bfa0e921d6266b60fae7a1e62c3c43eb.pdf
Media
Part of Socjologiczne aspekty badania zróżnicowania kulturowego Zaolzia / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40
- extracted text
-
..Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
HALINA RUSEK
Uniwersytet Śląski, Filia w Cieszynie
SOCJOLOGICZNE ASPEKTY BADANIA
ZRÓŻNICOWANIA KULTUROWEGO ZAOLZIA
Zaolzie, czyli część Śląska Cieszyńskiego należąca obecnie do Republiki
Czeskiej, jest regionem niezwykle silnie zróżnicowanym kulturowo. Wobec
jego historii nie może być inaczej. Region ten w przeszłości przechodził z rąk
do rąk, pozostając pod wpływem monarchii austro-węgierskiej, państwa
czeskiego, polskiego, czechosłowackiego i znowu czeskiego. Zmiany granic
i organizacji państwowej niosły ze sobą zmiany wzorów kulturowych, sposo
bu życia, zwyczajów i obyczajów Zaolzian.
Po pierwszej wojnie światowej Zaolzie znalazło się w granicach państwa
czeskiego, a jego status regionu silnie zróżnicowanego kulturowo nie uległ
zmianie. Zróżnicowanie to wynika głównie ze specyficznej struktury ludno
ści tego regionu. Ostatni czeski spis narodowy (1991) podaje, że mieszka tam
prawie 50 tysięcy Polaków - autochtonów. Zdawać by się mogło, że to duża
liczba, kiedy jednak porównamy ją z liczbą ponad 100 tysięcy Polaków
zamieszkujących Zaolzie w okresie międzywojennym, wyraźnie widać, że
owe 50 tysięcy to właściwie skromna i nieustannie kurcząca się pozostałość
po znaczącej ilościowo - choć nie tylko - społeczności . Zaolzie ma zatem
specyficzną kulturę, która jest wypadkową kultur narodów mających wpły
wy na tym terenie w przeszłości i ciągle podlegającą przeobrażeniom, wpły
wy te bowiem nie ustają. Zaolzie to wszak region należący do pogranicza
państwowego i kulturowego.
Zanim zajmiemy się problemem badania różnych aspektów zróżnicowa
nia kulturowego tego regionu w kontekście istnienia tam tak licznej polskiej
mniejszości narodowej, spróbujmy wyróżnić najważniejsze zjawiska wynika
jące ze struktury społeczno-kulturowej tej grupy. Wyznaczają one sposób jej
życia właśnie jako polskiej mniejszości w czeskiej większości.
1
1
S. Zahradník (1991, s. 12) podaje, że w 1910 roku Zaolzie zamieszkiwało 123923 Pola
ków (ogólna liczba mieszkańców Zaolzia wynosiła wówczas 179145), w 1921 roku Polaków
było 68034 (wobec 177 176 ogólnej liczby mieszkańców), a w 1939 już tylko 51 599 (wobec
213 867 ogólnej liczby mieszkańców Zaolzia).
230
HALINA RUSEK
1. Obecna przynależność Polaków z tej części Śląska Cieszyńskiego do
Republiki Czeskiej nie jest wynikiem wyboru - o losach Zaolzia zadecydo
wali politycy. O region ten toczono spory od wielu lat, a w okresie między
wojennym ziemia ta przechodziła z rąk do rąk: do 1918 r. była częścią
monarchii austro-węgierskiej, w latach 1918-1920 należała do państwa pol
skiego, potem w okresie od 1920 r. do 1938 r. do państwa czechosłowa
ckiego, w 1938 r. Zaolzie zaanektowała Polska, a w 1939 wkroczyli na ten
teren Niemcy (Rusnok 1989, s. 164). Od zakończenia I I wojny światowej
Zaolzie jest częścią państwa czeskiego.
2. Polacy na Zaolziu znaleźli się w nowej sytuacji społecznej, politycznej
i kulturowej od niedawna; grupa ta jako mniejszość narodowa w państwie
czechosłowackim ma zaledwie pięćdziesięcioletnią historię.
3. Mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego wcieleni do państwa czechosłowa
ckiego w 1920 r. (jedni historycy mówią o 110 tysięcznej społeczności pol
skiej, inni o 80 tysięcznej) nie przechodzili procesu przystosowania się do
zupełnie nowej struktury społecznej. Jak bowiem wynika z wielu źródeł
historycznych, pomimo pewnych rozbieżności między polską i czeską częścią
Śląska Cieszyńskiego nie wytworzyły się w ramach tej struktury trwalsze
różnice (Kopeć 1985, s. 64-65).
4. Polacy zaolziańscy żyją na pograniczu kulturowym - obszarze, na
którym stykają się i przenikają różnorodne wzory kulturowe. Posługując się
szerszą definicją, pograniczem można nazwać obszar często wyodrębniony
według kryteriów poHtyczno-administracyjnych lub etnicznych, na którym
zamieszkują różne narodowości , gdzie występowały lub występują i przeni
kają się nawzajem różne języki, religie, kultury (Kania 1994, s. 36-37).
W 1938 r. Paweł Rybicki pisał, że Śląsk był zawsze na granicy. Staje się [on]
terenem współzamieszkania i współżycia zespołów ludnościowych językowo,
etnicznie i narodowo niejednorodnych. Pogranicze jest terenem, na którym
występują zjawiska społeczne, wyznaczające życiu kulturalnemu i społecz
nemu szereg odrębności: krzyżowanie się wpływów kulturowych, pochodzą
cych z różnych środowisk narodowych czy państwowych i równoczesne
ścieranie się niejednorodnych zespołów ludnościowych ze sobą" (Rybicki
1938, s. 40). J. Chlebowczyk wyróżnił dwa typy pogranicza: stykowe i przej
ściowe. Pierwsze obejmuje obszary współżycia grup językowo-etnicznych
o znacznej odrębności, drugie pojęcie odnosi się do społeczności pokrew
nych pod względem językowo-etnicznym. „Specyficznym rysem pogranicza
przejściowego jest zjawisko, które określimy pojęciem dwujęzyczności gene
tycznej w przeciwieństwie do dwujęzyczności niegenetycznej pogranicza sty
kowego. Pokrewieństwo językowo-etniczne powoduje brak występowania
jasno określonej granicy demarkacyjnej, typowej dla pogranicza stykowego.
Ta ostatnia ma tu oblicze płynne, przechodnie - tak dalece, że z reguły
mamy na tych terenach do czynienia w miejsce wyraźnej linii granicznej
ze strefą przejściową." (Chlebowczyk 1975, s. 223). Po polskiej stronie
Śląska Cieszyńskiego pogranicze ma charakter stykowy, a po czeskiej
BADANIE ZRÓŻNICOWANIA KULTUROWEGO ZAOLZIA
231
- przejściowy. Na Zaolziu mamy do czynienia z wyraźnie wyodrębnionymi
mniejszościami narodowymi: polską i słowacką, które mają swoje instytucje
społeczno-kulturalne i oświatowe (przedszkola, szkoły, klasy z macierzystym
językiem nauczania w czeskich szkołach).
