-
extracted text
-
Ewa Fryś - Piełraszkowa
POLSKA CERAMIKA L U D O W A W Z B I O R A C H
MUZEALNYCH
LWOWA I LENINGRADU
Nasza w i e d z a o dawnej d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e j i w c z e ś n i e j s z e j
ceramice ludowej,
ograniczona jest z a c h o w a n y m i p r z e k a z a m i ,
а przede w s z y s t k i m o b i e k t a m i , k t ó r o z n a j d u j ą
s i ę w zbiorach
muzealnych. N i e s t e t y p o z w a l a j ą one t y l k o na c z ę ś c i o w e zoriento
to nazwisko b r z m i Welc) z B i d a c z o w a . D w a siwe g a r n k i o esow a t y m p r o f i l u zdobione s ą na. z e w n ę t r z n e j p o w i e r z c h n i ś c i a n e k
szerokimi
zygzakami wygładzania,
dość
niedbale
położonymi
( i l . 1). Z a r ó w n o ich forma j a k i dekoracja są bardziej z b l i ż o n e
naczyń wyrabianych w
poszczególnych
do stosowanej w s p ó ł c z e ś n i e w t y m o ś r o d k u . N a c z y n i a w y p a l o n e
warsztatach i ośrodkach. Źródła pośrednie, np.
ikonograficzne,
na czerwono, zdobione r y t y m i p r ą ż k a m i i o d c i s k a m i stempelka,
wanie się w formach
nie
rozszerzą
w sposób
istotny
tego s t a n u w i a d o m o ś c i .
Nie
przyniesie t e ż p o w a ż n i c j s z y c h zmian eksploracja terenu, b o w i e m
pokryte g l a z u r ą w odcieniu b r ą z o w y m z ciemniejszymi p u n k t a m i ,
m a j ą d o s y ć pretensjonalne f o r m y ( i l . 1(2—5)).
naczynia g l i n i a n e ze w z g l ę d u na w ł a s n o ś c i surowca i u ż y t k o w y
Ł ą ż e k O r d y n a c k i r e p r e z e n t u j ą dwa d u ż e naczynia P .
c h a r a k t e r t y l k o w y j ą t k o w o m o g ł y d o c h o w a ć s i ę do naszych d n i
n i a r a , c z y l i P i o t r a K u ź n i a r z a , z n a k o m i c i e w y k o n a n o , t y p o w e dla
w gospodarstwie
tego
Ograniczoną wartość mają również próby
od
ośrodka,
a
mianowicie
dzban
z
pionowym
Kuź
kołnierzem
t w a r z a n i a d a w n y c h n a c z y ń ( i i c i i dekoracji) przez s t a r y c h garn
i miska również z kołnierzem, pokryte bezbarwną glazurą
carzy czy w i s t n i e j ą c y c h jeszcze w a r s z t a t a c h na p o d s t a w i e za
p o d b i a ł k o w a n y m t l e , bez m a l a t u r . D z b a n m a p o k r y w k ę z u c h w y
c h o w a n y c h p r z e k a z ó w . Dzieje s i ę t a k na s k u t e k tego, iż k r y z y s
t e m w k s z t a ł c i e ptaszka ( i l . 6). Są to jedyne w y r o b y o k t ó r y c h
garncarstwa, j a k i z a r y s o w a ł
w i a d o m o iż s ą d z i e ł e m tego s ł y n n e g o w Ł ą ż k u
s i ę w drugiej p o ł o w i e X I X
w.,
na
garncarza
—
a w y r a ź n i e p o w i ę k s z y ł się w p o c z ą t k a c h naszego stulecia, spo
o b i e ż y ś w i a t a . P o n a d t o , z w y r o b ó w o p o d a n y m w k s i ę d z e inwen
w o d o w a ł znaczne z m i a n y w p r o d u k c j i t y c h n i e l i c z n y c h o ś r o d k ó w ,
t a r z o w e j n a z w i s k u a u t o r a z n a l a z ł s i ę glazurowany cedzak w y
k t ó r e u t r z y m a ł y s i ę do naszych c z a s ó w . Zarzucono w y r ó b w i e l u
k o n a n y przez J . Ł a d y c k i e g o z P a w ł o w a . O m a w i a n a seria b y ł a
d a w n y c h f o r m , z k t ó r y c h jedne nie z n a j d o w a ł y j u ż zastosowania
prawdopodobnie
w m o d e r n i z o w a n y m gospodarstwie d o m o w y m , inne zaś z a s t ą p i ł y
z n a j d o w a ł y s i ę w n i e j p o n a d t o modele p i e c ó w garncarskich W a l c a ,
w y r o b y p r z e m y s ł o w e . Obecnie t y l k o nieliczne t r a d y c y j n e naczy
Kuźniara
n i a w y k o n y w a n e są od czasu do czasu na k o n k u r s y , czy i n d y w i
Biłgorajem.
