-
extracted text
-
K R Z Y S Z T O F
KWAŚNIEWSKI
BROGI JAKO ELEMENT
na podstawie
Z A G R O D Y CHŁOPSKIEJ W POLSCE
badań etnograficznych
w_ 1955 roku
Spiczaste dachy, zawieszane między czterema słupami, stanowią
c h a r a k t e r y s t y c z n y element k r a j o b r a z u wiejskiego w i e l u okolic P o l s k i .
T o p r y m i t y w n e , t r a d y c y j n e urządzenie, służące przede w s z y s t k i m do
p r z e c h o w y w a n i a zboża, słomy, siana, jest t a k tanie i p r a k t y c z n e , że
n i e t y l k o nie zanika, ale u t r z y m u j e się i rozpowszechnia do dziś —
zwłaszcza w pierwszych stadiach zagospodarowywania się, n p . na Z i e
m i a c h Zachodnich, l u b w małych, półrolniczych gospodarstwach.
Jeżeli chodzi o 'przechowywanie niewymłóconego zboża, Polska sta
n o w i w Europie obszar przejściowy. Wyróżniają się t u strefy o d p o w i a
dające różnicom k l i m a t y c z n y m : północna, w której zebrane z pola zbo
że w y m a g a dodatkowego dosuszania w ogrzewanej s t o d o l e , środkowa,
obejmująca w zasadzie całą Polskę, gdzie głównym b u d y n k i e m do prze
c h o w y w a n i a zboża jest stodoła nieogrzewana, a wreszcie strefa połu
dniowa, w której specjalne b u d y n k i do p r z e c h o w y w a n i a niewymłócone
go zboża p r a w i e że n i e występują. Jest jednak rzeczą interesującą, że
УТ strefie południowej nie m a brogów, które ze względu n a słabsze za
bezpieczenie o d w p ł y w ó w
atmosferycznych
(brak ścian) mogłyby
zajmować właśnie zasięg bardziej południowy niż stodoły. T e r e n e m
występowania 'brogów w Europie jest obecnie Rosja, Białoruś, U k r a i n a
i Polska; poza t y m i k r a j a m i spotyka się j e jeszcze w północnej R u m u n i i
(okręg Baiamare, zwłaszcza r e j o n Viseu de Sus) oraz bardzo sporadycz
nie na terenach n i e m i e c k i c h aż po Holandię ; na północy b r o g i z n a r ^
1
2
P o r . E . L a i d, Ü b e r
1
t.
17—18:
P o r . K . R h a m m , Etnographische
2
tumskunde,
n í k o v á ,
ska
w
d e n Ursprung
t . 2, B r a u n s c h w e i g
Národopisná
Etnografie",
1958 r.
dowy,
der
nordośteuropiiischen
Riege,
„Polk-liv",
1 9 5 3 — 1 9 5 4 , 's. 1 7 — 3 3 .
w
nr
2:
Baenerdal
nieruchomy.
musea
zur
germanisch-slavischen
Alter-
1; p o r . t e ż
w
Belgii,
1959, s .
pod
Beitrdge
1 9 0 5 — 1 9 1 0 , c z . 1, s . 3 5 4 , u w .
přírodě
v
Holandsku
203, r y c i n a
Amersfoortem
a
v
przedstawiająca
w
Holandii;
bróg
foróg
ma
O.
S k a l
„Českosloven
wybudowany
dach
dwuspa
KRZYSZTOF
104
KWAŚNIEWSKI
są również na L i t w i e , Łotwie i w Estonii, a na południu występują
czasami w Słowacji, Słowenii i zachodniej C h o r w a c j i (jako zjawisko
nowe) oraz w północnych W ę g r z e c h .
W t y m stanie rzeczy etnograficzny opis i typologia brogów w P o l
sce mogą rzucić pewne światło na genezę niektórych elementów zagro
d y chłopskiej w Polsce. To właśnie jest celem tego opracowania.
3
Rys.
1. B r ó g
zaopatrzony
o dachu
w
czterospadowym,
platformę
napalową.
piramidalnym,
Łęki
ruchomym,
Strzyżewskie,
pow.
Krosno
F o t . K . Kwaśniewski
3
K.
M o s z y ń s k i ,
Kultura
ludowa
Słowian,
t.
1,
Kraków
1929, s. 2 3 2 .
BROGI
JAKO ELEMENT
ZAGRODY
CHŁOPSKIEJ
105
K . Moszyński uważa b r o g i za element pochodzenia zachodniego,
który przeniknął na wschód d w o m a szlakami, poprzez Litwą i Łotwę
w k i e r u n k u L e n i n g r a d u i poprzez Małopolskę na zachodnią Ukrainę .
Tezą tę p r z y j m u j e także B . Schier, uważając przejęcie brogów za
pierwszy k r o k w k i e r u n k u przejęcia zachodnio germańskiej „Scheunenw i r t s c h a f t " , a za urządzenie rodzime dla Słowian uważając t y l k o
otwartą przestrzeń do młócenia — gumno .
