a3e88525bb9e4b1d25bc9b46119e29ec.pdf
Media
Part of Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2
- extracted text
-
RECENZJE
Barbara
I
SPRAWOZDANIA
Bazielich
Z W Y C Z A J E
W
L U D O W E
N A
Z A G Ł Ę B I U
Ś L Ą S K U
D Ą B R O W S K I M
Pozytywną stroną w s z y s t k i c h konkursów i
urządzanych
okresowo
z
materiałów
wystaw
zebranych
bez
pośrednio w t e r e n i e l u b d o s t a r c z a n y c h osobiście p r z e z
różnych i n f o r m a t o r ó w
—
jaw
żywotności
podtrzymywania
1 treści
zasobu
tradycyjnych,
zbiorów
normalnych
jest n i e t y l k o c e n n y
ale
i
możliwość
muzealnych
penetracji
prze
niektórych
o okazy,
terenowych
w
toku
przeważnie
które
ucho
dzą u w a g i . T a k w ł a ś n i e często b y w a
związanymi z l u d o w y m i z w y c z a j a m i
form
powiększenia
z
eksponatami
dorocznymi
i ro
dzinnymi.
Dlatego
też,
aby
zebrać
okazów z a r ó w n o d a w n y c h
kresu
zwyczajów
możliwie
ludowych,
w B y t o m i u i Wydział
jak
najwięcej
j a k i współczesnych z za
Muzeum
Kultury
Górnośląskie
Prezydium
W . R.
N.
w K a t o w i c a c h ogłosiły w p i e r w s z y m k w a r t a l e 1959 r.
1
całoroczny k o n k u r s d l a w s z y s t k i c h
jewództwa k a t o w i c k i e g o .
giemu
terminowi
mieszkańców
Sądzono, ż e dzięki
będzie
można
poznać
wo
t a k dłu
dokładniej
formy z w y c z a j o w e p r z e t r w a ł e d o dziś u l u d u
śląskie
go, a także w y ł o w i ć ginące i n i e z m i e r n i e już
rzadkie
zabytki.
T r u d n o powiedzieć, że a k c j a t a udała się w
bo — m i m o u s t a w i c z n e g o
prasę, u l o t k i
działów
i
za
Kultury
wzięły
43 osoby, uczestnicząc
Dostarczyła
który
ona
warto
opracowanie
p r z y p o m i n a n i a przez radio,
pośrednictwem
—
w
Powiatowych
niej
udział
i n d y w i d u a l n i e l u b zespołowo.
jednak
cennego
materiału,
poprzedzając
specjalne
na
przygotowywane
przez
w Muzealnym
Okręgu
zespół e t n o g r a f ó w
sporo
temat,
pracujących
Górnośląskim.
Na k o n k u r s napłynęło ogółem
43 o b r a z y
i rysunki
amatorów
76 o k a z ó w , w t y m
plastyków,
1 tekstów z z a k r e s u l i t e r a t u r y l u d o w e j
na taśmę
magnetofonową.
Z
30 opisów
oraz
materiałów
nagrania
tekstowych
cenne są zwłaszcza te, w których poszczególni
nicy
—
poza
przytoczeniem
uczest
l u b więcej
zna
nych bądź p u b l i k o w a n y c h już pieśni l u d o w y c h
oraz
okolicznościowych
mniej
przemówień
— s t a r a l i Się Własny
mi słowami
podać ż y w y
opis
czaju,
też zespołu
zwyczajów
bądź
jakiegoś j e d n e g o
mienić m a s k i
i stroje
czajami
zimowej
pory
obrzędowe
i
pory
trzeba
związane
wiosennej,
ze
z
wystawę.
których
następnie
Czynna
ona
urządzono
była
od 22 l i p c a d o 24 l i s t o p a d a
kumentacyjny
wanych
i
w
materiałów, w y s t a w i e
zwy
rekwi
pokonkursową
muzeum
bytomskim
1960 r. Z u w a g i
niecodzienny
wy
gwiazdy
kolędnicze, s z o p k i , p a l m y , w i e ń c e i d r o b n i e j s z e
zyty,
zwy
całorocznych.
Spośród eksponatów p r z e d e w s z y s t k i m
charakter
na do
zaprezento
w a r t o poświęcić
Maska
pow.
„diabła"
Cieszyn.
z
grupy
„Mikołajów".
Wy
zaledwie
zasygnalizować
ten
II.
1.
Istebna,
pełni,
nieco
uwagi.
zano
Oprócz
n a niej
bowiem
całą
n y c h zwyczajów,
graficznych
skich i
wspomnianych
rozmaitość
okazów
dorocznych
zilustrowanych serwisem
wykonanych
zagłębiowskich
„na
w
żywo"
we
latach od
zasięg
w
obrębie
trzy
województwa
związanych
oraz
andrzejkowych.
zwyczajów
Wystawę
podzielono
poszczególne e t a p y
zwyczajami
nie
w
n a cztery
każdą
część
i
foto
ślą
uprzednio ba
mapy,
pokazujące
z porami zimy
zwyczajów
rodzinnymi
zdjęć
wsiach
katowickiego
rych zwyczajów
części
duża
niektó
i
wiosny
obrazujące
dorocznych,
towarzyskimi.
stanowiła
poka
rodzin
1957 d o 1960 r .
