5cc5c9928ad3904b3a05cdb5075be96d.pdf
Media
Part of Etnografia rumuńska / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1
- extracted text
-
„Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
ETNOGRAFIA RUMUNSKA
Organizacja
nauki i problematyka
badań
1
Wydarzenia związane z historią narodu rumuńskiego, a zwłaszcza
przeobrażenia społeczne w wyniku Wiosny Ludów, walka o niepodle
głość i zjednoczenie kraju, nie mogły pozostać bez wpływu na rozwój
życia kulturalnego i naukowego Rumunii. Z powołanym do życia w B u
kareszcie w 1866 r. Rumuńskim Towarzystwem Akademickim, które
w 1879 r. przekształciło się w Akademię Rumuńską, wiązano nadzieje
szerokich badań naukowych, problematyką swą sięgających w sprawy
społeczno-gospodarcze i kulturalne kraju i obejmujących programem po
szukiwania monograficzne różnych dziedzin kultury ludowej . Wcześ
niej jeszcze, bo w 1861 г., zaczęło działać na terenie Transylwanii, nie
wchodzącej wówczas w skład królestwa rumuńskiego, towarzystwo na
ukowe ASTRA (Asosiata Transilváneaná pentru Literatura si Cultura
Poporului Román), inicjujące akcje badawcze, wystawy rumuńskiej sztu
ki ludowej, a nawet muzeum typu skansenowskiego . Z tego czasu po
chodzą też kwestionariusze etnograficzne, opracowane przez słynnego
filologa В. H. Hasdeu'a, twórcę etymologicznego słownika języka ru
muńskiego (1886-1898), a bogactwo materiału etnograficznego skłoniło
Akademię do wydania z początkiem X X w. (w latach 1908-1925) informacyjno-dokumentacyjnej serii: Z życia ludu rumuńskiego
(Din via\a
poporului román).
Zainteresowania kulturą ludową wiązały się nie tylko z nurtem nau
kowym, ale również społecznym, widzącym w chłopstwie główną siłę
2
3
1
Artykuł został napisany po pobycie w Rumunii na trzymiesięcznym stypen
dium w 1972 r.
Zob. O. B i r l e a , Academia Romana si cultura populara, „Revista de etno
grafie si folclor" (dalej skrót: „REF"), R. 11: 1966, nr 5-6, s. 414-441.
M. S o f r o n i e , Der erste Freilichtausstellung rumanischer Volkskunde (1905),
„Cibinium", R. 1966, s. 521-526.
2
3
ZOFIA
64
SZROMBA-RYSOWA
postępu, w chłopstwie — podkreślmy — stanowiącym w tym kraju prze
ważającą liczbę ludności. Toteż wiele akcji naukowych, zwłaszcza po
1 wojnie światowej, kiedy to powstała tzw. Wielka Rumunia (Romania
Mare), powiększywszy swój obszar i ludność ponad dwukrotnie w po
równaniu ze stanem sprzed konferencji pokojowej w Wersalu , miało
na celu szeroko zakrojoną działalność oświatową. Zasłynęła z niej prze
de wszystkim socjologiczna szkoła monograficzna w Bukareszcie, pod
której wpływem długi czas pozostawała etnografia rumuńska. Wcze
śniejsze jej związki wiążą się jednak z nazwiskami znanych filologów
i geografów, którzy w kulturze ludowej i folklorze szukali źródeł gene
zy i rozwoju kultury narodu rumuńskiego. I tak filolog Ovid Densusianu
(1873-1939) zainicjował około 1920 r. plan wydawania tzw. Corpusu fol
kloru rumuńskiego, mającego być rumuńskim atlasem etnograficznym
i folklorystycznym, a geograf Simion Mehedinti (1869-1962), profesor
uniwersytetu bukareszteńskiego, nie tylko rozpoczął regionalne badania
etnograficzne, ale pozostawił po sobie pierwszy podręcznik etnografii ,
nauki zdolnej — według niego — wyjaśnić specyficzny charakter na
rodu i służącej równocześnie edukacji i walce o postęp. Uczony ten,
autor dzieł Terra i Ethnos, podkreślił wagę etnografii w nowo powsta
jącym państwie rumuńskim, w którym postęp i rozwój oświaty wiąza
ły się z badaniami etnograficznymi . Drugi z geografów Gheorghe
Vilsan (1885-1935), pracujący na uniwersytecie w Kluż (Cluj), przeciw
nik determinizmu geograficznego szkoły F. Ratzla, uznał za główny
fundament badań naukowych kryterium specyfiki narodowej, widząc
w tym miejscu duże znaczenie etnografii . Pierwszy też uzasadnił po
trzebę utworzenia z niej samodzielnej dyscypliny naukowej, doprowa
dzając do otwarcia w 1926 r. na uniwersytecie w Kluż katedry etnogra
fii, będąc równocześnie jej pierwszym kierownikiem.
Wielokrotnie
4
5
6
7
4
J. D e m e 1, Historia Rumunii, W r o c ł a w 1970, s. 8. Obszar R u m u n i i w z r ó s ł
wtedy z ok. ¡140 000 do 300 000 k m , a liczba ludności z 8 do 17 m i l i o n ó w , w t y m
25% ogółu m i e s z k a ń c ó w s t a n o w i ł y mniejszości narodowe.
S. M e h e d i n t i ,
Etnografie. Curs tinut ... in anuí 1935-1936, Bucuresti 1936,
ss. 450. Faeultetea de l i t e r ę si filosofie; t e n ż e , Caracterizarea etnográfica
a unui
popor prin munca si uneltele sale (Charakterystyka ludu przez jego pracę i na
rzędzia),
w y d . 2, Bucuresti (1930), ss. 36; t e n ż e , Coordonate etnograf ice: civili
zarle si cultura (Współrzędne
etnografii: cywilizacja i kulturo), Bucuresti 1930,
ss. 25.
Zob. V. M i h á i l e s c u, Simion Mehedinti si etnografie, „ R E F " , R. 12:
1967, n r 1, s. 3-1.1.
G . V i l s a n , O stimta nuoa: etnografie (Nowa nauka: etnografia), Cluj 1927,
ss. 43; t e n ż e Menirea etnografiei in Romania (Rola etnografii w Rumunii),
[w:]
Cultura, Cluj 1924, s. 103. Zob. t e ż : L . M u r e s e n i , A . M i r o n e s c u,
Etnograful G. Vilsan, „ R E F " , R. 11: 1966, nr 5-6, s. 477-487.
2
5
6
7
65
E T N O G R A F I A RUMUNSKA
wypowiadał się na temat stosunku między etnografią a geografią, histo
rią i filologią, naukami zdolnymi zdefiniować strukturę narodu. Stwo
rzenie wspomnianej katedry w Kluż wiązało się z ożywioną działalno
ścią w tym mieście Etnograficznego Towarzystwa Rumuńskiego, zało
żonego w 1923 r. Skupiało ono wielu sławnych uczonych, z których
ówczesny sekretarz Towarzystwa Romulus Vuia (1887-1963) zasłynął
jako jeden z najpoważniejszych etnografów, profesor uniwersytetu, kie
rownik do 1947 r. tamtejszej katedry etnografii, autor kilku kwestiona
riuszy i wielu prac, a po I I wojnie światowej dyrektor sekcji etnogra
ficznej Instytutu Folklorystycznego w Bukareszcie . Nadmienić wypada,
iż wykłady z etnografii przed I I wojną światową prowadził na uniwer
sytecie w Bukareszcie wspomniany geograf S. Mehedinti, a w Jassach
(łasi) uczeń R. Vuii, Ion Chelcea.
