-
extracted text
-
Lud, t. 85, 2001
ALFONSAS MOTUZAS
Uniwersytet Vytautas Magnus
Kowno
MUZYKA KALWARII ŻMUDZKIEJ W GORDACH (SAMOGITIA)
I KALWARII ZEBRZYDOWSKIEJ: ZBIEŻNOŚCI I RÓŻNICE
Litwę tworzą cztery regiony etnograficzne: Dzukia, Sudowia, Auksztota oraz
Żmudź. Jedną z bardziej rozpowszechnionych form i miejsc modlitwy na Litwie są kalwarie albo Nowe Jeruzalem. Jak podają źródła historyczne, było ich
na Litwie siedem: 7 stacji na zamkniętym dziedzińcu klasztoru Bernardynów
w Wilnie, 19 stacji Kalwarii Żmudzkiej w Gordach, 35 stacji Kalwarii w Wilnie-Werkach (Verkiai), 14 stacji Kalwarii w Berżorach, 7, 14 i 19 stacji Kalwarii typowych dla klasztoru bernardyńskiego w miasteczku Citowiany (Tytuvenai), 19 stacji Kalwarii typowych dla miejscowości Masiady (Mosedis),
Droga Krzyżowa z 35 stacjami Kalwarii w Wepriach (Vepriai).
Na Litwie kalwarie z Drogą Krzyżową pojawiły się w okresie poreformacyjnym, kiedy ta forma kultu Męki Chrystusowej dotarła do Polski. W Królestwie Polskim oraz w Wielkim Księstwie Litewskim o modlitwie Drogi Krzyżowej w źródłach pisanych pod koniec XVI wieku pierwszy wspomniał Mikołaj Krzysztof Radziwiłł, zwany "Sierotką". W listach z 1582-84 roku opisał on
swoją podróż do Jerozolimy oraz tamtejsze obrzędy Drogi Krzyżowej I. Najprawdopodobniej ten materiał opisowy M. K. Radziwiłła przyczynił się do utworzenia naj starszej w Polsce Kalwarii. W latach 1600-17 na krakowskich wzgórzach Żarek wojewoda Mikołaj Zebrzydowski ze swymi krewnymi założył Kalwarię Zebrzydowską z Drogą Krzyżową składającą się z 50 stacji i powierzył
ją opiece miejscowych bernardynów2• Modlitwy przy tych stacjach Kalwarii
zaczęto odprawiać już w 1608 roku, kiedy rozpoczęto tam świętować obchody
Wywyższenia Św. Krzyża. Miejscowy bernardyn Marian Postekalski w 1611
roku pierwszy opisał tradycję obrzędów modlitewnych Kalwarii Zebrzydowskiej w pracy Viarum Redemp/ionis nos/rae in agro Zebrzydovicensi dis/inc/arum rememora/io. Cracoviae anno 1611 in off. Początkowo praca ta pojawiła
się w języku łacińskim, a nieco później - po polsku. Sam autor zaznacza, że
hymny, antyfony i modlitwy zaczerpnął z tradycji jerozolimskiej. Później wspo-
I M. K. Radziwiłł
"Sierotka", Podróż do Ziemi Świętej, Syrii i Egiptu (1582-84), oprac.
L. KukuIski, Warszawa 1962.
l Droga Krzyżowa. Dzieje nabożeństwa iantologia współczesnych
tekstów, oprac. ks. 1. Kopeć
ep, Poznań 1987, s. 53-56.
84
mniana praca została przez poetę Abrahama przetłumaczona na język polski
Pamiątka krwawej ofiary Pana Zbawiciela Naszego Jezusa Chrystusa wedle
miejsc Hierozolimskich nad Zebrzydowicami wykonterfektowanych.
W roku
1611 podobną pracę wydał ksiądz Stanisław Grochowski Himny o Męce Pańskiey do obrządków Kalwariey Zebrzydowskiey y do temecznego nabożeństwa
należące3. Pierwszymi pieśniami, które zabrzmiały na Drogach Krzyżowych
Kalwarii, były łacińskie psalmy i hymny. Śpiewali je mnisi i pielgrzymi, znający powszechny język Kościoła. Pierwszą procesję do Kalwarii Zebrzydowskiej
zorganizowano, wzorując się na autentycznych obrzędach Jerozolimskich
w 1611 roku. Odtąd stały się one rytuałem, którego po dzień dzisiejszy przestrzega się w Kalwarii. Jednak było oczywiste, że łaciński obrządek, pieśni
i modlitwy zrozumie tylko nie liczna grupka duchowieństwa i osób znających
język liturgiczny. Dlatego też miejscowi bernardyni, którzy już od dawna
w kościołach rozpowszechniali pieśni polskie, także w Kalwarii Zebrzydowskiej w roku 1611 i 1616 zaczęli modlić się i śpiewać teksty psalmów po polsku4• Dla rozwoju popularności kultu Dróg Męki Chrystusowej przyczyniły się
także w 1613 roku na tej samej Drodze Krzyżowej wprowadzone dróżki Męki
Przenajświętszej Maryi Panny. Oficjalne nabożeństwa i procesja z modłami oraz
muzyką miały miejsce podczas świąt Odnalezienia i Podwyższenia Św. Krzyża, a także w piątki Wielkiego Postu. To bardzo wyraźnie ilustruje, jak Polacy
w swej ojczyźnie rozpowszechniali kult Męki Chrystusa i Maryi w języku narodowym. Od 1617 roku syn Mikołaja Zebrzydowskiego, Jan, stawiając kaplicę ze schodami Chrystusowej Męki, rozpowszechnił w Kalwarii kult świętych
schodów5•
Na Polakach wzorowali się także bernardyni wileńscy, którzy w latach 1607-1610 w swym opactwie założyli Drogę Krzyżową składającą się z siedmiu
stacji. Na Litwie za prekursora fonny nabożeństwa kultu nawiązującego do Drogi
Krzyżowej Kalwarii uważany jest biskup żmudzki Jerzy Tyszkiewicz, który
w 1637 roku, po powrocie z Krakowa, wzniósł w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach Drogę Krzyżową składającą się z 19 stacji i oddał ją w pieczę miejscowym mnichom dominikańskim, których także on sam tutaj zaprosił. Po założeniu słynnej Kalwarii na Żmudzi, biskup żmudzki Jerzy Tyszkiewicz polecił jednemu z księży napisanie modlitw i pieśni przeznaczonych do odprawiania
w tymże świętym miejscu6•
Autor niniejszego artykułu przeprowadził badania i podsumował je w artykułach: Pochodzenie pieśni w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach (tłumaczenie),
oraz Pieśni procesji i obrzędów pogrzebowych w Kalwarii Żmudzkiej w Gor-
) Tamże, s. 51.
• A. Chadam, Śpiewnik Kalwaryjski, Kalwaria Zebrzydowska 1984, s. 31.
l Droga Krzyżowa, jw., s. 50-53.
• M. Wolonczewski, Żemaitjiu wiskupiste, t. II., Wilniuj 1848, s. 42.
85
dach: ich zbieżności i różnice (tłumaczenie), udowodnił, że z wyjątkiem trzech
pieśni Zakończenia, które ukazały się dopiero w XIX wieku, modlitwy te oraz
pieśni i ich muzyka nie były specjalnie przeznaczone dla Kalwarii Żmudzkiej
w Gordach. Uwzględniając ich treść i odległości pomiędzy stacjami, można
przypuszczać, iż były one zebrane i złożone w jedną całość z różnych śpiewników i modlitewników wydanych wówczas w Europie i miały służyć jako przewodnik w obchodzeniu Kalwarii Żmudzkiej w Gordach7•
Przyjrzawszy się materiałowi opisowemu dotyczącemu Dróg Krzyżowych
Kalwarii Żmudzkiej i Zebrzydowskiej, zauważymy, że miejscowości te łączy
bardzo podobny do jerozolimskiego krajobraz. Tutaj krzyżują się drogi polityczne, religijne, ekonomiczne, przeważają wyżyny, jeziora, rzeczki, źródła
i lasy. Ale w odróżnieniu od Kalwarii Zebrzydowskiej, w Kalwarii Żmudzkiej
nie było nabożeństw obchodzenia ścieżek Męki Najświętszej Maryi Panny ani
kaplicy ze świętymi schodami.
