d1dfa79c2ea2cd80f95987ec18ff4a12.pdf
Media
Part of Mieszkanie cygańskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4
- extracted text
-
Renata Hryń
MIESZKANIA CYGAŃSKIE
„ D z i ś prawdziwych C y g a n ó w już nie m a . . . " — żal i nostalgia
b r z m i ą w s ł o w a c h piosenki. T y l k o
ozęściową
odpowiedź
na pytanie
„kim
jestem?".
Jednostka
czy na pewno wiemy, za
określa siebie w znacznym stopniu poprzez g r u p ę , do której
k t ó r y m i „ p r a w d z i w y m i " Cyganami tak t ę s k n i m y ? C z y za tymi,
n a l e ż y i z tej definicji czerpie skalę w a r t o ś c i , c e l ó w i z a s a d .
k t ó r z y powszechnie u w a ż a n i s ą za złodziei i n i e r o b ó w , a m o ż e za
Cóż zatem znaczy „ b y ć prawdziwym Cyganem" ? „ R o m
2
tymi, k t ó r z y j a w i ą się gadziom (nie-Cyganom) jako wolni, niczym
(Cyganie — przypis R H ) wypracowali p r z e m y ś l n e formy zacho
n i e s k r ę p o w a n i ludzie ? A m o ż e ani jedni, ani drudzy nie s ą
wania swojej t o ż s a m o ś c i i ciągłości kulturowej. Obnosili w ł a s n e
„prawdziwi" ?
ubóstwo
Obiektywnie
istniejąca
rzeczywistość
ma m a ł o
znaczący
(najczęściej
pozorowane),
wywoływali
wokół
siebie
m a g i c z n ą aurę, przypisywali zdarzenia d z i a ł a n i o m sił nadprzyro
i d r u g o r z ę d n y w p ł y w na s p o s ó b jej postrzegania. Poznajemy ją
dzonych
poprzez wyimaginowane obrazy, albowiem w i ę k s z o ś ć rzeczy czy
sposobem i odgradzali n i e w i d o c z n ą zasłoną od nieprzejednanego
zjawisk
wyobrażamy
sobie
„W
i często wrogiego o t a c z a j ą c e g o ich ś w i a t a g a d z i ó w , tak j a k ci
wielkim,
piekielnym,
rozwrzeszczanym
zewnętrznego
ostatni wznosili mury, by o d d z i e l i ć się od n i e ż y c z l i w y c h ż y w i o ł ó w
przed
doświadczeniem
chaosie
ich.
i zajmowali się w r ó ż b i a r s t w e m .
U w a l n i a l i się
tym
ś w i a t a wybieramy to, co nasza kultura p r z e z n a c z y ł a dla nas
przyrody. „ W e w n ą t r z " , w osobności, w z a m k n i ę t y m ś r o d o w i s k u ,
i j e s t e ś m y skłonni do dostrzegania tego, co w y b r a l i ś m y w formie
r z e c z y w i s t o ś ć b y ł a p r z e c i w i e ń s t w e m p o z o r ó w , jakie stwarzali dla
ustereotypizowanej
dla nas przez n a s z ą k u l t u r ę . "
1
Stereotypy
ludzi „ z z e w n ą t r z " . S t a ć ich b y ł o tutaj na n i e s k r ę p o w a n e oka
bezpie
zywanie sobie g ł ę b o k i c h uczuć p r z y w i ą z a n i a , d e l i k a t n o ś c i , ufności
c z e ń s t w a ; strefę nie w y m a g a j ą c ą poznawania „ o b c y c h " . Badania,
i troski, a t a k ż e wzajemnego szacunku." I n n y m i s ł o w y „ b y ć
prowadzone
Cyganem" implikuje r ó w n o c z e s n e bycie Cyganem i nie-Cyganem;
s t a n o w i ą s w o i s t ą strefę b u f o r o w ą s t w a r z a j ą c ą poczucie
przez s o c j o l o g ó w a m e r y k a ń s k i c h w y k a z a ł y , iż ci,
dla k t ó r y c h uczestnictwo
w s z c z e g ó l n e j grupie
(np.