Mieszkańcy tej części Śląska Cieszyńskiego podlegają wpływom kulturo
wym płynącym z kilku źródeł: narodowej kultury czeskiej, regionalnej kul
tury zaolziańskiej i narodowej kultury polskiej. Wpływ dwóch pierwszych
kultur jest oczywisty, oddziaływanie trzeciej, tzn. narodowej kultury polskiej
wymaga natomiast wyjaśnienia. Chodzi tu przede wszystkim o wpływ środ
ków masowego przekazu, głównie telewizji i prasy. Powszechnym zjawis
kiem na Zaolziu jest oglądanie programów polskiej telewizji nie tylko przez
ludność polską, ale także czeską. Polskie gazety i czasopisma wydawane na
Zaolziu („Głos Ludu", „Zwrot", poza tym „Ogniwo" i „Nasza Gazetka"
dla młodzieży i „Jutrzenka" dla dzieci) lub kupowane w Polsce, czytają
natomiast głównie zaolziańscy Polacy. Młode pokolenie Polaków zaolziańskich kontakt z polską kulturą zawdzięcza również szkole, choć jest to tylko
szkoła z polskim językiem nauczania, ale czeskim programem. Gdy przyj
rzymy się strukturze narodowościowej dzieci w polskich szkołach, to okaże
się, że prawie wszystkie są narodowości polskiej, podobnie jak ich rodzice,
którzy poza tym najczęściej tworzą małżeństwa czysto polskie.
Kontakt z Polską stał się dla Zaolzian różnej narodowości możliwy nie
tylko poprzez mass media, ale również poprzez bezpośrednie styczności (po
otwarciu przed kilkoma laty granicy polsko-czeskiej). Wreszcie zaistniała
możliwość poznania się dwóch sąsiadujących ze sobą narodów, przez długie
lata skutecznie izolowanych od siebie i nie darzących się sympatią, o czym
świadczą wyniki obserwacji i nielicznych sondaży opinii, przeprowadzanych
wśród mieszkańców tego regionu.
Na tym terenie nigdy nie prowadzono badań interdyscyplinarnych. Te,
które realizowali badacze z Polski, Czech i badacze wywodzący się z pol
skiego środowiska zaolziańskiego pozwalają określić wzory życia mieszkań
ców Zaolzia w dosyć ograniczonym zakresie. Brak im bowiem wspólnej
płaszczyzny analitycznej. Taką płaszczyznę może stanowić teoria i metodo
logia socjologii. Przeprowadzane dotychczas badania socjologiczne budzą
jednak wśród członków polskiej społeczności wiele wątpliwości. Chodzi tu
o badania prowadzone od lat sześćdziesiątych przez sekcję socjologiczną
Instytutu Śląskiego Czechosłowackiej Akademii Nauk, który obecnie działa
jako placówka naukowa przy Muzeum Śląskim w Opawie. Badania te obej
mowały szeroką problematykę. Prowadzone w latach 1966 i 1967 dotyczyły
pozycji różnych narodowości: Czechów jako większości, Polaków i Słowa
ków jako mniejszości narodowych w państwie socjalistycznym na przy
kładzie regionu ostrawskiego (Studie... 1972). Szczegółowa problematyka,
badań dotyczyła świadomości narodowej członków grup etnicznych, postaw
tych grup wóbeč siebie, tendencji integracyjnych i asymilacyjnych w tych
społecznościach. Badania o podobnym profilu kontynuowano w 1973 г.,
232
HALINA RUSEK
a ich głównym przedmiotem był kulturalny rozwój narodu i grup narodowo
ściowych w uprzemysłowionym i zróżnicowanym etnicznie regionie ostrawskim (Průmyslové... 1978). Szczegółowa problematyka badawcza miała tym
razem na celu poznanie potrzeb kulturalnych badanych grup i ocenę moż
liwości ich realizacji, poznanie problemu szkolnictwa narodowościowego,
zakresu używania języka macierzystego, stosunków interetnicznych między
badanymi grupami narodowościowymi (Czechami, Polakami i Słowakami).
Przeprowadzony w 10 lat później program badawczy sekcji socjologicznej
obejmował natomiast m.in. problem rozwoju oraz sytuację polskiej i niemie
ckiej narodowości w Czechosłowacji (Národnostní... 1989). Szkic socjolo
giczny, jaki powstał po podsumowaniu wyników tych wieloletnich badań,
ukazuje polską społeczność zaolziańską jako zbiorowość dosyć zintegrowa
ną wewnętrznie, raczej zadowoloną z realizacji swych różnorodnych potrzeb
społecznych, także tych, które nazwano narodowościowymi, tolerancyjnie
nastawioną do innych grup etnicznych - ogólnie pozytywnie oceniającą
swoją pozycję w ówczesnym państwie czechosłowackim.