Polscy naukowcy twierdzą, iż śpiewy i modły charakterystyczne dla Kalwarii, które wzbogacone są o melodię i pomagają przy rozmyślaniu nad Męką
Chrystusa, są typowo polskie. W innych krajach ich po prostu nie ma i dlatego
jest to wyraz nabożeństwa absolutnie polskiego pochodzenia, w którym myśl
modlitw podkreśla melodia śpiewów. Do tych pieśni i modłów należą: a) modlitwy z tekstem-refleksją nad każdą stacją; b) części śpiewów wstępu i zakończenia, jak "Wielbimy Ciebie, Jezu Chryste Panie" (łac. Adoramus te Christe et benedicimus tibi); c) aklamacje-odpowiedzi, jak np. "Panie, zmiłuj się
nad nami" (łac. miserere nobis)8.
Poruszając ten temat, pojawia się pytanie: co łączy i różni muzykę Drogi
Krzyżowej w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej?
Opierając się na naj starszych i naj nowszych śpiewnikach, dokonałem szczegółowej analizy ciągu chronologicznego modlitw i śpiewów Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz zebrałem materiał nototeczny w czasie ekspedycji, przestudiowałem zbiór analogicznych modlitw i pieśni Kalwarii Zebrzydowskiej
oraz innych, znajdujących się w polskich modlitewnikach i śpiewnikach; przeprowadzi wszy analizę porównawczą muzyki modlitw i pieśni fenomenu Kalwarii Drogi Krzyżowej w Gordach, spróbowałem odnaleźć punkty styczne
z litewskim etnosem - pieśniami ludowymi, oraz starałem się przedstawić podobieństwa i różnice instrumentów muzycznych polskiej i litewskiej kultury
religijnej.
Niniejszy tekst (materiały były zbierane przez ponad dziesięć lat) zupełnie
inaczej przedstawia historię Drogi Krzyżowej kalwarii w Polsce i na Litwie.
Spoglądając na te obrzędy modlitewne w aspekcie etnomuzykologicznym, po-
7
M
A. Motuzas, temaićil/ Kalvarijos Kalnai ir Kryźiaus kelias, Kretinga 1993, s. 3.
R. Rak, Śpiewy w czasie Drogi Krzyżowej, w: Droga Krzyżowa, jw., s. 439.
86
winniśmy je porównać z obrzędami sąsiednich krajów, gdzie ta tradycja była
żywa i być może stamtąd się wywodzi. We współczesnej etnomuzykologii
w Polsce i na Litwie niniejsze badanie jest pod tym względem nowe i oryginalne.
Temat ten częściowo już rozpatrywałem w swych pracach wcześniejszych:
Instrumenty narodowe i górskie pieśni w Kalwarii Żmudzkiej; Góry Kalwarii
Żmudzkiej. Pieśni pogrzebowe; Góry Kalwarii Żmudzkiej i Droga Krzyżowa;
Pochodzenie pieśni w Górach Kalwarii Żmudzkiej; Pochodzenie nabożeństw
Drogi Krzyżowej i pogrzebowych obrzędów śpiewanych Kalwarii Żmudzkiej
w Górach: ich podobieństwa i różnice. Także wiele materiałów notograficznych zebrał w latach 1995-1997, podczas ekspedycji na Żmudzi, Instytut Studiów Religijnych Św. Antoniego przy fakultecie teologii katolickiej Uniwersytetu Vytautas Magnus.
W artykule tym nawiązuję do naj nowszych prac opublikowanych w Polsce
na ten temat: monografii-antologii Droga Krzyżowa ks. 1. Kopcia CP, antologii ks. A. Chadama OFM Śpiewnik Kalwaryjski oraz polskich śpiewników
i modlitewników liturgicznych jak Śpiewnik Liturgiczny oraz Śpiewnik Kościelny.
Modlitwy
Modlitwy Kalwarii Żmudzkiej w Gordach składają się z aklamacji "Kłaniam się Tobie"; odpowiedzi "Zmiłuj się nad nami, Boże" albo "Zmiłuj się nad
zmarłymi, Boże" oraz "Amen". Inna modlitwa to nawoływanie lub inwokacja
- "Módlmy się".
Jak podają źródła historyczne Kościoła, po raz pierwszy te formy modlitwy
i rozmyślania w litewskich źródłach pisanych pojawiły się w modlitewniku
Droga Krzyżowe Pana Jezusowe, które w dzień męki swoiey dla zbawienia
naszego odprawił, napisanym w języku polskim, wydanym w 1634 roku
w Wilnie i przeznaczonym dla działającego w Wilnie bractwa św. Józefa z Arymatei i św. Nikodema, które praktykowało Drogę Męki Chrystusowej i troszczyło się o chrześcijańskie grzebanie zmarłycW Wraz z upływem czasu ta praktyka liturgiczna wrosła w nawyki modlitewne ludu i była stosowana podczas grzebania zmarłych oraz obchodzenia Drogi Krzyżowej nie tylko na ziemiach
wileńskich, lecz także na Żmudzi. Oznacza to, że ta część obrzędów Drogi Krzyżowej i zwyczajów pogrzebowych przywędrowała na Litwę z Polski.
W polskiej kulturze kościelnej modlitwy te razem z ich melodiami znane są
już na przełomie XV-XVI wieku1o•
9
lO
Dmga Krzyżowa,jw.,
R. Rak,jw., s. 439.
s. 31-32.
87
Teraz przyjrzyjmy sil( polskiej i litewskiej linii melodycznej tych modlitw:
aklamacji i odpowiedzi "Kłaniam sil( Tobie"; "Zmiłuj sil( nad nami, Boże" albo
"Zmiłuj sil( nad zmarłymi, Boże", "Amen", oraz modlitwy "Módlmy się'.
Wariant polski":
-~:##-#.
oj: -. -- ~ - .•~- ···::1- J----.-.-:::.:~.: ..: ... ---- -·1
_o: J-::_---=:::-.-::::'_:::_-=jl
·.-c·---... -.-.- ...--.... -J.. -----J--.-.-.-.-.-J.----- --.- -..---- ----.-----.------ --d:-.-..--;;J-------.:--o
••
.
:J:-:.-::::'-:--:J-.--:::':'::~-'::-::~.
.:
.
_'0"
,.,
"'",'
"-
__
••
"'0_'
",
•.••...••
._,..
'.
•..••.•.••
,.,
__
••
'
•••••
..•......
_'.'_
•.
'--"
_._
••
,",_
••••..
-----'
••
",.
0.0
_.
',".'_."
••••
__
•.•••
.••.•.•
__
••.• _ •.
,_ ••
• •••••
.
••
__
...•
''''
""'
•••••
_"0_0_'
"""""'~'.
.,.
_
•••••.••••
••• __
• __
_
••••••
--_""0
." •••.
__
.. _.
."
•..•••••••
_.