8
Okres ten scharakteryzować możemy jako próbę ustalenia miejsca
etnografii i jej związków z pokrewnymi dyscyplinami naukowymi, zwła-
Ryc. 1. Muzeum W s i w Bukareszcie
Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972
8
T. O n i s o r, Romulus Vuia, „ A n u a r u l Muzeului Etnografie al Transilvaniei",
t. 3: 1962-1964 (1966), s, 269-306. N a d m i e ń m y , iż t y t u ł w y k ł a d u uniwersyteckiego
prof. R. V u i i b r z m i a ł : Etnografie, etnologie, folclor. Definitia si momenuil (wyd.
Cluj 1930, ss. 48).
5 — Etnografia Polska, XVIII/1
66
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
szcza takimi, jak geografia, antropologia, filologia i historia. Świadczą
0 t y m tytuły wygłaszanych referatów, tematy wykładów uniwersytec
kich, jak i ówczesnych artykułów, w okresie t y m etnografia rumuńska
uzyskała pierwsze muzea i katedry uniwersyteckie, katedry, których
niestety nie udało się reaktywować po I I wojnie światowej, czyniąc
z etnografii naukę pomocniczą innych dyscyplin. Tak jak obecnie etno
grafia związana jest z folklorem, tworząc z nim w Bukareszcie jeden
Instytut Etnografii i Folkloru, tak w latach dwudziestych b.w. rozwi
jała się wraz z geografią, jak też znalazła się później pod znacznym
w p ł y w e m socjologicznej szkoły monograficznej, stworzonej i kierowanej
przez długie lata przez Dimitrie Gusti'ego (1880-1955). Początek jej
działalności przypada na rok 1925, w k t ó r y m to zainicjowano zespołowe
badania monograficzne, mające uczynić z socjologii naukę empiryczną
1 walczącą („sociologie militans"), zdolną przekształcić kraj, liczący wtedy
około 80% ludności chłopskiej. Kierowany przez D. Gustiego instytut
do badań socjologicznych (założony w 1921 г.), poprzez wieloaspektowe
monograficzne badania konkretnych wsi dążył do poznania poziomu ż y
cia i potrzeb mieszkańców wsi, celem wskazania dróg dalszego rozwoju,
podniesienia oświaty, zaktywizowania kraju i wprowadzenia licznych
reform. Z akcją badawczą połączona była działalność oświatowa i pra
ktyczna, wyrosła z potrzeb konkretnego badanego środowiska, wskazu
jąca najkorzystniejsze i najpotrzebniejsze prace społecznc-kulturame.
Warto w t y m miejscu wspomnieć o jednej z podjętych akcji, określonej
jako „satul-model" (wieś-model), a mającej na celu stworzenie nowo
czesnej i zaplanowanej przez naukowców i społeczników wsi, w miejsce
całkowicie zniszczonej przez pożar. Jednym z zamierzeń tej akcji było
też wciągnięcie miejscowej ludności w budowę nowej w s i .
9
Założeniem szkoły D. Gustiego było prowadzenie badań wieloaspekto
wych, skupiających przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych, mo
gących t y m samym służyć specjalistycznymi radami mieszkańcom wsi.
B y l i to najczęściej studenci ostatniego roku studiów socjologicznych, r o l
niczych, medycznych, geograficznych, antropologicznych itp., pracujący
przez trzy miesiące w tej samej wsi. Badania prowadzone były według
jednego planu, ujętego w trzy podstawowe działy: A — Środowisko, В —
Zachowania, С — Kontakty, relacje, procesy. W obrębie pierwszego dzia
łu znalazło się omówienie środowiska szeroko pojętego z punktu widze
nia jego ram fizycznych, biologicznych, historycznych i psychicznych.
Zachowania natomiast podzielono na duchowe, ekonomiczne, prawne,
polityczne i administracyjne, a ostatni dział dotyczył różnych grup zbio
rowości społecznej, kontaktów i procesów. W y n i k i tych badań, założenia
s
G . F о с s a, Satul — model, Bucuresti 1941, ss, 64.
E T N O G R A F I A RUMUNSKA
67
10
i metody publikowane były bądź w wydawnictwach samodzielnych ,
bądź w czasopismach „Sociologia románeascá" i „Arhiva pentru stiinta
si reforma sociála".
Wartość tych prac dla etnografii nie podlega na ogół dyskusji ,
a fakt odmiennego dziś kierunku rozwoju socjologii nie wpłynął na
ocenę prac D. Gustiego, ostatnio wydawanych w całości przez Akade
mię Rumuńskiej Republiki Socjalistycznej . Zasługa tej szkoły dla etno
grafii t k w i przede wszystkim w bogatym materiale terenowym, zebranym
według jednolitego planu, jak również — o czym nie można zapominać
— stworzeniu w Bukareszcie największego na terenie Rumunii, a jed
nego z ciekawszych w Europie, muzeum wsi, otwartego przez D. Gus
tiego w 1936 r. Muzeum to według słów założyciela miało być nie tylko
muzeum etnograficznym, ale również społecznym, stając się zwierciad
łem rzeczywistości wsi rumuńskiej. Nadmieńmy, iż D. Gusti zamierzał
stworzyć również muzeum przyszłości, w k t ó r y m można by wskazać
drogi rozwoju wsi, nowoczesne sposoby gospodarowania, mechanizację
pracy, niezbędne instytucje i t p .
Po I I wojnie światowej etnografia związana jest z istniejącym od
1949 r. Instytutem Folklorystycznym, podległym początkowo Minister
stwu Kultury, a następnie Akademii, oraz z Instytutem Historii Sztuki,
w zakresie badań nad sztuką ludową, prowadzonych zresztą w ramach
tegoż Instytutu do chwili obecnej . W 1963 r. sekcja etnograficzna
11
12
1 3
14
1 0
Np. D. G u s t i , N. C o r n a t z e a n u , J . C. V a s i l i u , G. M l a d e n a t z ,
M. V. P i e n e s co, G. B a n u , D. C. G e o r g e s c u , S. M a n u i l a ,
La vie
rurale en Roumanie, Bucuresti 1940, ss. 297; D. G u s t i ,
La monographie et
I'action monographique en Roumanie, Paris 1935, ss. 72; Т. H e r s e n i, Drague,
un sat din fara Oltului (Fagaras), Bucuresti 1944, ss. V I I I , 158; H . H . S t a h l ,
Nerej un village ďune region archaiąue.
Monographie sociologiąue
dirigée par*..,
Bucuresti 1939, t. 1, ss. X X I I I , 405; t. 2, ss. 32.2; t. 3, ss, 401; Clopotiva — un sat
din Haf eg, Bucuresti 1935; Monografia unui sat cum alcatueste, spre folosul
cáminului
cultural de H . H . Stahl, Bucuresti 1939, wyd. 2; 60 de sate
románesti
cercetari de echipele studentesti, Bucuresti 1941-1943.
Zob. R. V u l c a n e s c u , Dímitrie
Gusti si cercetarea etnográfica
(Dymitr
Gusti i badania etnograficzne), „REF', R. lil: 1966, nr 5-6 s. 465-476.
