y k u l t u r y ojczystej. L u d z i e c i starają się w n o w y m śro
d o w i s k u zrekonstruować swą kulturę w t a k i m stopniu, na j a k i pozwala
system społeczno-kulturowy A m e r y k i . W t e n sposób tworzą z w y k l e
p o d w a l i n y s u b k u l t u r y etnicznej, której i s t o t n y m n o w y m k o m p o n e n t e m
są i n s t y t u c j e s u b s t y t u t y w n e , takie j a k parafia, k l u b y etniczne, o r g a n i
zacje etc. T a s u b k u l t u r a , związana z reguły z życiem w e t n i c z n y m get-
1959, n r 48, s. 393.
1 8
A.
K.
P a l u c h ,
Inkluzywne
i ekskluzywne
rozumienie
terminu
Polonia,
„Przegląd P o l o n i j n y " , t. 2 : 1976, n r 2, s. 24-25.
1 9
Zbliżony
pogląd
odnośnie do k u l t u r y mniejszościowej
t e r e n i e E u r o p y wyraził także
dowej,
B. S.
K u n d a,
Proces
„Studia Socjologiczne", 1973, n r 1 (48), s. 79.
grupy
asymilacji
narodowej
mniejszości
na
naro
88
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIÑSKI
cié — choć zbudowana w dużej mierze z w y s e l e k c j o n o w a n y c h elemen
tów k u l t u r y r o d z i m e j , s t a n o w i już j e d n a k fenomen czysto l o k a l n y , ame
rykański, który n i e istnieje poza t y m k r a j e m . I n n a zatem będzie s u b
k u l t u r a etniczna P o l o n i i amerykańskiej i P o l o n i i f r a n c u s k i e j , choć w i c h
skład w c h o d z i szereg t y c h samych elementów k u l t u r y r o d z i m e j . Jednak
elementy t e w każdym k o n k r e t n y m p r z y p a d k u zostały u s t r u k t u r y z o w a n e
w g o d m i e n n y c h reguł i połączyły się z o d m i e n n y m i treściami k u l t u r
miejscowych. Zauważmy także, że początkowo i z o l o w a n i w s w y m getcie
i m i g r a n c i m i e l i n i e w i e l k i e możliwości pełnego uczestnictwa w dwóch
k u l t u r a c h , różnice b o w i e m między o b y d w o m a systemami k u l t u r o w y m i
były z w y k l e z b y t duże. D o d a j m y do tego także n i s k i z reguły poziom
wykształcenia imigrantów (co odnosiło się szczególnie do f a l i chłopskiej
i m i g r a c j i sprzed 1925 r. z krajów E u r o p y Środkowej i Wschodniej), który
także w znacznym s t o p n i u uniemożliwił i m uczestnictwo w l o k a l n y m ży
c i u k u l t u r a l n y m . Stąd też w procesie adaptacji wychodźców do n o
wego środowiska ogromną rolę odegrała s u b k u l t u r a etniczna, w p r o w a
dzając i c h stopniowo w obręb amerykańskiej c y w i l i z a c j i p r z y zacho
w a n i u i c h i n d y w i d u a l n e g o oblicza k u l t u r o w e g o . S p o t y k a m y się t u więc
z dwukulturowością pierwotną, w której istotną rolę o d g r y w a pośredni
charakter s u b k u l t u r y etnicznej mocno przesyconej n a t y m etapie a k u l t u r a c j i treściami r o d z i m y m i i obejmującej różnorodne sfery codziennego
życia imigrantów.
2 0
2 1
Z klasyczną sytuacją dwukulturowości s p o t y k a m y się j e d n a k dopiero
w d r u g i m pokoleniu. W t r a k c i e jego e n k u l t u r a c j i (socjalizacji) uczestniczą
przecież z reguły i n s t y t u c j e wychowawcze różnych kręgów k u l t u r o w y c h .
I t a k z jednej s t r o n y jest t o rodzina i m i g r a n c k a , w której z w y k l e za
chowuje się najwięcej elementów rodzimej k u l t u r y (zespół A ) często
w charakterze k u l t u r y pamięciowej, z d r u g i e j — są t o etniczne o r g a n i
zacje, t a k i e j a k parafia i szkoła niedzielna (Ci + C ł C ). Jednocześnie
n a osobowość kulturową przedstawicieli t e j generacji oddziaływają i n
stytucje amerykańskie, t a k i e j a k szkoła, g r u p y rówieśnicze, mass media,
wojsko etc. (B). Dzięki t e m u uzyskują o n i dostęp do o b u k u l t u r poprzez
znajomość kodów k u l t u r o w y c h o b u systemów, w t y m przede w s z y s t k i m
języków, s y m b o l i k i k u l t u r o w e j i wartości. I n t e r i o r y z a c j a wzorców m i e j
scowych czyni z n i c h Amerykanów. Natomiast mikroświat k u l t u r y e t n i c z 2
Świadczy
20
doczny
do
o t y m m . i n . n i k l y stopień w p ł y w ó w
u l i c z n y c h reemigrantów
sfery
emigracji
materialnego
w życiu
ze Stanów
wyposażenia
wiejskiej
społeczności
Wrzesiński,
Przeobrażenia
amerykańskiej
Zjednoczonych,
osobistego.
polskiej,
3
Zob. В.
kultury w i
które ograniczały
się
Konsekwencje
G o l da,
„Przegląd P o l o n i j n y " ,
t. 2 : 1976,
z. 1, s. 117.
2 1
W.
ekonomicznego
polonijnymi
w
XIX
i XX
(red. H . K u b i a k
1976, s. 138-141.
w.
i
[w:]
A.
Stan
Pilch),
narodowościowe
i potrzeby
polskiego
wychodźstwa
badań nad
zbiorowościami
Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk
89
K U L T U R Y E T N I C Z N E W C Y W I L I Z A C J I AMERYKAŃSKIEJ
n e j , w której l u d z i e c i wyrośli i w której n a d a l często tkwią, umożliwia
i m dostęp do d o r o b k u k u l t u r o w e g o n a r o d u s w y c h rodziców . Pełne w y
korzystanie t e j możliwości zależy już w dużej mierze od świadomego w y
b o r u i k o n k r e t n y c h okoliczności biograficznych.
22
W t r z e c i m p o k o l e n i u kontekst k u l t u r o w y ulega z w y k l e zmianie. Więk
szość i n s t y t u c j i socjalizacyjnych należy już do k u l t u r y miejscowej, choć
w p ł y w środowiska rodzinnego, głównie poprzez ponadgeneracyjne k o n
t a k t y z p o k o l e n i e m imigrantów (dziadków), jest jeszcze w okresie wcze
snego dzieciństwa znaczący. N i e m n i e j r o l a s u b k u l t u r y etnicznej ulega
zmianie. Większość i n s t y t u c j i s u b s t y t u t y w n y c h staje się d l a trzeciej ge
n e r a c j i p o p r o s t u niepotrzebna, gdyż t a jest już zintegrowana ze spo
łeczeństwem amerykańskim, w r a m a c h którego zaspokaja swe potrzeby.