związku
3
wymaga ciągłego balansowania m i ę d z y „ s w o i m i " a
„obcymi"
4
zawodowym, grupie etnicznej lub zawodowej) m a duże znaczenie,
i pozostawania w permanentnym stanie d w u z n a c z n o ś c i . Znaczy
d ą ż ą bardziej aniżeli inni —• s k ą d i n ą d im podobni — do przyjęcia
to, iż s t y k a j ą c się ze ś w i a t e m g a d z i ó w , R o m p o s t ę p u j e (wg kry
postaw i opinii tej grupy. Informacje, k t ó r y c h grupa dostarcza
teriów w ł a s n e j grupy) j a k nie-Cygan — d z i a ł a wtedy zgodnie
jednostce
ze wzorcem zachowania o b o w i ą z u j ą c y m
s t a n o w i ą źródło jej „ s p o ł e c z n e j identyfikacji", dają
„na zewnątrz". „ N a
139
II. ] — 3 . M i e s z k a ń c y c y g a ń s k i e g o L a r a k u na Podlasiu, grupa Chaladytka R o m a , 1977 i 78; i l . 4. Mieszkanie C y g a n ó w z g r u p y Polska
Roma, podgrupa Galicyjska, 1980 г.; i l . 5. R o d z i n a c y g a ń s k a w s w o i m mieszkaniu, C h a l a d y t k a R o m a , Podlasie, 1977 г . ; i l . 6. Młodo
m a ł ż e ń s t w o w s w o i m m i e s z k a n i u , C h a l a d y t k a R o m a , Podlasie, 1977 r.
140
z e w n ą t r z " jawi
się w р с т а у т
stereotypio,
który
świadomie
realizuje w y o b r a ż e n i a n i e - C y g a n ó w .
W tradycyjnej kulturze ludowej p r z e s t i z e ń jest k a t e g o r i ą
w y z n a c z a n ą przez o p o z y c j ę oswojone — nieoswojone.
8
„Zabiegi
W r ó ż n y c h krajach o b o w i ą z y w a ł y różne programy „ u c y w i
magiczne t o w a r z y s z ą c e budowie domu, oprócz w y o d r ę b n i a n i a go
lizowania" C y g a n ó w . Jedno było w s p ó l n e : dobry Cygan to o s i a d ł y
z przestrzeni przez fakt magicznego tworzenia granicy, s t a n o w i ł y
Cygan, a jeszcze lepiej: dobry Cygan to nie-Cygan. W takim uję
t a k ż e element „ p o z n a w a n i a " przestrzeni i jej „ o s w a j a n i e " . Czło
ciu oficjalnym „ p r o b l e m u c y g a ń s k i e g o " wolność była r ó w n o z n a c z
wiek przy ich pomroy „ u p o r z ą d k o w a ł " obszar, w k t ó r y m m i a ł
na z integracją lub t e ż na o d w r ó t : integracja b y ł a warunkiem
ż y ć , stał się jego w ł a ś c i c i e l e m . "
7
wolności. Tylko niestety, nawet w ó w c z a s , gdy Cyganie decydowali
Nomadyzm C y g a n ó w u ł a t w i ł i m rozszerzenie granic „ z n a n e
się napizebywanie w wydzielonych dla siebie tzw. „citó de transit"
go" ś w i a t a a kategoria przestrzennej „ s w o j s k o ś c i " przeniesiona
t e ż byli p r z e ś l a d o w a n i . E t y k i e t k a „ C y g a n " staje się n i e w i d o c z n ą
z o s t a ł a w wymiar s p o ł e c z n y . D l a R o m ó w
barierą z a m y k a j ą c ą
oswojonego terenu wyznacza osadnictwo własnej grupy (obecnie
społeczność R o m ó w
w kręgu muzealnych
granicę
własnego,
8
osobliwości a d ą ż e n i e do ich asymilacji poprzez w y ł ą c z a n i e z ich
w warunkach osiedlenia m o ż o to b y ć osiedle c y g a ń s k i e ) . T a k i
w ł a s n y c h grup nie powoduje ich automatycznego w ł ą c z e n i a do
stosimek do przestrzeni został zaobserwowany w jednej z grup —
reszty s p o ł e c z e ń s t w a —• stają się l u d ź m i o
u C h a ł a d y t k a R o m a , ale s ą d z ę , iż m o ż n a to rozszerzyć i na inne
narodowości."