Najnowsze sondaże wskazują tymczasem, że w czeskiej i polskiej społecz
ności ukształtowały się negatywne, wzajemne stereotypy narodowościowe
(Rusek 1995). Przyczyną tego jest na pewno skomplikowany układ stosun
ków z przeszłości, kiedy polską społeczność, wcieloną bez możliwości wybo
ru do państwa czeskiego poddawano często zakamuflowanym, ale skutecz
nym naciskom asymilacyjnym (Zahradník, Ryczkowski 1992). Negatywne
wzajemne stereotypy utrwalały ponadto nieobiektywne środki masowego
przekazu. W latach osiemdziesiątych czeskie środki wyrażały nieustannie
dezaprobatę dla wydarzeń w Polsce, a działania te wpływały na stosunek
społeczności czeskiej nie tylko do Polaków z Polski, ale także do Polaków
zaolziańskich.
Wiele przesłanek mówi o tym, że otwarcie kilka lat temu granicy
polsko-czeskiej zmieni nastawienie obu narodów do siebie i być może
zmieni wzajemne stereotypy, choć jak wiadomo, te są wyjątkowo trwałe
i oporne na zmiany.
Otwarcie granicy nie potwierdziło obaw wielu mieszkańców Zaolzia,
ale także władz czeskich, o „wykupienie" przez Polaków całego przygra
nicznego regionu. Polacy wprawdzie tłumnie przybywali na zakupy do Cze
skiego Cieszyna, wykorzystując różnicę cen (głównie artykułów spożyw
czych), ale nie spowodowało to krachu gospodarczego regionu, a wprost
przeciwnie - ożywienie w tym zakresie. Cały handel miasta nastawiony jest
właściwie na transakcje z Polakami, chociaż ich napływ w ostatnim czasie,
po podwyżce cen żywności w RC, nieco zelżał. Sytuacja odwróciła się:
z całego państwa czeskiego przybywają do polskiego Cieszyna tysiące ludzi
po zakupy, głównie wyrobów przemysłowych i odzieży, ale w ostatnim roku
również po żywność. Bywają takie dni, szczególnie środy i soboty, czyli
dni targowe w Cieszynie, kiedy granicę z Czech do Polski przekracza ponad
sto tysięcy ludzi.
BADANIE ZRÓŻNICOWANIA KULTUROWEGO ZAOLZIA
233
Można przypuszczać, że te handlowe wycieczki zainicjują inne działania
- wzajemne poznawanie różnych sfer życia obu narodów, a przede wszyst
kim kultury, która - jak żadna inna sfera - umożliwia porozumienie i po
znanie się. Celowi temu mają służyć podejmowane, na razie w skromnym
zakresie, wspólne przedsięwzięcia kulturalne obu miast, np. teatralny
Festiwal Na Granicy czy Święto Trzech Braci - wielki festyn urządzany po
obu stronach granicy.
Zaolzie jest zatem regionem, w którym zachodzi proces nieustannej
dyfuzji kulturowej. Treści i wzory kultury, których nosicielami są różne
grupy społeczne (wyróżnienie grup narodowościowych to wskazanie tylko
jednego aspektu zróżnicowania struktury społecznej regionu), mieszają się ze
sobą, dopasowują do nowych sytuacji i tworzą nowy wymiar zjawiska, które
możemy nazwać kulturą zaolziańską. Dyfuzja kulturowa jest zjawiskiem
nieuniknionym w sytuacji, gdy dochodzi do zderzenia kultur, gdy zaczynają
na co dzień obcować ze sobą społeczności będące nosicielami określonych
wzorów kulturowych, ale nabiera bardzo szybkiego tempa, gdy obcowanie
to przybiera charakter bardzo bliskich więzi, np. w małżeństwach. Małżeń
stwa narodowościowo mieszane są płaszczyzną, na której proces dyfuzji
kulturowej ulega przyspieszeniu. Stanowią one również płaszczyznę sprzyja
jącą procesowi asymilacji mniejszości narodowej do większości (Siwek 1995).