Podobnie rzecz się m a z językiem. Z a n i k a n i e jego znajomości odlcina
w dużym s t o p n i u to pokolenie o d k u l t u r y k r a j u pochodzenia, uniemoż
liwiając m u „pełne zrozumienie i współudział w t e j k u l t u r z e " . Pozo
staje t y l k o świadomość pochodzenia oráz p e w n a orientacja n a treści k u l
t u r o w e , które mają związek z k r a j e m i kulturą przodków. S u b k u l t u r a
etniczna przestaje być stopniowo d l a t y c h l u d z i codzienną rzeczywistością,
a coraz bardziej nabiera walorów symbolicznych, emocjonalnych czy
i n t e l e k t u a l n y c h , które uzewnętrzniają się „od święta", n p . w t r a k c i e p o l
skich zwycięstw s p o r t o w y c h , obchodów m i l e n i j n y c h czy uroczystości
upamiętniających bohaterską śmierć Pułaskiego. O i l e w p i e r w s z y m p o
k o l e n i u s u b k u l t u r a etniczna była pomostem ułatwiającym wejście i m i
grantów do c y w i l i z a c j i amerykańskiej, t o w t r z e c i m p o k o l e n i u staje się
ona przede w s z y s t k i m pomostem dającym pewne ograniczone możliwo
ści dotarcia do k u l t u r y k r a j u pochodzenia. I s t n i e n i a t y c h możliwości d o
wiódł t z w . „biały r u c h e t n i c z n y " ( w h i t e ethnic movement), którego
przedstawiciele na f a l i odrodzenia zainteresowań etnicznych poczęli r e
konstruować więzy ze swą kulturową przeszłością. Z j a w i s k o t o można
t u określić j a k o dwukulturowość marginalną, która jest pochodną t z w .
m a r g i n a l n e j etniczności .
23
24
8 2
T e n modelowy
sytuacjach
może
ulec
kompleks
szczególnie wówczas, g d y g r u p a
łeczną i terytorialną,
dwukulturowości
rozciągnięciu
także
drugiego
n a dalsze
etniczna zachowuje
c e c h u j e się zachowawczością
pokolenia
generacje.
Jest
w
pewnych
to
widoczne
n a d a l swą dużą zwartość
kulturową,
żyje
we
spo
względnej
i z o l a c j i k u l t u r o w e j , u t r z y m u j e stałe i bezpośrednie k o n t a k t y z kulturą i środowiskiem
kraju
pochodzenia,
a także j e s t s t a l e z a s i l a n a p r z e z n o w y c h
imigrantów.
Dobrym
przykładem t a k i e j g r u p y są A m e r y k a n i e meksykańskiego p o c h o d z e n i a żyjący w p o łudniowo-zachodnich
regionach
USA,
których
status
oscyluje
między
narodową
mniejszością etniczną a amerykańską zbiorowością etniczną.
28
T. Ł e p k o w s k i ,
Mechanizmy
polskich
Emigrant
migracji
i członek
zarobkowych
Polonii.
pojąć
i kategorii,
[w:]
(red. C . Bobińska),
Wokół
Warszawa
1976,
s. 171.
2 4
J . A.
F i s h m a n,
V. C. N a h i r n y ,
The ethnic
group
school
and
mother
90
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIÑSKI
Zauważmy także, że amerykańscy e t n i c y — a więc członkowie zbio
rowości etnicznych europejskiego pochodzenia, wchodzący głównie w skład
t z w . klas średnich — uczestniczą w amerykańskim życiu k u l t u r a l n y m
j a k o b i e r n i odbiorcy czy „publiczność pośrednia"
zestandaryzowanych
treści k u l t u r y masowej. Jednocześnie swą twórczą aktywność oraz p o
trzebę fizycznego zbliżenia i zespołowych przeżyć realizują w r a m a c h
etnicznej s u b k u l t u r y i zbiorowości. Może się t o przejawiać w f o r m i e
przynależności do g r u p y tanecznej, która k u l t y w u j e polskie tańce l u
dowe, w członkostwie w zespole t e a t r a l n y m wystawiającym polskie l u b
polonijne sztuki, czy też w o r g a n i z o w a n i u imprez o charakterze f o l k l o r y styczno-bazarowym, połączonych z degustacją e t n i c z n y c h p o t r a w i p o
k a z a m i m a l o w a n i a pisanek czy p r z y s t r a j a n i a choinek. N i e czynią tego
oczywiście wszyscy, gdyż w każdym środowisku e t n i c z n y m ujawniają się
za&adnicze podziały na t y c h , którzy w sposób c z y n n y włączają się do
zorganizowanego n u r t u etnicznej działalności, oraz t y c h , którzy swą
akceptację różnorodnych f o r m k u l t u r y etnicznej ograniczają do b i e r n e j
p a r t y c y p a c j i j a k o publiczność. Krąg k u l t u r y etnicznej dostarcza A m e
r y k a n o m nieanglosaskiego pochodzenia szerokiego wachlarza możliwości
k r e a t y w n e g o włączenia się w n u r t k u l t u r y , pełnego uczestnictwa w świe
cie różnorodnych dziedzin twórczości amatorskiej oraz bezpośredniego
k o n t a k t u z niewymagającym, a wdzięcznym w i d z e m , d l a którego b a r
dziej istotne są symboliczne treści t e j działalności niż i c h rzeczywista
wartość artystyczna czy oryginalność.
Wśród szeregu czynników sprzyjających u t r z y m y w a n i u się elementów
k u l t u r r o d z i m y c h i wzmacniających odrębność k u l t u r e t n i c z n y c h znajdują
się również takie, które n i e są związane z dziedzictwem k u l t u r o w y m
bezpośrednio, lecz głównie z n i e n a j l e p s z y m i doświadczeniami życiowymi
w Stanach Zjednoczonych. Wymienić t u trzeba społeczną marginalizację
połączoną z w y k l e z w s z y s t k i m i n e g a t y w n y m i k o n s e k w e n c j a m i k a p i t a l i
stycznej l u m p e n p r o l e t a r y z a c j i — t a k i m i j a k niskie dochody, bezrobocie,
b r a k k w a l i f i k a c j i , fatalna często sytuacja mieszkaniowa i zdrowotna, w y
soki wskaźnik przestępczości, dezorganizacja społeczna g r u p y etc.
W odniesieniu do imigrantów z Puerto-Rico, p r o b l e m t e n ze szczegól
ną ostrością p r z e d s t a w i l i Glazer i M o y n i h a n oraz Oscar L e w i s w s w y m
słynnym, o p a r t y m n a b i o g r a f i c z n y c h materiałach s t u d i u m La vida o p u
b l i k o w a n y m w 1966 г., w którym ukazał a u t o r panoramę życia p o r t o r i 2 5
4
2 6
tongue
maintanance,
[w:] Language
loyalty
in the United
States
(ed. J . A . F i s h m a n )
L o n d o n — T h e H a g u e 1966, s. 96.
2 5
A.
Kłoskowska,
N.
Glazer,
Kultura
masowa.
Krytyka
i obrona,
W a r s z a w a 1964,
s. 97.
2 6
Puerto
Ricans,
L o n d o n 1970.
Jews,
D. P.
Italians
Moynihan,
and Irish
Beyond
of New
the melting
York
City,
pot.
The
Cambridge,
Negroes,
Mass.