dualne z a m ó w i e n i a . N i e z m i e n n y m , a raczej w z r a s t a j ą c y m
powoduje o b n i ż e n i e s p r a w n o ś c i manualnej nawet d o ś w i a d c z o n y c h
garncarzy, k t ó r z y z a t r a c a j ą u m i e j ę t n o ś ć toczenia f o r m bardziej
r o z w i n i ę t y c h . Sporadycznie w y k o n y w a n e przez nieh pojedj'ncze
d o ś ć znacznie k s z t a ł t e m
od
tradycyjnych
f o r m danego o ś r o d k a , m a j ą na ogół grubsze n i ż dawniej ś c i a n k i ,
z u b o ż o n ą i u p r o s z c z o n ą d e k o r a c j ę , s ą gorzej w y k o ń c z o n e . Z t y c h
powodów
niezmiernie t r u d n o jest
i poziomie tradycyjnej produkcji
p o d s t a w i e ich w s p ó ł c z e s n e j
wnioskować
o
charakterze
poszczególnych ośrodków
na
oraz L u k i Ł o z e w i c z a
jakiejś
wystawie,
(Łosiewicza)
bowiem
z Lipowca
pod
po
W p o z y s k a n y c h p ó ź n i e j kolekcjach z n a j d u j ą
wodzeniem c i e s z ą się j e d y n i e d o n i c z k i , ale masowa ich p r o d u k c j a
naczynia o d b i e g a j ą
3
prezentowana
na
naczynia
niookreślonego
d o b n i e od
użytkowników.
Na
się już
zakupywane
uwagę
zasługują
tylko
prawdopo
tu
naczynia
z K u r p i ó w , c z ę ś ć z n i c h jest b o w i e m m a l o w a n a na b i a ł y m tle
z różowym
odcieniem ( p r a w d o p o d o b n i e polewa c y n o w a ) . J o s t
t u t a j m i s k a z r o ś l i n n ą m a l a t u r ą w k o l o r a c h z i e l o n y m i fioleto
wym
(tlenek
miedzi
i
manganu
—
doniczka, w y k o n a n e zapewno w B r o k u
tym wyroby
i
miski),
lub
w
podobnie
nad
czerwone, malowane p o b i a ł k ą
tryczne (również
działalności.
autorstwa,
zdobiona
B u g i e m , a poza
we w z o r y
geome
ogóle niezdobione
(dwojaki,
Z Ł o w i c k i e g o p o c h o d z i talerz p o b i a l k o w a n y , z
niewielką
d z b a n e k ) , t y l k o glazurowane.
Tak
więc
podstawowym
źródłem
naszj'ch
wiadomości
0 dawnej ceramice l u d o w e j , jej formach i z d o b i e n i u są
muzealne, e k s p o n a t y
oraz
nieliczne
fotografie
zbiory
obiektów
już
wzoru, z pracowni K o n o p c z y ń s k i c h w Bolimowie,
nieistniejących.
Z
kolekcji
krajowych
do
najważniejszych
należy
zespól
n a c z y ń p o c h o d z ą c y c h z Polski P o ł u d n i o w e j , z drugiej połowy
ubiegłego
wieku,
w Krakowie,
w zbiorach b y ł e g o
Muzeum
Przemysłowego
p r z e j ę t y przez Muzeum Narodowe w
Krakowie.
Zachowało się trochę obiektów również w krakowskim
Etnograficznym,
natomiast
stare
zbiory
1
Muzeum
warszawskie
uległy
c a ł k o w i t e m u zniszczeniu podczas ostatniej w o j n y . Spore z e s p o ł y
s t a r y c h n a c z y ń z p o s z c z e g ó l n y c h o ś r o d k ó w z n a j d u j ą s i ę iv nie
licznych
muzeach r e g i o n a l n y c h , m . i n .
w
Rabce.
Niezmiernie
w a ż n y m a t e r i a ł poznawczy z a w i e r a j ą kolekcje polskiej c e r a m i k i
ludowej w muzeach radzieckich, a m i a n o w i c i e w L e n i n g r a d z i e
1 Lwowie.
2
W zbiorach M u z e u m E t n o g r a f i i
gradzie znajduje
ludowej.
z i e l o n o - b r ą z o w ą r o z e t ą na d n i e , j a k m o ż n a s ą d z i ć po charakterze
się dużo
ważnych
Narodów ZSRR w Lenin
obiektów
O b o k pokazanej p r z ó d k i l k o m a
r ą c z k ą ( i l . 1(16)). K i l k a naczj'ri zakupiono w p o ł u d n i o w e j części
dawnej g u b e r n i kieleckiej, są t o m . i n . 3 m a ł e miseczki z czerwonoj
gliny,
malowane
pobiałką,
„używane
podczas
wesela"
zaznaczono w i n w e n t a r z u ) czwa,rta, nieco w i ę k s z a —
polewą
cynową
oraz
pękaty
garnek
o
brzuścu
(jak
pokryta
przypomi
n a j ą c y m wycinek k u l i , glazurowany t y l k o w e w n ą t r z — w s z y s t k i e
z p o w i a t u miechowskiego, a p o n a d t o s m u k ł y garnek m a l o w a n y
pobiałką
w
dość
bezładne
zygzaki i glazurowany — z p o w i a t u
p i ń c z o w s k i e g o ( i l . 1(7)) pozyskane w 1910 r. P r o d u k c j a garncarska
w t y c h o k o l i c a c h nie jest n a m
znana i dlatego t r u d n o b y ł o b y
w y s u w a ć przypuszczenia z j a k i e g o o ś r o d k a one
pochodzą.