Widać to wyraźnie w odniesieniu do polskiej społeczności. Częściej mamy tu
do czynienia z sytuacją, gdy Polka lub Polak wchodzący w związek małżeń
ski z Czechem lub Czeszką integrują się coraz wyraźniej ze społecznością
czeską i „odrywają się" od społeczności polskiej, niż odwrotnie. Istnieje
kilka łatwo obserwowalnych wskaźników takiego „odrywania się":
- posługiwanie się w codziennych kontaktach rodzinnych, a przede
wszystkim z dziećmi językiem czeskim;
- posyłanie dzieci do czeskich szkół;
- coraz słabszy kontakt lub jego brak z działalnością kulturalno-oświatowa
polskiej społeczności;
Regionalna kultura zaolziańską, stanowiąca o odrębności regionu, jest
zatem dosyć zróżnicowaną konfiguracją wzorów kulturowych o różnym
rodowodzie. Próbując określić charakter tego rodowodu nie można pominąć
jednego, najważniejszego aspektu - obecny wymiar kultury zaolziańskiej
ukształtowała i wyznaczyła przede wszystkim dawna, tradycyjna kultura
Śląska Cieszyńskiego. Jej elementy w postaci obyczajów i zwyczajów, ale
także uznawania określonego systemu wartości, widoczne są w życiu miesz
kańców tego rozległego regionu, a granica państwowa jest w takim kontek
ście mało znaczącym faktem.
Jak zbadać i poznać (odkryć) strukturę tak zróżnicowanej kultury? Uwa
żam, że należy tu przyjąć dwa postulaty badawcze, których rodowód sięga
do klasycznej antropologii społeczno-kulturowej. Pierwszy postulat zakłada
uwzględnienie w procesie poznawania kultury regionalnej zasady relatywiz
mu kulturowego. Kulturę zaolziańską należy poznawać i charakteryzować
234
HALINA RUSEK
najpierw w relacji do niej samej. Zaolzie jest specyficznym terenem badań.
Mieszka tu bowiem liczna społeczność polska, nie będąca społecznością
emigracyjną. Stwarza to niepowtarzalną sytuację wymagającą oryginalnego
sposobu poznania. Drugi postulat metodologiczny zakłada konieczność bez
pośredniego kontaktu z kulturą Zaolzia w celu jej poznania i opisu. Inaczej
prezentują się rezultaty badań empirycznych przeprowadzane przez nau
kowców z różnych ośrodków polskich i czeskich oddalonych od Zaolzia,
którzy przybywają na ten teren właśnie w celu zbadania różnych zjawisk,
a inaczej rezultaty badań ośrodków i badaczy na stałe związanych z Zaol
ziem i jego kulturą.
Zjawisk kulturowych zachodzących na tak zróżnicowanym i złożonym
terenie nie można poznać „z doskoku", wtedy bowiem poznaje się tylko ich
zewnętrzną powłokę. To stwierdzenie także wydaje się oczywiste, ale jeżeli
weźmiemy pod uwagę fakt, że w ostatnim czasie badanie różnych aspektów
życia mniejszości narodowych stało się szczególnie popularne i wypowiadają się
w tej kwestii naukowcy mający często krótkotrwały kontakt z tymi mniej
szościami, wypowiedzi te tracą swoją wiarygodność. Bez dokładnego poznania,
szczególnie poprzez obserwację, kontekstu społecznego, historycznego, politycz
nego czy ekonomicznego zjawisk kulturowych zachodzących na Zaolziu trudno
zrozumieć ich specyficzne funkcje, a taki aspekt badania Zaolzia uważam za
szczególnie ważny. Wyraźnie daje się zauważyć, że wzory życia charakteryzujące
polską społeczność pełnią dodatkowe funkcje istotne dla całego polskiego
środowiska, z punktu widzenia jego naczelnego interesu, tzn. jego przetrwania
jako środowiska polskiego. Weźmy np. pod uwagę uczestnictwo polskiej
narodowości w kulturze mieszkańców Zaolzia, które poza funkcją autoteliczną
pełni również funkcję integrującą polską społeczność i służy zachowaniu jej
polskiej tożsamości kulturowej. Polacy zaolziańscy z pełną świadomością
konieczności podejmowania takich działań uczestniczą w różnych formach
kulturalno-oświatowych: spotkaniach literackich, wystawach artystycznych,
festynach, imprezach okolicznościowych organizowanych przez terenowe koła
PZKO, twierdząc, że uczestnictwo to jest powinnością każdego Polaka .