—
KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI
91
AMERYKAŃSKIEJ
kańczyków w s l u m a c h ojczystego San J u a n i Nov/ego J o r k u . Ta
książka w r a z z i n n y m i p u b l i k a c j a m i tego autora poświęconymi analizie
w i e j s k i e j i m i e j s k i e j biedoty meksykańskiej stała się podstawą, na której
L e w i s opracował swą głośną koncepcję „kultury ubóstwa" ( c u l t u r e of p o
v e r t y ) . Źródeł zbieżności systemów społeczno-kulturowych mieszkańców
slumów upatrywał o n w i c h s y t u a c j i ekonomicznej, zwracając n a t o
miast niewiele u w a g i na k u l t u r o w o - e t n i c z n e aspekty odmienności p o
szczególnych g r u p . P r o b l e m t e n poruszam t u ze względu na koniecz
ność ustalenia rozmiarów udziału z jednej s t r o n y k o m p l e k s u k u l t u r y
ubóstwa, a z d r u g i e j — s u b k u l t u r y etnicznej w kształtowaniu się o d
rębności k u l t u r o w e j etnicznych gett U S A .
2 7
28
D l a O. L e w i s a k u l t u r a , a raczej s u b k u l t u r a ubóstwa jest „sposobem
życia" (way of life) będącym zarówno s k u t k i e m egzystencji w nędzy, j a k
i formą o b r o n y oraz reakcją mieszkańców slumów n a swą marginalną
sytuację społeczną. Kładąc nacisk n a konieczność odróżnienia samej nędzy
od „kultury ubóstwa", L e w i s podkreślał, że k o m p l e k s m a r g i n a l n e j sy
t u a c j i społeczno-ekonomicznej wywołuje i u t r w a l a określone w z o r y za
chowań, stosunki społeczne oraz systemy wartości, które przekazywane
są następnie k o l e j n y m generacjom przede w s z y s t k i m poprzez socjalizację
w rodzinie i w sąsiedzkich społecznościach getta nędzy. Jednocześnie b a
dacz t e n wskazał n a u n i w e r s a l n y charakter cech k u l t u r y ubóstwa, które
w g niego występują wszędzie t a m , gdzie istnieje podobna sytuacja spo
łeczna, ludzie marginesu, l u m p e n p r o l e t a r i a t , i m i g r a n c i o d e r w a n i o d s w y c h
w s i i społeczności, którzy żyją w slumach w i e l k i c h m e t r o p o l i i k a p i t a l i
stycznego i trzeciego świata .
29
Koncepcja k u l t u r y ubóstwa znalazła w i e l u zwolenników i jeszcze w i ę
cej krytyków. C i ostatni w s k a z y w a l i głównie na m i s t y f i k a c y j n y cha
r a k t e r p r o p o z y c j i Lewisa, który z etosu towarzyszącego dezorganizacji
społecznej, wywołanej przez sytuację ekonomiczną najuboższych w a r s t w ,
uczynił wartość kulturową. W t e n b o w i e m sposób można byłoby tłuma
czyć odmienność warunków życia l u d z i z marginesu społecznego j a k o
pochodną u t r w a l o n y c h generacyjnie wzorów s u b k u l t u r y ubóstwa, które
uniemożliwiają i m wydostanie się z lumpenproletariackiego g e t t a . N i e
3 0
2 7
Polski
przekład
tej p r a c y
ukazał się pod z m i e n i o n y m
( W a r s z a w a 1976, 2 t.). T a m także w o b s z e r n y m w p r o w a d z e n i u
Nagie
życie
L e w i s omówił
swoje
tytułem
założenia teoretyczne „światowej k u l t u r y u b ó s t w a " (s. 48-62).
2 8
Przegląd k o n c e p c j i „kultury ubóstwa" jest z a w a r t y
m e n t a r z a c h L e w i s a do jego
meksykańskiej,
chłopa,
2 9
in
Warszawa
Warszawa
O.
Sanchez
i jego
1964, s. 7-33; Rodzina
The
culture
of poverty,
przede
dzieci.
Martinezów.
1970, s. 5-42, 587-616, oraz Nagie
Lewis,
cultural
książek
[w:]
życie
Conformity
wszystkim w ko
Autobiografia
Zycie
rodziny
meksykańskiego
— zob. p r z y p . 27.
and conflict.
anthropology
(ed. b y J . P. S p r a d l e y a n d D. W. M c C u r d y ) ,
krytykę
Stavenhagena
Readings
B o s t o n 1971
s. 206-216.
3 0
Zob.
R.
v o l . 8, n r 5 (1967), s. 490.
n a łamach
„Current
Anthropology",
92
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIÑSKI
wdając się t u głębiej w analizę słuszności t y c h argumentów k r y t y k i ,
stwierdzić można, że w w i e l u p r z y p a d k a c h u t r z y m y w a n i a się k o m p l e k s u
nędzy w r a m a c h współczesnego społeczeństwa kapitalistycznego s p o t y
k a m y się z kombinacją zarówno elementów s y t u a c y j n y c h , j a k i wzorów
t r a n s m i t o w a n y c h międzygeneracyjnie, co w sumie składa się n a k u l
turową odrębność czy specyfikę mieszkańców slumów. I n n y m i słowy
rzec można, że t a m , gdzie w a r u n k i społeczno-ekonomiczne n i e ulegają
większym zmianom, t a m w r a z z dziedziczeniem nędzy dziedziczy się rów
nież w z o r y s u b k u l t u r y ubóstwa. Ulegają one w t e n sposób pewnej a u t o
nomizacji, stając się subkulturą w a r s t w m a r g i n a l n y c h , której trwałość
j e d n a k uzależniona jest o d samej s t r u k t u r y klasowej i s y t u a c j i ekono
micznej danego społeczeństwa.
Dotychczas n i e poświęcono p r a w i e wcale u w a g i powiązaniom k u l t u r y
ubóstwa z subkulturą etniczną w w a r u n k a c h północnoamerykańskich,
m i m o że współczesne dzielnice nędzy, t a k i e j a k H a a r l e m n a M a n h a t t a n i e
czy W a t t s w Los Angeles, zamieszkują najuboższe g r u p y etniczne: M u
r z y n i , portorikańczycy, M e k s y k a n i e i I n d i a n i e . Podobnie zresztą p r z e d
stawiała się sytuacja w dobie w i e l k i c h m i g r a c j i z a r o b k o w y c h n a p r z e
łomie stuleci, k i e d y t o w orbicie k u l t u r y ubóstwa znajdowały się etniczne
getta słowiańskie, włoskie czy o r i e n t a l n e . W a r u n k i życia w t y c h środo
wiskach, stopień społecznej dezorganizacji i niektóre w z o r y zachowań
ówczesnych imigrantów w dużym s t o p n i u były zbieżne z m o d e l e m k u l
t u r y ubóstwa s k o n s t r u o w a n y m przez L e w i s a . M i m o że ludzie c i żyli
w t y m s a m y m kręgu „kultury ubóstwa", t o j e d n a k różnili się nie t y l k o
od klas średnich ( t j . głównego n u r t u społeczeństwa), ale i o d siebie n a
wzajem przede w s z y s t k i m odmiennością dziedzictwa k u l t u r o w e g o i t r a
d y c j i — słowem kulturą etniczną. Splot t y c h dwóch k u l t u r (ubóstwa
i etnicznej) jest często n i e z w y k l e t r u d n y do rozgraniczenia z tego choćby
względu, że w szeregu przypadków k u l t u r a emigrantów z k r a j u pocho
dzenia (np. n a Puerto-Rico) była również złączona o d k i l k u pokoleń
z etosem nędzy. N i e bez znaczenia jest również fakt, że sytuacja m a r 31
3 2
3 1
O. H a n d l i n , The
goals
of integration,
..Daedalus.
