Cyfrowa Etnografia

ff0efbfd29d34d9e6380d179afe1c69d.pdf

Media

Part of Nekrologi / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8

extracted text

Część

N

E

K

R

O

PROFESOR

W
rektora

III

M. G .

d n i u 18 k w i e t n i a

1963 r. zmarł M a k s i m

do s p r a w

Instytutu Etnografii

działu antropologii
„Sowietskaja
radziecka

nauki

i redaktor

jednego

Grigoriewicz
Akademii

G

L e w i n zastępca d y ­

Nauk

ZSRR,

kierownik

Redakcyjnego

czasopisma

„Kratkieh S o o b s z c z e n i i " . W

z najwybitniejszych

teoretyka

O

LEWIN

w t y m I n s t y t u c i e , członek K o l e g i u m

Etnografija"

straciła

L

przedstawicieli

gicznej

i etnograficznej,

badacza

t e r e n o w e g o S y b e r i i i Północno-Wschodniej

i organizatora

życia

zmarłym
myśli

naukowego,

nauka

antropolo­
zasłużonego

Azji.

M : G . L e w i n urodził się 29 g r u d n i a 1904 r. w Słonimiu n a Białorusi. D z i e ­
ciństwo Jego kształtowało się w a t m o s f e r z e życia r o d z i n y l e k a r s k i e j . P o u z y ­
s k a n i u d y p l o m u w z a k r e s i e antropologii n a W y d z i a l e
Matematyczno-Przyrodnic z y m U n i w e r s y t e t u M o s k i e w s k i e g o M . G . L e w i n kontynuował s t u d i a a n t r o p o l o ­
giczne i e t n o g r a f i c z n e j a k o a s p i r a n t I n s t y t u t u A n t r o p o l o g i i w M o s k w i e , pracując
p r z y t y m od 1927 r. w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m . W t y m c z a s i e M. G . L e w i n
w c h o d z i również mocno do p r a c y t e r e n o w e j angażując się w p a r o l e t n i e b a d a n i a
n a t e r e n i e S y b e r i i , łącząc w n i c h z a i n t e r e s o w a n i a a n t r o p o l o g i c z n e i etnograficzne.
W 1930 r. i l a t a c h następnych M . G . L e w i n pracował z k o l e i w N o w o g a j e w s k i e j
kult-bazie w rejonie Morza Ochockiego jako pracownik n a u k o w y
delegowany
przez Muzeum Etnograficzne i Komitet Siewiera przy Prezydium W C I K . P r a c a
ta była misją b a r d z o odpowiedzialną i zaszczytną, wiązała się b o w i e m z p r z e ­
p r o w a d z a n i e m zadań p r a k t y c z n y c h p r z y r e a l i z a c j i z a s a d n i c z y c h celów p a ń s t w o ­
w y c h zmierzających do r e j o n i z a c j i n a r o d o w e j Z S R R i w y t y c z e n i a określonych g r a ­
n i c związkowych i a u t o n o m i c z n y c h r e p u b l i k , a u t o n o m i c z n y c h o b w o d ó w i okręgów
n a r o d o w y c h . Toteż d l a p o s z e r z e n i a b a z y ' d o k u m e n t a l n e j d l a h i s t o r i i określonych
g r u p narodowościowych M . G . L e w i n w t y m c z a s i e eksplorował także s t a n o w i s k a
archeologiczne.
W 1939 r. M . G . L e w i n podjął pracę w I n s t y t u c i e A n t r o p o l o g i i U n i w e r s y t e t u
M o s k i e w s k i e g o . D o w y b u c h u I I w o j n y światowej działalność n a u k o w a M . G . L e ­
w i n a zostaje uwieńczona osiągnięciem tytułu i s t a n o w i s k a d o c e n t a p r z y K a t e d r z e
A n t r o p o l o g i i n a W y d z i a l e B i o l o g i c z n y m oraz p o w i e r z e n i e m M u f u n k c j i S e k r e t a r z a
Naukowego I n s t y t u t u Antropologii U . M. D o w y b u c h u w o j n y M. G . L e w i n z a ­
kończył także z a o c z n e s t u d i a w I I I n s t y t u c i e L e k a r s k i m .
Działalność naukową w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i A k a d e m i i N a u k Z S R R M . G . L e ­
win

rozpoczął

w

1943 r. W

roku

następnym

powierzono

Mu

w

tej

najwyższej

NEKROLOGI

332

i s z e r o k o r o z b u d o w a n e j placówce b a d a w c z e j
zastępcy d y r e k t o r a do s p r a w n a u k i .
Niezależnie
bezpośrednio
dział w
Jego
i

w

od ogólnych

spraw

tej placówce

także pracownią

działalności

redakcją

aktywnym

dziejów

naukowej

wychodziły

członkiem

M.

naukowych
G. Lewina

„Kratkije

Kolektywu

kultury ludzkiej

stanowisk*,

Instytutu M. G . L e w i n
Działu

Antropologii.

stanowiły

Soobszczenija",

Redakcyjnego

prace

był

On

czasopisma

kierował

Osobny

roz­

wydawnicze.