A r g u m e n t a m i tego t w i e r
dzenia są przeważnie w n i o s k i z e t y m o l o g i i nazwy bróg, które zostaną
jeszcze omówione poniżej w związku z p r z e d s t a w i e n i e m polskich z n a
czeń t e j nazwy i pochodnych. Jeżeli chodzi o dawność urządzenia, t o
n a j d a w n i e j s z y m p r z e k a z e m źródłowym jest w z m i a n k a z Lex
bajuvariorum z 1 połowy V I I I w . przytoczona przez B . Schiera . Archeologia
p r z y j m u j e występowanie brogów już w k u l t u r z e p r a p o l s k i e j , a p o
twierdzenie występowania brogów z n a j d u j e m y w r y c i n i e Biblii
Welislawa z X I I I w . , w występowaniu h e r b u Bróg już na pieczęci z 1343 г.,
a p o t e m w zapiskach sądowych o d 1401 r . p o d nazwą Bróg albo L e szczyc , wreszcie zaś w e w z m i a n k a c h u w i e l u autorów X V I — X V I I I w .
w Polsce . Dokładniejszej analizy stosunków brogów do i n n y c h urzą
dzeń zagrody chłopskiej nie przeprowadzono na większych obszarach.
T y l k o d l a terenów Podola J . Gajek zwrócił uwagę na typologiczne p o
wiązanie b r o g u , zwanego t a m oborih,
z ogrodzeniem dla bydła p o d
gołym niebem, z w a n y m obora , oraz na f a k t słabego rozpowszechnie
nia brogów w południowej części Podola, na terenie rozpowszechnienia
kosznic .
Opracowanie to oparte zostało wyłącznie na w y n i k a c h badań t e r e
n o w y c h , przeprowadzonych w 1955 r . w 336 wsiach do celów
Polskiego
atlasu
etnograficznego,
na podstawie jednolitego k w e s t i o n a r i u s z a .
Konsekwencje oparcia się n a t a k i m zasobie źródeł są następujące:
1) dane o występowaniu l u b o t r a d y c j a c h występowania omawianego
zjawiska stanowią przybliżenie reprezentacyjne; 2) uwzględnione zo4
c
e
7
8
9
10
n
12
13
14
4
M o s z y ń s k i ,
5
B.
europa,
riusz
l. c.
Hauslandschaften
S c h i e r ,
Reichenberg
und
Kulturbewegungen
im
6
S с h i e r,
op.
c i t . , s. 387.
7
S c h i e r ,
op.
cit.,
8
J . K o s t r z e w s k i ,
Kultura
prapolska,
Poznań
9
L. N i e d e r l e ,
Život
starych
Slovanu,
t . 1, P r a h a
1 0
Z.
G l o g e r ,
1 1
S.
B.
1 2
J . G a j e k ,
Mittel-
s. 386.
Encyklopedia
L i n d e ,
Słownik
Zarys
op.
ostlichen
1932, s. 385.
1 3
G a j e k ,
1 4
A.
N a s z ,
nr
3, W r o c ł a w
staropolska,
języka
etnograficzny
t.
1949.
1911, s. 806.
1,
Warszawa
polskiego,
t.
1, W a r s z a w a
1958, s. 208.
zachodniej
części
Podola,
atlas
etnograficzny.
1951, s. 172.
L u - b L i n 1947, s. 13.
cit., s. 62.
Sterty,
stogi.
1955, s.
Brogi,
31—35.
[w:]
Polski
Kwestiona
KRZYSZTOF
106
KWAŚNIEWSKI
stały t y l k o dane dotyczące g o s p o d a r s t w
c h ł o p s k i c h , a więc
.mapy n i e dają o b r a z u występowania brogów s p o t y k a n y c h często p r z y
•domkach kolejarzy, dróżników, leśników i i n . , którzy n i e prowadzą
samodzielnych gospodarstw r o l n y c h i najczęściej nie posiadają wła
snych zabudowań, a którzy — j a k w y n i k a z obserwacji — częściej i n a
większych obszarach używają brogów niż chłopi; 3) m a p y przedsta
wiają t y l k o stan z 1955 г., a więc nie uwzględniają d a n y c h o występo
w a n i u brogów z opisów w źródłach pisanych i l i t e r a t u r z e , pozwalają-
1 —
ale
we
wsiach
budowano
stwierdzono
skich;
3
—
we
badanych
tarn
brogi,
wsiach
wsie,
w
nie stwierdzono
a
nawet
badanych
których
po
w
razie
występowania
potrzeby
występowanie
stwierdzono
1945 r. p r z e z
brogów
buduje
brogów
w
się
chwili
gospodarstwach
występowanie .brogów
osadników
w
je obecnie;
badań,
2
—
chłop
wybudowanych
BROGI
JAKO ELEMENT ZAGRODY
CHŁOPSKIEJ
107
cych na t w i e r d z e n i e , że 'brogi były znane niegdyś w całej Polsce. Dane
0 d a w n y m stanie rzeczy pochodzą t y l k o ze s t w i e r d z o n y c h w terenie
tradycji ustnych.