„niezdecydowanej
5
grupy polskich C y g a n ó w .
Cyganie r e p r e z e n t u j ą o d m i e n n ą k o n c e p c j ę e k o n o m i c z n ą —
ekonomię
przeżycia,
dzib a ilość posiadanych p r z e d m i o t ó w determinowana b y ł a ich
do z m i e n i a j ą c y c h się w a r u n k ó w otoczenia. W takim k o n t e k ś c i e
p r z y d a t n o ś c i ą i p o t r z e b ą przetrwania, grupy. „ D o b r o w o l n e i skraj
wystąpienie
zewnętrznych
nich
zbyt
szybko
no u b ó s t w o z o s t a ł o im z naddatkiem skompensowane
społecznej
ekologii
pozazdroszczenia poczuciem, więzów' p o k r e w i e ń s t w a , z a ż y ł o ś c i ą ,
jost raczej wynikiem działania mechanizmu obrony
j a k a ich wzajemnie ł ą c z y ł a , a t a k ż e ś w i a d o m o ś c i ą , że s t a n o w i ą
sklasyfikowanych
Romów,
wymaga od
Koczowniczy tryb ż y c i a nie w y m a g a ł budowania s t a ł y c h sie
przystosowania
pewnych
która
jako symptom
objawów,
zmiany
kulturowej aniżeli przejawem asymilacji.
część w i ę k s z e j całości. Nie troszoząc się o przeszłość ani o przysz
Tekst ten stanowi próbę potraktowania domu c y g a ń s k i e g o
jako elementu przyswojonej konwencji otoczenia, k t ó r a nie po
woduje
grupy.
zmian w
„wewnętrznych"
zasadach
godnym
funkcjonowania
łość, zadowalali się ż y c i e m w s t a ł e j , o d n a w i a j ą c e j się heroioznej
doczesności."
9
W początkach
swoich europejskich w ę d r ó w e k
( X I V w.)
Cyganie w charakterze m i e s z k a ń wykorzystywali szałasy budowa"
141
I I . 7. W n ę t r z e wozu, Cyganie z grupy Polska R o m a , 1979 r.
ne z gałęzi i liści. Od wieku X V stopniowo z a c z y n a j ą się rozpo
s ł o w e m wszystko to, co s p o t k a ć m o ż n a r ó w n i e ż i w innych d
w s z e c h n i a ć namioty, k t ó r y c h forma została p r z e j ę t a prawdo
mach. Dokonanie p o d z i a ł u na te przedmioty, które p e ł n i ą funkcje
podobnie od l u d ó w europejskich.
10
U n i w e r s a l n o ś ć formy namio
u ż y t k o w ą i na te, które s ą dekoracją sprawia d u ż ą t r u d n o ś ć .
t ó w z p e w n o ś c i ą w znacznym stopniu p r z y c z y n i ł a się do ich po
Nawet te rzeczy, które niejako z z a ł o ż e n i a powinny o z d a b i a ć
pularności w ś r ó d C y g a n ó w — p o z w a l a ł a n a swobodne dostosowa
wnętrze
nie się do o t a c z a j ą c e g o ś r o d o w i s k a geograficznego i kulturowego.
okresie „ r e p r e z e n t a c j i " k o ń c z ą swój ż y w o t g d z i e ś w k ą c i e . I c h
Na
o b e c n o ś ć w mieszkaniu nie jest istotna dla jego funkcji jako
przełomie X V I I I
i X I X w. c z ł o n k o w i e n i e k t ó r y c h
grup
c y g a ń s k i c h zaczęli k u p o w a ć wozy od ludności o s i a d ł e j . W t y m
np.
wszelkiego
autoramentu
bibeloty,
po
krótkim
przestrzeni mającej z a b e z p i e c z y ć przeżycie.