Pod

także

wieloletnim

„Sowietskaja

Etno-

grafija".
Szczególnie m o c n o ugruntowaną pozycję w n a u c e r a d z i e c k i e j , a także ś w i a ­
towej, zyskał M . G . L e w i n j e d n a k j a k o n i e z m o r d o w a n y b a d a c z t e r e n o w y głębokorozumiejący problematykę procesów o s a d n i c z y c h n a S y b e r i i i w P ó ł n o c n o - W s c h o d niej
Azji. Kierunek
i zakres
zainteresowań
naukowych
skrystalizował
się
u M . G . L e w i n a s t o s u n k o w o dość wcześnie. J a k k o l w i e k właściwa p r o b l e m a t y k a
a n t r o p o l o g i c z n a stanowiła w z a s a d z i e główny t r z o n J e g o zainteresowań n a u k o ­
w y c h , n i e m n i e j z a w s z e rozumiał ją n i e i n a c z e j , j a k w s z e r o k i m i pełnym połącze­
n i u z p r z e j a w a m i działalności człowieka u d o k u m e n t o w a n y m i zarówno w m a t e ­
riałach a r c h e o l o g i c z n y c h , j a k i e t n o g r a f i c z n y c h . K o j a r z e n i e w y n i k ó w b a d a w c z y c h
z p o k r e w n y c h sfer myśli n a u k o w e j pozwoliło M . G . L e w i n o w i z dużym p o w o ­
d z e n i e m n a w y s u w a n i e n o w y c h , śmiałych wniosków zarówno d l a k o n k r e t n y c h
zakresów t e m a t y c z n y c h , j a k i d l a metodologii postępowania b a d a w c z e g o . Toteż,
w Jego d o r o b k u
naukowym
n a szczególne wyróżnienie zasługują
gruntowne,
oparte n a różnorodnej b a z i e materiałowej s t u d i a n a d początkami i
rozwojem
h o d o w l i r e n a i p s a zaprzęgowego. Duży ciężar g a t u n k o w y posiadają również p r ó b y
podjęte p r z e z M . G . L e w i n a łącznie z N . N . C z e b o k s a r o w y m ' n a d k o m p l e k s o w y m
w y k o r z y s t a n i e m w metodologii badań e t n o g e n e t y c z n y c h materiałów a n t r o p o l o g i c z ­
n y c h łącznie z materiałami udostępnionymi p r z e z i n n e d y s c y p l i n y n a u k o w e . D o
n i c h należą p r z e d e w s z y s t k i m próby w y p r a c o w a n i a z a s a d k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j
k l a s y f i k a c j i ludów i u j a w n i e n i a prawidłowości z j a w i s k a p r z e w a g i p o k r y w a n i a się
zasięgów typów a n t r o p o l o g i c z n y c h z zasięgami obszarów h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h aniżeli z zasięgami m o d e l i k u l t u r o w o - g o s p o d a r c z y c h c z y też z r o z p r z e s t r z e ­
n i e n i e m się g r u p językowych.
Słuszność naukową t a k i e g o postępowania b a d a w c z e g o M . G . L e w i n w szczegól­
n i e k o r z y s t n y sposób

przedstawił

czeskaja

i prooliemy

antropológica

wyższa

praca

premią

i m . N.

Dla

po

ukazaniu

N.

się

w

obronie

pracy

etnogeneza

drukiem

doktorskiej

narodów

(1958 r.)

na temat:

Etni-

Wostoka.

Po­

Dalniego

została

w

prowadzone

w

1960 r.

Mikłucho-Makłaja.

M. G. L e w i n a

eksploracje

terenowe

celu wydobycia

w y c h źródeł stały się podstawową dziedziną p r a c y n a u k o w e j

i zadań

Na

stale

przestrzeni

akumulacji
trwałych

kilkudziesięcioletniej

wiedzy

i odkryć

n a terenie

Efekty

działalności

o ludach

Syberii i w

od

1957 do

1962 r.

Czukockim)

rozumiane

s z e r z e j , łącznie z e f e k t a m i

grafii A k a d e m i i

G. Lewina

systematycznie

i archeologów

(który

N a u k Z S R R przemawiają

On

do

jak i

prze­
po­

Azji.
w

kolejnym

nawrocie

prowadził

badania

na

„sibirowiedow"

no­

badawczych.

dążył

uwarstwionych,

Północno-Wschodniej

pracy

logów, etnografów

M.

naukowej

i kulturach

wieloletniej

cząwszy

odznaczona

pracy

całego zespołu

zrzeszonych w

Półwyspie
antropo­

Instytucie E t n o ­

n a zewnątrz s z c z y t o w y m i

osiągnięciami

etnografii r a d z i e c k i e j . C o więcej, w i d z i a n e od tej s t r o n y stanowią one kontynuacjęnajlepszych tradycji naukowych
-Wschodniej
również

Azji

z W.