Powinność ta wyraża się w jednym zasadniczym postulacie: należy na Zaolziu
zachować polskość, a jedną z dróg do tego jest „trzymanie się razem" Polaków.
Polska mniejszość narodowa w tym regionie wytworzyła swoje własne mecha
nizmy obronne wobec procesu asymilacyjnego, który, nieuchronny w swojej
naturze, był w przeszłości skutecznie wzmacniany przez politykę państwa
czechosłowackiego w stosunku do polskiej mniejszości. Siła tych obronnych
mechanizmów niestety wyraźnie słabnie, skoro liczebność polskiej grupy
zmniejszyła się o połowę w ciągu kilkudziesięciu lat, a uczestnictwo w formach
zapewniających owo „trzymanie się razem" Polaków jest w widoczny sposób
coraz rzadsze.
2
2
Z relacji uczestników imprez zorganizowanych w Domu Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Mostach koło Czeskiego Cieszyna.
BADANIE ZRÓŻNICOWANIA KULTUROWEGO ZAOLZIA
235
Subtelności zróżnicowania kulturowego Zaolzia nie można poznać szyb
ko i z zewnątrz. Mogą tego dokonać badacze, którzy - mając bezpośredni
i częsty kontakt z Zaolziem - jednocześnie nie traktując żadnej z grup
skupionych na tym terenie jako własnej grupy odniesienia. W sytuacji takiej
są np. naukowcy z Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie, a rezultaty ich
prac badawczych dają coraz pełniejszy obraz rzeczywistości społecznej i kul
turowej Zaolzia.
Z drugiej strony granicy obraz ten budują naukowcy skupieni w Za
kładzie Badań Etnikum Polskiego, utworzonym przy Uniwersytecie Ostrawskim, a ulokowanym w Czeskim Cieszynie. Pracownicy tej placówki nauko
wej, przy współudziale badaczy z Polski, przygotowują monografię „Polacy
w Republice Czeskiej", która, jak można przypuszczać, zweryfikuje dotych
czasową wiedzę o Polakach na Zaolziu i wydatnie ją wzbogaci.
Badania przeprowadzane przez naukowców z obu tych placówek doty
czą zagadnień dotąd ze względu na polityczne ograniczenia pomijanych.
Należą do nich pytania: jaki charakter ma świadomość narodowa, etniczna,
kulturowa Polaków żyjących na Zaolziu i jakie czynniki ją wyznaczają? Co
w relacji do polskiej grupy oznacza termin „odrębność kulturowa", w jakich
sferach życia przejawia się, jakie grupy są jej nosicielami i przekaźnikami?
Jaki charakter i przebieg mają procesy asymilacyjne w polskiej społeczności,
jaki pozostawiają ślad w świadomości członków tej społeczności?
Chodzi zatem o poznanie nie tylko obiektywnych wyznaczników sytuacji
społecznej polskiej grupy mniejszościowej, ale również subiektywnej oceny
tej sytuacji, postrzegania zjawisk, o które nikt najbardziej zainteresowanych,
czyli członków polskiej społeczności na Zaolziu, nigdy nie pytał.