~-:###.:t-F~¥--:-r:.;It-~::=~=0r~:~-~~I~rH0I/--~~~-=:fEt~~f~i~~f-:::--:
-j •.-..:JtJ~j- j(~:J:iT;J:~~:~~:-J:;-~f4~:.d#E~~:~f~-~
"---"
-----'
~#i#-J
Wariant żmudzki'2:
-~-'K-8~)::-·-=-.•·:::::·:-~:::-;::-:;-::::-:u~:--:·:-r=::~:-:~::
__It~~~::::~~=-~~~:::f~~~~
-
::~-b ~---:~·----r-.-- -.-L:::f?~::~-I:\~:
::::I=-~--~:~:-~::~-~~~f·----;??d::::::~':'I=.-.-~-:
=~~:: •.:~:;;n
=:S'. _... _-_-~__: -.~.....~~~ _ ~_._~:::~:..... :-·.=:~t.==-~£__ __.:.~~:-_!.:- £__
U
••
'
'.'
- .. -.:
..•
"
o"
._
•••
'.~
_.:-:-::
:~.·~·.-:---~:~-::-:-::t:E~~:jH~~~8=)=~:ff·:.=:::·~~~~~:-~~?~~~~~
-::r-~~-·
-_:::
____:_~=:-'--·~·:r~j·
~:---':··:[l--~~l·-~--:---=-':~J.---~
:~?~0.'-: ::.::--~::_~_-~
__~~~._=._.~=--~_~=
~=._-~:~::'..__
-~-~:==_-=-.= _.. _~ _ ~_ .= =-- __
~.l-~.---;---·~-·rt:\~:::
'~..
II
12
~tJ·· ~~-'-'
.._-~
:_~_
Śpiewnik Liturgiczny, Lublin 1991, s. 279.
A. Motuzas,jw., s. 16.
::---'-----.(;j'
88
~:~.•~ ...~....·•·~·
•..·ł~-:Ir:
-.·-·
.•
l-t ~I
~.~~c~:::E{~
~łi
... ]1.··
m
-. ~p.::: ••:-:- -::·:r· - .....·=·:-~h/.::8:.)..:.:•.=-=:...=..·.••.•.
: .•·.:.:: .::.: .•.. : ..... ··-:-:-::·~·:·=.-.==:::·R·:·:::::::-=:...•~:j·
_. ......_
__
_.
-
__
o •••
_.
....
t:\
••
-
__
._----
••
•••••••••
~
•••
0
•
•••
__
••
[
•••
•• \.,
_
••
•••
••
_.
••••••••••
__
._.
•••••
..
-
•••
• ••••••
•
•••••••••
_.
_
•
~.
•••
,
••
••••
__
••••
_
"
,._"'
••
• __
•
••••••••
•••
__
_
_...........
••
••
,
~
••
_.
._._.
•
••••
o .•
..
Melodyka wariantu żmudzkiego konstruowana jest w oparciu o swobodną
i spokojną recytację. Zachowuje ona strukturę psalmodii gregoriańskiej, lecz
w każdej zwrotce pojawiają się wyraźne elementy rytmiczne i melodyczne. Opracowanie wariacyjne nadaje melodii chorałowej cechy stylu ludowego. Polscy
naukowcy twierdzą, że podobny stosunek chorału gregoriańskiego i melosu pieśni ludowych jest także obecny w modlitwach i pieśniach polskich13• Odpowiedzi w Polsce śpiewane są na dwie melodie. Pierwsza z nich opiera się na
intonacjach śpiewu ludowego, druga jest autorstwa kompozytora Karola Hoppesal4.
Oprócz wspomnianych modlitw Kalwarii Drogi Krzyżowej są także iIUlemodlitwy, jak choćby pacierz: "Ojcze nasz"; "Zdrowaś Mario" oraz "Chwała
Ojcu".
Historycy, piszący o chrzcie Litwy w 1387 roku w Wilnie i w 1413 roku na
Żmudzi, twierdzą, że Witold i Jagiełło "niczym dwaj apostołowie uczyli ludzi
i po żmudzku mówili pacierze"'5. Po śmierci Jagiełły (31 lipca 1434) jego kapelan Mikołaj Kozłowski w Bazylei odprawił nabożeństwo żałobne i wygłosił
kazanie, w którym w skład zasług Jagiełły wliczył także to, że on "na tyle poświęcił się dla zbawienia Litwinów, iż sam ich uczył Wyznania Wiary Apostolskiej (<<Wierzęw Boga Ojca») i modlitwy Pańskiej (<<Ojczenasz»), oraz prze-
Il
W. Bartkowski, Polskie śpiewy relijne w żywej tradycji. Style i formy, Kraków 1987,
s. 121.
14 R. Rak,jw., s. 439.
IS M. Wolonczewski,jw.,
s. 37.
89
tłumaczył je z języka naszego (polskiego) na ich (litewski), by łatwiej mogli je
pojąć i zapamiętać"16.
Jak widzimy, wśród tych dwóch pacierzy, których nauczano chrzczonych
Litwinów, nie wspomina się o "Zdrowaś Mario". Pierwsza wiarygodna wiadomość o tej modlitwie sięga roku 1430. W Wilnie tego roku, gdy zmarł Witold,
przy kościele św. Jana było założone bractwo, członkowie którego w dni świąteczne śpiewali w kościele dziesiątkę "Ojcze nasz" i "Zdrowaś Mario". To znaczy, że modlitwa ta była ceniona na równi z "Ojcze nasz", a jej śpiewanie czy
głośne odmawianie w miejscu publicznym miało innym pomóc w nauczeniu
się jej. Należałoby zatem sądzić, iż dzięki ustnej tradycji rozprzestrzeniała się
(z Polski) ona po Litwie, aż dotarła na Żmudź wraz z jej chrztem.
Inna przez nas wspomniana modlitwa to "Chwała Bogu Ojcu" lub mała
doksologia, poświęcona chwale Trójcy Najświętszej.
Od kiedy modlitwa ta jest znana na Litwie, a szczególnie na Żmudzi? Obecnie brakuje jeszcze materiałów, by odpowiedzieć na to pytanie, lecz należy przypuszczać, że przywędrowała ona na Litwę z Polski wraz z pierwszymi franciszkanami i dominikanami. Z biegiem czasu porządek ten przyjął się we wszystkich kościołach na Litwie i dlatego razem z chrześcijaństwem dotarł na Żmudź.
Jest oczywiste, że wszystkie te modlitwy były znane znacznie wcześniej,
aniżeli założono Kalwarię Żmudzką w Gordach i sporządzono modlitewnik-śpiewnik do obchodzenia w niej Drogi Krzyżowej.
Badania ujawniły, że modlitwy Drogi Krzyżowej Kalwarii Żmudzkiej
w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej nie są specjalnie dla nich przeznaczonymi utworami autorskimi, lecz są starą formą nabożeństw Kościoła katolickiego, która przywędrowała z Zachodu w pierwszych wiekach chrześcijaństwa.
Pieśni
Źródła historyczne podają, że w średniowieczu w krajach Europy Zachodniej rozwijała się muzyka obrzędowa prostego ludu (modlitwy i pieśni), przeznaczona dla kultu Męki Chrystusowej, chociaż wzmianki o pojęciu sztuki
w Kościele są znacznie wcześniej sze wzmianki. Po raz pierwszy uczynił to synod
w Arras z roku 1025: "Umiejący czytać poprzez sztukę (malarstwo i muzykę)
dostrzega to wszystko, czego nie może dowiedzieć się z Pisma Świętego"I?
W Polsce około I połowy XVI wieku po raz pierwszy zaczęto śpiewać pieśni podczas procesji, idąc z jednego kościoła do drugiego. Były one przezna-
I. Monumenta medii aevi historica (1891), Cracoviae, w: Archivum Secretum Vaticanum, Nunz.
Di Warsavia.
171. Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970, s. 345.