i nawiązania

dawniejszych badaczy

G. Bogoraz-Tanem

do f u n d a m e n t a l n e j

ludów S y b e r i i i P ó ł n o c n o -

i L . J . Szternbergiem
schedy

n a czele, j a k

po M . K r a s z e n i n n i k o w i e

i in-

NEKROLOGI

333

B y c h . N i e m n i e j obraz tej działalności n i e byłby k o m p l e t n y , gdybyśmy n i e u w z g l ę d ­
n i l i m o m e n t u h i s t o r y c z n e g o , w którym zarówno M . G . L e w i n o w i , j a k i i n n y m
pracownikom
naukowym
Jego
generacji
w y p a d ł o realizować
cele
badawcze.
W przeciwieństwie b o w i e m do b a d a c z y d a w n i e j s z y c h M . G . L e w i n i Jego g e n e ­
r a c j a n a u k o w a włączyli się w p r o c e s b a d a w c z y ludów S y b e r i i i P ó ł n o c n o - w s c h o d ­
n i e j A z j i w o k r e s i e , k i e d y l u d y te wchodziły w z a s a d n i c z y przełom w d o t y c h c z a ­
s o w y m s y s t e m i e b y t o w a n i a . B e z o b a w y popełnienia p r z e s a d y można powiedzieć,
że pod n a p o r e m n o w e j rzeczywistości w y t w o r z o n e j w w y n i k u r e a l i z a c j i z d o b y c z y
R e w o l u c j i Październikowej n i e m a l n a o c z a c h b a d a c z y załamywała się gwałtownie
d a w n i e j s z a s t r u k t u r a c y w i l i z a c y j n a t y c h ludów, która p o m i m o p e w n y c h z m i a n b y ­
ła wciąż j e s z c z e b a r d z o poważnie przesiąknięta a r c h a i z m a m i . W polu b e z p o ­
średniej o b s e r w a c j i tego zespołu b a d a c z y dokonywał się d i a l e k t y c z n y proces ostrej
w a l k i między t r a d y c y j n y m i f o r m a m i życia a n o w y m i e l e m e n t a m i k u l t u r y , t w o ­
rzącymi się w n o w y c h w a r u n k a c h b y t u . J a s n e j e s t , że w t y c h okolicznościach
p r o c e s kształtowania się nowego człowieka i n o w e j k u l t u r y s o c j a l i s t y c z n e j wśród
l u d ó w r a d z i e c k i e j Północy musiał być ujęty j a k o osobny z a k r e s t e m a t y c z n y i pod
tą postacią wszedł do programów b a d a w c z y c h , równorzędnie do d a w n i e j s z y c h
kierunków zainteresowań.
Pisząc te słowa poświęcone pamięci M a k s i m a G r i g o r i e w i c z a L e w i n a w y p a d n i e
dodać, że w r a z z Jego p r z e d w c z e s n y m zgonem odszedł z szeregów u c z o n y c h r a ­
d z i e c k i c h n i e t y l k o p r z e d s t a w i c i e l w i e l k i e j w i e d z y o przeszłości h i s t o r y c z n e j ludów
i k u l t u r S y b e r i i i Pólnocno-Wschodniej
A z j i , lecz także j e d e n ze ś w i a d k ó w
-wielkiego przełomu i jego n a u k o w y
dokumentalista.

Najważniejsze
Kraniołogiczeskij
К

t i p ulczej,

woprosu

o driewnosti

dienija,

ewolucii

prace

M . G.

„Antropołogiczeskij

Lewina

Ż u r n a ł " , n r 1: 1937.

i proischożdienii

oleniewodstwa,

i porodoobrazowanija

domasznich

[w:] Problemy
żiwotnych,

— L e n i n g r a d 1938 (wspólnie z А. I. Zołotariewym).
Etnograficzeskije
paralleli
к nieoliticzeskim
figurám
ryb,
t. 2: 1939.

proischoż-

t. 1,

„Sow.

Moskwa—

Etnografija",

A. P. B o g d a n o i u t ruśskaja autropoiogtja, „Sow. E t n o g r a f i j a " , 1946, n r 1.
. P r o b l e m a pigmiejew
w antropologii
i etnografii,
„Sow. E t n o g r a f i j a " , 1946, n r 2.
O proischożdienii i tipach uprjażnogo sobakowodstwa,
„Sow. E t n o g r a f i j a " , 1946, n r 4.
T . N. Granowskij
i russkaja
antropołogija,
„Kr. Soobszcz. Instituía E t n o g r a f i i " ,
t. 1: 1946.
O

dieformacii
gołowy
u turkmien
(k woprosu
„Sow. E t n o g r a f i a " , t. 6 — 7 : 1947.
Dmitrij
Nikołajewicz
Anuczin
(1843—1923),
Trudy

o

turkmienskoj

dolikokiefalii),

Instituía

Etnografii

AN

SSSR,

Trudy

Instituía

Etnografii

Etnografija",

1947, n r

t. 1: 1947.
Antropołogiczeskije

tipy

Ochotskogo

A N S S S R , now. sier., t. 2: 1948.
Sowietskaja
antropołogija
za 30 let,

pobierieżja,
„Sow.

4

(wspólnie

z J . J . Rieginskim).
К

problemie

istoriczeskogo

wiernoj
Azii,
Antropołogiczeskij
Kraniołogiczeskije

sootnoszenija

choziajstwienno-kulturnych

tipow

Sie-

„Kr. Soobszcz. Instituía Eínografii", í. 2: 1947.
tip jakutow,
„Kr. Soobszcz. Instiíuía Eínografii", t. 3: 1947.
tipy czukczej
i eskimosow
{W swjazi
s woprosami
etnologii

NEKROLOGI

334
Siewiero-Wostocznoj
AN

N. G. Czerny
Problema

szewski]

oleniewodstwa

i

Etnografii

woprosu

o

Sibiři

i

Azii),

„Sow. E t n o g r a f i j a " ,

1949, n r 4.

zasielenii

Czełowieka

Instituía E t n o g r a f i i ,
rassielenije

ibidem

Dalníego

czełowieka

„Proischożdienije
Driewnieje

antropologii,

„Sow. E t n o g r a f i j a " ,

„Kr.

Soobszcz.

1950, n r 1 ( w s p ó l ­

Sibiři,

w
i

„Sow.

Siewiernoj

probliemie

etnogienieza

Etnografija",

Azii

Driewnieje

czełowieczestwa
(k

(К

1950, n r 2.
po

1950, n r

dannym

Rassielenije

3.

antropologii

Czełowieczestwa",

n o w . sier., t. 16: 1951.