J o u r n a l of t h e A m e r i
c a n A c a d e m y of A r t s a n d S c i e n c e s " , v o l . 9 5 : 1966, n r 1, s. 283.
3 2
U k a z a l i to z n a c z n i e wcześniej
L e w i s — W. Г. T h o m a s
Warszawa
(1918-1920) w
i F. Z n a n i e c k i
1976, v o l . 5: Organizacja
(Chłop
i dezorganizacja
s k i c h imigrantów, analizując z j e d n e j
równie
sugestywny
polski
w Europie
w Ameryce)
sposób co
i
Ameryce,
n a przykładzie p o l
s t r o n y kształtowanie się „polsko-amerykań-
skiego społeczeństwa n a r o d o w e g o " , z d r u g i e j
zaś — towarzyszącą t e m u
procesowi
dezorganizację i m i g r a n t a n a s k u t e k d e m o r a l i z a c j i , b r a k u p r a c y , rozkładu małżeństwa,
w z r o s t u przestępczości, s w o b o d y s e k s u a l n e j etc. W s k a z y w a l i
niowo
wspólnota
jednej
o n i p r z y t y m , że s t o p
„siły twórcze" zaczynają przeważać n a d siłami d e z o r g a n i z a c j i , dzięki c z e m u
imigrantów
wyzwala
się z przejściowych
z głównych p r z y c z y n a n o m i i społecznych
s o w i pobytu w A m e r y c e (vol. 5, s. 214-217).
adaptacyjnych
jako
towarzyszących p i e r w s z e m u
trudności
okre
93
K U L T U R Y E T N I C Z N E W C Y W I L I Z A C J I AMERYKAŃSKIEJ
g i n a l n a getta t w o r z y m e c h a n i z m selekcji t y c h treści rodzimej k u l t u r y ,
które w n o w y c h w a r u n k a c h i m i g r a n c k i e g o życia ulegają najłatwiej adap
t a c j i . W t e n sposób poszczególne k u l t u r y etniczne upodobniają się do
siebie p o d względem f u n k c j o n a l n y m , choć różnią się zasadniczo w w a r
s t w i e treściowej n a d a l głęboko tkwiącej w dziedzictwie k u l t u r o w y m .
Błędne byłoby j e d n a k twierdzenie, że sytuacja nędzy i towarzysząca
j e j „kultura ubóstwa" są p r o d u k t e m etniczności, choć w w i e l u p r z y p a d
k a c h etniczność t a może mieć p e w i e n drugorzędny w p ł y w n a w a r u n k i
życia i możliwości i c h z m i a n y . Decydujące są j e d n a k bez wątpienia c z y n
n i k i ekonomiczno-społeczne, które określają miejsce oraz możliwość m a
n e w r u każdej w a r s t w y i k l a s y społecznej bez względu n a j e j etniczną
prowienencję, cechy rasowe i afiliację religijną
W każdym społeczeń
s t w i e p o d z i e l o n y m n a k l a s y s p o t y k a m y się z sytuacją wielowarstwowości
k u l t u r y odzwierciedlającej stratyfikację społeczną. M a m y więc kulturę
ludową, c z y l i chłopską, elitarną, robotniczą, a także kulturę ubóstwa
środowisk l u m p e n p r o l e t a r i a c k i c h . T e n w e r t y k a l n y podział rzeczywistości
k u l t u r o w e j zostaje przecięty w społeczeństwie p l u r a l i s t y c z n y m przez p o
dział h o r y z o n t a l n y poszczególnych k u l t u r etnicznych. Powstała w t e n
sposób siatka s u b k u l t u r etniczno-rasowych odpowiada istniejącym w t y m
społeczeństwie „etnoklasom", c z y l i siatce podziałów e t n i c z n o - w a r s t w o w y c h . Jeśli s u b k u l t u r y etniczne opierają się głównie n a h i s t o r i i , n a
swej k u l t u r o w e j przeszłości, t o s u b k u l t u r y klasowe — stanowiąc w myśl
ekologicznej t e o r i i k u l t u r y systemy adaptacyjne — znajdują swe uza
sadnienie w bieżącej s y t u a c j i ekonomicznej i społecznej .
W p i e r w s z y c h fazach a s y m i l a c j i imigrantów, i c h adaptacji do n o w y c h
warunków c y w i l i z a c y j n y c h , poszczególne g r u p y etniczne były p o d wzglę
d e m k l a s o w y m jednorodne zarówno z p u n k t u w i d z e n i a i c h s y t u a c j i spo
łecznej na terenie k r a j u pochodzenia, j a k i k r a j u zamieszkiwania. Stąd
też tworzyły one z reguły etnoklasowe segmenty amerykańskich środo3 3
3 4
35
3 3
J. Provinzano,
Two
views
of ethnicity,
[w:]
Ethnicity
in the
Americas
(ed. b y F . H e n r y ) , T h e H a g u e — P a r i s 1976, s. 387-398.
3 4
Koncepcję tę rozwinął szerzej
Gordon,
Assimilation...,
s. 30-54, który w p r o
wadził pojęcie „ethclass" d l a o z n a c z e n i a segmentów społeczeństwa
powstałych
n a s k u t e k skrzyżowania
wego pluralizmu. W
społeczeństwa
kulturowych
3 5
G.
się s t r u k t u r y społecznej
amerykańskiego
z systemem kulturo
t y m układzie „etnoklasa" j e s t t a k i m w a r s t w o w y m
(subculture).
De
Vos,
the
perspective
s.
446; E . E a r n s ,
Social
stratification
of psychological
J . G o o d e,
and ethnic
anthropology,
On
Lewis
pluralism.
An
culture
of
poverty
concept,
v o l . 11: 1970, no. 4-5, s. 479, n a t e m a t ekologicznej
zob. także
Posern-Zieliński,
A.
współczesne
problemy,
kultury
współczesnej
Amerykańska
antropologia
„ L u d " , t. 6 1 : 1977, s. 40-41; t e n ż e ,
t. 4 4 : 1978 z. 1, s. 141-155.
antropologii
overview
from
„Race" ( L o n d o n ) v o l . 1 3 : 1972, n r 4,
Anthropology",
we
segmentem
(subsociety), które c h a r a k t e r y z u j e się również odrębnością c e c h s u b -
amerykańskiej,
kulturowa
Ewolucja
„Przegląd
„Current
teorii k u l t u r y
i
i jej
adaptacja
Antropologiczny",
94
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIÑSKI
w i s k p r o l e t a r i a c k i c h i l u m p e n p r o l e t a r i a c k i c h , których rzeczywistość k u l
turową można byłoby określić j a k o „etniczną kulturę ubóstwa". W p r z y
p a d k u imigrantów z krajów E u r o p y Wschodniej i Środkowej, w t y m
także i Polaków, k u l t u r a t a opierała się n a elementach l u d o w e j k u l t u r y
chłopskiej adaptowanych do amerykańskich warunków życia najuboż
szych w a r s t w p r o l e r i a t u . Dopiero w miarę stabilizacji P o l o n i i , j e j k r z e p
nięcia materialnego i społecznego różnicowania się na skutek mobilności
pionowej oraz napływu n o w y c h f a l imigrantów niechłopskiego pochodze
nia, sytuacja k u l t u r y etnicznej zaczęła również ulegać z m i a n o m p r o w a
dzącym do j e j h e t e r o g e n i z a c j i .