90
czone do śpiewania w okresie Wielkiego Postul8• W XVI-XVII wieku nabożeństwa Drogi Krzyżowej w Królestwie Polskim oraz w Księstwie Litewskim
wprowadzały różne klasztory zakonne oraz bractwa. Jednymi z pierwszych były:
Krakowskie Bractwo Męki Chrystusowej utworzone w 1595 roku przy kościele św. Franciszkal9 oraz działające w Wilnie w 1634 roku Bractwo św. Józefa
z Arymatei20. Krakowskie Bractwo Męki Chrystusowej praktykowało nabożeństwo Drogi Krzyżowej, opierając się na listach M. K. Radziwiłła "Sierotki",
które dotarły do Krakowa około 1607 roku21. Te bractwa razem z bernardyńskimi zakonnikami prowadziły procesje z kościoła do kościoła, śpiewając pieśni pokutne, litanie i psalmy22. Bernardyn z Kalwarii Zebrzydowskiej dla wzbudzenia większej pobożności w tej miejscowości w 1791 roku wydał książeczkę
modlitewną Uwagi stosowne. W 1831 roku modlitewnik ten został przez księdza Jonasa Mikasa przerobiony i przystosowany do obchodzenia Kalwarii
z modlitwą za zmarłych. Dopiero od 1831 roku w Drodze Krzyżowej Kalwarii Zebrzydowskiej przyjmują się i zakorzeniają zwyczaje obrzędowe charakterystyczne dla tej miejscowości23.
Dążąc do bardziej szczegółowego przedstawienia postawionego wyżej problemu, będę posługiwał się swym już opublikowanym artykułem Pieśni procesji i obrzędów pogrzebowych w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach: ich zbieżności
i różnice, w którym opisałem pochodzenie pieśni Kalwarii Żmudzkiej w Gordach, oraz śpiewnikiem ks. A. Chadama Śpiewnik kalwaryjski, przeznaczonym
do obchodzenia Drogi Krzyżowej Kalwarii Zebrzydowskiej.
Pierwszą, inaczej wstępną pieśnią, jest Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie. Autorstwo jej przypisywane jest jezuicie Jakubowi Wujkowi w XVI wieku,
a melodia pojawiła się po raz pierwszy w 1587 roku24•
Pieśń Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie jest zaliczana do pieśni pokutnych i błagalnych śpiewanych w okresie Wielkiego Postu.
" M. Bobowski, Polskie pieśni katolickie od najdawniejszych czasów do końca XVI wieku,
Kraków 1893, s. 254-262.
19 K. Rosenbeiger, Dzieje Kościola 00. Franciszkanów
w Krakowie w wiekach średnich, "Biblioteka Krakowska" 1979, s. 82.
20 Droga Krzyżowa. jw., s. 31.
21 S. Grochowski,
Hierozolimska processia w kościele chwalebnego Grobu Pana Jezusowego
zwyczajna, Kraków 1607, s. 42.
22 Droga Krzyżowa,jw.,
s. 41-42.
23 A. Chadam,jw.,
s. 18.
24 A. Motuzas,
temaićill Kalvarijos Kryźiaus kelill apvaikśćiojimo ir per śermenll apeigas
giedamll Ka/nll ki/me: sąsajos ir skirtumai, w: 7iltai. Klaipooos universitetas, 1998, nr 2-3 (4-5),
s.73.
91
Wariant żmudzki pieśni25:
J=112
~~CJ
.~~fJ
•.
~~.J :··.••
r..····~·J·-~l~~t~~E~:t~~(]~?~=:~=i=:~-t~~;
..~j:.:....:.:.J: ...
J
~
······c::
-
••
-
_,
.-_.
,,
•
-
••
.
._._----
_.
••
__
•
- --
••••
_
0
---'._-----,--
•••
0
·
-,
.. _
_.
f':\
·····-~:l··.:..~·~-~::::·::::J·:~:=:::·:ll:.:..::.:--·-::=:==.:::::::..=:=::_==--=-=::.~:=~:.~.:.-:.:=::_:.
••
••.••..
•••
_
••
_ •••
,'
"
__
_------- ---
.•
--------
,'
_
••
•..
----_
.. __
_--_
..•
----
•••••
__
."_
_.
__
_
••••••••
••
• __
_•.
_,._.
_._--------_. __ ._------_
•
•
__ __
, __
~
~
••
."
._.
__
•••.
~
••
._._.
----------------------,-------_
_.
__
._
• __
•
-.-_.'.
Wariant z Kalwarii Zebrzydowskiej26 :
Po porównaniu polskiej i litewskiej melodii łatwo można zauważyć, że są to
rodzaje tej samej melodii, różniące się pomiędzy sobą tylko nieznacznymi
melodycznymi niuansami. Czyli można twierdzić, iż pieśń ta wywodzi się
z polskiej kultury.
Inną pieśń, również reprezentującą pieśni wielkopostne - Ojcze, Boże
wszechmogący, datuje się na XVI wiek i wywodzi także z polskiej tradycji franciszkańskiej.
25
26
A. Motuzas,jw., s. 73.
A. Chadam,jw., s. 516.
92
Wariant żmudzkF7:
~~¥=ff=t~s:Jr--~=-=I~f=it=¥Fr.
···i~l
~lrqj~=:¥·=~r--~~-r1l1ll~¥.•··.~I
~
..•··- ••~rJ~.=i< •••·=.~··=.rj·•.•..•.J~•••.
~••
-·j----:]~J-:
••• J ••=•:• J_ ••.~--~ll
.- --- ······r=.7---f
~
·rrr---Ef---r--
~~fGr}Pf~c.;~r···r=fr·~=f.1~1
Polski wariant z Kalwarii Zebrzydowskiej28:
Porównując polski i żmudzki wariant, widzimy, że wyłącznie dla żmudzkiej
melodii charakterystyczna jest tonacja durowa, natomiast dla polskiej - diatoniczna skala dorycka, wyróżniająca się podwyższonym stopniem VI zestrojenia (seksta doryczna), który nadaje harmonii pogodniejszy, minorowy charakter. Dlatego polska melodia ma nutkę żałobną, w odróżnieniu od majorycznie brzmiącej żmudzkiej melodii tej pieśni. Dokładniej spojrzawszy, zauważymy
także, iż w żmudzkiej melodii synkopy kształtują specyficzny rytmiczno-metryczny model pieśni. Synkopa przydaje melodii pewnej chropowatości, podkreśla impulsywny ruch i jego rytm, podkreśla kulminację melodii i nasila
podniosły nastrój. Podsumowując, można stwierdzić, że melodie pieśni Ojcze,
27
A. Motuzas,jw., s. 73.
28
A. Chadam,jw., s. 176.
93
Boże wszechmogący są swoiście autentyczne i każda z nich reprezentuje swój
kraj.
Inna pieśń Zdrowaś Maryja jest zarazem i modlitwą. Omówiliśmy już ją,
analizując modlitwy.
Wariant litewski melodiF9:
.~
..'J-~-J--'-'--j'--"'--'-""--"-'
-'-"'~---'---'~----=l
~- dI-:£:::-=-.C::if- ::.f'=~~
~f!.~~f.:...:-:=t'~
-:"E.=. ':f::...-==E::=l-=--=
- ..._-. ------.---.-- ··r-·----·----F=-·----I=·-·--=f~--l==.:....- - ····--·~==F=:~=f
-:.,----====:3
_l:~bi--t..' -:J:.~..•'.'.-f':j.:~---~.:~~):..
'::::=1::=+::-:'::. :i':::~~:I.P::-_.:.p::==E:.:=:=p-::-::-=11
-.~.-
.£1- ..
F' .-":::.r·F···· -f:·:··:·::;.I::
··::]:-:·f··::·r::'::T:::·::
::t:':'-·:=·F:::_.:::~EF~'-:··::F·:·:':':::::]
.:.~bb~·~.·:·r·.f::_:f:
·(~tf:::.::2~~r2tt=}f~~i~~rJ~·::W~~
Wariant polskiJo:
:-~;~-~~t::.~-~f:~\:~~:~I~~~=:~
~:b' ··jJ:····:·:.-.J!~..•~:(:~)::---:.:.~f:::~~:~::
..