(wspólnie z N. N.

Czernyszewskij

Wostoka

„Sow. E t n o g r a f i j a " ,

driewniejszem

pieriesielenija

Trudy

w sowietskoj

t. 9: 1950.

tipy

Siewiernoj

Driewnije

problemie,

sapiens

i ich proischożdienije,

narodów

G.

Antropologii

Wasilewicz).

Antropołogiczeskije

N.

Muzieja

i rasowoj

Homo

Etnografii",

nie z G . M.

К

„Sborník

o rasach

proischożdienija

Instituía
Tipy

Azii),

S S S R " , t. 10: 1949.

w

Wostocznoj

i

Jugo-Wostocznoj

Azii,

Czeboksarowem).

125-letiju

so

dnia

rożdienija),

„Sow.

Etnografija",

„Sow.

Etnografija",

1953, n r 4.
AntropoJogiczeskije

raboty

Bera,

K . M.

К

antropologii

Jużnoj

Sibiři, , , K r . Soobszcz,

К

antropołogii

Jużnoj

Sibiři,

Chozjajstwienno-kulturnyje
grafija",
Osnowy

tipy

antropołogii,

Moskwa
tipy

Sibiři

na V Mieżdunarodnom
istokow
i

russkoj
ska ja

szewskogo,
Sborník",

i

matierijał
[w:]

antropołogija
Insíiíuía
[w:]

souňetsřcoj

i Etnografów,

Isíorii

Eíno-

dielegacii

M o s k w a 1955.

Eínografii,

Folkłoristiki

30: 1956.

tiematika

w

rabotach

Sibiři,

N.

G.

Czerny-

Czeboksarowem).

po istorii

z В.

í.
w

mietodoiogii

etnografii,

etnogienieza

Amierika,

narodów

enciklopiedija,

Velenie,

obszczej

Australija,

Dalniego

Wostoka,

„Sow.

etnografii,

í. 49.

Etnografija",
Aziatskaja

1960, n r 1.

czasť

SSSR,

Moskwa

O. Dołgich).

antropołogii
i

„Anfropołogiczeskij

36: 1958.

sowietskaja

Oczerki

mogilnika,
33: 1956.

obszczej

N.

i problemy

Bolszaja

í.

Oczerki

Eínografii,

[w:]

Eínografii,

z N.

mogilnik

Etnograficzeskije
(K

po

Etnoigrafii, í.

Wiercholenskogo

narody,

1960 (wspólnie
Oczerki

Dokłady

Antropologów
„Oczerki

iz

Insíiíuía

Driewnieeskimosskij
Narody

z J . J . Roginskim).
[w:]

antropołogiczeskaja

it. 20: 1954.
„Sow.

Czeboksarowem).

1955 (wspólnie

Insíiíuía

1957 (wspólnie

Etniczeskaja
Etnografija,

z N. N.

i ich gieniezis,

1, T r u d y

jazyki,

Moskwa
Trudy

obíasti,

ibidem.

Antropołogiczeskij
Rasy,

i istoriko-etnograficzeskije

Kongriessie

Trudy

t. 20: 1954.

Eeínografii",

antropołogii,

Antropołogii",

Etnograficze

Soobszcz.

1954, n r 1.

Etnografii",

Instituía

1955, n r 4 (wspólnie

Antropołogiczeskije
U

„Kr.

Instituía

w Rossii,

antropołogiczeskije
izuczenija

M o s k w a 1960.
matierijały

biespismiennych

как

istoriczeskij

narodów),

„Sow.

istocznik
Etnografija"..

1961, n r 1.
O priedmietie

i z a d a c z a c h etnogieografii,

z S. I. B r u k i e m

i W.

„Sow. E t n o g r a f i j a " ,

1963, n r 1 (wspólnie

I. Kozłowem).
Witold

Dynowski

NEKROLOGI

PROFESOR

M.

335

J. HERSKOVITS

W miesiącu m a j u dobiegła n a s s m u t n a wiadomość o śmierci jednego z n a j ­
w y b i t n i e j s z y c h etnografów amerykańskich M e l v i l l e ' a J . H e r s k o v i t s a . Twórczość
tego uczonego wypełnia chlubną kartę h i s t o r i i e t n o g r a f i i amerykańskiej, a także
i światowej. Charakterystyczną cechą jego działalności było p o c z u c i e społecznej
wartości w y s i ł k ó w etnografa w d z i e d z i n i e p o z n a n i a z a s a d o r g a n i z a c j i życia s p o ­
łecznego o r a z n i e u s t a n n a dążność do p o z n a n i a l u d ó w i i c h k u l t u r w c e l u w z a ­
j e m n e g o zbliżenia. N a j l e p s z y m tego przykładem jest jego działalność n a p o l u
badań n a d przeszłością ludności murzyńskiej zamieszkującej S t a n y Z j e d n o c z o n e .
P r a c y tej oddał n a j l e p s z e s w o j e l a t a i w i e l e sił publikując l i c z n e r o z p r a w y i o r g a ­
nizując w i e l e i n s t y t u c j i mających n a c e l u p r o p a g o w a n i e i r o z w i j a n i e t y c h badań.
Wspomniane
założenia skłoniły, go również do badań n a d l u d a m i p i e r w o t n y m i
zamieszkującymi różne k o n t y n e n t y , a to w celu z n a l e z i e n i a dróg ułatwiających
i m s z y b k i a w a n s społeczny i k u l t u r a l n y . N i c więc d z i w n e g o , że był on t y m , który
p r z y współpracy z i n n y m i n a u k o w c a m i dał p o d w a l i n y do nowego r o z u m i e n i a
k w e s t i i p r z e n i k a n i a się k u l t u r i c y w i l i z a c j i , określonej odtąd m i a n e m a k u l t u r a c j i .
Ogłoszone p r z e z H e r s k o v i t s a , L i n t o n a i R a d f i e l d a m e m o r a n d u m o a k u l t u r a c j i
otworzyło w e t n o g r a f i i amerykańskiej i światowej n o w y okres, który przyniósł
w i e l e c e n n y c h p r a c i studiów oraz z n a c z n i e przyczynił się do z m i a n y s t o s u n k u
do t a k z w a n y c h ludów z a c o f a n y c h w r o z w o j u . R a z rzuconą myśl podjęły d z i e ­
siątki etnografów, którzy r o z s z e r z y l i p i e r w o t n e tezy H e r s k o v i t s a , tworząc z t y c h
założeń p o d s t a w y do s p e c j a l n e j d z i e d z i n y antropologii społecznej, z w a n e j s t u d i a m i
akulturacyjnymi.