Nadto n a podstawie przeprowadzonych
dań a n k i e t o w y c h o p r a c o w a n o
i
łącznie
plansza
fotogra
ficzna
symbolizująca daną porę r o k u . Uzupełniały
zdjęcia
wykonane
w
t e r e n i e , n p . w części
ją
dotyczącej
o k r e s u z i m o w e g o — z „obchodu M i k o ł a j ó w " w
nej
ze
Wprowadze
Isteb
i Górkach W i e l k i c h (pow. Cieszyn) i z w i e c z e r z y
wigilijnej
góralską w
samym
spożywanej
Koniakowie
z
misy
przez
(pow. Cieszyn).
jednej
Dalej
zespole p o k a z a n o
rodzinę
w tym
ilustracje choinki
i
i „dziadów"
oraz
różnych
P o r . : B . B a z i e l i c h , St. D e p t u s z e w s k i .
cice"
i „dziady"
— zwyczajowe
widowiska,
S z t u k a L u d o w a " , 1959, n r 1—2, s. 20—40.
„Szlach
„Polska
nicy, g r u p y „szlachciców"
1
1
połaż-
109
II.
poprzebieranych
dzie
w
postaci występujących w
Koniakowie,
„pastuszków"
Cieszyn).
W
Beskidzie
nickiem
„Trzech
z Istebnej
(pow.
dość
Króli"
Wyk. w
t y m obcho
z pow.
i „skubaczek"
Gliwice,
z Jaworzynki
1956 r. Franciszek
doczepiona
się
za
jest
rozmaite
Śląskim o r a z
w
jeszcze
zwyczaj
dziś
Ryb-
charakterystyczne
po
zebranie
rybnickiego
zaprezentowano
np.
plastyczne
maski „Herodów" i „diabłów", klejone z k i l k u w a r s t w
gazet i m a l o w a n e
we,
cji) ;
imaska „ Ż y d a "
2
(zależnie
od
z Koniakowa
małymi
z K ó z (pow.
gałęzi
wykonane
Maski
za
z
rosochatych
wstążkami: c z e r w o n y m i
takie zaprezentowano
i stroje
przebranie
konane
są
w
z Buczkowic
„niedźwiedzi"
zwyczajach
przede
owiniętych
i białymi.
Przy
Kóz.
i „diabłów",
górali
wszystkim
i
z
służące
beskidzkich
kożucha
wy
baraniego
pomarańczo
białego i c z a r n e g o o r a z skórki króliczej i k o z i e j . Mają
one
modelowana
była
formę odmienną o d masek
gipsu i chleba, malo
workowatej
odcieniu
i
i
przybrana
z papieru czy
gipsu
(które zasłaniają t y l k o t w a r z ) : w y k o n a n e są n a kształt
z m a s y p o w s t a ł e j ze z m i e s z a n i a
karminowo-różowym
nabijane
j a k w i d a ć n a przykładzie
r o g i są n a t u r a l n e ,
też
wana
w
worek
charakteryza
n a k o l o r y niebieskie,
brązowe, k a r m i n o w e
osoby
też
Bielsko); przy głowie futrzanej —
dość okazałej k o l e k c j i różnych m a s e k i strojów. Z p o
wiatu
Bielsko.
albo
Bożego
na
pow.
p r z e b r a n i u za kozę, a l b o
g ł o w i e są p r o s t e , n i e z d o b i o n e ,
kłady
ten pozwolił
w
gwoździkami,
kolorowymi
Fakt
Straconka,
c z y k o c , przysłaniający całą osobę. R o g i p r z y rzeźbio
stacie występujące w o b c h o d a c h n i e m a l całego o k r e s u
Narodzenia.
Chrobok,
j e s t a l b o n i e w i e l k a osłona n a g ł o w ę
występującej
nej
i Podbeskidzie
powszechny
przebierania
2. „Betlej".
czapy
z
wyciętymi
u s t a , która p o w ł o ż e n i u
oczy
rów
w s t a r y c y l i n d e r — w ą s y i brodę d o p r a w i o n o z w ł o
nież
„diabła" otwór n a usta, z którego z w i s a jęzor z czer
nak
masek
ze skóry z w i e r z ę c e j
wnątrz.
Do
tego
celu
wykonana
wywróconej
posłużyło
jest
jed
sierścią n a ze
przede
wszystkim
f u t r o o w c z e , k o z i e , królicze, p s i e i k o c i e ( j e d n a z m a
—
ze
w s i Kozy-Zagroda,
dzona
jest
nawet
sek
wykorzystano
górskich
z
sierści
zwłaszcza
miejscowości
pow. Bielsko,
dzika).
w
maskach
powiatu
Skórę
sporzą
zwierzęcą
górskich
bielskiego,
z
i
pod
których
pochodzą n p . m a s k i n i e d ź w i e d z i , p s ó w i kóz. Są
głowy
kóz
pełnej
rzeźby.
dłużny
układ, p r z y
ruchoma,
wykonane
z
Wszystkie
czym
tzn. w p r a w i a n a
sznurkiem przewleczonym
ny
otwór
żerdzi
w
pysku.
wysokości
ok.
samego
drewna
o n e mają
ruch
formie
prostokątny,
d o l n a szczęka
w
w
jest
przez
spoczywa
1 metra;
w
na
tylnej
po
zawsze
pociąganie
n a zewnątrz przez
Głowa
też
specjal
pionowej
jej
części
wonej
Por.: B. Bazielich,
Tradycyjna
twórczość
ludowa
woj. katowickiego,
L u d o w a " , 1958, n r 2, s. 1 1 5 — 1 2 1 .