N i e zachowały się niestety dwojaki z Wielkopolski,
według
kultury
zapisu w k s i ą ż c e i n w e n t a r z o w e j p o k r y t e r y s u n k a m i h e r b o w y c h
Państwowym
o r ł ó w , jedno i d w u g ł o w y c h w o b r a m o w a n i u z ł o ż o n y m z pasowo
naszoj
laty w
oraz m a ł y ,
zielono g l a z u r o w a n y kaganek w p o s t a c i p u c h a r k a z t u l e j k o w a t ą
u ł o ż o n y c h k r z y ż y k ó w i kresek.
M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Warszawio k o l e k c j i s t r o j ó w są
to
wycinanki,
ze
W zbiorach Muzeum Etnografii i P r z e m y s ł u Artystycznego
b r a n y c h w l a t a c h 1902—1910, a w ś r ó d n i c h ok. 35 n a c z y ń g l i
wo L w o w i e , n a l e ż ą o y m do U k r a i ń s k i e j A k a d e m i i N a u k , k t ó r e
nianych z różnych
p i s a n k i , z a b a w k i i szereg i n n y c h
przedmiotów
najbardziej
p r z e j ę ł o z b i o r y dawnego m u z e u m i m . D z i e d u s z y c k i c h , kolekcja
i n t e r e s u j ą c y z e s p ó ł p o c h o d z i z Lubelszczyzny, z 1902 r. Jest t u
okolic. Najstarszy, a zarazom
c e r a m i k i l u d o w e j jest o g r o m n a , l i c z y k i l k a s e t (co n a j m n i e j o k o ł o
seria s i w y c h i g l a z u r o w a n y c h w y r o b ó w P . W a l c a ( w s p ó ł c z e ś n i e
700) o b i e k t ó w , w t y m sporo ustalonego a u t o r s t w a i d o k ł a d n i e
233
1
I I . 1. N a c z y n i a w Muzeach L w o w a i L e n i n g r a d u : 1—5 naczynia P. Walca z Bidaczowa, 1902 r . : 1 — siwak, 2—5 w y r o b y glazurowane
zdobione r y t e m , s t e m p e l k i e m ; 6 — dzban g l a z u r o w a n y na b i a ł e j polewie, w y k . P i o t r K u ź n i a r , Ł ą ż e k ; 7 — garnek glazurowany, b i a ł a
m a l a t u r a , P i ń c z o w s k i e , 1910; 8—10 w y r o b y W a w r z y ń c a D u d z i e w i c z a z Zalasu: 8 — dzban sygn., 1861, glazurowany, r y t , 9 — dzbanek
sygnowany, 1960, g l a z u r o w a n y , szyjka a ż u r o w a n a , 10 — p o p i e l n i c z k a sygnowana, 1961—64; 11 — dzban, w y s . 58,5 c m , g l a z u r o w a n y
w e w n ą t r z , sygnowany M i k o ł a j S ę k , Zalas; 12 — dzban siwy, w y g ł a d z a n y , w y s . 30 c m , D e m b y w o j . T a r n o b r z e g ; 13 — d z b a n s i w y ,
w y g ł a d z a n y , w y k . J ó z e f O k t a w a , 1895 г., H u t a pow. T o m a s z ó w L u b e l s k i ; 14 — dzban glazurowany, w y s . 25 c m , r y t i b i a ł a mala
t u r a na czarnej polewie, C z ę s t o c h o w a ; 15 — dzban s i w y , w y s . 33 c m , m a l a t u r a żółta.wa, M o s i n a ; 16 — kaganek!'?) zielono glazuro
w a n y , w y s . 7 c m , Z d u b y kolo Ł o w i c z a ; 17 — kaganek zielono glazurowany, w y s . 11 c m , w y k . W i n c e n t y H u d z i a k , Stryszawa k o l o
Suchej; 18 — waza w y s . 19 c m , p o k r y t a c i e m n ą g l a z u r ą , n a k l e j k i z f o r m y , p o b i a ł k o wane, M u s z y n a ; 19 — M i s a ś r e d n . 32 c m , malowana
p o b i a ł k ą , glazurowana, w y k . A . Semik, Sucha; 20 — misa, zielono glazurowana, w y k . J ę d r z e j K a l i s z , S t a r y S ą c z ; 2 1 — m i s a ś r e d n .
25 c m , m a l a t u r a z i e l o n o - b r ą z o w a na r ó ż o w y m t l e , glazurowana, p o w . O s t r o ł ę k a , 1910 r . ; 22 — m o t y w z m i s k i , f l a m e r o w a n i e , W y s z k ó w ,
pocz. X X w .
234
d a t o w a n y c h . Z a c z ą t e k tej k o l e k c j i s t a n o w i ł y
prawdopodobnio
w y k o n a n e z czerwonej g l i n y , podczas g d y jego s y n i w n u k u ż y w a l i
eksponaty
1877 r. b o w i e m
również
z tego
w y s t a w y rolniczo-przemyslowej w
ozasu p o c h o d z i znaczna c z ę ś ć o b i e k t ó w . N i e k t ó r e
ich
i jasnej
gliny.