1

B a r d z o podobną pozycję z a j m u j e H e r s k o v i t s również i w d z i e d z i n i e badań
porównawczych n a d k u l t u r a m i reprezentującymi różny stopień
zaawansowania
w r o z w o j u . S t w o r z o n y p r z e z niego zespół pojęć n a z w a n y c h potocznie „relaty­
w i z m e m k u l t u r o w y m " w y p ł y w a z t y c h s a m y c h źródeł, co i pojęcie „akulturacji".
Dążność d o ogarnięcia i s t o t y k u l t u r i n n y c h niż t a , jaką r e p r e z e n t u j e b a d a c z , d o ­
prowadziła tego uczonego do s t w i e r d z e n i a , że n i c n i e upoważnia n a s do w y r o k o ­
w a n i a , że d a n a k u l t u r a jest gorsza od i n n y c h l u b że j e s t d o w o d e m niższości l u d u
ją reprezentującego. K u l t u r a jest przecież formą z a s p o k a j a n i a w s z e l k i e g o r o d z a j u
potrzeb
powstałą w
konkretnych warunkach
geograficznych,
środowiskowych
i h i s t o r y c z n y c h , w y p r a c o w a n ą p r z e z d a n y l u d n a p r z e s t r z e n i długich okresów,
co uczyniło daną kulturę s p e c y f i c z n y m t w o r e m społecznym n i e odpowiadającym
swą strukturą i n n y m społeczeństwom, które rozwinęły się n a o d m i e n n y m podłożu
g e o g r a f i c z n y m i h i s t o r y c z n y m . Stąd właśnie w y p ł y w a względność w s z e l k i c h ocen
k u l t u r y , które przyjęły swą klasyczną postać w pojęciach r e l a t y w i z m u k u l t u r o w e g o .
T o h u m a n i t a r n e s t a n o w i s k o zajęte p r z e z amerykańskiego etnografa n i e p o z o ­
stało bez e c h a w e t n o g r a f i i światowej. T e s a m e e l e m e n t y r o z u m o w a n i a odnaleźć
możemy w t e z a c h l a n s o w a n y c h p r z e z C l a u d e Lévi-Straussa, że t y l k o w y m i e n i m y
n a t y m m i e j s c u jego ostatnią n i e z w y k l e interesującą i kontrowersyjną książkę
L a pensée sauvage . N i e b r a k było również i głosów k r y t y c z n y c h , n p . ze s t r o n y
u c z o n y c h r a d z i e c k i c h , którzy dążąc do m a k s y m a l n e g o o b i e k t y w i z o w a n i a oceny p r o ­
cesów h i s t o r y c z n y c h widzą w t e z a c h H e r s k o v i t s a n i e b e z p i e c z n e t e n d e n c j e do z a c i e 2

1

Study

R. R e d f i e l d ,
of Acculturation,

Paris
Polskiej".
2

R. L i n t o n , M . J . H e r s k o v i t s , Memorandum
on
„American A n t r o p o l o g i s t s " , v o l . 38, 1936, s. 149—152.

1962. P o r . recenzję

z tej książki

zamieszczoną w

tomie

the

7 „Etnografii

NEKROLOGI

336

ranią różnic w z a k r e s i e postępu społecznego, co może w s w o j e j
prowadzić

do całkowitej

negacji

postępu j a k o takiego.

konsekwencji do­

Nie ulega

wątpliwości, że

przyjmując niemożność p o r ó w n y w a n i a i o c e n i a n i a k u l t u r s k a z u j e m y się n a błądze­
n i e w ś r ó d różnorodności z j a w i s k k u l t u r o w y c h bez n a d z i e i n a u z y s k a n i e s y n t e t y c z ­
nego o b r a z u k u l t u r y ogólnoludzkiej, co w e d ł u g większości współczesnych

etnogra­

fów

rozumie­

j e s t j e d n y m z głównych zadań antropologii

n i u . M i m o t y c h zastrzeżeń, których
w i z m u kulturowego
tach

w s z e r o k i m tego słowa

słuszności n i e sposób podważyć, tezy

relaty­

n a p e w n o odegrały w a ż n ą rolę w międzynarodowych

kontak­

etnograficznych

i znalazły

swój

oddźwięk w

wielu

pracach

etnograficznych

p o p r z e z dążność d ° głębszego wniknięcia w istotę k u l t u r p o w s z e c h n i e

nazywanych

, .prymitywnymi".
Odrębną
życia

dziedziną

naukowego

też p o p r z e z

bądź

działalności
to p r z e z

Melville'a

montowanie

współuczestniczenie

Herskovitsa
szeregu

było

wypraw

i współprzewodniczenie

wielu

organizowanie

badawczych,
kongresom

bądź

nauko­

w y m i z j a z d o m . N i e u l e g a wątpliwości, że najwięcej c z a s u i m i e j s c a w s w e j
poświęcił

on k o n t y n e n t o w i ,

n a którym

się urodził,

wśród amerykanistów. N i c więc dziwnego,
cji

najreprezentatywniejszego

Anthropologist".