okresie u ż y w a l i je tylko jako środki transportu, mieszkali bowiem
Istota problemu nie tkwi moim zdaniem w rodzaju sprzę
nadal w namiotach rozbijanych na postojach. Dopiero p r z e ł o m
t ó w ale w sposobie ich u ż y t k o w a n i a ; np. s t o ł u i krzeseł. W k a ż d y m
X I X i X X w. z a p o c z ą t k o w a ł wykorzystywanie w o z ó w w charak
1 1
„ s z a n u j ą c y m s i ę " domu s ą one t a m gdzie s p o ż y w a się posiłki,
terze m i e s z k a ń , g ł ó w n i e przez bogatsze grupy np. L o v a r a czy
pisze, czyta czy c h o c i a ż b y rozmawia. W rodzinie
K e ł d e r a s z a . „ W oknach zawieszano firanki, na ścianach fotogra
posiłek przy stole s p o ż y w a j ą tylko m ę ż c z y ź n i ; kobiety wraz
fie c z ł o n k ó w rodziny, barwne ilustracje z czasopism i obrazki
z d z i e ć m i j e d z ą p ó ź n i e j , siedząo na p o d ł o d z e . W y j ą t e k od tej
cygańskiej
ś w i ę t e — c h o ć te rzadziej. (>...) T y l n a część wozu s ł u ż y ł a do spania,
reguły stanowi w s p ó l n y p o s i ł e k m ę ż c z y z n i starych kobiet. I c h
tam też z n a j d o w a ł a się o d z i e ż , pościel itp. — niekiedy wstawiano
d o ś w i a d c z e n i e ż y c i o w e , z n a j o m o ś ć Romani
tam szafę. W części przedniej t o c z y ł o się życie w c i ą g u dnia,
p o s t ę p o w a n i a — przypis aut.) czyni ich p o z y c j ę r ó w n ą pozycji
tutaj jadano w czasie niepogody, gotowano n a piecyku, którego
m ę ż c z y z n ; funkcjonują, jako jeden z a u t o r y t e t ó w grupy.
komin w y c h o d z i ł przez o t w ó r
mieszkań cygańskich
w
dachu."
12
Do
systematyki
S p r z ę t e m , k t ó r y właściwie nie s p e ł n i a swojej roli u ż y t k o w e j
poza namiotami, wozami i budynkami
jost ł ó ż k o . Stanowi ono tło dla s ł y n n e j pościeli c y g a ń s k i e j . Cyga
m o ż n a d o d a ć jeszcze np. jaskinie zamieszkiwane przez h i s z p a ń
skich Gitanos w Granadzie i K o r d o w i e .
Osiedlaniu
się
Cyganów
zamieszkiwanie
jesienno-zimowej
s p r z ę t y : s t ó ł , krzesła, ł ó ż k a , rzadziej szafy.
s ą radia,
telewizory,
adaptery,
magnetofony,
pralki, p o ś c i e l , firanki, dywany, makaty, obrazy, fotografie
142
15
w okresie w ę d r ó w e k nie korzystali z ł ó ż e k a pościel
obecnie, kiedy to łóżka służą do spania g o ś c i o m a gospodarze
śpią na p o d ł o d z e . Wspomniana już pościel to przede wszystkim
ogromne poduszki u ł o ż o n e jedna na drugiej lub ustawione rzę
1 4
W y p o s a ż e n i e w s p ó ł o z e s n e g o mieszkania c y g a ń s k i e g o w Polsce
Uzupełnieniem
nie p o l s c y
rozkładali na ziemi lub na p o d ł o d z e wozu. T a k jest również
początek
przerwy w w ę d r ó w k a c h .
dało
13
przez nich s t a ł y c h siedzib tylko w okresie
s t a n o w i ą typowe
(zwyczajowy kodeks
—
dem, które s ą s w o i s t ą w i z y t ó w k ą gospodyni, częścią jej posagu.
Szafy nie s ą n i e z b ę d n y m s p r z ę t e m . R ó w n i e dobrze m o ż e je
z a s t ą p i ć wbity w drzwi g w ó ź d ź . Podobnie rzecz się m a z kreden
sem, którego rolę bardzo c z ę s t o spełnia stół. W t y m momencie
П . 8. Cyganie z grupy L o w a r i , Polska, 1979 r.
n a l e ż a ł o b y podkreślić dbałość o c z y s t o ś ć podczas s p o r z ą d z a n i a
p o s i ł k ó w . Myoie i p ł u k a n i e p r o d u k t ó w ż y w n o ś c i o w y c h odbywa
się w przeznaczonych tylko do tego celu miskach. R ó w n i e ż ściśle
przestrzegane jest oddzielne pranie u b r a ń m ę ż c z y z n i kobiet.