Ukazały się w kilku tomach (t. 1: 1968; t. 5: 1971) pod w s p ó l n y m t y t u ł e m
Sociologia Miliians. W tomie 4: Scoala sociológica de la Bucureęti
(Bucuresti 1971)
opublikowano bibliografię w. w. szkoły (s. 158-214). N a d m i e ń m y , iż w 1965 г.,
w dziesiątą rocznicę śmierci D. Gustiego i w uznaniu jego zasług Akademia R u
muńskiej Republiki Socjalistycznej zorganizowała specjalną sesję naukową, pod
kreślając duże osiągnięcia uczonego i jego w k ł a d we współczesną naukę rumuńską.
Zob. O. B a d i n a ,
O. N e a m t - u , Dimitrie Gusti, Bucuresti 1968, ss. 95.
Institutu! de istoria artei, Bucuresti — Calea Victoriei 196; sekcją etnogra
ficzną kieruje dr P. Petrescu. Instytut należy do Akademii Nauk Społeczych i Po
litycznych.
11
1 2
1 3
1 4
68
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
Instytutu Folklorystycznego w Bukareszcie utworzyła z nim jeden I n
stytut Etnografii i Folkloru, podległy Akademii, w ramach której —
poza wspomnianym Instytutem Historii Sztuki — działał również Insty
tut do badań południowo-wschodniej Europy . W 1970 r. nastąpiła re
organizacja Akademii Rumuńskiej Republiki Socjalistycznej, w wyniku
której Instytut Etnografii i Folkloru w Bukareszcie wszedł do Rady
do Spraw Kultury i Wychowania Socjalistycznego, podległej Radzie
Ministrów, zgodnie z polityką państwa, dążącego do tworzenia instytu
tów resortowych. Sekcje etnografii i folkloru w innych miastach znala
zły się natomiast w nowo utworzonej w 1970 r. Akademii Nauk Społecz
nych i Politycznych ,
Powojenny rozwój nauki, wzmożona działalność oświatowa, muze
alna i wydawnicza nie przyczyniły się jednak do włączenia etnografii
— jako samodzielnej dyscypliny — do kierunków studiów uniwersyte
ckich, czyniąc z niej przedmiot wykładów, bądź obowiązkowych, bądź
fakultatywnych na kierunkach geografii, filologii, historii lub socjologii
w Bukareszcie, Kluż, Sibiu, Jassach i Timisoarze. W Bukareszcie w In
stytucie Sztuk Plastycznych prowadzone są nadto wykłady z teorii
i historii sztuki ludowej . Brak studiów etnograficznych, niepokojący
współczesnych etnografów i wywołujący szerokie dyskusje, wpływa zde
cydowanie na kadrę naukową, która dopiero w trakcie pracy zdobywa
pełniejszą wiedzę i specjalizację.
Muzealnictwo etnograficzne, mające duże tradycje w Rumunii, ota
czane jest troskliwą opieką państwa, widzącego w kulturze ludowej
i folklorze ważny moment edukacji społeczeństwa . Myśl utworzenia
15
1 6
11
1S
19
1 5
Institutul studii sud-est europene, Bucuresti — strada I. С. Frimu 9. Przed
kilku laty w ramach w.w. Instytutu działała sekcja etnograficzna.
Institutul de etnografie si folclor, Bucuresti — strada Nikos Beloiannis 25;
dyrektorem jest folklorysta prof, dr Mihai Pop, a zastępcą etnograf dr Ion Vládutiu, kierujący sekcją etnograficzną, podzieloną na dwa działy: kultury materialnej
(kierownik dr R. Vuleanescu) i kultury duchowej (dr I. Vládutiu). Instytut od
1970 r. podlega: Consiliul culturii si educatiei socialiste.
Na przykład sekcja etnografii i folkloru w Kluż i sekcja socjologii w K r a
jowej wchodzą w skład Centrum Socjologicznego Akademii Nauk Społecznych i Po
litycznych, podległej Komitetowi Centralnemu Partii.
Zob. P. H . S t á h l , Enseignement universitaire de Vethnographie en Roumanie, „Ethnologia Europaea", t. 1: 1967, nr 4, s. 302-303; R. R e i n f u s s ,
Szkole
nie kadr naukowych i organizacja badań w zakresie sztuki ludowej w Rumunii,
„Polska Sztuka Ludowa", R. 10: 1956, nr 2, s. 120-123.
Celowi temu służy również Dom Twórczości Ludowej (Casa centrala a creatiei populare), podległy również Radzie do Spraw Kultury i Wychowania Socjali
stycznego; oddziały jego znajdują się we wszystkich 39 jednostkach administracyj
nych kraju, tzw. judecach.
1 6
1 7
1 8
1 9
69
E T N O G R A F I A RUMUNSKA
Rye. 2. Posiłek we wsi Calopár, jud. Dolj, reg. Oltenia
Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972
kolekcji etnograficznej przewija się od dawna w publikacjach rumuń
skich (np. w dziele D. C a n t e m i r a , Descripto Moldovia, 1717), dopro
wadzając w pierwszej połowie X I X w. do wystąpień na łamach czaso
pisma „Museulu Nationalu", opowiadających się za koniecznością opi
sania i zachowania przedmiotów kultury ludowej. W drugiej połowie
tegoż wieku rozważa się nawet możliwość wystawienia w 1867 r. na
powszechnej wystawie paryskiej obiektów obrazujących życie i pracę
ludu rumuńskiego. Z końcem ubiegłego wieku znaczne miejsce w Mu
zeum Narodowym w Bukareszcie zajmuje kolekcja strojów ludowych,
a w 1907 r. rozpoczyna tu swą działalność Muzeum Etnografii i Sztuki
Narodowej, przyjmując w 1951 r. nazwę Muzeum Sztuki Ludowej .
Pierwsza połowa X X w. zaznacza się dążeniem do nadania profilu
i charakteru muzeografii rumuńskiej. Dopiero jednak po I wojnie świa
towej przybiera realny kształt myśl utworzenia muzeum na wolnym
20
2 0
Muzeul de arta populará, Bucuresti, Calea Victoriei 107; dyrektor dr T. B á náteanu. Zob. Т. B á n á t e a n u , Le musée d'art populaire de la Republique Popopulaire Socialiste de Roumanie, [w:] Studii si cercetari de etnografie si arta popu
lara, Bucuresti 1965, s. 24-64.
ZAK*.A.O F T 4 ^ r ' < \ F l í
r
iBSíftiüü Г . '.! i
; i,:;::::;:38i
70
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
powietrzu, otworzonego w 1929 r. w Kluż, a będącego oddziałem Muzeum
Etnograficznego Transylwanii, działającego w tym mieście już od 1922 r.
Było ono zasługą znanego etnografa R. Vuii, który znalazł gorliwych
propagatorów tej idei w wielu ówczesnych uczonych (Gh. Vilsan, N. Iorga, V. Párvan, E . Racovuja). Rozbudowa muzeum nastąpiła dopiero po
II wojnie światowej, kiedy to zadecydowano, iż będzie obejmować: 1 —
typy domów i zagród chłopskich; 2 — warsztaty rzemieślnicze i obiekty
przemysłu ludowego, zgrupowane według rodzaju surowca.