organu

zajmując

poczesne

pracy

miejsce

że p r z e z długie l a t a stał n a czele r e d a k ­

antropologów

amerykańskich

„American

Niemałą też rolę odegrał w p a r y s k i m „Societě des A m e r i c a n i s t e s " .

Jednakże żywe z a i n t e r e s o w a n i e

elementem

murzyńskim w S t a n a c h

Zjednoczonych

skierowało jego u w a g ę i n a i n n e k o n t y n e n t y , a szczególnie n a k o n t y n e n t

macie­

r z y s t y , n a Afrykę. N i c więc dziwnego,

dzięki

wyprawie

że już w

o k r e s i e międzywojennym,

do A f r y k i i długim s t u d i o m w z a k r e s i e l i t e r a t u r y a f r y k a n i s t y c z n e j , w y ­

chodzą spod

jego pióra c e n n e p r a c e

na temat epoki niewolniczej' w

również n a t e m a t s p e c y f i k i k u l t u r afrykańskich.
choć krótka p r a c a pt. Culture

się jego p o d s t a w o w a ,
w

T a k więc w

czasopiśmie , , A f r i c a " , w

której

podaje

własną

Areas

Afryce,

jak

roku

1933 u k a z u j e

of Africa

zamieszczona

koncepcję

podziału tego

konty­

n e n t u n a s t r e f y k u l t u r o w e , oparte n a s p e c y f i c e e k o n o m i c z n e j

i tradycjach etnohi-

s t o r y c z n y c h . O b o k tego. r o d z a j u s y n t e t y c z n y c h ujęć z n a j d u j e m y

w jego p r a c a c h n a
«

temat

Afryki

wiele

studiów

dotyczących

h i s t o r i i tego k o n t y n e n t u ,

TJahomeju. W

niedługim więc s t o s u n k o w o

amerykańskiej

j e d n y m z czołowych p r z e d s t a w i c i e l i a f r y k a n i s t y k i .

Krzewieniu wiedzy

a

szczególnie

c z a s i e stał się on n a g r u n c i e

o tej części świata i o r g a n i z o w a n i u

etnografii

badań n a d p r z e m i a n a ­

m i społecznymi zachodzącymi w A f r y c e poświęcił w i e l e c z a s u j a k o profesor

North­

w e s t e r n U n i v e r s i t y i członek w i e l u k o m i s j i n a u k o w y c h . P o z a t y m był on k i e r o w ­
nikiem

wypraw

badawczych

do

Gujany

Holenderskiej

(1928—1929), H a i t i

(1934),

T r y n i d a d u (1939) w r e s z c i e B r a z y l i i (1941—1942). W y n i k i e m t y c h w y p r a w j e s t s z e r e g
studiów

i większych p r a c traktujących

mieszkańców b a d a n y c h

krajów.

Na

o specyfice

pierwsze

antropologicznej

miejsce w

tych

i

kulturowej

studiach

wysuwają

się p r a c e o e k o n o m i c e l u d ó w p r y m i t y w n y c h i f o r m a c h i c h o r g a n i z a c j i

społecznej.

N i e b r a k również wśród t y c h p r a c szkiców h i s t o r y c z n y c h , a k u l t u r a c y j n y c h , f o l k l o ­
rystycznych,

a nawet

jedynie — j a k
ludu

możemy

muzykologicznych.

dobrze
wyrazić

rozumiał
swoją

a s p e k t y i zgłębimy p r o b l e m y

Rozpiętość

Herskovits

opinię

dopiero

—

że

wtedy,

tych
o

zainteresowań
kulturze

gdy

poznamy

jej historyczno-gospodarczego

głęboka

o r a z dzięki znajomości l i t e r a t u r y , umożliwiła m u s z e r s z e s p o j r z e n i e n a
kultury

ogólnoludzkiej

Herskovitsa,

i na napisanie

śniejszych i n a j l e p s z y c h podręczników antropologii,
tom zatytułowany Man

and His

Work's.

zdobyta

dzięki

jej
Jed­

badaniom

rozwoju

wiedza

wszystkie

uwarunkowania.