Takie p o s t ę p o w a n i e podyktowane jest n i e b e z p i e c z e ń s t w e m tabuicznego skalania, w y n i k a j ą c e g o z n i e c z y s t o ś c i fizjologicznego dołu
kobiety.
16
Telewizor m o ż n a z o b a c z y ć w prawie k a ż d y m mieszkaniu
c y g a ń s k i m i to bez w z g l ę d u na z a m o ż n o ś ć jego l o k a t o r ó w .
Obserwując reakcje C y g a n ó w n a to, co dzieje się na szklanym
ekranie, m o ż n a go p o t r a k t o w a ć jako n a m i a s t k ę taborowego
ogniska. Jest to oczywiście uproszczenie, alo telewizor n i e w ą t
pliwie skupia n a sobie u w a g ę wszystkich przedstawicieli rodziny
a ż y w i o ł o w e reagowanie n a to, co w i d z ą , ś w i a d c z y o ogromnym
z a a n g a ż o w a n i u , niemalże uczestniczeniu w wydarzeniach dzie
j ą c y c h się n a ekranie telewizora.
, , W oknach zawieszano fiianki, na ś c i a n a c h fotografie człon
k ó w rodziny, barwne ilustracje z czasopism i obrazki ś w i ę t e ,
c h o ć te r z a d z i e j . " T e cytowano j u ż raz s ł o w a o d n o s z ą się do
c z a s ó w , kiedy Romowie w ę d r o w a l i wozami. Obecnie ś c i a n y
m i e s z k a ń z d o b i ą również dywany, kilimy, m a k a t k i . Nie pełnią
one funkcji tylko dekoracyjnej, po pewnym czasie stają się
obiektem transakcji handlowej dokonywanej również z gadziami.
H a n d e l dywanami jest np. w n i e k t ó r y c h grupach o y g a ń s k i c h
j e d n ą z form zarobkowania u p r a w i a n ą przez m ę ż c z y z n . S ą oni
odpowiedzialni za zabezpieczenie b y t u rodziny, podczas gdy
kobiety troszozą się o jej o o d z i e n n ą e g z y s t e n c j ę . Ś r o d k ó w na to
dostarcza i m np. wróżenie.
17
U k ł a d y kolorystyczne p o w s t a ł e z zestawienia r ó ż n y c h sprzę
t ó w i p r z e d m i o t ó w są w domach c y g a ń s k i c h niekiedy s z o k u j ą c e ,
ale nie rażące. Powtarza się pewna gama k o l o r ó w : czerwony,
zielony, niebieski i granatowy We wszelkich tych k o l o r ó w odcie
niach. Z d e c y d o w a n ą p r z e w a g ę m a j ą jednak barwy pastelowe.
W mieszkaniach R o m ó w brak jest p r z e d m i o t ó w i s p r z ę t ó w ,
które ś w i a d c z y ł y b y o regionalnej p r z y n a l e ż n o ś c i d o m o w n i k ó w .
Pewien uniwersalny wzorzec w n ę t r z a mieszkalnego, k t ó r y z o s t a ł
p r z y j ę t y przez C y g a n ó w daje im szansę zrealizowania go w k a ż d y m
dowolnym miejscu. P r z y n a l e ż n o ś ć regionalna nie jest ich zna
czącą c e c h ą i d e n t y f i k u j ą c ą , g d y ż t o ż s a m o ś ć k u l t u r o w ą C y g a n ó w
określa p r z y n a l e ż n o ś ć do natsia, vitaa, teera, taboru lub kumpanii.