6
Z południowo-zachodniej
części
Kra
kowskiego p o c h o d z i soria w y r o b ó w z o ś r o d k a w A n d r y c h o w i e ,
serie b y ł y podzielone i ozęść t r a f i ł a r ó w n o c z e ś n i e do krakowskiego
w k t ó r e j p r z e w a ż a j ą naczynia p o k r y t e c i e m n o b r u n a t n ą , p r a w i e
Muzeum P r z e m y s ł o w e g o , jako dary W ł o d z i m i e r z a
c z a r n ą g l a z u r ą , zabarwione t z w . b r a u n s z t y n e m . N i e k t ó r e g a r n k i
Dzieduszyc-
kiego* i dlatego w p e w n y c h p r z y p a d k a c h oba z b i o r y wzajemnie
i m i s k i s ą skromnie malowane, p r z y c z y m w ś r ó d m o t y w ó w obok
się
l i n i i prostych i falistych pojawiają się t a k ż e r y b i a łuska i gałązka
uzupełniają.
W z b i o r a c h m u z e u m lwowskiego z n a j d u j ą s i ę n p . spora seria
jedliny. N i e m a wśród nich charakterystycznych d z b a n ó w od
dwóch
p u s t o w y c h z d o b i o n y c h n a k l e j k a m i z foremek. D z b a n y ogromnie
garncarzy, W a w r z y ń c a D u d z i e w i e z a i M i k o ł a j a S ę k a , w s p o s ó b
podobne w k s z t a ł c i e do a u d r y c h o w s k i c h w y r a b i a n e b y ł y w t y m
istotny
czasie w
w y r o b ó w z Zalasu p o d K r a k o w e m , w y k o n a n y c h przoz
poszerzająca
dotychczasową
wiedzę
o tym
ośrodku.
Żywcu
(garncarz
Scibór), w Wadowicach, a
także
W i ę k s z o ś ć w y r o b ó w Dudziewieza datowana jest przez a u t o r a n a
w Straszowie koło Suchej ( i l . 1(17. W t y m o s t a t n i m , n i e z n a n y m
l a t a 1860 i 1861, a w i ę c na p o c z ą t k o w y okres jego d z i a ł a l n o ś c i
dotychczas o ś r o d k u w y k o n a n e z o s t a ł y p o n a d t o g a r n k i , t r ó j n o ż n y
garncarskiej, jeden puchar — p o p i e l n i c z k a , z n a p i s e m :
tygielek
„tego
n a c z y n i a u ż y t e k cenisz a b y ś p a m i ę t a ł że w p o p i ó ł s i ę zmienisz"
datowany
jost
dosyć
dziwnie —
1861—6:2—3—4,
natomiast
oraz
ładny
kaganek
na
w y s o k i e j stopce,
wszystkie
p o k r y t e c i e m n o b r ą z o w ą l u b z i e l o n ą g l a z u r ą , bez m a l a t u r . J a k o
jch autorzy
z a n o t o w a n i zostali d w a j ,
spokrewnieni
zapewne,
i m b r y k z p o k r y w ą —• na r o k 1877, z czego w y n i k a , że p r a c o w n i a
garncarze Tomasz Chudzak i W i n c e n t y H u d z i a k . W ś r ó d
D u d z i e w i e z a czynna b y ł a znacznie d ł u ż e j n i ż m o ż n a b y ł o p r z y
b ó w A . Sernika ze Suchej w y r ó ż n i a s i ę d u ż a m i s a p o k r y t a r o ż
wyro
już
k o w y m b i a ł y m o r n a m e n t e m , k t ó r y s t a n o w i d u ż a spirala na dnie,
f o r m a m i , j a k w a l c o w a t a puszka na t y t o ń , d e d y k o w a n a t y m razem
otoczona szlakiem splecionych ó s e m e k i k o n c e n t r y c z n y c h p a s k ó w
5
puszczać .
Wśród
wyrobów
Dudziewieza
poza
znanymi
J M P a n u J ó z e f o w i Magowskiemu, ozy dzbany, r ó w n i e ż z dedy
(por. i l . 1(19), p r z y p o m i n a ona m i s y z R a b k i . O ś r o d e k r a b c z a ń s k i
kacjami, znajdują
r e p r e z e n t u j ą w y r o b y Ł u k a s z a Ł u b e r d y ze S ł o n n e g o , W o j c i e c h a
s i ę toż inne, n p . mady dzbanek
z ażurową
opa
Smolenia ze Skomielnej B i a ł e j oraz nieznanych a u t o r ó w z samej
t r z o n y napisem „ p i j a n i o r o z l e j " , czy t e ż d u ż y j a j o w a t y d z b a n
R a b k i . Z e s p ó ł t e n m a podobne cech}' co o b i e k t y zgromadzono
zdobiony tylko
i jodełką ( i l .