:~I~:~~;~:~~:~~4~)~~:~==~=-WJJf~~~
~~b...:j~~~_-_1:~~
..
29
30
A. Motuzas,jw., s. 74.
J. Siedlecki, Śpiewnik Kościelny, Kraków 1994, s. 748.
94
Przyglądając się melodiom tej pieśni widzimy, że żmudzka melodia niejako
zachowuje strukturę i formę hymnu, pozostaje również linia melodyczna. Jednak melizmatyka, ekspresyjny śpiew, swobodne oddychanie, zwolnienie i przyśpieszenie tempa zamieniają hymn w swoistą piosenkę ludową. Z chorału gregoriańskiego pozostaje tylko struktura i linia melodyczna. Natomiast rytm
i równa melodyka polskiej melodii wskazują, że jest ona przystosowana do
śpiewania w kościele, a nie podczas wyprawy czy marszu. Po dokładniejszej
obserwacji widać, że linie melodyczne są takie same, lecz jednocześnie różne
(ze względu na charakter muzyki).
Pieśń Jezusa Judasz sprzedał wywodzi się z kręgu franciszkańskiego, na
Żmudź przywędrowała ona z Polski przez Wilno, Kowno, Kretyngę, oraz bernardyńskie Telsze.
Wariant melodii żmudzkiejl':
~... .~. . .r'· ··f· ~ -r--·"·"·-···~ -·j···r·
. -~~-·'I··f·'············r·_ ~.······d
..... .::~::.::l· ._._' : .. , .. ..::.. :.....::.-.=-:::::.::=~-.-J:- :,-:'.:.-.::..--.-:~' ..,-:.' . .- ..... :.--::..-:.:.-.-.. .--.-- .-.----.- :.:.- .-.-:::::.-.-:::.-: ..: : :'-::'-:-'-.:
-
--._-
_..
.---
-
---_
-
~
..
-
_
_--_
••••••
••.
_
,--
._
••
-
-_..
.____
_
••••.•••
••
._---
•
__
._
._
•••••
_---
--------~--
••
.'
-
._••
__
--•
~. ~~ "-"f ·::I·d::
r····.... :.::'..-:':'-~I' :fJ··---~:
"'-"b:
':' ...••.....-:::----.: .. :::.::::-.:
:J...-.--.._::
.:::.::
..:~:.
:: •.•-. .
----
--
, __
••••••
__
__ 'o
_
••.
__
-
•
••
-
_
o ••••
••.
__
__
•.•
••
__
~.
._
_
••
,.
~ r r.. ,r ..
.-:: .....•.:•••...:' ..- :: :'- ' ' : .. : :.-'..::.:
:.:.... -···:·1:···-::·:.--:::::_:·-· - .::..::...: ..j
Wariant Kalwarii Zebrzydowskiejl2 :
'J'.=-.:~.--::-:~·1·::iJ:-'-':.'::~:=-::~=::·=-~'-=·:.:-.a==:~='-=3
l' ··t··-····---\·····
-'~=J
···~···I··l
~
~. ··p~C:~
..~:.
..-:::
•.~i.-~~-----:::.-.:•.' •.::-=:::'-'.-
." -- .. - --.------_.-._-----------------
:)1
~.b.~ ...
li
J2
.
J
_
_
.•...
j .
._.
.
A. Motuzas, jW., s. 74.
A. Chadam,jw., s. 501.
-------_.- ...- ------_ ...__ .. _ ... - -.--- ..-.----------------_. ---_.------"_.---
. __
...... __
···I·····j·····
······.··W··
.
".
_.-
-,
~
..
_ ..
····1
, ...
95
Widzimy, że melodie tej pieśni pod względem miarowej, wyraźnej rytmiki
są zbliżone, co wpływa na ich specyfikę (przeznaczone do wykonywania
w marszu). Dominującą cechą charakterystyczną melodyki żmudzkiej jest przygotowany przez sekundę skok kwarty z drugiego stopnia harmonii na piąty, co
jest bardzo podobne do litewskiej piosenki ludowej Gysta gaideliai ry/iuoja.
A oto jej melodia33;
.. , ._.__... -_
'-'-----f---._--------]
. ---- --- -O----··::-D·::~::::-:D-···-~~~~-~::-::-~--=-..:.:._-._.~::.-----
-'D--'..
------.
••
..--.
.-- _...
-_
••
-
-
-
•
-,
•
---
--_...
..--
----- ".-_.
,---.--
--
--
o
_ .. _--
••
•
-
••••
__
•
- Jj--_
... '---1'-·-"'---" '--"-_··_'·_---'·_·· __ ·"---1"·---. :.:.::~=
-_ ..-..--_....
__.. ---~'. ]
. - . -.:: ~.: --~:"-'_-:-._-.::-..::::.... :_-::-J~::_.::::.._-_::._.=~.::_..
:.:..._
._...._..::-:'.
._..
__
•••
•.
__
••
.0'0-
•
,_.
._
••
"
._
••
_.
••
• __
••
_
••
_
..•••
_ •• _"_
• __ •
._.,
•••
,
._.
'.,.
.. - ------~. --ł~:'·-.~_._-----_._--_._..-V~---_·~--t-:----_·_---..--
Kolejna poddana badaniu pieśń to słynna sentencja - Stabet Mater do lorosa. Pieśń ta trafiła na Litwę przez Polskę jako Stała Matka Boleściwa z mnóstwem wariantów melodii. W śpiewnikach wchodzi ona w skład "Pieśni na
Wielki Post", jednak nie ma jej w śpiewniku z Kalwarii Zebrzydowskiej.
JJ A. Motuzas, temaićilł
1997, nr 2, s. 51.
Kalvarijos
Kalnlł giesmilł ki/me, w: TIltai, Klaipedos universitetas,
96
Do zbadania przedstawiamy
żmudzki wariant melodii tej pieśni34:
Wariant polskj35:
Malowniczości obu pieśni przydaje falująca linia melodyczna. Dla żmudzkiej linii melodycznej pieśni charakterystyczne jest podnoszenie się o kwartę
w górę, opuszczenie się i znów zgrabnymi falami lekko wznosząca się linia.
Polska melodia jest sekwencyjnego typu, znacznie spokojniejsza, mniej w niej
napięcia. To dwie różniące się charakterem, lecz zbliżone tonalnie i formalnie
melodie.
Pieśń O duszo wszelka nabożna Kalwarii Żmudzkiej w Gordachjest odzwierciedleniem polskiej kultury religijnej na Litwie. Zalicza się ją do pieśni wielkopostnych.
34Tenże, Źemaićil/ Kalvarijos Kryźiaus ..., jw .. s. 74.
142.
35 J. Siedlecki,jw. S.,
97
Wariant żmudzki pieśnP6 :
_~
1
~
----~------1t----j---------J-------------~~----§F---------
-- --~------- -.:.~: ::--J---:-::~:--~:::
~:.-:::-~--::: --::.:::-::. -e---:- :=:=::::::--:~::.-- =:~-:::'::-::f--'::-:~~-:::::-=- :.::=--------=:::::- ~----::-::-.-~-
",
.
-
•.
-
__. _... o..
•••
0>
_
•.
..
._"
,......
0_._
. ._.•....• ' .,_, .•'
••
_
•••
••••
___ ,
.__ _ __
.__....__ ..."._ ...,.. __
'_"_0
_
••.
"."
__
•
••,_".'
_
__.
__
.
,.•• ,•.•
.,
••••
~_.
.•.. _..
'
_.
••.
--------:I---:l-::--------------l--------J::..-~-- -o:\,
-C-~------iiE.--------------- ---:,;._~
....
---
__._____
._
•. _~_
..
•• _ ••.•
..