36
Zbliżając się do końca rozważań na temat niektórych aspektów p l u
r a l i z m u k u l t u r o w e g o amerykańskiego społeczeństwa zwróćmy uwagę na
zróżnicowanie poszczególnych kompleksów s u b k u l t u r o w y c h . Widoczne
jest ono w i c h specyfice etniczno-rasowej, językowej, r e l i g i j n e j , w róż
norodności h i s t o r y c z n y c h doświadczeń poszczególnych g r u p i co obecnie
najważniejsze — w odmienności z a j m o w a n y c h współcześnie p o z y c j i i sy
t u a c j i społecznych. Najdogodniejszą formą skrótowej prezentacji tego
zróżnicowania jest k l a s y f i k a c j a s u b k u l t u r etnicznych, której propozycję,
uwzględniającą i c h pięć p o d s t a w o w y c h k a t e g o r i i , p r z e d s t a w i a m y poniżej.
1. S u b k u l t u r y etniczne ukształtowane w w y n i k u transoceanicznej
i m i g r a c j i . Rszwijały się one w dużej izolacji od s w y c h r o d z i m y c h obsza
rów pochodzenia, zachowując nadal graniczne podziały etniczne, które
odpowiadały zróżnicowaniu k u l t u r o w e m u w S t a r y m Świecie w okresie
największej eksplozji e m i g r a c y j n e j . W t e j grupie mieszczą się s u b k u l t u r y
białych europejskich g r u p etnicznych — w t y m n a t u r a l n i e i P o l o n i i —
oraz t z w . g r u p o r i e n t a l n y c h (azjatyckich). Zespół zjawisk i procesów
określających powstanie i dalsze przeobrażenia t y c h s u b k u l t u r określić
można skrótowo j a k o klasyczny k o m p l e k s i m i g r a c y j n y .
2. S u b k u l t u r y etniczne ukształtowane w w y n i k u u f o r m o w a n i a się
w obrębie Stanów Zjednoczonych dużych skupisk ludności l a t y n o a m e
rykańskiej, hiszpanojęzycznej. Rozwijały się one w w a r u n k a c h stałych,
bezpośrednich kontaktów ze s w y m i m a c i e r z y s t y m i t e r e n a m i , zachowując
w i e l e cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla k u l t u r mniejszościowych g r u p n a
r o d o w y c h z rejonów pogranicza etnicznego. W t e j g r u p i e mieszczą się
s u b k u l t u r y meksykańskiego pochodzenia n a Południowym Zachodzie
oraz karaibskiego pochodzenia (kubańskiego i portorikańskiego) n a Po
łudniu i na W s c h o d n i m Wybrzeżu. W t y m p r z y p a d k u zespół czynników
i s t o t n y c h d l a t r w a n i a t y c h s u b k u l t u r można nazwać k o m p l e k s e m i m i g r a c y j n y m bliskiego sąsiedztwa.
3. S u b k u l t u r y etniczne o charakterze r e g i o n a l n y c h s u b k u l t u r etno3 6
Bliżej
culture
and
collectivities
n a t e n t e m a t żob.
folk
tradition
in the USA),
in
A.
P o s e r n - Z i e l i ń s k i ,
the American
society
(on
„Ethnologia P o l a n a " , v o l . 4 : 1978.
the
Ethnicity
example
—
of
ethnic
Polonia
KULTURY
ETNICZNE W
95
CYWILIZACJI AMERYKAŃSKIEJ
graficznych, które wyodrębniły się z anglosaskiego tła i n a d a l są z n i m
mocno związane. Uformowały się one w w y n i k u różnic k u l t u r o w y c h
między poszczególnymi g r u p a m i anglosaskiego t r z o n u etnicznego n a s k u
t e k absorpcji przez niektóre z n i c h sporej dozy obcego żywiołu etnicznego
(głównie germańskiego), specyfiki historycznego r o z w o j u poszczególnych
amerykańskich areałów k u l t u r o w y c h , i c h c h a r a k t e r y s t y k i geograficzno-gospodarczej, względnej izolacji i u t r z y m y w a n i a się d a w n y c h , t j . w y
wodzących się z okresu poprzedzającego Wojnę Domową t r a d y c j i l o k a l
n y c h k u l t u r l u d o w y c h . Wspomnieć t u można o „białej" l u d o w e j k u l t u r z e
Południa, o związanej z pionierską tradycją k u l t u r z e Zachodu, a także
po części o k u l t u r z e r e g i o n u zamieszkanego przez Mormonów (stan U t a h
i obszary ościenne). Z analizy i s t o t n y c h elementów procesu kształtowania
się t y c h odrębności w y n i k a kluczowe w t y m p r z y p a d k u znaczenie regio
n a l i z m u . Dlatego też możemy t u mówić o s u b k u l t u r o w y m kompleksie
prowincji.
4. S u b k u l t u r y etniczne amerykańskich M u r z y n ó w , których korzenie
sięgają w p r a w d z i e afrykańskich źródeł, lecz i c h f o r m o w a n i e odbywało się
wyłącznie na k o n t y n e n c i e amerykańskim w t r a k c i e procesu etnogenezy
tej rasowo-etnicznej g r u p y „second class" Amerykanów, wyłonionych
z amorficznej niegdyś zbiorowości różnoplemiennych niewolników p l a n
t a c y j n y c h . Te historyczne doświadczenia, a przede w s z y s t k i m kolejno
— n i e w o l n i c t w o , r a s i z m i m i g r a c j a ze w s i do miast, ukształtowały w a r
tości i i n s t y t u c j e wspólne d l a większości „Czarnych" a różniące się
w sposób wyraźny od k u l t u r y białych Amerykanów. Procesy decydujące
0 narodzinach „czarnej k u l t u r y " (black c u l t u r e ) nazwać t u można skró
towo k o m p l e k s e m r a s o w o - n i e w o l n i c z y m .
5. Indiańska s u b k u l t u r a etniczna, której kształtowanie się n a d a l t r w a .
W znacznym stopniu z a k u l t u r o w a n e k u l t u r y plemienne I n d i a n zamiesz
kujących r e z e r w a t y nie należą j e d n a k do t e j k a t e g o r i i , gdyż n i e były one
1 n a d a l n i e są s u b k u l t u r a m i amerykańskiej c y w i l i z a c j i . Izolacja miesz
kańców rezerwatów od amerykańskiego społeczeństwa jest przyczyną
częściowej separacji i c h k u l t u r , które uznać można za k u l t u r y m n i e j
szościowych g r u p etnicznych. Dopiero wyjście I n d i a n z rezerwatów, i c h
m i g r a c j a w p o s z u k i w a n i u p r a c y i lepszych warunków życia do m i a s t
stworzyły p o d w a l i n y procesu n a r o d z i n nowej panindiańskiej świadomości
etnicznej i howej panindiańskiej k u l t u r y , przyjmującej c h a r a k t e r t u b y l 37
38
3 7
U ż y w a m t u świadomie l i c z b y mnogiej,
t u r a n i e j e s t j e d n o l i t a , gdyż co n a j m n i e j
czarnego
3 8
rican
Południa i subkulturę c z a r n y c h gett
J. A s c h e n b r e n n e r ,
Americas...,
a b y podkreślić, że t z w . „czarna"
można w
s. 334; R .
anthropology.