Największe w Rumunii muzeum typu skansenowskiego — Muzeum
Wsi w Bukareszcie — zawdzięcza swe powstanie — jak już wspom
niano — socjologowi D. Gustiemu. Muzeum otwarto w 1936 r. w pię
knym parku nad jeziorem Herástráu, będącym miejscem wypoczynku
mieszkańców stolicy. Jednak swą zasadniczą działalność naukowo-ba
dawczą rozwinęło dopiero po 1948 г., stając się placówką ogólnopaństwową o szerokich planach naukowo-badawczych i oświatowych. Corocznie
prowadzone badania terenowe ułatwiły weryfikację zebranego materia
łu i pozwoliły przeprowadzić nie tylko selekcję, ale poszerzyć ekspozy
cję o wiele ciekawych i wartościowych eksponatów. Konieczne więc
okazało się zdefiniowanie kryterium doboru i selekcji obiektów muze
alnych, tak aby muzeum stało się również warsztatem naukowym. Ry
gorystycznie więc przyjmując kryterium selekcji chronologicznej i geo
graficznej przystąpiono w latach 1948-1963 do tworzenia ekspozycji mu
zeum mającego być syntezą nie tylko rumuńskiego budownictwa ludo
wego, ale zajęć, strojów, sprzętów, zwyczajów itp. całego obszaru Rumunii,
kraju będącego zróżnicowanym pod względem geograficznym, gospo
darczym, społecznym i narodowościowym. Tę różnorodność kulturową
obrazują znajdujące się w muzeum 307 budynki z X V I I - X X w. zgrupo
wane w 65 kompleksach architektonicznych z 25 500 obiektów, zajmując
łączną powierzchnię 10 ha.
Celem wskazania założeń Muzeum warto może — przykładowo tylko
— omówić kilka zagród, reprezentujących różne regiony kraju. Jedna
z nich pochodzi z Gór Zachodnich, tzw* Munti Apuseni w centrum Tran
sylwanii, na zachód od miasta Turda. Kraina ta, wznosząca się do 1 200
m npm., zamieszkana była przez słynnych górali tzw. Mocanów. Podsta2 1
2 1
Muzeul Satului, Bucuresti — soseaua Kiseleff 28-30; dyrektor dr G. Focsa.
Na temat w.w. Muzeum zob. m i n . : D. G u s t i , Muzeul satului románese,
„So
ciologia románeascá", t. ¡1: 1936, nr 5, s. 1-7; G . F o c s a , Das Museum des Dorfes
in Bukarest, Bukarest 1958, ss. 207; t e n ż e , Le musée du village et le
probléme
des musées ethnographiques en pleín air, [w:] Etudes d'ethnographie et de folclore
au VII-e
Congres International
des Sciences Anthropologiques
et
Ethnologiques
(1964), s. ¡143-154; t e n ż e , Muzeul satului, astazi, „Revista Muzeelor", R. 1: 1964,
nr 3, s. 220-225.
E T N O G R A F I A RUMUNSKA
71
w ą ich utrzymania było pasterstwo, obróbka drewna i związane z nią
rzemiosła, o czym informują liczne eksponaty, a dom, mieszkalny z 1815 r.
wskazuje na przystosowanie jego formy do tamtejszych warunków kli
matycznych. Świadczy o tym przede wszystkim stromy dach, stanowią
cy /i wysokości domu, ułatwiający zsuwanie się długo utrzymującego
się w tych stronach śniegu. Wnętrze wypełniają bogato zdobione sprzęty,
przyrządy tkackie, naczynia pasterskie oraz barwne, o geometrycznych
wzorach, tkaniny i stroje ludowe. Inny region, słynący z uprawy wino
rośli i kukurydzy, reprezentuje zagroda z Goicea Mica, wsi leżącej w są
siedztwie słynnych winnic i dojrzewalni win w Segarcea, w historycz
nej krainie Oltenii. W Muzeum Wsi znalazł się dom mieszkalny z końca
X I X w., wkraczający na miejsce spotykanych wówczas jeszcze dość czę
sto na tych terenach ziemianek, których dwa przykłady znajdują się
również w Muzeum. Dom jest zbudowany z gliny i wypalanych cegieł.
Interesująca jest kuchnia z otwartym ogniskiem — powszechnym do dziś
w tych stronach — i dużym okapem, odprowadzającym dym do komina.
Zgromadzono tu liczne naczynia i sprzęty kuchenne, jak np. gliniany
klosz do pieczenia chleba, miedziane kotły, okrągły niski stół do spoży
wania posiłków itp., które to przedmioty są obecnie używane na wsi
rumuńskiej (zob. fotografie wykonane w 1972 r. we wsi Calopár, judet
Dolj, region Oltenia). Warto zwrócić uwagę na wspomniane wyżej zie
mianki ze wsi Castranova i Drághiceni, w północnej Oltenii, będące
niegdyś schronieniem chłopów pańszczyźnianych. Ta archaiczna forma
budownictwa zachowała się na skutek specyficznych na tych terenach
stosunków gospodarczo-społecznych i geograficznych. Zbudowane z gliny
i drewna, z dwuspadowym słomianym dachem, składały się z 2-6 po
mieszczeń, przeznaczonych na kuchnię, komorę, warsztat tkacki itp., gro
madząc niezwykle interesujące przedmioty codziennego użytku.
3
Omawiane Muzeum Wsi, dążąc do ukazania zróżnicowania kulturo
wego Rumunii, włączyło do swej ekspozycji również budownictwo mniej
szości narodowych. Przykładem mogą być tzw. Lipowianie, rosyjscy
wyznawcy sekty religijnej Nikona (zwani starowiercami), którzy uciekli
z centralnej Rosji przed prześladowaniami religijnymi, po nieudanym
powstaniu w 1707 r. Schronili się oni na opanowany przez Turków teren
Dobrudży, zajmując bagniste i porosłe trzciną ziemie delty Dunaju. T u
taj też, z dala od ludzi, zachowali swój język, strój i zwyczaje. W Mu
zeum znajduje się zagroda z 1898 r. z rybackiej wsi Jurilovea (jud. T u lcea), zbudowana z dostępnych tam materiałów: kamienia, gliny, słomy
i trzciny oraz zdobnictwem, a ściślej malowidłami (drzwi, okien, pieca),
charakterystycznymi dla sztuki rosyjskiej. Zajęcia ludności obrazują l i
cznie zebrane sprzęty rybackie, sieci, ości oraz budynek na palach (tzw.
cherhana), służący do sprawiania i przyrządzania ryb. Nie jest to jedyny
72
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
Rye. 3. Gliniany
klosz (tzw.
tast) do pieczenia chleba; w i e ś Calopar,
reg. Oltenia
jud.
Doij,
Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972
zresztą w Muzeum Wsi w Bukareszcie obiekt związany z profesjonalnymi
zajęciami ludności wsi. Są nimi również licznie występujące w Rumunii
wiatraki, młyny, olejarnie itp.
Urządzeniom przemysłu ludowego poświęcone jest zresztą odrębne
muzeum, tzw. Muzeum Technik Ludowych w Dumbrawie Sibiului, bę
dące oddziałem Muzeum Brukenthal w Sibiu. Zajmuje ono 40 ha ekspo
zycji, rozmieszczonej na 100 ha naturalnego parku, stwarzając doskonałe
warunki do zaplanowanej rozbudowy. To właśnie zadecydowało o wy
borze okolic Sibiu na wspomniane muzeum, choć nie bez znaczenia były
walory turystyczne, usytuowanie miasta w centrum kraju, jak też pozy
cja samego Muzeum Brukenthal, gromadzącego unikalne dzieła sztuki.
Przeświadczenie, iż praca i narzędzia najlepiej obrazują kulturę ludu,
stało się impulsem do szerokiej akcji badawczej, poprzedzającej otwar
cie Muzeum i umożliwiającej wybór z całej Rumunii najciekawszych
2 2
2 2
Muzeul tehnicii populare, Dumbrava Sibului — kierownik dr C. Bucur; od
dział Muzeum Brukenthal, Sibiu — Piata Republicii 3/4 — dyrektor dr C. Irimie.