...._,~
, __
•••
~3g~.--~.
_:= __ _--
-~:::.f~-----:--:=f~-==f::~:=.--·-·- -.::.-.::
--=--
-::-: -.::~
~
Wariant polski3? :
lłcj------------j-----'!'--~~~--~----~~-~rgł)~---·:.----=--F--- .-.--::::.
--- -. --._~::--=t=------=-- ==.
~
-:
:::: ----.--- :-::--:--F--:::
~
--
••
---_.-
_.
._.
,_,.
o
__ ._._----_.
••
-'--'
-••
__
__
_ _-_._------__
..
._".
__
.__
-
_.
__
••
-
------
Po przeanalizowaniu melodii, widzimy, że pieśń żmudzka rozpoczyna się
i kończy drugim stopniem, jednak zamiast zwykle charakterystycznej w pieśniach występującej tonacji minorowej jest tonacja majorowa, natomiast polska pieśń - pierwszym stopniem. Są to więc dwie różne melodie, odzwierciedlające meliczne utwory danego kraju.
36
37
A. Motuzas,jw.
A. Chadam,jw.,
S., 75.
s. 175.
98
Inna pieśń - Któryś za nas cierpiał rany jest pieśnią wielkopostną, która
w XVI wieku była przetłumaczona z języka polskiego i śpiewana w bernardyńskich kościołach Litwy38.
Żmudzka melodia tej pieśni39:
lF'c
=-J=~---=;J=~=c=I
j:~---r~~FT------~--~~~-t--r ~--=I=r-==-I--==U
:Jc~~-.J==±
-~ff!~--------~-.-
.~~.--=~_:
--~~...-==~_:::-==~_::
~-~----..------- ..~.-::===:::==--..::
·--··~--··-·----~----~--F-------·--------~
r·····--_-------..----1~-----.---------~::-::--- =:-::==_::=---:_::::~-:_-=:::_:::--=:-:::=~-~-::-:~~o::: __:__
-
-
__
o
__
••
~
__
••
••
• __
•••••
----- --_._---- ----------_._-----~_._-_.
---------~---_.- ----------- ~------•
.~
•
•
~_.
-
------
--..------------. ---- -r---------- ----
i:...--;.1-..:-..._-_.-.---_---... ......J_ -.---.-·--------·-1'-- - :-:~=:-.- -~- :---.---.=. t------J..·:--···--··.-E.~·-_.-...--~-- --- .. -~ ..--.. --::31
~~~--:-:r:::::::=~=:::~::{::-~:::::-=:==::
=::-~~::-=:---=r=---=:~I=
-- -:~=~:=
:=='::-"':~:=:~3
.-~- ..-.-·f--- =~::
-.--.---.-r=-...
-4_--.-. --~--.-.-.
--~-- ~-=::--..---------F·::'-..:----~.
~-----::ł~---------~--------.
~-...----.----=]
:-~-==~iJ=--~~-::=::
=::::~====-3--:- ..:: -:::~~==-=:---=.-3
-
•
__ • __ •
•. _
•.•
••••••
_
•.•
r
.•••
0.
_~
._.
•
•
••
•
••••
_
._,
__
~ __
._
••
•. ~'.
_
=---==F-~-=: :-3='-::=::-':::-=:-==:;i~~
t:\
::::1~:~-:::::::----~--..::-----
-
~-,.----_
..,--.--.~-----,._
..=-=ł=~~-----._e= :==t.I
.-._~------------....-----~----.--- -.-.-. .----.--.
.-.-------- ~---.-----r-----·-------------·-·--·-~~
Polskie melodie pieśni Któryś za nas cierpiał rany40,
I melodia:
38 Joanes de Komorowa, Memoriale Ordinis Fratrum Minorum, w: Monumenta Poloniae, t. V,
Warszawa 1961, s. 258.
39 A. Motuzas,jw.,
s. 75.
401. Siedlecki,jw., s. 124.
99
II melodia:
Cechą dominującą w melodyce żmudzkiej jest przygotowany przez sekundę
skok kwarty z drugiego stopnia skali na stopień piąty.
Uważa się, że praktykując te modlitwy, powstała "Litania do Wszystkich
Świętych", według wzoru której powstały późniejsze, obecnie znane litanie.
W Rzymie tę litanię śpiewali pielgrzymi w czasie procesji. Tak działo się
w Wigilię Świąt Wielkanocnych, podczas obrzędów chrztu, święceń diakonów
i księży, obrzędów poświęcenia kościoła, oraz podczas uroczystych ślubów zakonnych41 • ~apież Pius V (1566-1572) ustalił ostatni jej wariant i wskazał,
kiedy należy ją śpiewać42• Można sądzić, że na Litwie była ona znana już
w pierwszych stuleciach chrześcijaństwa, a ta tradycja nabożeństwa przywędrowała wraz z jednym z działających w Polsce zakonów. Tego mogli dokonać
franciszkanie i dominikanie, którzy na Litwie propagowali szczególnie kult świętych.
Melodia Litanii do Wszystkich Świętych w Kalwarii w Gordach43:
Polska melodia44:
A. Motuzas, 2emaićilłKalvarijos Kalnlł giesmi/ł. .. ,jw., s. 54.
Lexikonfiir Theologie und Kirche, Bd. 1. Verlag Herder, Freiburg 1957, s. 350.
43 A. Motuzas, 2emaićill Kalvarijos Kryźiaus kelilJ...,jw., s. 77.
441. Siedlecki,jw.,
s. SIO.
41
42
100
Obie są zaliczane do melodii starych, które przeszły z tradycji śpiewów
chorału gregoriańskiego. Cechują się one szczególną strukturą metrorytmiczną· Rytm żmudzkiej melodii jest swobodny, ponieważ regulowany jest on według tempa procesji i charakteru wykonania. Dla rytmu polskiej melodii charakterystyczne są stałe złożone wzory rytmiczne. Jest tutaj obecne swobodne
połączenie ze swoistą figurą rytmiczną. Wzór metrum i rytmu melodyki polskiej nie występuje w melodyce litewskiej.
Po przyjrzeniu się tekstom modlitw i pieśni Drogi Krzyżowej Kalwarii
Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej widzimy, że wszystkie one
są polskiego pochodzenia. Wszystkie te modlitwy i pieśni (z wyjątkiem kilku)
zanim stały się pieśniami kalwaryjskimi, były związane z jakimś konkretnym
okresem kalendarzowym Kościoła katolickiego. Większość z nich śpiewano
podczas Wielkiego Postu i Wigilii Świąt Wielkanocnych, co potwierdza postawioną tezę, że wspomniane modlitwy i pieśni nie powstały specjalnie dla Drogi Krzyżowej Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej, lecz
zostały zaczerpnięte z różnych modlitewników oraz śpiewników i przystosowane lub po prostu przeniesione do tradycji nabożeństw Drogi Krzyżowej.
Zauważamy, że spośród wspomnianych ośmiu pieśni Drogi Krzyżowej Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej pięć z nich łączy wspólny tekst: Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie, Ojcze. Boże wszechmogący,
Zdrowaś Maryja, Jezusa Judasz sprzedał, O duszo wszelka nabożna. Pozostałe
trzy pieśni (Stała Matka Boleściwa, Któryś za nas cierpiał rany oraz Litania
do Wszystkich Świętych) są spotykane tylko w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach
i nie ma ich w Kalwarii Zebrzydowskiej, znajdujemy je jednak w polskich śpiewnikach liturgicznych.