Humanism
B l a u n e r ,
Contemporary
J . F . S z w e d ) , N e w Y o r k 1970, s. 52.
Black
in
w i e l k i c h metropolii
black
culture:
perspectives,
niej wydzielić ludową
culture,
myth
(ed.
by
[w:]
or reality,
N.
kul
kulturę
północy.
Ethnicity
in
[w:]
Afro-Ame
E . Whitten
the
J r . and
96
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIÑSKI
czej s u b k u l t u r y amerykańskiej . Ze względu n a k l u c z o w y charakter
okresu p r z y m u s o w e j izolacji tubylców w t w o r z e n i u się podstaw k u l t u r y
panindiańskiej możemy t u mówić o kompleksie p o s t r e z e r w a t o w y m .
Choć powyższa k l a s y f i k a c j a uwzględnia pięć zasadniczych typów
zbiorowości etnicznych i odpowiadających i m s u b k u l t u r t o — upraszcza
jąc sprawę — współczesne l i n i e podziału przebiegają przede w s z y s t k i m
między nieanglosaskimi, białymi s u b k u l t u r a m i e t n i c z n y m i imigrantów
i i c h potomków z krajów europejskich a s u b k u l t u r a m i hiszpanojęzycznych
i k o l o r o w y c h mieszkańców współczesnych gett. Podstawowe różnice
między n i m i tkwią w odmiennej s y t u a c j i społeczno-ekonomicznej o b u
t y c h k a t e g o r i i oraz w kontekście różnic a d a p t a c y j n y c h do życia w w a r u n
k a c h amerykańskiej c y w i l i z a c j i i n d u s t r i a l n e j i w o l n e j k o n k u r e n c j i n a
r y n k u pracy. W okresie, k i e d y a n t y i m i g r a c y j n e r e s t r y k c j e (przed 1925 r.)
nie ograniczały l i c z b y wychodźców z b i e d n y c h i zacofanych regionów
E u r o p y , zdecydowana większość ludności murzyńskiej mieszkała jeszcze
na Południu, I n d i a n i e zamknięci b y l i n a d a l w rezerwatach, M e k s y k a n i e
z Południowego Zachodu żyli poza ogólnym n u r t e m ekonomicznego życia
k r a j u , a portorikańczycy n i e myśleli jeszcze o opuszczeniu swej ojczystej
w y s p y . Wszystkie te g r u p y uaktywniły swą migracyjną mobilność dopiero
po I I w o j n i e światowej, a więc w okresie, g d y i m i g r a n c i wschodnioeuro
pejscy z n a j d o w a l i się już w zaawansowanym s t a d i u m i n t e g r a c j i . W znacz
nej mierze należeli o n i już do klas średnich, podnieśli poważnie swój
poziom wykształcenia i k w a l i f i k a c j i zawodowych, m i e l i także już za sobą
etap dezorganizacji społecznej towarzyszący p i e r w s z e m u p o k o l e n i u i m i
grantów. Stopniowo również przełamywali b a r i e r y e t n i c z n y c h gett, z m i e
niając wraz z awansem społecznym miejsce swego zamieszkania. Te
wszystkie c z y n n i k i posiadały bezpośredni w p ł y w na przekształcenia k u l
t u r o w e , które z k u l t u r y rodzimej emigrantów wiodły k u k u l t u r z e etnicz
n y c h gett i dalej k u s u b k u l t u r z e zbiorowości etnicznych, b y w końcu
uformować cienką warstwę etnicznej t r a d y c j i świątecznej.
3e
W y d a j e się, że n a t e j samej drodze znajdują się również k u l t u r y „ k o
l o r o w y c h " g r u p etnicznych, choć w w i e l u p r z y p a d k a c h są one jeszcze
na j e j początku. Tempo z m i a n w t y m p r z y p a d k u jest również odmienne,
gdyż decydują t u takie c z y n n i k i , j a k n p . niezacieralność odmienności
rasowej i trwałość uprzedzeń rasowych w społeczeństwie amerykańskim,
ciągłość kontaktów z t e r e n a m i o j c z y s t y m i , charakter t r a n s k o n t y n e n t a l n y c h i wewnątrzamerykańskich m i g r a c j i , czy wreszcie wykazująca w d u
żym s t o p n i u cechy trwałości m a r g i n a l n a sytuacja społeczna. M i m o t y c h
w s z y s t k i c h różnic można już obecnie dostrzec w przekształceniach t y c h
39
M.
Posern-Zielińska,
consolidation
Anthropological
1978, s. 9-18.
in the
and
United
States,
Ethnological
Main
factors
of the American
[w:]
Poland
at 10th International
Sciences,
Indians'
ethnic
Congress
of
Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk
KULTURY
ETNICZNE W CYWILIZACJI
97
AMERYKAŃSKIEJ
s u b k u l t u r te same tendencje, j a k i e zaważyły n a dzisiejszym kształcie
białych s u b k u l t u r etnicznych. Wskażmy więc t u na zakończenie najważ
niejsze z n i c h .
Na każdym k r o k u s p o t y k a m y się z k o m e r c j a l i z a c j ą t r a d y c j i ,
prowadzącą do j e j zubożenia i przekształcenia w a t r a k c y j n y element roz
r y w k i . Własna odrębność k u l t u r o w a staje się c h o d l i w y m t o w a r e m d l a
żądnych egzotyki turystów, poszukujących w świecie s w y c h w a k a c y j n y c h
wojaży p o t w i e r d z e n i a stereotypowych obrazów. Przykładem mogą t u być
„autentyczne" w i o s k i indiańskie, organizowane nawet przez samych t u
bylców na uczęszczanych szlakach t u r y s t y c z n y c h , n p . n a F l o r y d z i e , czy
też wzdłuż dawniejszego szlaku pionierów — „Oregon t r a i l " .
40
Z komercjalizacją wiąże się ściśle f o l k l o r y z a c j a treści k u l t u r o
w y c h polegająca n a t a k i m i c h p r z e t w o r z e n i u , które zapewniałoby i c h
akceptację przez niewymagającą i obcą k u l t u r o w o publiczność. T a k a f o l
kloryzacja staje się często środkiem, który umożliwia g r u p i e manifestację
swej s p e c y f i k i k u l t u r o w e j i wartości własnego „wkładu do c y w i l i z a c j i
amerykańskiej". Dobrą ilustracją tego procesu mogą być t z w . „pseudo- e v e n t s " , c z y l i inscenizacje wydarzeń h i s t o r y c z n y c h (np. przemarszu
hiszpańskich konkwistadorów pod wodzą Coronado, który d l a M e k s y k a nów Południowego Zachodu jest symbolem i c h związków z przeszłością
t y c h ziem), l u b też organizowanie „ludowych" świąt i zwyczajów (np.
meksykańska fiesta bądź indiańskie ceremonie r e l i g i j n e ) .