A u t o r zdaje sobie sprawę, że p r z y t a k i m p o t r a k t o w a n i u opracowania
szereg r e l i k t o w y c h l u b efemerycznych faktów i t r a d y c j i uszło u w a g i ,
zwłaszcza wobec dość dużego r o z r z u t u 'przebadanych w s i . D o w y m i e
n i o n y c h powyżej trudności w pełnym ujęciu t e m a t u metodą k a r t o g r a ficzno-porównawczą dodać trzeba także i to, że w niektórych wsiach
brogi. n i e są urządzeniami stałymi. Łatwość, a zarazem nietrwałość 'eh
k o n s t r u k c j i powoduje, że nieraz bywają one budowane t y l k o w związ
k u z większym 'urodzajem zbóż l u b t r a w , a po p a r u latach niszczeją
l u b są rozbierane. W zależności o d potrzeb zmieniają się też czasem
f u n k c j e urządzenia i niektóre elementy jego f o r m y . Jednakże w P o l
sce, na t l e powszechnego urządzenia do p r z e c h o w y w a n i a zboża, siana
1 słomy, j a k i m jest stodoła, oraz w zestawieniu z niektórymi d a n y m i
o i n n y c h p r y m i t y w n y c h sposobach p r z e c h o w y w a n i a t y c h zbiorów, j a k
s t e r t y i stogi — wyznaczone, zgeneralizowane zasięgi mogą stanowić
Ryc.
2.
patrzony
Bróg
w
o
dachu
pomost
z
dwuspadowym,
desek.
nieruchomym,
Dzierzążnia,
pow.
zao
Tomaszów
Lubelski
R y s . K . Kwaśniewski
KRZYSZTOF
108
KWAŚNIEWSKI
przesłanki do u c h w y c e n i a niektórych kierunków i tendencji r o z w o j o
w y c h w o m a w i a n y m zakresie.
Przez bróg r o z u m i e się najczęściej dach zawieszony między czterema
słupami t a k , że można go przesunąć w górę i w dół zależnie o d p o t r z e
b y pomieszczenia w n i m większej l u b mniejszej ilości z b i o r ó w . Jest
to jednak — j a k w y n i k a z zestawionych poniżej d a n y c h — t y l k o z a
s a d n i c z a forma i funkcja brogu.
Od b r o g u należy odróżnić nie .przykryte dachem, ułożone na czas
dłuższy, okrągłe l u b prostokątne k u p y zboża albo słomy, zwane p r z e
ważnie s t e r t a m i , oraz okrągłe, często wysmukłe k u p y siana, zwane sto
gami (terminologia ta nie jest w gwarach p o l s k i c h jedyna, ale p r z e
ważająca, p r z y czym o nazwie decyduje n i e kształt, ale zawartość s t e r t
l u b stogów).
Z w a r t y Obszar występowania brogów albo t r a d y c j i o i c h występo
w a n i u w gospodarstwach chłopskich — to Polska wschodnia i środko
w a , z wyjątkiem zachodniej części Podkarpacia (mapa li). Na żywot
ność urządzenia wskazują dość liczne jego przeniesienia w r a z z falą
osadniczą po 1945 r . n a Ziemie Zachodnie (na 336 w s i przebadanych
występowanie l u b t r a d y c j e o występowaniu brogów
stwierdzono
w 163 wsiach, w t y m w 10 wsiach zwyczaj i c h b u d o w a n i a przynieśli
osadnicy na Ziemie Zachodnie).
Nazwa bróg i p o k r e w n e występują głównie u Słowian Zachodnich
(czeskie brah, łużyckie brožnja, które oznacza zresztą stodołę pod
wspólnym dachem z domem, podczas g d y dach n i e r u c h o m y na słupach
to kolnja ) . Nawiązując do tego f a k t u wywodzono nazwę bróg od n i e
mieckiego Berg , a następnie od gockiego bairgan i staro-górno-niemieckiego bergan .
Na poparcie przytaczano wielkoruską nazwę selom, co
wydaje się zapożyczeniem o d germańskiego helm,
staronordyckiego
hjelm,
gockiego hilms i staropruskiego Umis .
Pogląd o niemieokiej
pożyczce nazwy bróg przyjmował K . Moszyński . Polska etymologia
stoi na s t a n o w i s k u prapokrewieństwa gockiego bairgan i pochodnych
z prasłowiańskim *bergti,
stąd *borg .
Stąd też i ukraińska nazwa
15
1 6
17
18
19
20
21
1 5
P o r . też
"
A.
1 7
S с h i e r,
I e
S с h i e r , op. cit.
1 9
A.
borgs
1927
s.
opis
C e r n y ,
op.
c i t . , s.
Vedeskaps
W.,Ba d u r a ,
Husów,
łużycka,
„Wisła",
385
Bernekera).
(wg
och
t. 3 :
„Lud",
t. 8 : 1902, s. 275.
1889, s. 3 3 8 — 3 6 9 .
Germanisch-slavische
hehnwortkunde,
Vitterhets-Samhalles
Handlinger",
„GoteS.
IV,
t. 3 1 :
4, s . 2 7 3 .
2 0
M o s z y
2 1
F. S ł a w s k a ,
44.
pracy
S t e n d e r - P e t eг s e n ,
kuningiije
nr
w
Zagroda
ń s к i , op.
ctt., s. 232.
Słownik
etymologiczny
języka
polskiego,
t.
1,
K r a k ó w 1952.
1 —
bróg,
którym
z
brodło,
BROGI
JAKO
obróg,
oboroh
oznaczają
słomę,
siano,
przechowuje
nieruchomym
się
dachem,
żerdzi
wbitej
w
ze ściankami
4 —
ze zbożem l u b słomą;
środek
ELEMENT
znana
stogu
ZAGRODY
reuhorny
zboże;
lub bez;
2
—
lub
sterty;
5 —
dach
we
109
n a czteerch słupach,
pod
bróg,
brodło
oznaczają
szopę
bróg,
brodło
oznaczają
stertę
3 —
jest tylko n a z w a
określanie n a z w ą b r ó g
CHŁOPSKIEJ
brożyna
n a -określenie
wsiach
badanych
pionowej
stwierdzono
kopca n a ziemniaki
oborih, nie mająca oczywiście etymologicznie nic wspólnego z oborą .