w M u z e u m i m . W ł . O r k a n a w R a b c e i w zasadzie nie w n o s i n i c
1(8—10), glazurowane w c a ł o ś c i , wszystkie w y k o n a n e z jasnej,
nowego do s t a n u b a d a ń nad t y m o ś r o d k i e m . O ś r o d e k w S t a r y m
szyjką i słabo widocznym ustnikiem w k r a w ę d z i wlewu,
r y t a m i poprzecznymi p r ą ż k a m i
7
prawie b i a ł e j g l i n y . D r u g i garncarz z Zalasu, M i k o ł a j S ę k , u ż y w a ł
Sączu
obok b i a ł e j r ó w n i e ż i ż e l a z i s t e j g l i n y , ciemnoczerwonej po w y p a
Jędrzeja
jest
o b f i c i e reprezentowany,
l e n i u . S p e c j a l i z o w a ł się on w f o r m a c h d u ż y c h s ą t u b o w i e m jego
pokryte bezpostaciową malatura
r o b o t y ogromne dwuuszno g a r n k i , dzbany d o c h o d z ą c e do 60 c m
m u r e k " ) . W ś r ó d i n n y c h — m a l o w a n y c h r o ż k i e m l u b t y l k o gla
Kalisza. Przeważają
zwłaszcza
przez
wyroby
tutaj małe cienkościenne
(„mozajka"
względnie
s i ę na pierwszy p l a n w s p a n i a ł a
kubki
„mar-
w y s o k o ś c i , m i s y o ś r e d n i c y 50 c m , alo s ą t a k ż e i n a c z y n i a m n i e j
z u r o w a n y c h —- w y b i j a
sze, j a k n p . m i s k i i garnuszek na trzech n ó ż k a c h ( i l . 1(11). S ę k
p o k r y t a c i e m n o z i e l o n ą , p o ł o ż o n ą na p o b i a ł c e g l a z u r ą , z nieskomp
misa,
prawdopodobnie p o d w p ł y w e m Dudziewieza s t o s o w a ł na n i e k t ó
l i k o w a n ą w f o r m i e d e k o r a c j ą k w i a t o w o - w o l u t o w ą ( i l . 1(20). Tech
r y c h w y r o b a c h odcisk stempla „ W y r ó b w Zalasio",
n i k a w y k o n a n i a w z o r u n i o jest n a m znana, s k ł a d a s i ę o n z ł a ń
dopisując
czasem „ p o d K r a k o w e m N o D o m u 1 4 1 " , część z n i c l i p o d p i s y w a ł
cuszków jaśniejszych
imieniem i nazwiskiem, umieszczał
Barbara
także
dłuższe
inskrypcje,
j a k n p . dwuwiersz na d z b a n k u : „ M u z y k a n c i e c h ł o p c z e
zagraj
od t ł a k r o p e k o n i e o s t r y c h
B a z i e l i c h w s w y m obszernym
konturach.
opracowaniu
s t a r o s ą d e c k i e g o w y m i e n i a t y l k o jednego garncarza
ośrodka
nazwiskiem
K r a k o w i a c z k a A t y panno szelmo D a w a j ż e B u z i a c z k a " , p r z y
K a l i s z — W i n c e n t e g o , k t ó r y p o z o s t a ł w p a m i ę c i jej i n f o r m a t o r ó w
p o m i n a j ą c y r ó w n i e ż repertuar
jako w y b i t n y artysta w swoim zawodzie,
Dudziewieza.
Z p o b l i s k i e j A l w e r n i pochodzi k i l k a n a c z y ń , w y k o n a n y c h
także z dwóch g a t u n k ó w gliny, pokrytych glazurą, m . i n . p ę k a t y
garnek s y g n o w a n y : „ w y r ó b w A l w e r n i Franciszek B o b a k d n i a
15go maja 1877", z d o b i o n y r y t ą j o d e ł k ą i d r u g i — smuklejszy,
g l a z u r o w a n y w e w n ą t r z w c a ł o ś c i , podczas g d y z z e w n ą t r z gla
z u r ą w y m a l o w a n o o p r ó c z k r a w ę d z i t y l k o zawijasy d o o k o ł a ucha.
8
j e d n a k do jego w y
r o b ó w n i e d o t a r ł a . B y ć m o ż e c h o d z i o tego samego
garncarza,
a jego i m i ę z o s t a ł o m y l n i e zanotowane. Z tego o ś r o d k a p o c h o d z ą
r ó w n i e ż w y r o b y n i e o k r e ś l o n y c h a u t o r ó w , p o d o b n i e j a k z Nowego
S ą c z a oraz z M u s z y n y , n a t o m i a s t z niedalekiego Podegrodzia —
d w a glazurowane g a r n k i , w y k o n a n e przez J ó z e f a P e r e ł k ę .