110
i
współczesna
„Polska Sztuka
się n a r a m i o n a c h . W
tkaniny, obszyty
jest
t y m samym
masce
materiałem.
M a s k a z Istebnej, w y k o n a n a z czarnego owczego k o
żucha, m a r o g i z pakuł i s t a r y c h s z m a t
sznurkiem;
ropusze)
końce
rogów
zdobią
z przystrzyżonej
okręconych
d w a wiechcie
bibułki c z e r w o n e j
(pió
i
białej.
W iinnej n a t o m i a s t masce, r ó w n i e ż z I s t e b n e j , b i a ł y m
k o z i m f u t r e m obszyte
skórki
zrobione
są o t w o r y o c z n e i z t e j
są —
(ił.
1). M a s k i z
Z
dwóch
zamiast
białego
znajdujących
doprawione
natomiast
właśnie
używa
kożucha
się
—
się
(poza
z
uszyty
jeszcze
Koniakowa.
jest
za
—
ma
tkaniny,
nos. T e j
„niedźwie
także z
białego
uzupełnia
i l . 7).
rogatą
Jest
uszy
formą.
jedna
jęzor z
„niedźwiedzia"
i spodnie
wspomnieć
pochodzącą
na wystawie
samej
białe
są p o d o b n e
przebieraniu
t y m strój
z rękawami
Warto
—
tekturowy, wydatny
przy
d z i a " , k t ó r e g o cały strój
kożucha
rogów
bydlęce r o g i i c z e r w o n y
druga
bluza
1
opierając
na
przysłania
s i a końskiego.
Większość
i szyję,
otworami
n a głowę
ona
maskę
„diabła"
cała
rzeźbiona
w d r e w n i e i m a l o w a n a k o l o r a m i k a r m i n o w y m i brą-
11. 7. Fragment
ekspozycji
wystawy
„Zwyczaje
zowym;
t y l n a j e j część, p r z y k r y w a j ą c a
zrobiona
jest
W
z czarnego
baraniego
reprezentujących
pokazano
trzy szopki
także
resztę
głowy,
kożucha.
zespole o k a z ó w
mowe
ludowe
—
na Śląsku".
sceny
Muz.
w Bytomiu,
umieszczona
znajdują
się
1960.
jest n i e w i e l k a stajenka;
postacie
świętych
wewnątrz
zwierząt,
na
ze
zwyczaje
zi
wnątrz — pastuszkowie, „Trzej K r ó l o w i e " i owieczki.
„betleje",
wy
Wszystkie
figurki
są
drewniane
i nieruchome.
Ten
k o n a n e p r z e z F r a n c i s z k a C h r o b o k a ze S t r a c o n k i ( p o w .
typ szopki, ale z g i p s o w y m i
lub papierowymi
posta
Bielsko)
c i a m i , był najczęstszy n a Śląsku. T a k i w ł a ś n i e
przy
i L u d w i k a Kubaszczyka
z
Koniakowa.
N a Śląsku s z o p k a n i e m a t a k i e j t r a d y c j i j a k szop
ka
krakowska.
informatorów,
Wprawdzie,
żyje
według
relacji
jeszcze w s p o m n i e n i e
kład z a p r e z e n t o w a ł
natów t w o r z y ł y g w i a z d y
jej
pieru
jasełkowe f o r m y z r u c h o m y m i f i g u r k a m i . Szopki
by
umocowanej
wały
szopce o b n o s z o n e j
raczej
s t a t y c z n e , n i e w i e l k i e , służące za
dekoracyjny
jemskiego.
i symbolizujące
Pokazane
na
zentują
trzy odmiany
konaną
przez
do typu
element
fakt
wydarzenia
betle
wystawie
przykłady
repre
szopek.
Franciszka
Pierwszą
Chroboka,
z
nich,
można
wy
zaliczyć
s z o p k i k r a k o w s k i e j z dużą sceneryczną o b u
dową, z d w i e m a
wieżyczkami
wnątrz,
na
nego
pomocą
za
po w s i , ale nieznane
płaszczyźnie
korbki
p o b o k a c h ( i i . 8). W e
koła
obrotowego
umieszczonej
z
porusza
boku, usta
w i o n o tańczące p a r y , za k t ó r y m i w głębi, w
palm, znajduje
się maleńka s z o p k a
otoczeniu
z f i g u r a m i świę
ki
i
Buczkowic,
ramion
gwiazda
wykonano
ją
ramiona
Wielkiej
wyklejono
W
górnej
części
znajdują
się c z t e r y
zakończane pióropuszami
ze
na powierzchni nalepione
cięte
z
drewna
przeważnie
malowane
kurtyna.