W 1972 r. Muzeum Technik Ludowych liczyło 60 kompleksów b u d y n k ó w (zapla
nowane jest 130). Personel liczył 30 pracowników, w tym 5 naukowych. Muzeum
posiada w ł a s n e wydawnictwo pt. „Cibinium".
73
E T N O G R A F I A RUMUNSKA
23
obiektów. Ekspozycję otwarto w 1967 г . , pracując w dalszym ciągu
nad jej rozbudową. Muzeum podzielone jest na cztery działy: I. Przygo
towanie produktów pochodzenia roślinnego i zwierzęcego w celach spo
żywczych (zbieractwo, rybołówstwo, myślistwo, pszczelarstwo, hodowla,
przetwórstwo mleczne, wyrób napojów alkoholowych, olejarstwo, młyny,
wiatraki itp.); II. Obróbka surowców rzemieślniczych (warsztaty i na
rzędzia bednarskie, garncarskie, kamieniarskie, kowalskie itp.); I I I . Ob
róbka włókna pochodzenia roślinnego i zwierzęcego oraz techniki zwią
zane ze strojem (folusze, pracownie kuśnierskie, tkackie, garbarskie);
IV. Transport i środki komunikacji (łodzie, promy).
Warto wspomnieć o innych specjalistycznych muzeach, związanych
z zajęciami ludności wiejskiej, jak na przykład muzeum uprawy wino
rośli i pomologu (Muzeul Viticulturii si Pomiculturii) w Golesti (jud. A r ges, reg. Pitesti) , muzeum rybołówstwa (Muzeul Pescuitului) w Tulcea
(Delta Dunaju) oraz muzeum pasterstwa (Muzeul Pástoritului din zona
Branului) w Bran (jud. Brasov).
Podział Rumunii na kilka historycznych krain, spełniających okre
śloną i decydującą rolę w historii tego kraju, podkreślają regionalne mu
zea Mołdawii, Transylwanii, Oltenii, Banatu itp.
Najstarsze z nich, Muzeum Etnograficzne Transylwanii w Kluż , za
łożono już w 1922 r. Współczesna, otwarta w 1972 г., nowa ekspozycja
obrazuje podstawowe zajęcia ludności, sprzęty, strój, tkaniny, ceramikę,
przedmioty kultowe itp. ludności zamieszkującej Transylwanię, a więc
Rumunów, Węgrów i Sasów. Muzeum to posiada od 1927 r. oddział na
wolnym powietrzu (Cluj-Hoia).
Muzeum Etnograficzne Mołdawii w Jassach zawdzięcza swe pow
stanie kierownikowi katedry geografii i etnografii prof. I . Chelcea, który
w 1943 r. zainicjował gromadzenie eksponatów kultury ludowej z my24
25
26
2 3
Zob. С. I г i m i e, Ethnographische Untersuchungen über die Geschichte der
bauerlichen Technik bei den Rumanen, „Cibinium", R. 1967/1968, s, 5-13; t e n ż e ,
Das Museum der bauerlichen Technik, „Cibinium", R. 1966, s. 15-2B.
Zob. С. 11 i e в с u, Muzeul viticulturii si pomiculturii de la Golesti, „Re
vista Muzeelor", R. 3: 1960, s. 289-^293.
Muzeul Etnografie al Transilvaniei, Cluj — strada 30. Decembrie 21; dyr.
V. Pascu. Na temat w.w. muzeum jest bogata literatura; zob. m.in.: R. V u i a ,
Le musée ethnographique de Transilvanie a Cluj, Paris 1928, ss. 11; T. O n i s o r,
Etapele de dezvoltare a colectiilor Muzeului etnografie al Transilvaniei, „Anuarul
Muzeului Etnografie al Transilvaniei", R. 1: 1957/1958 (druk 1958), s. 17-78; G.
D á n e u s , Muzeul etnografie al Transilvaniei, „Revista Muzeelor", R. 1: 1964, nr 3,
s. 243-246.
Muzeul Etnografie al Moldaviei, ł a s i — Palatul Culturii, dyr. G. Bodor: zob.
G. B o d o r , Muzeul etnografie al Moldaviei din Iasi, „Revista Muzeelor", R. 1:
1964, nr 3, s, 235-237.
2 4
2 5
2C
74
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
ślą o ich wartości dydaktycznej. Obecna ekspozycja etnograficzna, bę
dąca częścią dużego kompleksu muzealnego, mieści się w dawnym pa
łacu książęcym. Ukazuje kulturę ludową wszystkich rejonów Mołdawii
ze szczególnym uwzględnieniem licznie występujących tam urządzeń
przemysłu ludowego.
Działy etnograficzne lub tylko sztuki ludowej posiadają wszystkie
muzea regionalne, służąc -— zgodnie z polityką państwa — edukacji
współczesnego społeczeństwa rumuńskiego. Stąd tak duża troska o roz
wój muzealnictwa, jego profil i zadania, zmierzające do ukazania ge-
Ryc.
4. Muzeum dr.
N. M i n o v i c i w
Bukareszcie
Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972
nezy i rozwoju kultury ludowej własnego regionu. Takie założenia po
siadają muzea Oltenii w Krajowej, Banatu w Timisoarze, Bukowiny
w Suczawie, regionu Kriszului w Oradei, a tylko nieliczne zasięgiem
swym wykraczają poza granice regionu, celem ukazania szerszego tła
i powiązań z kulturą całego kraju (np. dział sztuki ludowej Muzeum
Brukenthal w Sibiu). Zasadniczo jednak tylko zadaniem Muzeum Sztu
ki Ludowej w Bukareszcie jest ukazanie wybranych dziedzin sztuki lu
dowej całego terytorium Rumunii. Służą temu monotematyczne wysta
wy, jak na przykład tkanin, ceramiki, strojów, sprzętarstwa itp.
E T N O G R A F I A RUMUNSKA
75
Warto wspomnieć jeszcze o istniejącym w Bukareszcie muzeum sztu
ki ludowej dr. N. Minovici , profesora medycyny, społecznika i kole
kcjonera, który w 1936 r. przekazał państwu zbierane przez wiele lat
przedmioty sztuki ludowej różnych regionów kraju. Muzeum mieści się
w zabytkowej willi zbudowanej w tzw. stylu rumuńskim (zob. fotogra
fia), będąc dokumentem epoki i przykładem ówczesnej działalności ko
lekcjonerskiej.
Patronująca muzeom Rada do Spraw Kultury i Wychowania Socja
listycznego, z podległymi jej komitetami w 39 judecach (jednostki admi
nistracyjne odpowiadające mniej więcej naszym województwom), pro
paguje m.in. ideę tworzenia „izb regionalnych" i „domów pamięci", od
grywających dużą rolę w wychowaniu i aktywizacji mieszkańców wsi
i miasteczek rumuńskich .
Przechodząc teraz do problematyki badań etnograficznych wypada
stwierdzić, iż skupia się ona wokół zadań, uznanych obecnie za najistot
niejsze z punktu widzenia potrzeb kraju. Nakreślają ją zwłaszcza za
mierzenia gospodarcze państwa, pociągające za sobą przeobrażenia
w sposobie życia ludności wiejskiej, jak również dążenia do wychowa
nia społeczeństwa w oparciu o bogate tradycje kultury ludowej tego
kraju. Wynikiem tego jest wspomniana wyżej szeroko zakrojona dzia
łalność muzealna, jak też popularyzatorska akcja pracowników Insty
tutu Etnografii i Folkloru, jeżdżących po kraju z referatami na temat
kultury ludowej i folkloru .