W
ceramice
rzeszowskiej
na c z o ł o w y s u w a s i ę o g r o m n y ,
T e n s p o s ó b d e k o r a c j i , u w a ż a n y n i e g d y ś za t y p o w y d l a garn
l i c z ą c y o k o ł o 160 o b i e k t ó w z e s p ó ł n a c z y ń z B r z o s t k a (garncarze:
carstwa
wyrobach
Marcel M a t u s z e w s k i , R u c i ń s k i ) , z K o ł a c z y c ( W a l e n t y J a w o r s k i ,
reprezentują
Tomasz C i c h o ń , Leon Lejpras, Franciszek Jarosz) i z N a w s i a
bocheńskiego, występuje
tutaj również
ze Suchej i ze Straszymy. O ś r o d e k w Chrzanowie
biskwitowe
i
glazurowano
wyroby
Andrzeja
na
Klimkiewicza,
9
K o ł a c z y c k i e g o . Jest on o g r o m n i e z r ó ż n i c o w a n y p o d
względem
4
5
6
9
D z b a n k i z M u z . E t n o g r a f i i i P r z e m y ś l u A r t . we L w o w i e : i l . 4. dzban p o k r y t y c i e m n ą g l a z u r ą , w y s . 37 c m , Nawsie K o ł a c z y c k i e ; i l . 5.
dzban m a i . p o b i a ł k ą , glazurowany, w y s . 37 c m , B o c h n i a . D z b a n k i z M u z . N a r o d ó w Z S R R w L e n i n g r a d z i e : i l . 6. dzban ciemno gla
z u r o w a n y , wys. 36 c m , w y k . Tomasz H u d z i a k , Stryszawa; i l . 7, 8. D z b a n k i m a i . i g ł a z . , w y s . 33 i 35 c m , K o ł a c z y c e ; i l . 9. B a ń k a ,
m a i . i g ł a z . w y s . 38 c m , Brzostek
form,
technik zdobniczych, ornamentyki j wymaga
monogra
ł a n k i , P i l z n o , a jedyne d w a n a c z y n i a siwe, przecierano w r z a d k i e
oczywiście
z y g z a k i , p o c h o d z ą z D e m b y k o ł o Tarnobrzega (dzisiejsza D ę b a ,
rożkowe malatury o motywach roślinnych, kładzione wprost na
l u b raczej P o r ę b y D ę b s k i e ) . Z d o b i o n y w t e n sani s p o s ó b , ale
ficznego
opracowania.
W
zdobnictwie
przeważają
c z e r w o n y m czerepie, b ą d ź t e ż na tle b i a ł y m , r ó ż o w y m l u b b r u
r ó ż n i ą c y s i ę f o r m ą , j a j o w a t y dzban, w y k o n a n y w 1895 r . jest
n a t n y m , a t a k ż e fJadrowanie. Obok tego m o ż n a s p o t k a ć deko
d z i e ł e m garncarza J ó z e f a O k t a w y ze w s i H u t a „ k l u c z
racjo r y t e , w y k o n a n e r a d e l k i e m oraz n a k l e j k i o d c i ś n i ę t e z fo
w a t k a , ролу. T o m a s z ó w L u b e l s k i ,
remek.
z okolic, gdzie k i l k a n i e w i e l k i c h o ś r o d k ó w garncarskich c z y n n y c h
Dzbanki
z Nawsia
Kołaczyckiego
odróżniają
pozostałych formą — zwłaszcza wydłużoną szyjką
się
od
zakończoną
k o ł n i e r z e m , a t a k ż e b r a k i e m m a l a t u r , s ą b o w i e m p o k r y t e w ca
ł o ś c i b ł y s z c z ą c ą , bardzo c i e m n ą g l a z u r ą . N i e k t ó r o z n i c h
bione s ą r y t e m w przydennej
części brzuśca
zdobienie W p o s t a c i p i o n o w y c h p r ą ż k ó w
zdo
( i l . 4). Podobne
ma również
smukła
b a ń k a z Frysztaka.
jest do d z i s i a j .
10
S p o r y z e s p ó ł n a c z y ń oznaczonych
sygnowanych,
Tarna
K r ó l e s t w o Polskie", a więc
jako C z ę s t o c h o w a , nie-
b u d z i pewne w ą t p l i w o ś c i .
Niejednolity
poziom
i charakter d e k o r a c j i , a t a k ż e w y k a ń c z a n i a w y r o b ó w
wskazuje
na t o , że nie p o c h o d z ą one z jednego
warsztatu,
czy
nawet
o ś r o d k a . B y ć m o ż e z o s t a ł y zakupione w C z ę s t o c h o w i e , na t a r g u
rzeszowskie
czy o d p u ś c i e , d o k ą d d o w o ż o n o je z r ó ż n y c h m i e j s c o w o ś c i . Jest
o ś r o d k i garncarskie j a k t e n ż e F r y s z t a k i s ą s i a d u j ą c e z n i m P u -
t u k i l k a m i s w y k o n a n y c h z czerwonej g l i n y , m a l o w a n y c h d o ś ć
Znacznie
236
skromniej
reprezentowane
są
inne
niedbale w k w i a t y na p o b i a t k o w y m tle, albo t e ż w geometryczne
w z o r y w p r o s t na t e r r a k o t o w y m czorepie, n i e k t ó r e w y k o n a n o s ą
z b i a ł e j g l i n y . G a r n k i pozbawione s ą w ogóle d e k o r a c j i , t y l k o
c z ę ś c i o w o glazurowane, n a t o m i a s t i n t e r e s u j ą c ą d e k o r a c j ę posiada
d u ż y dzban, na k t ó r e g o b r z u ś c u , o b l a n y m c z a r n ą a n g o b ą umiesz
czono poziomo wianek z ł o ż o n y z m a l o w a n y c h k w i a t ó w i r y t y c h
gałązek.