Na korzyść tej interpretacji przemawia występowanie szeregu innych
desygnatów nazwy bróg .
22
23
2 2
Wbrew
twierdzeniom
gii n a z w y
obora
z hodowlą
w
2 3
Np.
Polsce
bróg
Gajka
(por. p r z y p .
por. K . K w a ś n i e w s k i ,
jako
w
końcu
XIX
i w
zbiorowisko
kilku
XX
12); z e s t a w i e n i e
danych
etymolo
zagrody
w.,
t. 4 7 : 1 9 6 2 , s . 4 4 6 , p r z y p . 2 2 .
kłosów
„Lud",
(O. K o l b e r g .
chłopskiej
o
Elementy
związane
L u d . Mazowsze,
t. 3.
по
KRZYSZTOF
Rys.
3.
Sterta
między
o
-czterema
nią
KWAŚNIEWSKI
palikami
drążkami.
1 sterta
Małroiwiista,
wzmocniona
pow.
kilkoma
opartymi,
Augustó.w
R y s . K . Kwaśniewski
N a z w y bróg, brodło, oboroh
określają — j a k stwierdzono — n a
przeważającej części obszaru r u c h o m y daszek na słupach (por. m a p a
2 i r y c . 1). W r o z r z u c o n y m zasięgu spotyka się jednak określanie t y m i
n a z w a m i daszków ( n i e r u c h o m y c h , a więc r o d z a j u szop bez ścian
(ryc. 2). W z w a r t y m śląskim i częściowo małopolskim zasięgu s t w i e r d z o
no określenie nazwą bróg s t e r t y zboża l u b słomy (to samo zjawisko
stwierdzono i w dwóch wsiach na Podlasiu). Jest rzeczą interesującą,
że na Śląsku zanikło urządzenie, a utrzymała się (na określenie innego
desygnatu) nazwa; n i e jest jednak wykluczone, że podobnie j a k w w i e l u
i n n y c h archaizmach g w a r y śląskiej nazwa ta zachowała t a m p i e r w o t n e ,
ogólniejsze znaczenie p r z e c h o w y w a n i a zgromadzonych zbiorów, zwła
szcza że określa ona t a m również i kopiec n a z i e m n i a k i . O d m i e n n a
jest sytuacja na P o m o r z u , gdzie spotyka się jeszcze t r a d y c j e o brogach,
ale n i e stwierdzono (występowania n a z w y bróg w m i e j s c o w y c h g w a r a c h .
2 4
Kraków
brodło
2 4
1 8 8 7 , ,s. 8 9 ) , j a k o
( S ł a w s k i ,
Por.
K.
op.
N i t s c h ,
dół n a
cit,
Mały
z i e m n i a k i (por.
niżej).
P o r . też
znaczenie
s. 43).
atlas
gwar
polskich,
Wrocław—Kraków
1959.
nazwy
BROGI
JAKO ELEMENT
ZAGRODY
CHŁOPSKIEJ
111
Może to świadczyć o t y m , że w Polsce północno-zachodniej z m i a n y za
chodziły w t r a d y c y j n e j k u l t u r z e w s i raczej w o l n o ' i od dawna, g d y
tymczasem w Polsce południowo-zachodniej przyczyną z a n i k u brogów
mógł być s z y b k i rozwój gospodarczy l u b zarządzenia a d m i n i s t r a c y j n e .
W t y m miejscu n i e o d rzeczy będzie zwrócić uwagę na pewne f o r m y
być może pośrednie, występujące w zasięgach p e r y f e r y c z n y c h w sto
s u n k u do zwartego zasięgu występowania brogów. Są t o : 1) s t e r t y ze
zbożem ustawione między czterema p a l a m i , ale n i e n a k r y t e dachem —
głównie n a Śląsku i na Kaszubach; 2) s t e r t y zboża l u b słomy zabezpie
czane przez oparcie o nie k i l k u drągów, występujące szczególnie w p a
śmie o d K r a k o w s k i e g o , wzdłuż górnej W a r t y i k u T o r u n i o w i (ryc. 3i).
1
—
stwierdzono
w
stwierdzono
badanych
wsiach
przechowywanie
w
przechowywanie
brogach
siana
w
niewymiócanego
brogach;
zboża
2
—
KRZYSZTOF
112
KWAŚNIEWSKI
Z a r y s o w u j e się też związek między brogami a niektórymi k o n s t r u k
c j a m i p a l o w y m i , wzmacniającymi s t e r t y : w n i e w i e l k i m zasięgu w i e l
k o p o l s k i m stwierdzono, że ipal w b i j a n y dla umocnienia w środek s t e r t y
ze zbożem (ryc. 4) określany jest nazwą brożyna, a więc nazwą o k r e
ślającą najczęściej słup b r o g u \
W t y m m i e j s c u trzeba zaznaczyć, że p o w i n o w a c t w o t a k i c h urzą
dzeń, j a k brogi, s t e r t y i stogi, wyraża się nie t y l k o w f u n k c j i , a czasem
{jak wyżej zaznaczono) i n a z w i e g w a r o w e j , ale również w w i e l u d r o b
n y c h szczegółach f o r m y . A b y nie rozbudowywać zbytnio s t r o n y k a r t o g r a
ficznej, nie przedstawiono t u osobnych mapek z tego zakresu, ale n a j
ważniejsze z wyznaczonych zasięgów różnych f o r m stert i stogów zo
staną poniżej wyszczególnione w tekście, w zestawieniu z o d p o w i e d n i m i
z j a w i s k a m i dotyczącymi brogów.