41
42
Ważnym elementem z m i a n jest również proces i n s t y t u c j o n a l i
z a c j i k u l t u r y etnicznej przejawiający się poprzez stopniowe p r z e j m o
w a n i e f u n k c j i nośnika t r a d y c j i , j a k i m była rodzina i społeczność l o k a l n a
przez wyspecjalizowane i n s t y t u c j e , t a k i e j a k szkoły etniczne, zespoły a r
tystyczne, l o k a l n e ośrodki k u l t u r y etnicznej, organizacje społeczno-kultur a l n e i r e l i g i j n e , czy wreszcie względnie elitarne u n i w e r s y t e c k i e w y
działy studiów etnicznych w rodzaju „Chicano Studies" czy „Black S t u
dies".
W r a z z instytucjonalizacją s p o t y k a m y się ze z j a w i s k i e m m a r g i n a
lizacji
k u l t u r y etnicznej, która jest coraz i n t e n s y w n i e j w y p i e r a n a
z życia codziennego przez kulturę masową i „American w a y o f l i f e " . M i e j
s k i t r y b życia, sytuacja społeczno-ekonomiczna i oddziaływanie „mass
m e d i a " stale ograniczają zasięg k u l t u r y etnicznej, spychając ją d o r a n g i
4 0
Np. S e m i n o l e
Okalee
Indian Village
w
południowej
części półwyspu,
gdzie
t u r y s t o m p r z e d s t a w i a się „totemy" z Północno-Zachodniego Wybrzeża, tańce i stroje
z
obszaru
Prerii
oraz
ozdoby
i biżuterię
Indian
Navajo,
a
także
szereg
innych
„atrakcji" podnoszących w a l o r y t u r y s t y c z n e tego m i e j s c a .
4 1
-events
4 2
nych
Określenie to wprowadził D. J . В о ог
in America,
s t i n, The image:
A guide
to
pseudo-
N e w Y o r k 1961.
M i e j s c e m t a k i m jest np. W i s c o n s i n D e l l s , gdzie w m a l o w n i c z e j s c e n e r i i s k a l
z w i e t r z e l i n i kanionów
d l a białych turystów.
7 —'-Etnografia Polska
XXIII
odbywają
się l a t e m „ceremonialne" tańce
indiańskie
98
i
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIÑSKI
k u l t u r y świątecznej, ujawniającej się coraz częściej t y l k o w t r a k c i e
w a k a c j i , weekendów, obchodów rocznicowych oraz i n n y c h uroczystości
etnicznych i ogólnonarodowych. Odwołać się t u można n p . do organizo
w a n y c h coraz częściej wśród m i e j s k i c h I n d i a n festiwali-konkursów t a
necznych „ p o w w o w " , w trakcie których zarówno w i d z o w i e , ják i a k t y w n i
uczestnicy łączą się poprzez pieśń, taniec, muzykę bębnów i stroje ze swą
utraconą bezpowrotnie przeszłością, wzmacniając t y m s a m y m poczucie
swej identyczności, co z pewnością ułatwia i m życie w z u n i f i k o w a n y m
świecie amerykańskiej c y w i l i z a c j i przemysłowej.
W związku z nasilającymi się r u c h a m i e t n i c z n y m i , które występują
p r z e c i w k o d y s k r y m i n a c j i rasowej i ekonomicznej, n a t y w i s t y c z n y m ste
r e o t y p o m i tendencjom a m e r y k a n i z a c y j n y m , ubóstwu i p o l i t y c z n e m u
ubezwłasnowolnieniu, pojawiła się tendencja określana przez niektórych
badaczy j a k o „ p o l i t y z a c j a " k u l t u r y e t n i c z n e j . Jest ona widoczna
w t a k i c h r a d y k a l n y c h ruchach, j a k n p . „Black P o w e r " , „Black M u s l i m s " ,
„Chicano M o v e m e n t " czy „American I n d i a n M o v e m e n t " , a także w r u
chach etnicznego odrodzenia potomków europejskich imigrantów. T e n
dencja t a polega n a posługiwaniu się w y b r a n y m i e l e m e n t a m i etnicznej
k u l t u r y i h i s t o r i i j a k o p o l i t y c z n y m i a r g u m e n t a m i w k o n f l i k c i e z „esta
b l i s h m e n t e m " . Wzmacnia się w t e n sposób etniczność identyfikacyjną
g r u p y , t w o r z y się nowe wartości j a k o przeciwwagę wzorów ogólnoamerykańskich, r e k o n s t r u u j e się przeszłość, znajdując w niej ideologiczną
zachętę do w a l k i o równe p r a w a i respektowanie własnej odrębności.
43
Wreszcie trzeba t u także wspomnieć o s y m b o l i z a c j i
kultury
etnicznej, która z rzeczywistości i n t e g r a l n i e związanej z życiem codzien
n y m , r o d z i n n y m i sąsiedzkim staje się coraz bardziej zewnętrzną cechą
i d e n t y f i k a c j i etnicznej. Zestandaryzowane elementy k u l t u r y etnicznej,
w y r w a n e ze swego dawnego k o n t e k s t u , przekształcają się w etniczne
symbole, które służą podkreślaniu etniczności i a k c e n t o w a n i u odmiennego
k u l t u r o w e g o pochodzenia s w y c h nosicieli. Mogą t o być f r y z u r y „ a f r o "
u Murzynów, długie włosy u I n d i a n czy meksykańskie wąsy u Chicanos,
t u b y l c z a biżuteria l u b p e w n e elementy „indiańskiego" s t r o j u , a także
język etniczny oraz niektóre gesty .
44
Wszystkie w y m i e n i o n e wyżej tendencje stanowią r e z u l t a t a m e r y k a n i
zacji, której ciągły proces n i e może być i g n o r o w a n y bez względu n a
obserwowane w latach ostatnich zjawisko renesansu zainteresowań e t
n i c z n y c h i narastania r a d y k a l i z m u etników. W t y m procesie k u l t u r y
G . R o s e n , The Chicano
c i t y " , v o l . 1: 1974, n r 3, s. 279.
4 3
movement
and the politization
of culture,
„Ethni-
W sposób l a p i d a r n y z j a w i s k o to ujął G . D e V o s pisząc, że istotą e t n i c z n e j
i d e n t y f i k a c j i jest „the s u b j e c t i v e s y m b o l i c use of a n y aspects of c u l t u r e as d i f f e r
ent 'VnK
">4 cue's grcvp
t h r o u g h a u n i q u e c o m b i n a t i o n of d i s t i n g u i s h i n g features".
S o c i a l stratification
and ethnic
pluralism:
An overview
from
the perspective
of
psychological
anthropology,
„ R a c e " ( L o n d o n ) , v o l . 13: 1972, n r 4, s. 442.
4 4
KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI
99
AMERYKAŃSKIEJ
etniczne odgrywają bardzo ważną rolę t o przyspieszając go, to znów w y
raźnie opóźniając. Stały k o n t a k t k u l t u r o w y (jak w p r z y p a d k u m e k s y
kańskim i portorikańskim) oraz odmienność rasowa (u Murzynów, I n d i a n ,
częściowo także u ludności latynoamerykańskiej) tworzą c z y n n i k i sprzy
jające u t r z y m a n i u się s u b k u l t u r . Natomiast oderwanie i znaczne odda
lenie od k r a j u przodków, którego n i e mogą zniwelować wakacyjne w i
z y t y oraz fizyczna nierozpoznawalność białych etników europejskiego
pochodzenia, stanowią elementy utrudniające zachowanie odrębności i w
efekcie przyspieszające amerykanizację. W t y c h środowiskach k u l t u r a
etniczna staje się coraz bardziej ideologią dziedzictwa k u l t u r o w e g o , a sa
m i etnicy j a k o p o t o m k o w i e imigrantów przekształcają się w „Heritage-Americans"
— t j . Amerykanów zachowujących świadomość swego
pochodzenia i pewną znajomość wartości dziedzictwa k u l t u r o w e g o p r z o d
ków.