Ł ą c z n i e w zbiorach lwowskiego m u z e u m r e p r e z e n t o w a n y c h
jest o k o ł o 30 o ś r o d k ó w garncarskich, z k t ó r y c h dotychczas nie
w y m i e n i o n o nawet t a k i c h j a k B o c h n i a (garncarz
Niewodowski
i l . 5), B r a t u c i c e k o ł o B o c h n i , Dobczyce (garncarz F i l i p o w s k i ) .
Znajduje s i ę t u t a k ż e nieco w y r o b ó w k u p o w a n y c h od u ż y t k o w
ników, np.
w okolicach K a z i m i e r z a nad
Wisłą, w
Muszynie.
N i e k t ó r e n a z w y m i e j s c o w o ś c i b y w a j ą t r u d n e do z i d e n t y f i k o w a n i a
jak
Paczołowice
szówka.
(Paczóltowice
koło
Chrzanowa?),
czy
Pro-
1 2
J e d n y m z n a j w a ż n i e j s z y c h z e s p o ł ó w w o m ó w i o n y m zbiorze
jest seria 33 n a c z y ń z M u s i n y vel Mosiny, w p a r u p r z y p a d k a c h
zaznaczono p r z y t y m — w o j . p o z n a ń s k i e , z czego m o ż n a w n i o s k o
w a ć , że s ą t o w y r o b y z ośrodka, garncarskiego w Mosinie k o ł o
Poznania,
niestety
niewiadomego
autorstwa.
Jest
to
z r ó ż n i c o w a n y p o d w z g l ę d e m surowca, dekoracji, w y p a ł u ,
zespół
znaj
duje się w n i m b o w i e m k i l k a s i w a k ó w , naczynia zgrzebne o czer
w o n y m l u b s z a r a w y m czerepie, a t a k ż e p i ę k n i e malowane i gla
11. 10. K u b e k m a i . i g ł a z . wys. 16 c m , Brzostek, w M u z . w Le
n i n g r a d z i e ; i l . 11. N a c z y n i a z K o ł a c z y c w M u z . N a r o d ó w Z S R R
zurowane. W ś r ó d
s i w a k ó w jost k i l k a g a r n k ó w
i
garnuszków,
m a k u t r a , b a ń k a i d u ż a owalna b r y t f a n n a bez ż a d n e j
dekoracji
237
I
oraz d u ż y dzban, z d o b i o n y p o n i ż e j s z y j k i p r ą ż k a m i i w i s z ą c y m i
tamtejszego garncarza. N a tej podstawie m o ż n a p o n a d t o prze
ł u k a m i w ż ó ł t a w y m kolorze ( i l . 1(15). B i s k w i t o w e g a r n k i i d z b a n k i
sunąć
s ą p o d o b n i e malowane. W tej samej k o l o k c j i znajduje s i ę d w u -
w ostatnim stuleciu.
uszny garnek, p o k r y t y
z a k u p u , w z g l ę d n i e w ł ą c z e n i a omawianego z e s p o ł u do
z i e l o n ą g l a z u r ą oraz d w o j a k i
szerokimi, j ę z y k o w a t y m i plamami białej polewy z
„ p a j ą c z k a m i " na u g r o w y m
ozdobione
kolorowymi
tle czerepu. Zielono i fioletowo
pa
dość
znacznie
14
na
zachód
granicę
produkcji
siwaków
N i e s t e t y nie u d a ł o m i s i ę o d n a l e ź ć d a t y
lwowskiej
k o l e k c j i , m o ż n a j e d n a k p r z y p u s z c z a ć , ż e p o c h o d z i o n z 1877 r.
p o d o b n i e j a k w s p o m n i a n a w y ż e j m i s k a , k t ó r a z o s t a ł a podaro
j ą c z k i p o w s t a ł y przez n a k r o p i e n i e t l e n k a m i m i e d z i i m a n g a n u
wana przez W ł o d z i m i e r z a Dzieduszyckiego k r a k o w s k i e m u
mokrego t ł a . P ł a s k i e m i s y , a raczej talerze o w y p u k ł y c h ś c i a n k a c l i
zeum.
i starannie p r o f i l o w a n y c h
krawędziach, których zachowało
się
W
okresie m i ę d z y w o j e n n y m
zbiory
lwowskie
wzbogaciła
d z i e w i ę ć , m a j ą p r z e w a ż n i e dno podtoczone i w y b r a n e od spodu.
seria
W e w n ę t r z u talerzy p o k r y t y c h b i a ł ą p o l e w ą z n a j d u j ą s i ę w y k o
stemplem: „ F r .