Ważniejsze zamierzenia państwowe, jak na przykład budowa obiek
tów przemysłowych, a pociągające za sobą przesiedlenia ludności, prze
obrażenia w strukturze zatrudnienia, w sposobie życia itp., śledzone są
przez etnografów, włączających się, a niekiedy nawet inicjujących
międzydyscyplinarne badania zespołowe. Tak na przykład było w wy
padku budowy ośrodka metalurgicznego w Resita czy hydroelektrowni
na Bystrzycy w Bicaz i na Dunaju w Portile de Fier. Dążeniem etno
grafów była najczęściej rejestracja kultury ludowej, zmierzająca do
opracowania atlasu badanego regionu. Podkreślić należy, iż śledzenie
27
28
2!l
2 7
Muzeul A r t a Nationala prof. N . Minovici, Bucuresti — strada dr M i n o v i c i 1;
zob. M . P r z e ź d z i e c k a , Sztuka ludowa w muzeach Bukaresztu, „ P o l s k a Sztuka
Ludowa", R. 10: 1956, nr 2, s. 124-131.
N a d m i e ń m y , iż przed utworzeniem w . w . Rady działała komisja muzealna
przy P a ń s t w o w y m Komitecie K u l t u r y i S z t u k i (utworzona w 1964 г.), w ramach
k t ó r e j i s t n i a ł o d d z i a ł etnograficzny; komisja z a i n i c j o w a ł a m.in. katalogowanie wszy
stkich etnograficznych o b i e k t ó w muzealnych — zob. na ten temat a r t y k u ł T. B á n á t e a n u w „ R e v i s t a Muzeelor", R. 4: 1967, n r 2.
Zob. А. I . A m z u 1 e s с u, Participarea
Institului de etnografie si folclor
la actiuni cultural-stiintifice
organízate
in judetele tarii, „ R E F " , R. 17: 1972, n r 2,
s. 157-159.
2 8
2S
76
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
współczesnych przemian kulturowych w wyniku wspomnianej industria
lizacji kraju nie było do tej pory w zasadzie udziałem etnografów. Pro
blematykę tę spotykamy natomiast w ostatnio wydanych publikacjach
socjologicznych. Warto tu wspomnieć o badaniach zaplecza rolniczego
miasta, będącego ośrodkiem przemysłu aluminiowego (miasto SlatinaOlt), którego rozwój pociągnął za sobą daleko idące zmiany sąsiedniego
środowiska wiejskiego . Inny przykład urbanizacji śledzono w najstar
szym zagłębiu naftowym Ploesti, na północ od Bukaresztu, badając mia
sto Boldest!, które nie tak dawno jeszcze było w s i ą .
Podejmowana przez etnografów problematyka współczesnej kultury
ludowej koncentruje się w dużej mierze na zagadnieniu przechodzenia
„starego" w „nowe" — jak to się określa — i ocenie znaczenia twór
czości ludowej we współczesnym życiu kraju. Jest to wielokrotnie pod
kreślany w literaturze etnograficznej i folklorystycznej problem walo
ryzacji kultury ludowej i jej wkładu do kultury ogólnorumuńskiej .
Nadmieńmy, iż znaleźć też można artykuły na temat budownictwa i mie
szkań chłopów skolektywizowanych oraz badań kultury klasy robot
niczej .
Jest to tylko jeden z problemów współczesnych zainteresowań etno
graficznych, których bogactwo tkwi w różnorodnej i żywej kulturze
ludowej tego kraju, szukając w niej najczęściej ciągłości istnienia na
rodu rumuńskiego. Stąd etnogeneza należy do często poruszanych tema
tów, podobnie jak historiografia etnografii. Będą to więc zarówno po
szukiwania początków zainteresowań etnograficznych, pierwszych kwe
stionariuszy, relacji obcych podróżników wędrujących przez księstwa
rumuńskie. Wartość tych dokumentów podsunęła myśl publikowania
30
31
32
33
,3
° Procesul de urbanizare in R. S. Romana. Zona Slatina-Olt, praca zbiorowa
pod red. M. Constantinescu i H. H. Stahla, Bucuresti 1970, ss. 389.
Industralizare
si urbanizare. Cercetari de psihosociologie concreta la Bóldeęti, praca zbiorowa pod red. T. Herseni, Bucuresti 1970, ss. 268. Z prac socjolo
gicznych warto w y m i e n i ć jeszcze: O. B a d i n a , D. D u m i t r u ,
O. N e a m Cu,
Buciuni. Un sat din Tara de Sub Munte. Cercetáre socio-economicá,
Bucuresti 1970,
ss. 410; O. B a d i n a ,
Cercetarea sociológica
concreta. Tradifii romdneęti,
Bucu
resti 1966, ss. 189; H. H . S t á h l , Contributii la studiul satelor devalnase romíneęti, Bucuresti, t. 1: 1958; t. 2: 1959; t. 3: 1965; zob. też prace opublikowane
w „Bibliotece Socjologicznej".
Zob. I. V 1 á d u t i n, Cercetarea fenomenelor etnografice contemperare, „REF",
R. 15: 1970, nr 6, s. 431-449; B. Z d e r c i u c ,
Uber die Wissenschaftliche
Erforschung des Neuen in der Volkskunde, „Forschungen zur Volks- und Landeskunde",
R. 4: 1961, s. 13-26.
Np. artykuły В. Zderciuc'a, N. Ungureanu i L . Muresan w „Revista Muzee
lor", R. 1: 1964/4; R. 2: 1965/nr specjalny; R. 5: 1968/1 oraz w „REF", R. 10: 1965,
nr 1, s. 29-41.
31
3 2
3 3
77
E T N O G R A F I A RUMUNSKA
ich w odrębnej serii wydawniczej, pt. Documenta Romanize Etnographica , będącej w planach Instytutu Etnografii i Folkloru w Bukare
szcie. Problemy badawcze, jakimi zajmują się etnografowie rumuńscy,
koncentrują się najczęściej wokół wybranych dziedzin kultury ludowej,
a zwłaszcza pasterstwa, budownictwa, rzemiosła i przemysłu ludowego,
przy czym źródeł szuka się również w odległej przeszłości, celem wyka
zania ciągłości historycznej i szerszych analogii . Znaczne miejsce zaj
mują też prace z obrzędowości rodzinnej oraz sztuki ludowej . Mniej
uwagi poświęcono problemom teoretycznym.
Na osobne podkreślenie zasługują monografie wsi, a zwłaszcza re
gionów, oraz monografie problemowe, będące próbą ujęć syntetycz
nych . Wspomnieć też wypada o pracach opublikowanych w zaini
cjowanej przez Akademię serii wydawniczej Studii de etnografie , jak
też licznych artykułach z zakresu muzealnictwa, a zwłaszcza muzeów
na wolnym powietrzu .
u
35
36
37
3S
39
3 4
Zob. P. S i m i o n e s с u, Martiruii etnografice — putin cunoscute — ale
unor calatorii straini ín tarile románe (Świadectwa
etnograficzne — mniej znane —
niektórych
podróżników
zagranicznych na ziemiach rumuńskich),
„REF", R. 16:
1971, nr 4, s. 289-299; P. S i m i o n e s c u , P. G e r n o v o d e a n u , Pagini de etno
grafie románeasca
in opera memorialistica a unor calatorii straini (Strony etno
grafii rumuńskiej
w pamiętnikach
kilku podróżników
zagranicznych), „REF", R. 17:
1972, nr 5, s. 373-390.