Zasadnicze f u n k c j e brogów w gospodarstwach chłopskich przedsta
w i a mapa 3. W y n i k a z n i e j , że większa koncentracja zwyczaju prze
c h o w y w a n i a z b o ż a w brogach zarysowuje się w zachodniej części
zasięgu, g d y tymczasem w e wschodniej Polsce (z wyjątkiem Rzeszowskiegoi) w brogach przechowuje się głównie siano. Podobne, może jeszcze
2
Rys.
4.
Stóg
przykryty
isiana
kilkoma
umacniany
związanymi,
dzony.
2 5
N i t s c h ,
op. cit.
Łączyn,
wbitym
w
zwisającymi
pow.
środek
palikiem,
drążkami;
Ostrołęka
Rys. K.
ogro
Kwaśniewski
BROGI
JAKO
ELEMENT
ZAGRODY
CHŁOPSKIEJ
113
wyraźniejsze zasięgi posiada zwyczaj wzmacniania s t e r t zboża l u b
słomy w b i t y m i w środek p a l a m i : występuje o n w większych z g r u p o
waniach w pasie o d K a r p a t Zachodnich, poprzez Śląsk i zachodnią
Wielkopolskę k u p o g r a n i c z u mazowiecko-pomorskiemu. Na obszarze
położonym dalej na zachód umacnianie stert i stogów p i o n o w y m i p a l a m i
jest z j a w i s k i e m r z a d k i m , a na wschód — występuje z w a r t y obszar, na
1 —
stwierdzano
powanie
w
występowanie
badanych
wsiach
piwniczek
brogów
pomieszczenie d l a zwierząt l u b szopa; 3 —
zboże
4 —
lub
siano
stwierdzono,
układa
że
się
leżącym
na
ziemi
(jeżeli
układa
się
je
ściółce
na
na
zboże l u b
w
ze
Etnografia
P o l s k a , t. I X
platformie,
brogu
brogami;
na
5
—
pewnej
jest
zboże,
brogów
wystę
wykorzystane
wysokości
stwierdzono
ogrodzeń w o k ó ł
stwierdzono
że p r z e c h o w y w a n e
się n a pomoście z
przechowywane
słomy);
2 —
ścianki,
stwierdzano,
siano układa
budowania
8 -
pod
posiadających
desek
to
w
jako
brogu
nad
ziemią;
lub
drągów,
prawie
występowanie
zawsze
izwyozaju
KRZYSZTOF
114
KWAŚNIEWSKI
Brogi
Pod
brogami
występują
ogradzane
płotem
10
13
pomosty
—
23
platformy
napalowe
—
7
24
—
2
3
13
45
5
1
2
3
8
piwnice
—
—
—
4
2
3
8
szopy
—
—
—
—
2
5
9
chlewy
—
—
—
—
—
9
28
wisko
dzono zja
wsi, w
rych stwier
ilość
któ
Łączna
chlewy
szopy
platformy
występują
piwnice
brogami
napalowe
Pod
pomosty
Brogi
płotem
ogradzane
którym p a l e m w b i t y m w środek stogu umacnia się najczęściej t y l k o
stogi z s i a n e m (ryc. 4).
Bardzo zróżnicowany obraz k a r t o g r a f i c z n y przedstawiają sposoby
zabezpieczenia dolnej części b r o g u (mapa 4). F o r m y t e rzucają n i e k i e d y
światło i na dodatkowe f u n k c j e tego urządzenia. N a północnym w s c h o
dzie Polaki w dość z w a r t y m zasięgu występuje zwyczaj zaopatrywania
niektórych brogów ściankami. Powstałe w t e n sposób pomieszczenie
b y w a w y k o r z y s t y w a n e przeważnie jako stajenka d l a zwierząt, czasem
też j a k o szopa na narzędzia i drobne sprzęty (ryc. 5). W południowej
części Kieleckiego, pomiędzy Wisłą a Pilicą, występuje n i e w i e l k i e
zgrupowanie w s i , w których stwierdzono zwyczaj b u d o w a n i a p i w n i c
pod b r o g a m i . P r a w i e cały zasięg występowania brogów o b e j m u j e też
rozrzucony zasięg zwyczaju
k o n s t r u o w a n i a podłóg l u b podkładów
z żerdzi i desek p o d b r o g i (ryc. 2i). Jest rzeczą interesującą, że j e d y n e
większe zgrupowanie t a k i c h podłóg k o n s t r u o w a n y c h p o d s t e r t a m i
występuje w zasięgu śląsko-krakowsikim oraz między Przemyślem
a źródłami Wieprza, a więc t a m , gdzie b r o g i obecnie w gospodarstwach
chłopskich nie występują l u b już zanikają. Podobnie rozrzucone są t r a
dycje i . r e l i k t y p l a t f o r m n a p a l o w y c h ( r y c . 1), n a których składa się
w brogach zboże l u b siano. (Pod s t e r t a m i p l a t f o r m y takie stwierdzono
t y l k o w dwóch wsiach n a Śląsku). Nasilenie współwystępowania z j a
w i s k pokazanych na mapie 4 przedstawia następująca tablica:
BROGI
JAKO
ELEMENT ZAGRODY
CHŁOPSKIEJ
115
(Ostatnia r u b r y k a n i e jest sumą poprzednich, lecz przynosi t y l k o
stwierdzenie, w i l u wsiach spośród 336 w s i stałej sieci Polskiego
atlasu
etnograficznego
stwierdzono dane zjawisko. Tablica 'uwzględnia t y l k o
współwystępowanie dwóch cech, a więc te wsie, w których stwierdzono
więcej niż d w i e w y m i e n i o n e cechy, musiały występować w zestawieniu
k i l k a razy i dlatego suma c y f r w p i s a n y c h w r u b r y k a c h jest czasem
większa o d ogólnej ilości w s i , w których dane zjawisko występuje).