nane
m o r z e " oraz pozyskane ze z b i o r ó w A l . Prusiewicza
pędzelkiem
kilkubarwne
małatury
z
przewagą
zieleni
malowanych
naczyń
z
Chmielna,
mu
opatrzona
kolistym
Necel c e r a m i k a kaszubska Chmielno —
Po
naczynia
i b r ą z u , obok tego w y s t ę p u j e r ó w n i e ż ugier i c i e m n y b ł ę k i t . S ą
z Bolimowa,
to
konane w 1931 г., a t a k ż e z I ł ż y , z tego samego okresu. R ó w n i e ż
wyroby
pojedyncze, na
każdym
gałązki z różnoksztaltnymi kwiatami,
t a l e r z u znajdują,
się
inne
pączkami i listkami (il.
ze
zbiorów
niewątpliwie
z warsztatu Konopczyńskiego,
Prusiewicza p o c h o d z i p i ę k n a
misa z
wy
Wyszkowa,
3), malowano z d u ż ą s w o b o d ą i w d z i ę k i e m . W d w ó c h p r z y p a d
d a t o w a n a na
k a c h na g a ł ą z c e w i d n i e j e ptaszek. B r z e g i talerzy obwiedzione
jest p t a k na g a ł ą z c e , w y k o n a n y t e c h n i k ą f l a m e r o w a n i a ( i l . 1(22).
są koncentrycznymi p r ą ż k a m i i w ę ż y k a m i , lub t y l k o linią falistą,
uzupełnione malowanymi trójlistkami
i odciskami g ą b k i .
Do
tychczas p u b l i k o w a n a b y ł a t y l k o jedna misa z M o s i n y , ze zbio
rów Muzeum Narodowego,
13
m a l o w a n a bardzo s k r o m n i e , wobec
czego o m a w i a n y t u z e s p ó ł w y d a t n i e poszerza n a s z ą
znajomość
Wartość
początek
XX
w.,
na
poznawcza o m a w i a n e j
dnie której
kolekcji
umieszczony
jest —• j a k
już
p o d k r e ś l o n o na w s t ę p i e — o g r o m n a . Bez jej o p r a c o w a n i a t r u d n o
jest p o d e j m o w a ć z a r ó w n o s t u d i a nad c a ł o k s z t a ł t e m zagadnienia
ludowego g a r n c a r s t w a , j a k t e ż i prace monograficzne nad posz
czególnymi ośrodkami, zwłaszcza z południowych terenów
kraju.
w y r o b ó w z tego o ś r o d k a , a t a k ż e d o w o d z i wysokiego k u n s z t u
P R Z Y P I S Y
1
I r e n a B o j a r s k a , Krakowska
ceramika ludowa, „ P o l . Szt.
L u d . " , R . 3, 1949 n r 5, s. 140—149; t e j ż e , Naczynia
gliniane
z Brzostka,
„ P o l . Szt. L u d . " , R . 5, 1951 n r 6, s. 171—176.
Opracowanie oparte na m a t e r i a ł a c h , zebranych przez
a u t o r k ę w t y c h ż e muzeach w 1979 r.
Piec z Ł ą ż k a Ordynackiego, s ą d z ą c z opisu w k s i ą ż c e
i n w e n t a r z o w e j , b y ł tego samego t y p u , j a k u ż y w a n e obecnie
w Łążku.
I . B o j a r s k a , Naczynia...,
op. c i t . , s. 171.
E w a F r y ś - P i e t i a s z k o w a , Wawrzyniec Dudziewicz,
nauczy
ciel i garncarz, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 3 1 , 1977 n r 4, s. 231.
E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Konkurs
i wystawa
gariicarstwa
ludowego województwa
krakowskiego,
,,P'ol. Szt. L u d . " , R . 16,
1962 n r 2, s. 122.
J a n B u j a k , Garncarstwo
w Babce, R a b k a 1964.
B a r b a r a B a z i e l i c h , Garncarstwu
starosądeckie,
„ P o l . Szt.
L u d . " , R . 12, 1958 nr 2, s. 101—102.
2
3
4
5
6
7
8
9
р о г . : I . B o j a r s k a , Naczynia...;
R o m a n Reinfuss,
Brzostek
— zapomniany ośrodek ludowego garncarstwa,
„ P o l . Szt. L u d . " ,
R . 5, 1951 n r 3, s. 167—170.
Teresa K a r w i c k a , Janusz O p t o ł o w i c z , Garncarstwo
po
łudniowo-wschodniej
Lubelszczyzny,
L u b l i n 1957.
W y r o b y podobne, j a k w z b i o r a c h M u z e u m Narodowego
w K r a k o w i e , p o r . : I . Bojarska, Krakowska
ceramika...,
op. c i t . ,
i l . 7.
W g Spis
miejscowości
PRL,
Warszawa 1967, j e d y n a
m i e j s c o w o ś ć o podobnej nazwie — P r o s z ó w k i — znajduje się
koło Bochni.
E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Z badań nad majoliką
i pólmajoliką
ludową w Polsce, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 24, 1970 n r 2,
s. 72, i l . 10.
R o m a n Reinfuss, Garncarstwo
ludowe, Warszawa 1955,
s. 77 i nast.
1 0
1 1
1 2
1 3
1 4
"Fot. E . Frankowski. Rys. autorki