Wszystkie
figurki
są
k o l o r a c h odpowiadających
z
postacie
W
s t r o j u . D r u g a s z o p k a t e g o s a m e g o a u t o r a ( i l . 2) s k o m
naście
p o n o w a n a j e s t w t e n sposób, ż e n a dużej
z w i ą z a n e z tą porą
płaszczyźnie
tych
ramę
pozbawio
gwiaz
dziale
bibułki.
Wielkich
barwne obrazki (wy
przedstawiające
świętych.
obrazującym
ilustracji
n a drzewcu.
stożkowate r a
i Górek
gazety l u b i n n y c h druków),
odmianom
112
w
Gó
papierem,
z kolorowej
Straconki, Buczkowic
mają
rozsuwana
na
( i l . 6);
starą, Okrągłą
czerwonym
z białej bibuły, n a kształt k u l i o s a d z o n e j
czarow
tę scenę
mają
bibułki
(pow. Tarnowskie
t e n sposób, ż e
zasłania
i diabła. Całą
ze S t r a c o n
r a m i o n a , bez o z d ó b n a końcach;
nicy
masło
Gwiazdy
barwnej
m e p o s t a c i e : d z i a d a z w o r k i e m n a pieniądze,
robiącej
osi
obrotowej
d a z G ó r e k W i e l k i c h , z r o b i o n a p r z e z Józefa T r u d z i k a
miona
stoją
pa
na
i ośmioramienne,
z
ekspo
z kolorowego
n a j e s t n a t o m i a s t , o d m i e n n a także i w f o r m i e ,
Gwiazdy
nią
w
tej grupie
d n o zaś — żółtą bibułką. E l e m e n t ó w
Królowie",
przed
z Dąbrówki
i
prostopadle
sześcio-
z
sita
wyklejone
pióropusze
ry) m a t y l k o cztery
trzy rucho
bokach
Kubaszczyk.
n a końcu d r z e w c a .
i
„Trzej
po
umieszczone
końcu
pastuszkowie i owce, a na przodzie sceny
tych;
Ludwik
W r e s z c i e jeszcze jedną serię w
ustnej
kolędowania
są
przy
i
i
zwyczaje
dokumentowało
wiosenne
niektóre
r o k u : „misie" zapustne
kilka
obchody
z
Sarno-
jfl 8. „Betlej".
Wyk.
Franciszek
Chrobok,
ka, pow.
Bielsko.
w 1959 r.
Stracon-
wa
(pow.
Zawiercie),
ze
Stanicy
(pow.
obchód
Gliwice),
z Rozbarku-Bytomia
i
topienie
i Kozłowej
z
gaikiem
Góry (pow.
s k i e G ó r y ) , p r z e b r a n i chłopcy z g a i k i e m
wość
z
Laryszowa
z palmami,
t y m zespole
eksponatów
n a kształt
ramionami,
ubranej
spódnicę, f a r t u c h
p o w r ó s e ł . Okręca się
miona,
a
twarz
najczęściej
osobli
starej
pończochy,
głowę
Góry),
dzieci
nicą. „ M i s i o w i " t o w a r z y s z ą
mai
na wystawie
na
uwagę
postaci
zasługują
wykonana
ludzkiej
z
była
rozłożonymi
i
pokazano
przysłania
natomiast
z koszykiem
zowanych
Oprócz
starą o d z i e ż
z Istebnej
miała
kobiecą:
postać
szmacia
w
różne postacie,
ręce. E k s p o n a t y
c z a j u n a G ó r n y m Śląsku i w
Zagłębiu
Dąbrowskim.
Wśród e k s p o n a t ó w f i g u r a l n y c h z w r a c a ł y u w a g ę
kukły
z
grupy
tym
główną
„misiów"
osobą
jest
zapustnych.
„ m i ś " , którego
zwy
W
dwie
obchodzie
strój
sporzą
wyko
charaktery
postaci.
wspomnianych
okazów
znalazł
także g a i k , p r z y s t r o j o n y w m a l o w a n e
rosochatych,
zielonych
gałęzi
się
tutaj
wydmuszki jaj,
k o l o r o w e p a p i e r y i łańcuchy, o r a z p a l m y
j a k to jest w
prze
t e dostarczyły k o
z
d z i e c k o n a ręce, a n i e n a tyczce,
których
z Sarnowa;
i
taką o b n o s z o n o p o w s i t r z y m a j ą c j a k
z
ze
bara
chustce n a głowie
n e j kukły, składającej się z g ł o w y i tułowia (bez rąk
n ó g ) ; kukłę
czarną
nały j e w ł a s n o r ę c z n i e n a w z ó r c o r o c z n i e
bluzkę,
w
nimi
się maską
—
t y l k o „ K a s i ę " — kukłę
b i e t y z K o ł a Gospodyń W i e j s k i c h
i chusteczkę n a g ł o w i e (U. 4). W y
marzanna
ze słomianych
braną za d z i e w c z y n ę w c z e r w o n e j
z nich, z Sarnowa,
ze s ł o m y
jest
całą postać p r z e b r a n ą za „ m i s i a " , o d stóp aż p o r a
Tarnow
polne.