4 5
Aleksander
Posern-Zieliński
ETHNIC
CULTURES
IN
THE PLURALISTIC AMERICAN
CIVILIZATION
S u m m a r y
Taking
the A m e r i c a n
c i v i l i z a t i o n a s h i s s t a r t i n g point, t h e a u t h o r
reconsiders
the e s s e n t i a l c h a r a c t e r i s t i c of e t h n i c s u b c u l t u r e s ( E S C ) c r e a t e d f r o m c u l t u r a l p a t t e r n s
of i m m i g r a n t s a n d t h e i r descendants. A c c o r d i n g to h i m , e a c h E S C c o m p r i s e s c o m m o n
e l e m e n t s of
a c u l t u r a l heritage,
tradition, and ethnic symbolism,
as ^ e l l as the
c o m m o n e m o t i o n a l attitude to those c u l t u r a l v a l u e s . I n consequence, a n y E S C does
not c o v e r the w h o l e s o c i a l a n d c u l t u r a l r e a l i t y of t h e r e s p e c t i v e e t h n i c group, b u t
o n l y those of its f r a g m e n t s
An
w h i c h a r e r e l e v a n t for t h e e t h n i c i t y of its m e m b e r s .
E S C is t h e bridge
between
catalyzer facilitating gradual
the native
and American
culture
and the
a c c u l t u r a t i o n ; i t also p e r m i t s for p a r t i c i p a t i o n i n t w o
different c u l t u r e s . H o w e v e r , b i c u l t u r a l i s m i s m a n i f e s t e d differently i n e a c h generation.
T h e i m m i g r a n t g e n e r a t i o n is m a r k e d b y p r i m o r d i a l b i c u l t u r a l i s m , i n w h i c h a n e s s e n
t i a l r o l e is p l a y e d
traits
extending
by the intermediate
on multiple
domains
c h a r a c t e r of t h e E S C , s t i l l f u l l of
of e v e r y d a y
represented b y t h e second generation, for w h o m
their
knowledge
of both
b i c u l t u r a l , because
an awareness
life.
native
Classical biculturalism is
both c u l t u r e s l i e open, because of
c u l t u r a l codes. T h e t h i r d g e n e r a t i o n
is o n l y
marginally
t h e E S C i s no longer a n e v e r y d a y r e a l i t y for t h e m , b u t r a t h e r
of origin, d e t e r m i n i n g
t h e i r s y m b o l i c , e m o t i o n a l or i n t e l l e c t u a l a t t i
tudes to selected contents of t h e i r E S C . T h u s , the E S C s h a d f a c i l i t a t e d t h e a d j u s t m e n t
of
immigrants
to t h e A m e r i c a n
c i v i l i z a t i o n , b u t for
their
third generation
they
r e m a i n to b e o n l y a v a g u e p o s s i b i l i t y of access to t h e i r c u l t u r e s of origin.
T h e author analyses the relations between
E S C a n d the s u b c u l t u r e of
I n e a r l y p h a s e s of a d j u s t m e n t a n d a c c u l t u r a t i o n , e t h n i c groups, as groups
in
t h e i r c l a s s compositions, h a v e
e l e m e n t s of E u r o p e a n folk
4 5
T h . F . M a g n e r,
created ethnic subcultures
of poverty,
poverty.
uniform
based
on
c u l t u r e s adopted to t h e A m e r i c a n conditions of life of
The rise
and fall
E d u c a t i o n " , v o l . 2 5 : 1974, n r 4, s. 254, 264.
of the ethnics,
„The J o u r n a l of G e n e r a l
100
the
ALEKSANDER
poorest s t r a t a
adjustment
bringing
of
of t h e w o r k i n g
POSERN-ZIELIŃSKI
class.
t h a t s o c i a l differentiation
It was
only
i n the f u r t h e r
about t h e i n h e r e n t p o l a r i z a t i o n of E S C s . A s a r e s u l t s o c i a l
e t h n i c groups
involves
phases
w i t h i n e t h n i c groups h a s b e e n t a k i n g
the discrepancy
between
of
place,
advancement
E S C and the subculture
of
p o v e r t y a n d i t s ethos. V a r i o u s A m e r i c a n e t h n i c g r o u p s a r e i n v a r i o u s p h a s e s of i t s
process of t r a n s f o r m a t i o n .
T h e author
classifies t h e m into f i v e
categories:
1) E S C
s h a p e d a s a r e s u l t of t r a n s o c e a n i c i m m i g r a t i o n f r o m E u r o p e a n d A s i a ; 2) E S C of
the L a t i n A m e r i c a n population
groups i n the U S A ; 3) r e g i o n a l
ethnographic
sub
c u l t u r e s s o r t e d out frorn t h e A n g l o s a x o n m a i n s t r e a m , b u t s t i l l s t r o n g l y l i n k e d w i t h
i t ; 4) E S C of t h e B l a c k A m e r i c a n s ; 5) t h e p a n - I n d i a n E S C w h i c h h a s b e e n s h a p e d
outside of t h e t r a d i t i o n a l t r i b a l c u l t u r e s .
A t t h e e n d , t h e a u t h o r offers a d e s c r i p t i o n of t h e m a i n t r e n d s o b s e r v e d i n t h e
process of t r a n s f o r m a t i o n
and
its consequent
of a l l E S C . T h e s e a r e : 1) c o m m e r c i a l i z a t i o n of t r a d i t i o n
impoverishment
a n d a b u s e as e n t e r t a i n m e n t ; 2)
folklorization
of c u l t u r e traits, f a c i l i t a t i n g i t s a c c e p t a n c e b y u n s o p h i s t i c a t e d a n d often
culturally
a l i e n a u d i e n c e ; 3) i n s t i t u t i o n a l i s a t i o n of E S C a s s p e c i a l i z e d agencies t a k e c a r e of t h e
p r e s e r v a t i o n of t r a d i t i o n ; 4) m a r g i n a l i z a t i o n of E S C as i t is p u s h e d out f r o m
daily
life into t h e d o m a i n of p l a y a n d f e s t i v i t i e s ; 5) p o l i t i z a t i o n of E S C as selected e l e m e n t s
of e t h n i c c u l t u r e a n d h i s t o r y a r e u s e d as a r g u m e n t s i n conflicts w i t h t h e e s t a b l i s h
m e n t for e q u a l r i g h t s a n d t o l e r a n c e ; 6) s y m b o l i z a t i o n of E S C , w h e r e b y c u l t u r e t r a i t s
are transformed
into e t h n i c s y m b o l s , s e r v i n g to e m p h a s i z e e t h n i c b a c k g r o u n d . A l l -
these t e n d e n c i e s r e s u l t f r o m A m e r i c a n i z a t i o n a n d t h e y l e a d to deep t r a n s f o r m a t i o n s
of
ESCs
develop
s i n c e t h e latter t u r n i n t o ideologies o r c u l t u r a l heritage,
into
Heritage-Americans
retaining
a certain knowledge of their ancestors' culture.
the a w a r e n e s s
of
as t h e e t h n i c s
their
origins
and