Są to zwłaszcza artykuły z zakresu rolnictwa; zob. np. „REF", R. 12: 1967,
s. 213, 239, 245; R. 13: 1963, s. 252; R. 15: 1970, s. 143.
Zob. Arta populara románeasca,
Bucuresti 1969, ss. 669; M. F о с s a, Scoarte románesti
din coleefia Muzeului de arta populara a R.S.R., Bucuresti 1970,
ss.369; P. P e t r e s c u , Broderii pe piele in arta populará
románeasca,
Bucuresti
1968, ss. 39; R. V u l c á n e s c u , Mastile populare, Bucuresti 1970, ss. 346.
Tara Birsei, praca zbiorowa pod red. N. Dunare, Bucuresti 1972, ss. 470:
R. V u l c á n e s c u , Etnologie jurídica,
Bucuresti 1970, ss. 339; t e n ż e , Coloana
cerului, Bucuresti 1972, ss. 262; t e n ż e , Etnografie: stiinte culturii populare, Bucu
resti 1966, ss. 110; H . H . S t á h l , P. H . S t á h l , Civilizaría
vechilor sate romá
nesti, Bucuresti 1968, ss. 99; I. M u s l e a , Cercetari etnografice si de folclor, Bu
curesti 1971, ss. 335; Etnografia si folcloristica romina ín anii de dupa Eliberare,
„REF", R. 9: 1964, nr 4-5, s, 321-334; R. V u l c á n e s c u ,
P. S i m i o n e s c u ,
Some special aspects of Rumanian ethnology. Phases of Development and the Con
temporary Scene, „Rumanian Studies", t. 2: 1972, s. 195-215.
Nr 1: F . B. F l o r e s c u, Opicele la romxni (Kierpce rumuńskie), Bucu
resti 1957, ss. 170; nr 2: Arta populará din valea Jiului (Sztuka ludowa doliny rzeki
Ли), Bucuresti 1963, ss. 561; nr 3: R. V u i a , Tipuri de pastorit la Romini (Typy
pasterstwa w Rumunii), Bucuresti 1964, ss. 265.
Zob. np. Simpozionul muzeelor etnografice in aer liber, „Revista Muzeelor",
R. 3: 1966, nr 4 i 6, oraz artykuły w „Rejvista Muzeelor", R. 1: 1964, s. 68, 126, 220.
„REF", R. 12: 1967, s .77; „Cibinium", R. 1967/1968, s. 521; „Fcrschungen zuř Volksund Landeskunde", t. 5: 1961, s. 101: t. 6: 1963, s. 210; t. 9: 1966, s. 59 i inne.
135
3 8
37
3 8
3 9
78
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
Największym przedsięwzięciem etnografów rumuńskich na najbliższe
lata jest atlas etnograficzny, włączony do planu państwowego i będący
podstawowym zadaniem Instytutu Etnografii i Folkloru w Bukareszcie .
Myśl stworzenia atlasu etnograficznego łączy się już wprawdzie z naz
wiskami takich etnografów i folklorystów, jak O. Densusianu, T. Papahaia i R. Vuia, jednak dopiero w 1965 r. przybrała realne kształty. Celem
atlasu jest uchwycenie kultury ludowej w dwóch przekrojach czasowych,
a mianowicie z początku X X w. (w kwestionariuszach służą do tego py
tania o fakty kulturowe sprzed 50-60 laty) oraz w latach siedemdziesią40
Ryc. 5. Sposób noszenia na głowie (na tzw. oblaniku)
przez kobiety w południowej Rumunii
Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972
79
E T N O G R A F I A RUMUNSKA
tych b. w. (określanych jako współczesność), pozwalających na wykrycie
dynamiki przemian, możliwych do przedstawienia w większym stopniu
w komentarzach, niż samych mapach atlasowych. Obejmuje on swym za
sięgiem kulturę ludową ludności rumuńskiej, jak i wszystkich mniej
szości narodowościowych, uwzględniając ich wzajemne wpływy i zapo
życzenia. Z całego terytorium Rumunii o powierzchni ponad 237 000 km
wybrano do badań 541 punktów, zwracając uwagę, by wieś posiadała
ciągłość kulturową oraz tradycyjną i zróżnicowaną kulturę ludową. Pro
blematykę badawczą ujęto w 22 kwestionariuszach , zamierzając prowa
dzić poszukiwania terenowe równocześnie nad wszystkimi tematami,
oddzielnie jednak w każdej prowincji historycznej, a więc Oltenii, Muntenii, Dobrudży, Mołdawii, Transylwanii i Banacie. Jako pierwszą wybra
no Oltenię, rozpoczynając badania w 1972 r. Pracownicy Instytutu w B u
kareszcie podzieleni są na cztery pięcioosobowe grupy, z których każda
prowadzi badania w innych wsiach, zbierając materiał według wszystkich
kwestionariuszy. Ponadto każdy z pracowników odpowiedzialny jest za
inny dział kultury, gromadząc do niego literaturę, a w przyszłości opra
cowując materiał, mapy itp. W ramach tego ogólnopaństwowego przed
sięwzięcia, jakim jest atlas etnograficzny Rumunii, przewidziana jest
współpraca z muzeami regionalnymi, od których oczekuje się informacji
o posiadanych przedmiotach kultury ludowej z badanych wsi, dalej —
z pokrewnymi instytucjami etnograficznymi, a zwłaszcza Instytutem His
torii Sztuki w Bukareszcie, oczekując współpracy w opracowaniu stroju
ludowego. Brana jest również pod uwagę możliwość wykorzystania tere
nowych domów kultury i twórczości ludowej, rad narodowych i miej
scowych działaczy, których pomoc była istotna przy podejmowaniu de
cyzji o wyborze punktów atlasowych. Rozpoczęcie badań poprzedziły
bowiem liczne dyskusje, sesje naukowe i artykuły, a jeden z numerów
czasopisma etnograficznego „Revista de etnografie si folclor" wyłącznie
poświęcono problematyce badań atlasowych .
2
41
42
4 0
Zob. I . V 1 á d u t i u, Prinzipen und Methoden zur Verwirklichung
des Volkskundeatlas von Rumdnien, odbitka z: „REF", R. 16: 1971, nr 6, ss. 74.
Atlasul etnografie al Romaniei: ¡1. Wiadomości ogólne; 2. Zagroda; 3. B u
downictwo; 4. Rolnictwo; 5. Hodowla; 6. Uprawa winorośli; 7. Sadownictwo i ogrod
nictwo; 8. Uprawa i obróbka roślin włókienniczych; 9. Jedwabnictwo; 10. Pszcze
larstwo; 11. Myślistwo; 12. R y b o ł ó w s t w o ; 13. P o ż y w i e n i e ; 14. Rzemiosło; 15. Prze
m y s ł ludowy; 16. Środki transportu; 17. Zwyczaje narodzinowe; 18. Zwyczaje
weselne; 19. Zwyczaje pogrzebowe; 20. Zwyczaje związane z pracą; 21. Zwyczaje
doroczne; ,22. Inne zwyczaje.