marzanny. Jedna
stawiona
Tarnowskie
dzany
jako
k r a s z a n k a r k i i śmigus, w z n o s z e n i e
ków i p r o c e s j e
W
(pow.
marzanny
dziewczęta
wielkanocne
ozdobionych
barw
n y m i w s t ą ż k a m i . B y ł t a k ż e — n i e s p o t y k a n y już dziś
nawet
w
w
tradycji
otoczeniu
obrotowym
ustnej
czterech
kole
kołach w ó z k a
—
kogutek
tańczących
płaskiego,
malowanego,
( i l . 9). „ K o k o t e k "
wielkanocny
par na
poziomym
o
ten pochodzi
niskich
z
Roz-
113
Jedynymi
okazami
związanymi
z obchodami
l e t n i e j są w i e ń c e ż n i w n e . N a Śląsku m o ż n a
zasadniczo
dwa
0 podstawie
ich
typy.
Pierwszy
kola, n a którym
wsparte
pory
wyróżnić
—
to
są
krzyżujące
wieńce
się p o d k ą t e m p r o s t y m d w a kafołąki s p l e c i o n e ze zbóż
1 ozdobione
się
na
wstążkami
obszarze
od
( i l . 3); t a k i e wieńce
Cieszyńskiego
po
spotyka
Lublinieckie.
D o d r u g i e g o t y p u , k t ó r y z n a n y j e s t r ó w n i e ż n a Śląsku
Cieszyńskim, należą w i e ń c e k o l i s t e , płaskie,
z owsa
ca
i kolorowej
znajduje
święty).
tylko
na
Niewiele
ką
barku-Bytomia
ciekawostkę
wielkanocny.
w.
z
należy
bat z N i e r o d z i m i a
a
używany
końca
w
Rozbark-By-
ub.
wieku.
wymienić
Wreszcie
jako
tzw. „karwacz",
czyli
(pow. Cieszyn),
„śmiergust"
do
nogach.
pleciony
bicia
z wikliny,
dziewcząt
po
Zielone
Święta,
przy
eksponatów
zbiorach
dotyczyło
wych.
Obok
i
dokumentacji
pokazano
tylko
głowy
( i l . 5) o r a z
wstążki
Radzionkowa
po
jest
więc
również
zwyczajów
z
d o celów
kolejno
w
w
•
Dąbrówki
Góry).
Górno
objazdowych,
ekspo
muzeach
imoK*
KltMW*
PHSVSSBW»
zwy
nakrycia
Muzeum
okręgu
zwy
woj.
wykonał
Deptuszewski.
i
(pow. T a r n o w s k i e
mmwtt
Zdjęcia
Stefan
tych
weselne
p a n n y młodej
zbio
andrzejko
fotograficznej
różdżki
je
sąsiedz
weselnych
oraz
wickiego.
II. 10. Mapa
niektórych
czajów
okresu
zimy
w
katowickim.
pory
się n a j e s i e n i — p o
zlikwidowaniu
śląskim p r z y s t o s o w a n o
nowana
świętojańskie
z pomocą
zadusanych
czajów,
Wystawę
domów
wieńce
jesiennych,
pogrzebowych
i
jeszcze
dekorowanie
związanych
ślubów o d b y w a
rach),
Wielkiej
(przeważnie
pokazano
żniwne.
t j . zwyczajów
(najwięcej
obrazek
eksponatami
dokumentujące
różne o b c h o d y
siennej,
U. 9. „Kokotek"
tom. Koniec
XIX
tymi
fotografie
zielenią
i
się jakiś m a l o w a n y
Poza
splecione
bibułki; w c e n t r u m t a k i e g o w i e ń
—
l
«Wm.'KIHWMIM V
SfOUA
s
««Mit*
X
•
0WIIOt WO/lWöfcI'WA
-«- M**T6W
kato
1
Ewa
Fryś-Pietraszkowa
P O K O N K U R S O W A
W Y S T A W A
W r a m a c h obchodów 1000-lecia P a ń s t w a
i
700-lecia
Opoczna
w Opocznie w r a z
Wydział
Kultury
z Zarządem S P L i A
S Z T U K I
Polskiego
Prez.
PRN
„Opoeznianka"
L U D O W E J
bardziej
tradycyjne,
W
traktowane
wic),
oraz
nowsze,
drobno
dowej
„leluj".
Duży zespół c i e k a w y c h
tych
tradycyjnym
reprezentujących
objąć
miał
wszystkie
ludowych
dziedziny
za
twórców,
współczesnej
w
technicznym
ażurowane,
względem
Z i e m i Opoczyńskiej. K o n k u r s t e n w e d ł u g
płaszczyznowo
(zwłaszcza w y k o n a n e p r z e z K a t a r z y n ę Białas z O g o n o -
ogłosił w d n i u 1 m a r c a 1960 r o k u k o n k u r s s z t u k i l u
łożeń organizatorów
O P O C Z N I E
zbliżają
dla
wycinanek,
Opoczyńskiego
Wieprzek
z S o b a w i n — k w a d r a t y i koła
sucha.
zdobione
naklejankami.