Po przeanalizowaniu linii melodycznych tych modlitw i pieśni widzimy, że
obie Kalwarie łączy tylko jedna melodia. Jest to melodia pieśni: Rozmyślajmy
dziś wierni chrześcijanie. Melodie pozostałych pieśni oraz Litanii do Wszystkich Świętych (Litania na nabożeństwa błagalne) są swoiście autentyczne i każda
z nich reprezentuje własny kraj. Potwierdza to wysuniętą w pracy hipotezę, że
tylko niewielka część melodii pieśni Kalwarii Żmudzkiej w Gordach została
zapożyczona od Polaków. Większa ich część nie jest dziełem kompozytorów
czy znawców muzyki, lecz ma charakter "ludowy", o swoistym, żmudzkim
charakterze, z motywami wziętymi z piosenek ludowych.
Muzyka instrumentalna
Konkretne obrzędy oraz zwyczaje religijne, szczególnie podczas odpustów,
zawsze są związane z dźwiękowym ich wyrażaniem, tj. pieśniami i muzyką
instrumentalną. Zawojowały one wszystko: kościoły, kaplice, Drogi Męki Pańskiej, wzgórza i lasy. W Kalwarii Zebrzydowskiej już od 1630 roku przy ob-
101
dchodzeniu Dróg Krzyżowych pątnikom wtórowała kapela muzyczna, natomiast
porządku procesji doglądał oddział wojskowy, który przy kaplicach za pomocą
dział dawał sygnały. W 1846 roku w Kalwarii Zebrzydowskiej zwiększyła się
liczba kapel. Opiekę nad nimi sprawowało wyższej rangi duchowieństwo, zaś
od 1939 roku założone tam Seminarium Duchowne45.
Analizując muzykę instrumentalną Kalwarii Zebrzydowskiej, staje się jasne, że ona także przywędrowała na Litwę z Polski. W 1525 roku bernardyni
wileńscy pierwsi zaczęli prowadzić procesje z katedry (lub któregoś innego
kościoła w mieście) do kościoła bernardyńskiego, przy wtórze instrumentów
muzycznych. Później to najpopularniejsze święto zaczęli organizować również
jezuici. O szczególnej popularności tych procesji mówi także fakt, że w 1614
roku jezuita wileński W. Bartoszewski wydał nawet oddzielną publikację, podobną do scenariusza, przeznaczoną na te święta. W publikacji przedstawiona
jest wielka różnorodność instrumentów: puzony, kornety, bombardy, cytry, lutnie, przenośne organki, miedziane bębny46.
Kościół za pomocą muzyki dążył do wzbudzenia u ludzi silniejszych uczuć
religijnych. O tej tendencji świadczy przewaga dętych instrumentów muzycznych, powodujących silniejsze efekty i swoistą egzotykę. Poszukiwano także
innych efektów dźwiękowych, zwracając uwagę na umiejscowienie kapel.
Zwołujący trąbił ze schodów ratusza, a później przy każdej bramie murów
miasta. Poszczególne cechy rzemieślnicze i bractwa kościelne posiadały własnych trębaczy i grających na bębnach. Wszyscy uczestniczyli w uroczystościach miejskich, uroczystych procesjach Drogi Krzyżowej oraz pogrzebach
itp. Głośne dźwięki trąbek i bębnów były tolerowane przez prefektów różnych
kongregacji; nawet nakazywano grać na tych instrumentach. Zastosowanie głośnych, efektownych dętych instrumentów muzycznych nie było dziełem przypadku czy zachcianką jezuitów. Było to znakiem ówczesnej epoki. Mieszczanie za pomocą trąbki byli wzywani do wysłuchania postanowień, przepisów
wydanych przez magistra czy wyroków sądowych. Na przykład wykonawców
kapeli rozdzielano i rozsyłano na wzgórza czy inne wzniesienia, natomiast kapela Wileńskiej Akademii w czasie największych świąt grała najczęściej we
wznoszącej się nad Starówką dzwonnicy kościoła św. Jana47. To wskazuje, iż
tradycja ta poszczególnym zakonom nie była obca i mogła wywodzić się z biblijnych źródeł.
Pierwsze źródła pisane świadczą, że w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach już
w1644 roku podczas procesji brzmiały instrumenty muzyczne48.
A. Chadam,jw., s. 23-24.
W. Bartoszewski, Pobudka na obchodzenie nabożne (...), Wilno 1614, s. 614.
47 A. Motuzas, temaićil{ Kalvarijos Kryźiaus kelil{...,jw., s. 66.
4" A. Motuzas, Liaudies muzikos instrumentai temaićil{ Kalvarijos Kalnl{ giesmese, w: Liaudies kultura, 1991, nr 3, s. 28.
4S
46
102
W książce jezuickiej Annuae Literra S. Iesu z 1618 roku znajdujemy wzmiankę, że "Ochrzczeni Żmudzini, stawszy się chrześcijanami, przejęli przez wajdelotów stosowane instrumenty muzyczne: gęśle, cymbały, trąbki i trąby drewniane. W czasie pierwszych procesji podczas nabożeństw grali gęślarze i trębacze''49.
Wąska amplituda melodyczna pieśni w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz
prymitywne możliwości techniczne litewskich ludowych instrumentów muzycznych, których naturalny ciąg dźwiękowy nie przewyższa ambitusu, pozwoliły
ładnie wzajemnie współbrzmieć. Za pomocą muzyki wspomnianych instrumentów starano się wzbogacić i urozmaicić także inne uroczystości. Opis jednej
z takich uroczystości jest znany z Kolegium Jezuickiego w Paszauszach. Mówi
się tam o tym, że w 1728 roku podczas uroczystych procesji uczestniczyła orkiestra z czterema parami bębnów. Wśród grających instrumentów muzycznych
w czasie procesji wymienia się klarnety (litus)50.
Trudno określić, co w tym okresie oznaczała wspomniana nazwa instrumentu
muzycznego "litus". Mógł to być nie klarnet, lecz podobny do niego wojskowy
czy sygnalizujący myśliwski instrument dęty, przypominający róg51. Bardzo
możliwe jest zastosowanie takiego dziwacznego instrumentu, ponieważ w tym
okresie litewscy bojarzy, szlachta, wzorując się na polskiej szlachcie, zaczęła
zakładać kapele wojskowe, inaczej nazywane janczarskimi (myśliwskimi), które
charakteryzowała niezwykłość, egzotyczność. Często nawet ubiór i instrumenty takich muzykantów odzwierciedlały cechy kultury ludowej.
To wskazuje, że już pod koniec XVIII i na początku XIX wieku dawne instrumenty muzyczne regionu żmudzkiego wymieniane były przez miedziane
dęte instrumenty muzyczne, które stanowiły podstawę pierwszych tworzących
się orkiestr trębaczy i kapeli: "Wchodzący do miasteczka (Kalwarii Żmudzkiej
w Gordach - uwaga autora) młodzieńcy grali na liściach paproci, bili w bębny, dęli w trąby i strzelali ze strzelb, starcy wraz z kobietami śpiewali i pokrzykiwali, ponieważ im głośniej i hałaśliwiej która gromada do miasteczka weszła, tym większy szacunek zyskiwała"52.
tym, iż w Żmudzkiej Kalwarii w Gordach brzmią instrumenty muzyczne
podczas Drogi Krzyżowej na dworze oraz w tamtejszym kościele, świadczą
również po polsku napisane źródła historyczne: "Grzmią trąby, bębny, i organ
w kościele Żmudzi ..."53.
Przedstawione informacje o używaniu instrumentów muzycznych podczas
procesji drogi Krzyżowej w kościele i na dworze w Kalwarii Żmudzkiej w Gor-
°
49
A. Matuzas, ŹemaiCiIl Ka/varijos Kryziaus ... , s. 64.
so Tamże, s. 67.
C. Sachs, Historia instrumentów muzycznych. Warszawa 1975, s. 304-305.
A. Matuzas,jw., s. 64.
S] Festyna
Wie/kie Ka/waryi na Żmudzi. Opoviadnies Karoliny Proniewskiej, Wilno 1856, s. 15.