Z m a p y 4 w y n i k a także, że zasięg, zwyczaju ogradzania brogów pło-
Ryc.
5.
część
brogu
a
Bróg
całość
o
dachu
stanowi
jest
czterospadowym,
ruchomym;
rodzaj
szopy
zaopatrzonej
ogrodzona.
Wola
Solecka,
pow.
Fot. K.
dolna
ściankami,
Lipsko
Kwaśniewski
KRZYSZTOF
116
KWAŚNIEWSKI
t a m i (ryc. 2) jest dość rozrzucony . O w i e l e k o n s e k w e n t n i e j r y s u j e się
zasięg zwyczaju ogradzania stert; t w o r z y o n z w a r t e z g r u p o w a n i e na
pograniczu zasięgu występowania brogów, zajmując pasmo o d źródeł
W a r t y , poprzez obszar między Pilicą a Bzurą, aż p o okolice Płocka i t e
r e n y między Wkrą i Narwią.
Opisy z badań t e r e n o w y c h i wiadomości zebrane ze wspomnień
informatorów o kształcie 'dachów brogów zestawia mapa 5. Zarówno
t r a d y c j a ustna, j a k i wyznaczone .zasięgi wydają się wskazywać, że
formą najstarszą były dachy okrągłe, stożkowe (ryc. 6), zaś dopiero
z t e j f o r m y wykształciły się daszki czterospadowe p i r a m i d a l n e , a ostat
nio także daszki dwuspadowe . T a k a p r z y n a j m n i e j chronologia względ
na o m a w i a n y c h f o r m została stwierdzona na obszarach występowania
wiadomości o dachach okrągłych w brogach. Najczęściej spotykaną
formą jest obecnie w Polsce bróg z daszkiem czterospadowym p i r a m i
d a l n y m , a najnowszą — bróg z daszkiem d w u s p a d o w y m . Ta ostatnia
f o r m a występuje głównie na terenach dużej żywotności zwyczaju sta
w i a n i a brogów w gospodarstwach chłopskich; jest Ona też często jedyną
formą spotykaną na 'krańcach zasięgu występowania brogów. Także
i w związku z tą mapą w a r t o przytoczyć porównawczo wiadomość, że
cały wschód P o l s k i o d N a r w i po Przemyśl o b e j m u j e duże zgrupowanie
w s i , w których stwierdzono występowanie z w y c z a j u n a k r y w a n i a stert
zboża l u b słomy k i l k o m a związanymi w szczycie, zwisającymi drągami.
26
27
Na podstawie wyróżnionych cech brogów i s t e r t zarysowuje się
w Polsce regionalizacja przedstawiona na mapie 6.
Obszary zaznaczone n a m a p i e c y f r a m i 1, 2 i 3 wykazują duże p o
dobieństwo w t y m zakresie. I c h rozgraniczenie jest właściwie spowodo
w a n e t y l k o t y m , że obszar 2 w y k a z u j e o wiele mniejsze nasycenie t y m i
cechami, a n a w e t i c h zanik.
Obszary 1, 2 i 3 to obszary charakteryzujące się częstym występo
w a n i e m brogów, n a z w y bróg n a i c h określenie, p r z e w a g i używania
brogów do p r z e c h o w y w a n i a niewymłóconego zboża, przewagi wystę
powania zwyczaju zabezpieczania spodu brogów p r z y n a j m n i e j p o m o
s t e m z desek i żerdzi, a często n a w e t platformą napalową oraz przewagą
obecnego l u b dawnego występowania w s z y s t k i c h f o r m dachów w b r o
gach (a więc okrągłych, czterospadowych i dwuspadowych). Jest to
równocześnie obszar, n a którym stwierdzono, że drągiem w b i t y m
w środek umacnia się p r a w i e wyłącznie stogi z sianem (a nie s t e r t y
2 6
Por.
też
R.
F. К a i n d i ,
Pasterstwo
i
wierzenia
u
w
A.
Hucułów,
„Lud",
t.
2:
1896, s. 209.
2 7
ski.
Podobnie
widzi
ewolucję
Lwów—Warszawa—Kraków
formy
dachu
1 9 2 6 , <s.