konkursu
przystąpiło
ponad
którzy nadesłali
tkaniny, przedmioty
koracją
mieszkalnego,
wnętrza
140
twórców,
związane z d e
z obrzędami
dorocz
pod
zamknię
kwadracie,
nadesłała Józefa Stępniak z W o l i Z a l e ż n e j , zaś M a r i a
sztuki l u d o w e j n a t e r e n i e p o w i a t ó w O p o c z n o i P r z y
Do
które
się d o k u r p i o w s k i c h
nek
pasowych;
lek i kogutów
Krzysztofik
Niewiele
wielobarwne,
napłynęło
dominowały
wśród
(zwłaszcza
wycinankach
z Dzielnej
w
wycina
nich motywy
la
Franciszki
i Józefy R o g u s k i e j
z
Trzasko-
n y m i oraz w y r o b y z z a k r e s u p l e c i o n k a r s t w a i k o w a l
w i c ) . W ś r ó d w y c i n a n e k k o n k u r s o w y c h z a u w a ż y ć moż
stwa artystycznego.
n a tendencję d o p e w n e g o w y s u b t e l n i a n i a f o r m y
przez
piło w d n i u 10 września 1960 r. Sąd k o n k u r s o w y p r z y
wprowadzanie
przy
znał 104 u c z e s t n i k o m
nagrody
szłości
ustanowionego
Wydział
w
Kielcach
Rozstrzygnięcie
przez
(20 000 zł)
oraz
k o n k u r s u nastą
pieniężne
z
funduszu
Kultury
Prez.
Ministerstwo
WEN
Większość
stości
Opocznie,
jubileuszowych.
eksponatów
otwartej
w
pokazano
Czasie
Najliczniej
były t k a n i n y , w y k o n a n e
desłały p a s i a k i
uroczy
reprezentowane
p r z e z 42 t k a c z k i , które n a
(„po nitce"),
kraciaki, tkaniny
tykane „ w
koziołki"
i „w
kuloski",
a
także
„tosiemki"
(krajki). Wśród
pasiaków
—
prze
wąskie
oprócz
d y c y j n y c h , o wiązkach złożonych z d r o b n y c h ,
barwnych
W
pasków
z
przewagą
koloru
tra
wielo
wy
grupy:
jedną,
w
której
występują w o s n o w i e
tylko
wątek
jest
biało-czarna w
zieleni,
można
identyczne
i wątku, oraz
wielobarwny,
fioletu,
na
dwie
wiązki
pasków
drugą, w
której
natomiast
szersze l u b węższe p a s y .
Do
barwy
żółtej
tkanin
—
aż d o oranżu.
Wśród
wielobarwnych
lniano-wełnianych
od
gują także szaro-białe prześcieradła
nich
można
ba t r a d y c y j n y c h p a j ą k ó w k u l i s t y c h , w
ki
zakończone k o l o r o w y m i
mieniście
pająki
w
ziemniak
było
prawie
na
terenie
z
ciasta,
t a r c z o w a t e , k r y s t a l i c z n e , aż d o
tarczowate,
zbudowane
t a f l i , w y p l a t a n e są w
barwną
wełną. Największe
których
z płaskich,
kwadrato
O p o c z y ń s k i e m słomą l u b
bogactwo
form
wystąpiło
w ś r ó d p a j ą k ó w k r y s t a l i c z n y c h , z których n a specjalną
u w a g ę zasługują
pająki
wykonane
Jarząbek z N i e z n a m i e r o w i c
przez
Stanisławę
i Katarzynę Wróbel z W o
l i Załężnej, wyróżnione najwyższymi
nagrodami w tej
D o d e k o r a c j i w n ę t r z a służą w O p o c z y ń s k i e m
nież b u k i e t y k w i a t ó w
oprócz
trycznym
zasłu
one
bawełną).
układzie,
z bibuły, o
osadzone
w
doniczkach.
nadesłane z N i e z n a m i e r o w i c
Sztukę
związaną
ustalonym,
z obrzędami
i
nym
czarne) t r a n s p o n o w a n e
pasy
czerwono-
są p r z e z spółdzielnię
nianka" n a obrusy i serwety.
Większość
sowy, który przyznał n a g r o d y
choć
kursu z 1949 r o k u
nowiły t u j e d n o o s i o w e
W
ne
roślinne,
jak
i
grupy
były
przeciwieństwie
największą
a
także
nowszych.
Dużą
skonałą
Oporównie
techniką
ze w s i B i e l o w i c e ,
stylizowane
Marii
Wyroby
kowalskie
p r z e d s t a w i a ł y się r a c z e j
ilościowo grupę
sta
wały
„Polska
ludzkie),
motywów
i do
się
prace
pisankarek
i Stefanii
Pacan
oraz
Anny
Wojtaszek.
kon
„ r ó z g i " . B y ł y w ś r ó d n i c h rózgi
wzo
uproszczo
postacie
rozmaitością
wyróżniały
do
K. P i e t k i e w i c z , Konkurs
w Opocznie...,
Sztuka L u d o w a " , 1949, n r 6, s. 180—83.