SI
S2
103
dach pozwalają potwierdzić założenie, iż wtórowanie pieśniom za pomocą instrumentów w kulturze żmudzkiej jest odzwierciedleniem kultury polskiej.
Przeprowadzone badanie wykazało, że tradycja chrześcijaństwa, która przywędrowała z Polski razem z wtórującą pieśniom muzyką instrumentalną, nie
była obca Żmudzi z okresu przedchrześcijańskiego,
ponieważ istniała już
w pogańskiej kulturze religijnej. W odróżnieniu od innych biskupstw na Litwie, hierarchowie biskupstwa żmudzkiego nie byli kategorycznie uprzedzeni
do żmudzkich instrumentów sprzed okresu chrześcijańskiego, które powoli zaczęły ustępować miejsce akademickiemu instrumentarium miedzianych trąb.
Nie udało się odnaleźć materiałów o polskich ludowych instrumentach muzycznych występujących w muzycznej kulturze Kalwarii Zebrzydowskiej.
Wnioski
Uogólniając spostrzeżenia poczynione podczas badań, można wysunąć wnioski, które przedstawiają wzajemne podobieństwa i różnice Kalwarii Żmudzkiej
w Gordach oraz Kalwarii Zebrzydowskiej.
Podobieństwa:
l. Praktyka muzykowania podczas Drogi Krzyżowej w Kalwarii Żmudzkiej w Gardach przywędrowała na Litwę z Polski.
2. Po przeanalizowaniu wspólnych dla Kalwarii Żmudzkiej w Gordach
i Kalwarii Zebrzydowskiej modlitw i pieśni widzimy, że wszystkie teksty literackie posiadają konkretnych autorów, tj. są napisane przez jezuitów, dominikanów i oczywiście, najczęściej przez zakony franciszkańskie, ponieważ one
chroniły Drogę Męki Chrystusowej w Jerozolimie i były twórcami oraz wielbicielami kultu Męki. Wspólne są modlitwy z tych obrzędów: "Ojcze nasz";
"Zdrowaś Mario" oraz "Chwała Ojcu", aklamacje i odpowiedzi.
3. Linie melodyczne aklamacji i odpowiedzi "Kłaniam się Tobie"; "Zmiłuj
się nad nami, Boże", lub "Zmiłuj się nad zmarłymi, Boże" i "Amen", oraz
modlitwy "Módlmy się", pieśni Zdrowaś, Maryja i Litanii do Wszystkich Świętych są pokrewne łacińskiemu gregoriańskiemu stylowi muzyki kościelnej.
4. Teksty następujących pieśni są wspólne dla Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej: Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie, Ojcze, Boże wszechmogący,
Zdrowaś, Maryja, Jezusa Judasz sprzedał
i O duszo wszelka nabożna.
5. Teksty pieśni Stała Matka Boleściwa, Któryś za nas cierpiał rany, oraz
Litania do Wszystkich Świętych są wspólne z polskimi śpiewnikami liturgicznymi.
6. Wspólną melodię z polskimi ma pieśń: Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie.
104
7. Miedziane dęte instrumenty brzmiące w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach
są odzwierciedleniem polskiej kultury religijnej.
8. Jednym z podstawowych wspólnych cech tych pieśni jest to, że wszystkie one spełniają następujące kryteria ludowości, mianowicie: ustna forma przekazu, anonimowość, warianty, związek z obrzędami i kultem, który wpłynął na
ich długowieczność.
Badanie także wykazało, że wszystkie pieśni, z wyjątkiem Zdrowaś, Maryja, zanim stały się pieśniami kalwaryjskimi, najpierw były związane z konkretnym okresem kalendarzowym Kościoła katolickiego (większość z nich z Wielkim Postem i Wigilią Świąt Wielkanocnych). To także potwierdza wysuniętą
przez nas tezę, że pieśni te nie powstały specjalnie dla Kalwarii Żmudzkiej
w Gordach, lecz zaczerpnięte zostały z różnych polskich śpiewników, przeznaczonych do wykonywania w okresie Wielkiego Postu, i zostały przystosowane
do obrzędów obchodzenia Kalwarii Drogi Krzyżowej.
Różnice:
1. Kalwaria Żmudzka w Gordach od początku swego istnienia była pod
pieczą dominikanów, natomiast Kalwaria Zebrzydowska - bernardynów.
2. Ważne miejsce w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach zajmują instrumenty
ludowe. Pieśń Jezusa Judasz sprzedał śpiewana w Gordach posiada motywy
litewskiej ludowej piosenki Gysta gaideliai.
3. Melodie pieśni Ojcze, Boże wszechmogący, Zdrowaś, Maryja, Jezusa
Judasz sprzedał, Stała Matka Boleściwa, O duszo wszelka nabożna, Któryś za
nas cierpiał rany, Litania do Wszystkich Świętych (Litania na nabożeństwa błagalne) Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej są swoiście
autentyczne i każda z nich reprezentuje swój kraj.
4. Pieśni Kalwarii Żmudzkiej w Gordach nie były specjalnie tworzone, lecz
przystosowane do tradycji obchodzenia 19 stacji kaplicznych, w Kalwarii Zebrzydowskiej do tradycji obchodzenia 50 stacji kaplicznych.
To potwierdza wysuniętą w pracy hipotezę, że tylko niewielka część melodii pieśni śpiewanych w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach jest zapożyczona od
Polaków. Większa ich część jest "ludowa", ze swoistymi, typowo żmudzkimi
motywami piosenek ludowych.
Pieśni są typowe dla kultury polskiej. Najprawdopodobniej wpływ na to mieli
działający w Polsce franciszkanie i dominikanie, którzy dla tych obrzędów
obchodzenia stacji postawili następujące wymagania, "by było więcej pieśni,
aniżeli ciszy". Dlatego praktyka tych nabożeństw była realizowana tylko razem z pieśniami.
Jak wskazuje badanie, zarówno w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach, jak
i w Kalwarii Zebrzydowskiej większość melodii pieśni została skomponowana
przez anonimowych twórców ludowych. Są to autentyczne religijne, związane
z pewnym okresem utwory ludowe, stanowiące wyraz osobistych przeżyć. Pieśni i melodyka w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz w Kalwarii Zebrzydow-
105
skiej są starsze niż same Kalwarie. Zupełnie nic nie wiemy o większości autorów melodii tych pieśni i naj prawdopodobniej nigdy się nie dowiemy.
Praca ta wskazuje, jak bogata i malownicza była gama melodyczna pieśni
Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz Kalwarii Zebrzydowskiej. Młodsze pokolenie powinno zrozumieć, co kiedyś pojęli stojący przy źródłach Kalwarii, że
oni również powinni stare pieśni chronić, kultywować i przekazywać następnym pokoleniom nie tylko poprzez ustny przekaz, jak to czynili nasi dziadowie
i ojcowie, ale także poprzez badania i różnorodne formy ich propagowania.
Alfonsas Motuzas
THE MUSIC OF THE SAMOGITIAN CALVARY AND ZEBRZYDOWSKA
CALVARY. SIMILARITIES AND DIFFERENCES
(Summary)
The article aims to reveal the connections and differences in the music of Samogitian
Calvary and that of Zebrzydowska Calvary, on the basis of published Catholic religious
ethnomusical materials collected during various expeditions. The objects of the research
are: l) Samogitian Calvary prayers, songs, and the musical instruments used in the rituals,
2) Zebrzydowska Calvary prayers, religious songs and the rituals. Casting ethnomusicologicallight on the piety rituals we must compare them with the rituals existing in the neighbouring countries, where the tradition was alive or perhaps it could have originated from
there. This is why present day research is new and original in the European religious ethnomusicology. This article is like a mirror, showing the richness and colourfulness of the
melodical scale of the religious songs of Samogitian and Zebrzydowska Calvaries.