nocześnie

zagadnienie

i wszechstronna

dowodzi

jakiegokolwiek

jednego

z

własnym
najwcze­

który ukazał się j a k o pokaźny

NEKROLOGI

337

N i e możemy się więc dziwić, że u c z o n e m u tej m i a r y nieobce były również z a ­
g a d n i e n i a m e t o d y i zadań n a u k i , jaką reprezentował. W i e l o k r o t n i e p u b l i k u j e on
i wygłasza s w o j e z d a n i a n a t e m a t r o l i antropologa w e współczesnym społeczeństwie
i l a n s u j e p r o g r a m y badań n a d a k t u a l n y m i p r z e m i a n a m i społecznymi w różnych
środowiskach k u l t u r o w y c h . T e metodologiczne doświadczenia i przemyślenia s t a ­
wiają go w rzędzie n a j w y b i t n i e j s z y c h organizatorów życia n a u k o w e g o już n i e
t y l k o , w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h , a l e w ogóle n a świecie. N a j l e p s z y m tego d o w o ­
d e m jest r o l a , jaką odegrał w p r z y g o t o w y w a n i u i k i e r o w a n i u k o l e j n y c h K o n g r e ­
sów N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o g r a f i c z n y c h w F i l a d e l f i i (1956) i Paryżu (1960).
Śmierć zaskoczyła go w c z a s i e ożywionych p r a c p r z y g o t o w a w c z y c h do V I I K o n ­
g r e s u w M o s k w i e , gdzie miał również ważne z a d a n i a do spełnienia. T o właśnie
działalności H e r s k o v i t s a zawdzięczamy
między i n n y m i s t w o r z e n i e
okoliczności
ułatwiających p i e r w s z e s p o t k a n i e etnografów r a d z i e c k i c h z a n t r o p o l o g a m i
ame­
rykańskimi i p r z e d s t a w i c i e l a m i etnologii z a c h o d n i e j . Ż e to p i e r w s z e s p o t k a n i e
w F i l a d e l f i i było owocne, dowiódł już k o n g r e s p a r y s k i , w którym uczestniczyła
l i c z n a e k i p a r a d z i e c k a o r a z p r z e d s t a w i c i e l e etnografii k r a j ó w d e m o k r a c j i l u d o ­
w e j . W y m i a n a zdań, j a k a t a m nastąpiła, t a k z a s a d n i c z o zmieniła sytuację ś w i a ­
tową, że u c z e s t n i c y k o n g r e s u n i e z a w a h a l i się oddać p r y m a t u
organizacyjnego
u c z o n y m r a d z i e c k i m decydując o t y m , że następny k o n g r e s odbędzie się w M o s k w i e .
Podsumowując t y c h k i l k a krótkich u w a g o spuściźnie n a u k o w e j
Melville'a
J . H e r s k o v i t s a należy z całym u z n a n i e m ustosunkować się do dążeń, j a k i e oży­
w i a ł y jego działalność. Życie s w e poświęcił s z u k a n i u p r a w d y o w i e l u p r o b l e m a c h
wiążących się z r o z w o j e m społeczeństw o różnym poziomie k u l t u r o w y m i t a k r o ­
z u m i a n e z a d a n i e antropologa wypełniał w miarę s w y c h sił r z e t e l n i e i z e n t u z j a z ­
m e m wzbogacając antropologię o s z e r e g ważnych spostrzeżeń i tez. Skłania n a s to
do z a s t a n o w i e n i a się n a d w i e l o m a k w e s t i a m i i do p o n o w n e g o przemyślenia p e w ­
n y c h s p r a w . Pomocą w t y m posłużyć n a m może w przyszłości dokładniejsze s t u ­
d i u m n a t e m a t jego p o g l ą d ó w i założeń t e o r e t y c z n y c h , które czekają o p r a c o w a n i a
również i w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e e t n o g r a f i c z n e j .

Ważniejsze prace i artykuły M . J . Herskovitsa
1924
A Preliminary
pologist",
On

Consideration
of
v o l . 26, s. 50—63.

the Culture

Areas

of

Africa,

„American

Anthro­

the Negro-White
Population
of New York
City:
The Use of the
Variability
of Family
Strains
as an Index of Heterogeneity
or Homogeneity,
[w:]
Procee­
dings XXI International
Congres
of Americanicsts,,
H a g u e , s. 5—12.
1925

The

Negro's
Americanism,
s. 353—360.

[w:]

A l a i n

Locke,

The

New

Negro,

New

York,

1926
The

Cattle Complex
in East Africa,
361—380, 494—528, 633—654.

22 -

E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I

„American A t h r o p o l o g i s t " ,

v o l . 28, s. 230—272

NEKROLOGI

338

1927
Acculturation

and the American

Negro,

„Southw. P o l . a n d S o c . S e i . Q u a r t . " , v o l . 8,

s. 211—225.
1928
The

American

Negro.

A Study

in R a c i a l C r o s s i n g , N e w

York.

1929
Adjiboto. An

African

Game

of the Bush-Negros

of Dutch

Guiana,

„ M a n " , v o l . 20,

s. 122—127.
Social

Selection

and the

Formation

of Human

Types,

„Human

Biology",

v o l . 1,

s. 250—262.
1930
Anthropometry
The

of the American

Culture

The

Areas

of Africa,

Negro

(b.m.w.).

„Africa", v o l . 3, s. 59—77.

Negro

in the New

logist",

v o l . 32, s. 145—156.

World:

The Statement

of a Problem,

„American

Athropo-

1931
Tales i n Pidgin

E n g l i s h f r o m N i g e r i a , „Journal of A m e r i c a n

F o l k - L o r e " , v o l . 44,

s. 448—466.
Physical

Form

of Mississippi

Negroes,

„American

J o u r n a l of P h y s i c a l

l o g y " , v o l . 16, s. 193—201. ( w r a z z V . К. C a m e r o n

i H.

Anthropo­

Smith).