ls
Zwyczaj dekorowania ścian w o z ó w fotografiami, ilustracjami
lub ś w i ę t y m i obrazami jest kontynuowany r ó w n i e ż obecnie
w m i e s z k a n i a c h . Zdarza się п р . , iż ś l u b n e fotografie s ą dodatko
wo ozdabiane girlandami sztucznych k w i a t ó w . Fotografie s ą
traktowane przez C y g a n ó w tak, j a k b y z a w i e r a ł y część ich oso
b o w o ś c i , np. w górskiej osadzie w R u m u n i i d o ś ć g w a ł t o w n i e
o d m ó w i l i oni pozowania do zdjęcia. P o w ó d : fotografia pozwoli
f o t o g r a f u j ą c e m u p o s t ą p i ć z uwiecznionym na niej Cyganem
w e d ł u g w ł a s n e j woli. P a m i ę t a m również zdjęcie z c y g a ń s k i e g o
pogrzebu, k t ó r e zostało zniszczone poprzez w y c i ę c i e t w a r z y
jednego ze s t o j ą c y c h m ę ż c z y z n . B y ć m o ż e , Cygan ten z o s t a ł
magerdo (skalany) i wszelki kontakt z n i m , nawet tylko na zdję
ciu, b y ł niedopuszczalny.
19
Dewocjonalia w domach cygo,ńskich r e p r e z e n t u j ą ś w i ę t e
obrazy. Nie s ą one jednak tak powszechne j a k fotografie rodzinne.
и з
Trudno jednak tylko n a tej podstawie
s ą d y na
Mieszkanie c y g a ń s k i e jest p r z e s t r z e n i ą s p o ł e c z n ą , w której
temat religijno.śei C y g a n ó w . Obecność tych o b r a z ó w m o ż n a in
poszczególni o z ł o n k o w i e grupy spełniają wyznaczone im funkcje,
t e r p r e t o w a ć jako mechaniczno i powierzchowne przyjęcie mocno
które w y n i k a j ą nie ze stereotypu,
zakorzenionego
obowiązujących
wśród
osiadłej
wypowiadać
ludności
zwyczaju albo
dodatkowy element identyfikacyjny f u n k c j o n u j ą c y
jako
w
cygańskiej
lecz z norm kulturowych
społeczności.
Codzienne
życie
„wewnątrz"
t o c z ą c e się w z a m k n i ę t e j przestrzeni d o n u mieszkalnego musi
grupy. Jest to jednak ciągle kwestia n i e r o z s t r z y g n i ę t a , trudno
b y ć jednym z e l e m e n t ó w s ł u ż ą c y c h identyfikacji kulturowej,
w i ę c p r z y j m o w a ć którąś z t y c h interpretacji za pewnik.
etnicznej. Pozory stwarzane na z e w n ą t r z są jedynie s y m u l a c j ą
zmiany a nie jej obiektywnym zaistnieniem. Zmuszanie C y g a n ó w
„Wnętrza
chociaż
wozu
czasami
bywały
najczęściej
wykonywano
jakieś
jednobarwne,
malunki na
jasne,
ścianach,
a z w ł a s z c z a na suficie, np. gwiazdy na tle ciemnego b ł ę k i t u ,
mające
Tego
dawać
typu
wnętrza
śpiącemu
malowidła
złudzenie rozgwieżdżonego
również
obecnie
mieszkalne. Czasem s ą to
20
(w ujęciu Z . H . Morgana
22
„ n a j w y ż s z e stadium rozwoju l u d z k o ś c i " ) , jest d ą ż e n i e m
uczynienia z ich ż y c i a zwierciadlanego odbicia życia
do
gadziów.
Proste pytanie: dlaczego chce się zrobić z C y g a n ó w na siłę spo
cygańskie
łeczeństwo
„industrialne",
geometryczne
stopniowo
w
ozdabiają
ornamenty
nieba."
do przejścia w okres „ c y w i l i z a c j i " ,
ramach
jeśli
doskonale
społeczeństwa
zmieszczą
się oni
„postindustrialnego" ?
2 3
czasem stylizowane
w y w o ł a różne odpowiedzi, uzasadnione w y ż s z y m i racjami. W y b ó r
motywy roślinne. T e ostatnie w y s t ą p i ł y w jednym z m i e s z k a ń
t y c h racji z a l e ż y chyba jednak przede wszystkim od zrozumienia,
w postaci trzech stylizowanych granatowych róż namalowanych
że inni m a j ą prawo b y ć „ i n n y m i " a Cyganie m a j ą prawo powie
w o k ó ł lampy.
d z i e ć : „ Ż y j e m y jako R o m , b ę d z i e m y t a k ż e umierać jako R o m " .
utworzone z p o w t a r z a j ą c y c h się w z o r ó w ,
2 1
2 4
P R Z Y P I S Y
1
W . L i p p m a n , Public Opinion, N . Y . 1961, s. 81: , , I n the
great blooming, buzzing confusion of the outer World we pick
out what our culture has already defined for us, and we tend
to perceive that which we have picket out in the form stereotyped
for us by our culture.