1
przegląd
artystycz
32 t k a c z k o m .
nie wszystkie
reprezentowane.
bogaty
pełni sąd k o n k u r
W y c i n a n k i dostarczyło n a k o n k u r s 34 autorów. D a
licznie
p i s a n k i stanowiły
zarówno t r a d y c y j n y c h (geometryczne,
ły one p r a w i e p e ł n y przegląd f o r m z n a n y c h w
czyńskiem,
Wystawione
wykona
n a c i e m n y m , przeważnie c z a r n y m t l e .
rów
wyrobów t k a c k i c h c e c h o w a ł w y s o k i p o z i o m
ny i t e c h n i c z n y . U w z g l ę d n i ł t o w
„Opoez
nadesłanych
woskiem
Zostały
reprezentowały p i
lnianych
w
rów
syme
Opoczna.
sanki. Były o n e d w u b a r w n e , z o r n a m e n t e m
przetykanych
poprzez
żyrandolowych.
M o t y w y c z e r p a n e z t y c h o s t a t n i c h (a t a k ż e ze s t a r y c h
gorsetów,
chy
słom
p a p i e r k a m i w b i t e są p r o
l u b gałkę
grupie.
uwagę
i
występujących
osnowa
cytrynowego
(len z
pierza,
najład
przetykanych,
na
było
grochu
P o l s k i , począwszy o d p r y m i t y w n y c h , n a j b a r d z i e j
niejszych zaliczały się k r a c i a k i , k t ó r y c h tło s t a n o w i
ły różne o d c i e n i e
dobór
choinkowych
wełnianych,
wśród
Pająki
odcieniach
2
i bibułka, n i e b r a k r ó w n i e ż
pająków,
wych
kratę podzielić
płaszczyznowej .
nici
typy
ga
różnych
odstępstwa
koloro
Znaleźć
z so
w
znacznego
rzucał się w o c z y b o g a t y
baniek.
występowały również n o w s z e , „ t ę c z o w e " , których
bą wiązkach
wycinanki
wszystkie
—
szafiru. T k a n i n y w
do
P r z e w a ż a ł a o c z y w i ś c i e słoma o r a z
papier
barwnych
pąsowego
ma k o l o r y s t y c z n a j e s t o p a r t a , n a sąsiadujących
może
dziale pająków
tworzywa.
zgromadzonych
w
doprowadzić
tradycyjnej
Kultury
i Sztuki (6 200 zł).
na w y s t a w i e
od
d r o b n y c h , d e l i k a t n y c h cięć, co w
jedynie
kładką,
tradycyjne
wykonane
J. Grabowski,
1955, s. 88.
2
zgromadzone
przez
na
wystawie
s k r o m n i e . N a u w a g ę zasługi
klamki
ze
zdobioną
Władysława
Wycinanka
ludowa,
wy-
Semkowskiego
Warszawa
115
z
Gielniowa
jak
i
Stanisława
również zawiasy
skiego
obca
z
Babireckiego
z
p a s o w e Stanisława
Gielniowa.
Dekoracja
Drzewicy,
Z
Krzyżanow
czono
żelaza
nie
jest
k o w a l o m opoczyńskim, należało w i ę c sądzić, że
pokażą
oni
znacznie
bogatszy
przegląd
zdobionych
wyrobów.
plecionek
naczynia
z
warkoczy
ką
przez
miarka
do
koszy
słomianych
Józefa
z
i
wyróżniały
bardzo
Kościewskiego
korzenia
Uzupełnienie
i
spowodowało
zagęszczenie
ważniejsze
zastrzeżenia
nasuwała
wystawy.
Takie
się
dwa
stroje
wymagały
zwłaszcza
oprawy
Skrzyńska,
oraz
wykonane
stanowiły
Stworzył
mę
od
W znacznym
niać
podkreślać.
j a k Opoczyńskie, n i e t r z e b a
Organizatorom
konkursu,
z
komi
nich
że
nie ograniczyli
położonych
Opoczna,
ale
również w s i e peryferyczne,
powiatów.
Wystawa
została
społeczeństwo
prawie
z
wszystkie
ośrodków
cyjnego"
konkursu
giczna
i przejrzysta
położone n a g r a n i
można
by
przyjęto
dużym
zgromadzone
przez
miej
z
nie
estetycznej.
i akcentów
eksponatami
i
psuły
na
w
ograniczoną
gęstym,
po
podwójnym
fryzu,
tego
szeregu
dodatkowo
szachownicy
sze
dowodzi
artystycznego.
Podobnie
zostały n a t l e b a r w n e g o
„abstrak
p r z e z c o zupełnie zatarła się i c h l o
jeszcze
konstrukcja.
przytoczyć
Podobnych
wiele.
błędów
Nasuwają
w n i o s e k ważny d l a organizatorów p o d o b n y c h
one
wystaw
zainteresowaniem,
w przyszłości, a b y p r o j e k t y o p r a w y p l a s t y c z n e j , która
eksponaty
p o w i n n a n i e zacierać l e c z d y s k r e t n i e podkreślać w a
zostały
Prez.