LITERATURA
C h l e b o w c z y k J.
1975
Procesy narodowotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu,
Warszawa.
K a n i a T.
1994
Region - kresy - pogranicze. Złożoność uwarunkowań i specyfika problemów, [w:]
Z problemów ochrony, konserwacji i rejestracji regionalnego dziedzictwa piśmien
niczego, I . Panic (red.),Cieszyn, s. 27-52.
Kopeć E.
1985
Społeczne oblicze kwestii zaolziańskiej w latach 1938-1939, [w:] Z polsko-czecho
słowackiego sąsiedztwa, E . Kopeć (red.), Katowice, s. 65-66.
Národnosti
1989
Národnosti otázka v Československu (po roce 1918), Opava.
Průmyslové
1978
Průmyslové oblasti, cz. 6, Opava.
Rusek H.
1995
Stereotyp Polaka i Czecha w świadomości Polaków zaolziańskich, [w:] Edukacja
między kulturowa. W kręgu potrzeb, oczekiwań i stereotypów, J. Nikitorowicz
(red.), Białystok, s. 385-399.
236
HALINA RUSEK
1996
Społeczno-kulturowe uwarunkowania konfliktów na pograniczu polsko-czeskim, [w:]
Konflikty etniczne, I . Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Warszawa,
s. 237-243.
[w druku] Pobkie rodziny zaolziańskie na Zaolziu a asymilacja. Studium socjologiczne.
R u s n o k J.
1989
Rola PZKO w życiu Polaków na Zaolziu, [w:] Zderzenie i przenikanie kultur na
pograniczu, Z. Jasiński (red.), Opole, s. 165-173.
R y b i c k i P.
1938
O badaniu socjograficznym Śląska, Katowice.
Siwek T.
1995
Małżeństwa Polaków w Republice Czeskiej, „Zwrot", nr 9, s. 26-29.
Studie
1972
Studie o vývoji průmyslu a průmyslových oblasti. Závěrečná zpráva z výzkumu
soudobých národnostních vztahu na Ostravsku, Opava.
Z a h r a d n i k S.
1991
Struktura narodowościowa Zaolzia na podstawie spisów ludności 1880-1991, Trzy
niec.
Z a h r a d n i k S., R y c z k o w s k i M .
1992
Korzenie Zaolzia, Warszawa - Praga - Trzyniec.
HALINA RUSEK
SOCIOLOGICAL ASPECTS
OF T H E RESEARCHES OF C U L T U R A L DIFFERENTIATION IN ZAOLZIE
Summary
Zaolzie is a part of the Cieszyn Silesia, belonging now to the Czech Republic (once the
Polish-Czech borderland). The area is often a subject of historical, ethnographical, (especially
folkloristic), literary and, quite recently also pedagogical and sociological studies. The results
show its cultural differentiation although the image of it does not make up any integral whole
because of lack of common theoretical base of various studies. Sociological theory, owing to
its interdisciplinary character might provide such base. But sociological studies carried out in
Czech Silesia (mainly in the Silesian Institute in Opava) arouse most reservations, controversies
and emotions among the Poles living in Zaolzie. The works are considered biased and
fragmentary. That is why the first task of all who works on the problems of Zaolzie should be
to investigate its social structure with all its relations. The most important to be studied are
those interrelations which, until quite recently were impossible to deal with: national and ethnic
relations, conflicts, the dilemmas of assimilation and transformations of cultural and national
identity. Zaolzie is a peculiar region since the Polish minority is an autochtonous group, not
immigrants. The study of social and historical context of their life should be related to the
region itself. Such perspective is applied more and more often by scholarly institutions closest
to the area in question-the branch of the Silesian Institute in (Polish) Cieszyn and the Institute
for Polish Ethnic Studies at the University of Ostrava in the Czech part of Cieszyn (the town
is divided between two state territories).
Translated by Anna
Kuczyńska-Skrzypek