R . E . Lane, D . Sears, Public Opinion, New Jersey 1964
J . Yoors, Przeprawa, K r a k ó w 1978, s. 13
W takim k o n t e k ś c i e analizuje s y t u a c j ę C y g a n ó w I . M . K a
m i ń s k i w swojej rozprawie doktorskiej The state of ambiguity.
Studies of Gypsy refugees. (Anthropological Research), Gothen
burg 1980
J . P . Liogeois, Le discours de I'ordre. Pouvoirs publics et
minorites
culturelles,
,, E s p r i t " , No 41,
1980
O czynnikach magiczno-religijnych w osadnictwie pisał
m.in. J . S . Uyhtroń
B . Kunicka, Organizacja przestrzeni domowej wodług
tradycyjnych w y o b r a ź "ń ludowych, „ E t n o g r a f i a Polska", T .
X X i l i , ' 1979, z." 1, s. 200
CVg śnie dzielą się na różne grupy, któro c z ę s t o s ą antagonistyezno wobec siebie a ich wzajemne kontakty ograniczano
są do minimum
.1. Yoors, Przeprawa. K r a k ó w 1978. s. 13
L . Mróz, Cygańskie
mieszkania. Próba typologii, „ E t n o
grafia Polska", t. X I V , 1970. z. 1
L . Mróz, Cygańskie
wozy, ..Polska Sztuka L u d o w a " . R .
X X I I I , 1979, nr 3—4
2
3
4
5
6
7
8
9
1 2
t a m ż e , s. 91
L . Mróz, C y g a ń s k i e mieszkania..., op. cit.
O zamieszkiwaniu C y g a n ó w w domach w ł a ś c i w i e niczym
nie r ó ż n i ą c y o h się od d o m ó w osiadłej ludności wspomina np.
O.P. Barannikov, Ukraiński
Cigani, K i e v i 1931
„ C y g a n i e polscy" jest to termin m y l ą c y , p o n i e w a ż na
terenie Polski ż y j ą różne grupy R o m ó w , z k t ó r y c h n a j w i ę k s z e
to L o v a r a , K e ł d e r a s z a i Polska R o m a
O systemie tabuicznyoh s k a l a ń pisze m.in. J . F i c o w s k i ,
Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1966; M . Gronfors, Blood
feuding among Finnish Gypsies, H e l s i n k i 1977
p . przypis 12
S ą to grupy do k t ó r y c h Cyganie p r z y n a l e ż ą na podstawie
z w i ą z k ó w krwi w s p ó ł p r a c y ekonomicznej lub tak j a k w przy
padku kumpanii
również zamieszkiwania tej samej okolicy.
I . M . K a m i ń s k i wspomina w swojej pracy o zwyczaju
umieszczania przez C y g a n ó w z a m i e s z k u j ą c y c h Stenlund w
Szwecji fotografii rodzinnych w samochodach
L . Mróz. C y g a ń s k i e wozy, op. cit., s. 91
1 3
1 4
1 5
1 6
1 7
1 8
1 9
2 0
2 1
Cigani
2 2
1 0
1 1
Zdjęcia tego t y p u m i l o w i d e ł prezentuje E . Horvathova,
na Slovensku. Bratislava 1964
L . H . Morgan, Społeczeństwo
pierwotne. Warszawa 1887
2 3
O. Monc;in, Vers un droit des minorites.
, , E s p r i t " . No 41, 1980
2 4
J . Yoors, Przeprawa,
F o t . 1.. M J Ó Z , i l . D, 6 , 1 3
I I . 9. Gryfy z c y g a ń s k i e g o wozu jako ozdoba w e j ś c i a
do domu, W a r k a , 1980 r.
144
Kraków
1978
L'exemple
Tsigane,