PRN
lory
i
Ziemi
Opo
przez
zaczątek
względu
tkaniny
wyczucia
znanych
z a k u p i o n e z funduszów W y d z i a ł u K u l t u r y
stanowią
braku
zasięgiem
się d o d o t y c h c z a s
blisko
dyskretnej.
wnętrza
zwiedzających
czarno-białej
pająki u m i e s z c z o n e
że
ze
podkreślenie
szlakiem
zupełnego
w s z y s t k i m z tego względu,
konkurując
uwagę
pokazał
duże
przede
i
układ
g d z i e zatracały się i c h i n d y w i d u a l n e c e c h y ,
jednakże
rokim
które
s a r z e m — p . Janiną S m y k o w s k ą n a czele, n a l e ż y się
uznanie
spokojnej
tkaniny,
i barwne,
s t o p n i u w r a ż e n i e całości. T r u d n o o b w i
plastyka,
szeregu,
przyszłego M u z e u m
eksponatów i stwarzać i m w ł a ś c i w e r a m y , były
organizatorów
uprzednio
dyskutowane
i
kon
trolowane.
czyńskiej.
O
plastyczna
jak
o n s z e r e g własnych k o m p o z y c j i
twórczości
która
bardzo
opracowujący
kolorystycznych,
odwracały
tradycyjne,
opoczyńskie.
wystawy,
terenie t a k bogatym
scowe
oprawa
eksponaty,
umiał c z y n i e chciał docenić i c h wartości
u p r a w i a n e współcześnie d z i e d z i n y l u d o w e j
a
Po
techni
wierzchnię
cy
co
eksponatów.
dekoracyjną
słomiany,
plastyk
umiesz
gimnastycznej,
Niestety,
wszystkie
objęli
sali
ogromne
obrazuje
chyba
szkolnej
plecione
ze
kapelusz
wystawy
i kobiece
Znaczenia
na
trudności l o k a l o w y c h w y s t a w ę
niewielkiej
ziarna,
przechowywania
przez A n d r z e j a Woźniaka z S o b a w i n .
skie
w
w y c i n a n k i i pająki, niesłychanie e f e k t o w n e
Spośród
duże
powodu
W Y S T A W I E
P O L S K I E J
S Z T U K I
L U D O W E J
W
B A Z Y L E I
F. K .
Mathys
Bazyleja
Przed k i l k u
l a t y p l a s t y k amerykański
w o ł a ł sensację
u sufitu nanizane n a druciki
się
przy
że j e s t
I
najmniejszym
to wynalazek
ja
zylei, w
powiewie.
Roberta
Wszyscy
sądzili,
dopóki
nie
zasłużonego
zwiedziłem
Wy
w Ba
E t n o g r a f i c z n y m , dzięki
etnografa
i
badacza,
doktora
Wildhabera.
Wśród c i e k a w y c h
się s t a r e p o l s k i e
i pięknych
„mobile",
eksponatów
tak zwane
zwykle
i
ma dla widza wiele
j a k n a przykład
pracowitych
jeszcze i n n y c h n i e
barwne
wzorach,
tkaniny
hafty,
o
nie
wycinanki
wstążki. Są t o w s z y s t k o a u t e n t y c z n e o z d o b y
bielo
nych izb i kuchen wiejskich, podobnie j a k pokazana
czasów.
Sztuki Ludowej zorganizowanej
tamtejszym Muzeum
staraniom
Wystawa
spodzianek,
b l a s z k i , które poruszały
naszych
t a k sądziłem,
stawy PoMtiej
wy
wieszał
Calder
i znalazł w i e l u n a ś l a d o w c ó w :
znajdują
pająki,
robio
ne p r z e z p o l s k i c h c h ł o p ó w , z k o l o r o w e g o p a p i e r u c z y
bibułki, s ł o m y i w y d m u c h a n y c h s k o r u p e k j a j . T e w y
k o n a n e n a j p r y m i t y w n i e j s z y m i środkami o z d o b y
przy
pominają n a m w ł a s n e d z i e c i ń s t w o i p r z e d m i o t y , które
nam
są
piękna
ceramika
pochodzące
bione
laski,
z
i
naczynia
Kieleckiego
kropielniczki i
i
gliniane.
Ciekawe
Lubelszczyzny
rzeź
zabawki.
Najwartościowsza cecha tej p o l s k i e j s z t u k i l u d o w e j
to j e j prawdziwość
i szczerość o r a z
wiek wpływów
przemysłowej
„suwenirów".
różnych
W
brak
jakichkol
tandety i tak zwanych
o d m i a n a c h powtarzają
stare, z p o k o l e n i a n a pokolenie p r z e k a z y w a n e
się
wzory,
j a k g l i n i a n e f i g u r k i ś w i ą t k ó w , z w i e r z ę t a ze słomy l u b
rzeźbione p o s t a c i e z s z o p k i .
wówczas kleciliśmy w
przedszkolach. Polskie
wyroby
ludowe
u r o k szczerego f o l k l o r u ,
a jed
m y s ł y p r z e m y s ł o w i a r t y s t y c z n e m u n o w e myśli, a każ
uznane
wzbu
dego
mają
jednak
nocześnie
mogą
dzających
sensację
116
być
„mobilów"
za
pierwowzory
Caldera.
Wystawa
ta powinna
zwiedzającego
podsunąć
ubogiemu
zachęcić d o o z d o b i e n i a
n i a dużą w y c i n a n k ą z k o l o r o w e g o p a p i e r u .
w
po
mieszka