1932
Some

Aspeckts

Wari

in the New

of Dahomean
World,

Ethnology,

„Journal

of

„Africa", v o l . 5, s. 266—296.
Royal

Anthropological

Institute", vol. 62

r

s. 23—37.
1933
On the Provenience
of New W o r l d N e g r o e s , „Social F o r c e s " , v o l . 12, s. 247—262.
A Tootnote
to the History
of Negro
Slaving,
„Opportunity" v o l . 11, s. 178—181
( w r a z z F . S . H e r s к o v i t s).
Outline
of Dahomean
Religious
Belief

(b.m.w.) ( w r a z z F . S .

Herskovits).

1934
Freudian
Mechanisms
in Primitive
Negro
C . G. Seligman,
L o n d o n , s. 75—84.
Rebel Destiny,
among
the Bush
Negroes
z F . S. H e r s к o v i t s).

Psychology,

[w:]

of

Guiana,

Dutch

Essays
New

presented
York

to
(wraz

NEKROLOGI

339

1935
The

Social

History

chology,
What

of the

Worcester

Has

Africa

Negro,

[w:]

Given

America?,

H a n d b o o k oí Social

C. M u r c h i s o n ,

(Massachusetts),

Psy­

s. 207—267.

„The N e w

R e p u b l i c " , v o l . 84, s. 92—94.

1936
Applied

Anthropology

and

the

American

Anthropologists,

„Science", v o l . 83,

s. 215—222.
The

Significance

of West

Africa

for

Negro

Research,

„Journal of N e g r o

History",

v o l . 21, s. 15—30.
Suriname

Folklore

b.m.w. ( w r a z z F . S.

Herskovits).

1937
African
Gods and Catolics
Saints in New
pologists", v o l . 39, s. 635—643.
A

Note on „Woman Marriage"
in Dahomey,
a Haitian
Valley,
New York.

The

Significance
of
Anthropologist",

Tales

World

Negro

„American

Anthro­

, , A f r i c a " , vol. 10, s. 335—341. Life

the Study
of Acculturation
v o l . 39, s. 259—264.

in Pidgin
English
from
s. 52—101 ( w r a z z F . S.

Belief,

for

Anthropology,

Ashanti,
„Journal of A m e r i c a n
Herskovits).

in

„American

F o l k - L o r e " , v o l . 50,

1938
Acculturation.
Dahomey,
The

The

Study

an Ancient

Ancestry

of the

of

West

Culture

African

American

Contact,
Kingdom,

Negro,

New

York.

2 vols., N e w

York.

,,The A m e r i c a n S c h o l a r " , vol. 8, s. 84—94.
1940

The

Economic

Life

of Primitive

Peoples,

New

York.

1941
The

Myth

of the

Negro

Past,

New

York.
1942

Education
and
s. 737—749.

Cultural

Dynamics,

„American

J o u r n a l of S o c i o l o g y " ,

v o l . 48,

„American S o c i o l o g i c a l

Review",

1943
The

Negro in Bahia, Brazil:
v o l . 7, s. 394—402.

The

Southermost
Outposts
v o l . 45, s. 495—510.

a Problem
of New

in Method,

World

Africanisms,

„American

Anthropologist",

NEKROLOGI

340
T h e Negroes

of Brazil,

„Yale R e v i e w " , v o l . 32, s. 263—279 ( w r a z z F . S .

Hersko­

vits).
1944
Drums

and D r u m m e r s

in A f r o - B r a z i l i a n

Cult

Life,

„Musical Q u a r t e r l y " ,

v o l . 30,

s. 477—492.
1945
Backgrounds

of African

T h e Processes
[R. L i n t o n

of Cultural
Change,
ed.], C o l u m b i a — N e w

Problem,
Method
s. 5—24.
Trinidad
vol.

Art,

Denver.
[w:] The Science
of Man
Y o r k , s. 143—170.

and

Theory

in Afroamerican

Proverbs
(„Old
58, s. 195—207.

Time

Saying

So"),

Studies,
„Journal

in the World

Crisis

„Afroamérica", v o l . 1,
of A m e r i c a n

Folk-Lore",

1946
African

Literature

(Negro

Folklore),

Encyclopedy

[w:]

of Literature,

v o l . 1, N e w

Y o r k , s. 3 — 1 5 .
Folklore

after

a Hundred

Years:

A Problem

in Redefinition,

„Journal of

American

F o l k l o r e " , v o l . 59, s. 89—100.
1947
Trinidad

Village,

New

York

(wraz

z F . S.

Herskovits).

1948
Man

and His Works

The

Contribution
pologists",

The Science

of A m e r i c a n

of Cultural

Anthropology,

New

York.

S t u d i e s to A f r i c a n i s t R e s e a r c h , „American

Anthro­

v o l . 50, s. 1—10.
1949

Música de Culto
Afrobahiana,
„Revista
( w r a z z R. A . W a t e r m a n ) .

de E s t u d i o s M u s i c a l e s " ,

v o l . 1, s. 65—127

1951
The

Present

Status

and Needs

of Afroamerican

Research,

„Journal of N e g r o H i ­

s t o r y " , v o l . 36, s. 123—147.
1955
The

Social Organisation
tional

de Americanistas,

of t h e C o n d o m b l e , [w:]

Annais

Säo P a o l o , s. 505—532.

XXXI

Congress

Interna­

NEKROLOGI

341

1956
On

Some

Modes

of

Volkenkunde",

Ethnographic
vol.

112, s.

Comparison,

„Bijdragen tot de T a a l - , L a n d - , e n

129—148.
1958

Dahomean

Narrative,

Evanston

( w r a z z F . S. H e r s к o v i t s).
Krzysztof

Makidski