25).
brogach
F i s c h e r
(Lud
pol
BROGI
1
—
nych;
stwierdzono
2
—
stwierdzono
JAKO ELEMENT
występowanie
stwierdzono
brogów
występowanie
występowanie
lub
ZAGRODY
o
okrągłych,
dachach
brogów
tradycje
CHŁOPSKIEJ
o
o
117
czterospadowych,
dachach
występowaniu
piramidal
dwuspadowych;
brogów
o
3
—
dachach
stożkowatych
ze zbożem l u b słomą) oraz obszar występowania zwyczaju n a k r y w a n i a
stert zboża l u b słomy k i l k o m a związanymi, luźno zwisającymi drągami.
Obszar 1 wyróżnia się poza t y m zasięgiem występowania chlewów
p o d b r o g a m i . Jest o n też obszarem, na którym stwierdzono dość częste
występowanie (podobnie j a k n a obszarze 3) t r a d y c j i ogrągłych dachów
w brogach i (podobnie j a k na obszarze 4) z w y c z a j u ogradzania brogów.
Dość wyraźnie odcina się n a t y m t l e obszar 4, charakteryzujący się
przede w s z y s t k i m z w a r t y m zasięgiem nazw bróg, brodło jako określę-
KRZYSZTOF
118
Ryc.
6. B r ó g
o
dachu
mie).
KWAŚNIEWSKI
stożkowatym
Sujkowa,
pow.
(na
kwadratowej
ra
Nisko
Rys.
K.
KwaśniewsKt
nia oznaczającego stertę ze zbożem l u b słomą (a nie bróg). Występują
t a m również j a k b y szczątkowe zasięgi: nazwy bróg, jako określenie
kopca na z i e m n i a k i , zwyczaju budowania p i w n i c pOd brogami, a także
zgrupowanie w s i , w których stwierdzono zwyczaj stawiania stert n i e
n a k r y t y c h , ale między czterema p a l a m i .
Obszar 5 s t a n o w i teren, gdzie b r a k w s z e l k i c h starych t r a d y c j i
o występowaniu brogów, natomiast w c h w i l i obecnej występują t a m
w dość dużym n a s i l e n i u brogi wprowadzone przez osadników p r z y b y
łych na tę ziemię po I I w o j n i e światowej. Obszar 6 to teren, n a którym
występują jeszcze różne stare tradycje związane z brogami, ale są one
już słabe i rozproszone.
Na podstawie powyższych stwierdzeń da się wysunąć k i l k a tez
o genezie, r o l i i e w o l u c j i brogów w p o l s k i c h gospodarstwach chłopskich:
BROGI
JAKO ELEMENT
ZAGRODY
CHŁOPSKIEJ
119
1. Stare, rozproszone t r a d y c j e o brogach i i c h d a w n y c h odmianach
w północno-zachodniej Polsce świadczą, że niegdyś urządzenie t o było
t a m powszechnie znane, a być może wprowadzone jeszcze, z a n i m dotarło
ono dalej n a wschód P o l s k i .
2. Wschodnia Polska, choć nasycona w i e l o m a t r a d y c y j n y m i elemen
t a m i k u l t u r o w y m i związanymi z b r o g a m i i stanowiąca t e r e n powszech
nego u t r z y m y w a n i a się i c h w gospodarstwach chłopskich, może być
uważana za t e r e n stosunkowo późnego w p r o w a d z e n i a brogów. P r z e m a
w i a za t y m t r a d y c j a budowania brogów o dachach okrągłych, a więc
zbliżonych do p o k r y c i a starannie ułożonych stert, a także funkcja b r o
gu, ograniczona raczej do przechowywania zboża, n a w e t w połączeniu
z pomieszczeniami d l a bydła, g d y tymczasem siano jest t a m składane
KRZYSZTOF
120
KWAŚNIEWSKI
w stogi, które układa się staranniej i t r w a l e j niż w i n n y c h dzielnicach
Polski.
3. K r a k o w s k i e i Śląsk stanowią obszar
tradycji
najstarszych.
Stwierdzone t a m zasięgi starych znaczeń nazwy bróg wydają się p o d
budowywać j e j słowiańską etymologię od gromadzenia,
przechowy
w a n i a czegoś w ogóle. Podobne w n i o s k i może nasuwać występujący
t a m m i e j s c a m i zwyczaj łączenia b r o g u z piwnicą.
Jeżeli więc nawet przyjąć przytoczoną powyżej tezę K . Moszyńskie
go o zachodnim pochodzeniu brogów, to wiele danych wskazuje na to,
że w Polsce uległy one p r z y s w o j e n i u i m o d y f i k a c j i w nawiązaniu do
r o d z i m e j nazwy oraz do f o r m jakichś d a w n y c h , okrągłych częściowo
z i e m i a n k o w y c h zasobników n a p l o n y , do których nawiązują być może
i stodoły poligonalne. Szybkie i powszechne przyjęcie
nieogrzewanej,
ale starannie, n a wzór d o m u mieszkalnego budowanej, szerokofrontowej
stodoły stanowiło w y r a z dużej t r o s k i o p l o n y . W y r a z e m t e j t r o s k i było
zapewne również upowszechnienie się brogów, ale nie jako urządzenia
podstawowego, lecz jako k o n s t r u k c j i pomocniczej, używanej z koniecz
ności zamiast stawianych z tradycyjną pieczołowitością stert.
Najnowszą tendencją jest szybki w ogóle zanik w s z e l k i c h f o r m
przechowywania niewymłóconego zboża, zwłaszcza w większych go
spodarstwach — a to wobec mechanizacji prac omłotowych. Coraz też
rzadziej można spotkać b r o g i u samodzielnych gospodarczo chłopów.
Krzysztof
Kwaśniewski
F E I M E
auf
A L S
Grund
E L E M E N T
D E S
ethnographischer
B A U E R N H O F E S
Untersuchungen
IN
im
P O L E N
Jahre
1955
Z u s a m m e n f a s s u n g
Der
Ariikel
stützt
sich
Untersuchungen,
die
Ethnographischen
Atlasses
durchgefiihrt
in
Europa
umrissen.
auf
auf
3
sie
sind.
Ergebnisse
gleichfalls
Formats
zeigt
die
Quellen
und
und
dargestellt.
Kartę
1.
Auf
Bezeichnungen
wichtigsten
Schutz
Keller,
Das
des
Schuppen,
Anfertigung
das
Auftreten
Feime
Auftreten
Kartę
bróg,
Getreides
unteren
Stelle)
Polnischen
nach
A.
von
ethnographischen
der
Funktionen
einer
Zwecke
Fragebogens
der
Funktionen
ungedraschenen
zum
zur
des
wird
Aufbewahrung
Plattformen,
ethnographischer
Einleitung
der
mundartlichen
Formen
ansehnlicher
fiitr
In
geschichtlicher
kleineren
Polens
des
der
verschiedenen
Ergebnisse
Verwendung
Auftretens
zur
die
unter
Bezeichnungen
veranschaulicht
Geriiste,
auf
Gesamtgebiet
ihres
Designate
Kartę
Grund
Formen,
Landkarten
Tradition
ob
worden
im
2
in
brodło
der
stellt
wurden
und
die
wichtigsten
zusammengestellt.
—
Heues
Feimenteiles
statistischen
die
Feime
oder
Literatur
Polen
der Feime
sind
Nasz
Feimen
Kartę
vor
allem,
dienen.
Die
(Einfriedigungen,
4
dar,
Zusammenstellung
dereń
der
BROGI
Anzahl
v o n Dórfern
mitauftreten.
Gebiete,
denen
mengestellten
der
der
Getreide-,
auf
ist. D i e
gemeinsamer
Intensivitát
im
der
auf
gegebenen
altesten
der
Feime
nach
alte
Feime
handelt,
dem
Auf
Grund
die
alten
Abarten
im
nordwestlichen
dort
einst
in
auf
dem
die
Einführung
und
auftreten,
die
namentlich
„bróg"
bergti
uns
die
zu
eigen
machen,
Modifikationen
sowie
an
die
an
von
die
ware
unterlag
Formen
vielleicht
K.
iauch
und
zu
uns
angedeuteten
Gebiete
1,
die
hauptsáchlich
sich
oder
geringaran
unterscheiden.
das
5
Gebiet
dar, wahrend,
sehr
gering
kann
auf
bezug
zeugen,
Ostpolen,
der
slawischen
Aufbewahiren)
Moszyński
ütber
in
wo
die
daraiuf
Anknüpfung
eine
von
Merk
Gebiet
4 ist
6
um
es
an
runder,
erdener
die
werden:
und
von
mehreren
erfolgte;
áltesten
dass
3)
das
Bezeichnung
Selbsit,
wenn
der
Feime
diese
These
Bezeichnung
Erntespeicher
ankniipfen.
werden
Traditionen
der
heimische
ihre
Einrichtung
Herkunft
htozuweisen,
teils
zeigen
Gebiet
stehen,
westliche
zu einer
Scheunen
3
durch
angesehen
Etymologie
dennoch
polygonalen
Karte
Ausbreitung
diese
spat
Verbindung
die
und
Feime
obwohl
verhaltnismassig
mit
einer
aus
festgestellt
die
als ein Gebiet
Gebiet,
2
im
dass
der
ein
Probe
eine
sich
in
war,
Feime
einigen
ist.
Materials
davon
mit
das
Das
stellt
es
zusam-
Anzahl
einander
dass
bilden
die
wie
Polens
irgendwelcher,
die
gestatten
Gebiet
Die
Gewohnheiten
geben,
schon
2)
traditionellen
befriedigt
Schlesien
(Sammeln,
These
von
war;
Gebiete
Land
wir
Heuschober
Traditionen
bekannt
Krakauer
von
Gegenüberstellung
zusammengetragenen
diesem
der
veranschaulicht.
nach
girosseren
Telle
oder
ihrer
Welkriege
verstreuten
allgemein
Traditionen
kann,
des
auftreten
Bezeichnung
in
Karte
Anzahl
'unter
5
durchdrungen,
Zweiten
Merkmale
Feime
Karte
Merkmale,
deren
121
auf
erorterten
Erscheinung
dass
1)
oděr
einer
Traditionen
der
Bauern
dieser
Auftreten
von
sind
dem
CHŁOPSKIEJ
die betreffenden
Feime
Stroh-
Polens
Reihe
malen
in denen
ZAGRODY
Dachformen
polnischen
ersehen
eine
ELEMENT
auftreten,
von
Regionalisieruing
zu
sie
Merkmale
Merkmalen
6
dienten,
Verschiedene
in
enrichteten
JAKO
wurde.