„REF", R. 9: 1969, nr 6, s. 431-445; R. 15: 1970, nr 3, s. 181-496, я 248-251;
R. 16: 1971, nr 3, s. 237-245; R. 11: 1966, nr 2, s. 177-179.
4 1
4 2
80
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
Wspomniane wyżej czasopismo, to najważniejsze wydawnictwo etno
graficzne w Rumunii, organ Instytutu Etnografii i Folkloru, ukazujący się
pod tym tytułem od 1964 г., będąc kontynuacją „Revisty de folclor"
(w 1956 r. ukazał się rocznik I), bowiem — jak wiemy — dopiero w 1963 r.
etnografia uzyskała stabilizację, tworząc z dominującym dotąd folklorem
jeden Instytut. Do 1972 r. ukazało się 17 roczników, z których każdy
składa się z sześciu zeszytów, obejmujących Studia, Materiały, Kronikę
i Recenzję , bez wewnętrznego podziału na folklor i etnografię. Pierw
sze roczniki czasopisma zawierały też bibliografię, która później zaczęła
się ukazywać jako publikacja samodzielna.
Wyłącznie etnograficznym wydawnictwem jest rocznik Muzeum Tran
sylwanii w Kluż, ukazujący się pod tytułem ,.Anuarul Muzeului Etnogra
fie al Transilvaniei" . Pierwszy rocznik za lata 1957 i 1958 ukazał się
w 1958 г., a piąty, i jak dotychczas ostatni, w 1971 г., wydany z okazji
pięćdziesiątej rocznicy istnienia wspomnianego muzeum. Treść roczników
ujęta w działach: Studia, Z historii etnografii i muzealnictwa oraz Mate
riały dotyczy różnorodnych dziedzin kultury ludowej Transylwanii, jak
też zagadnień muzeografii etnograficznej. Warto zwrócić uwagę na
wspomniany, jubileuszowy numer, przynoszący podsumowanie działal
ności ośrodka etnograficznego w Kluż, ośrodka o dużych tradycjach,
aktywności i osiągnięciach, widocznych chociażby po publikowanej tam
bibliografii .
Specjalistycznym wydawnictwem etnograficznym jest „Cibinium",
będące rocznikiem Muzeum Technik Ludowych i poświęcone wyłącznie
temu zagadnieniu . Ukazuje się od 1966 r. w dwóch językach — ru
muńskim i niemieckim, przy czym jednak drugi rocznik, i jak na razie
ostatni, wyszedł w 1968 r. Muzeum Brukenthal w Sibiu posiada nadto od
1956 r. własną serię wydawniczą „Studii si comunican", w której ukazało
43
u
iS
46
4 3
Recenzja „Revisty de folclor", R. 1: 1956-R. 8: 1963 oraz „Revisty de etno
grafie si folclor", R. 9: 1964-R. 10: 1965 ukazała się w „Etnografii Polskiej", t. 10:
1966, s. 533-534, i t. 11: 1967, s. 549-553 (M. Misińska).
„Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", t. 1: 1957/1958, Cluj 1958,
ss. 333; t. 2: 1959-0.961, Cluj 1963, ss. 381; t. 3: 1962-1964, Cluj 1966, ss, 494; t. 4:
1965-1967, Cluj 1969, ss. 620; t. 5: 1968-1970, Cluj 1971. Zob. recenzję M. Misińskiej
t. 1 i 2 w.w. czasopisma, „Etnografia Polska", t. 10: 1966, s, 535-53,9.
T. O n i c o r , V. P a s с u, Din realizarile stiinfifice ale etnografilor Clujeni
in ultimul sfert de veac (Działalność
naukowa etnografów
miasta Kluż w ostatniej
ćwierci
wieku), „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", t. 5: 1968-1970,
Cluj 1971, s. 3-29.
„Cibinium". Studii si materiale privind Muzeul tehnicii populare din Dumbrava Sibiului, Sibiu, R. 1: 1966; R. 2: 1967/1968.
4 4
4!>
4 6
81
E T N O G R A F I A RUMUNSKA
47
się pięć zeszytów o problematyce etnograficznej . Własne wydawnictwo
posiada również Muzeum Wsi i Muzeum Sztuki Ludowej w Bukaresz
cie . Muzeum regionalne w Alba Iulia wydaje od 1942 r. rocznik „Apulum", poświęcony archeologii, historii i etnografii , również muzeum
w Oradei posiada własną serię wydawniczą , przy czym jednak najwię
cej materiału dostarcza ogólnorumuńskie czasopismo muzealne „Revista
Muzeelor". Ukazuje się ono od 1964 r. publikując prace nie tylko zresztą
z zakresu muzealnictwa .
Wydawnictwa filii Akademii, Uniwersytetów i Towarzystw Nauko
wych w Kluż, Krajowej, Sibiu czy Timosoarze mają na ogół charakter
regionalny, dążąc do ukazania specyfiki kulturowej, jak też elementów
wspólnych dla całego obszaru Rumunii. I tak w Krajowej ukazuje się
od 1970 r. wydawnictwo Akademii, zatytułowane ,,Histórica" i poświę
cone regionowi Oltenii, a nowo utworzone w tym mieście Centrum Nauk
4 8
49
50
51
52
4 7
„Studii si comunican." Muzeul Brukenthal — nr 2: С. I r i m i e, Pivele si
viltorile din Marginimea Sibiului si de pe valea Sebesului (Folusze i
urządzenia
wirujące
w Marginimea Sibiului i dolinie Sebesului), Sibiu 1956, ss. 98; nr 3:
H. H. o f f m a n n , Din istoria si tehnica artei ceramice susesti din sudul Transilvaniei (Studia z historii i techniki saskiej ceramiki w południowej
Transylwanii),
Sibiu 1956, ss. 48; nr 6: N. D u n á r e , Specificul etnografie al Cimpiei
Ardealului
(Etnograficzna specyfika równiny
Ardealului), Sibiu 1956, ss. 17, ilustracje; nr 8:
C. I r i m i e , H . H o f f m a n n , Cerámica din Sasciori (Ceramika z Sasciori), Sibiu
1958, ss. 62; nr 9: P. S t á h l , Planuríle caselor rominesti faranesti (Plany rumuń
skich domów chłopskich),
Sibiu 1958, ss. 91.
„Muzeul Satului. Studii si cercetári" posiada następujące działy: Studia, M a
teriały etnograficzne, Problemy muzeografii. Noty — recenzje; streszczenia w j . ro
syjskim, francuskim, angielskim i niemieckim. Muzeum wydaje również monogra
fie obiektów muzealnych.
„Studii si cercetári de etnografie si arta populará", t. 1: 1965.
„Apulum". Acta Musei Apulensis. Arheologie — istorie — etnografie, Alba
Iulia — R. 1: 193'9-1942-R. 10: 1972. Układ czasopisma: Studia, Komunikaty, K r o
nika m u z e ó w regionalnych.
Muzeul Tarii Crisurilor Oradea, nr 4: T. M o z e s, Portul popular femeiesc
din bazinul Crisului Rapade (Kobiecy strój ludowy w dorzeczu rzeki Keresz
Szyb
ki), Oradea 1968; nr 6: M. B o c s e , V . G i u r c a , A. M a r o s s y,
Contribuya
la cunoasterea medicinii populare din bazinul Crisului Negru (Przyczynek do po
znania medycyny ludowej w dorzeczu Kereszu Czarnego), Oradea 1970, nr 10: Contributii la cunoasterea etnografiei din Tara Crisulor (Przyczynek do etnografii Zie
mi Keresz), Oradea 1971; I . G o d e a, Monumente de arhitectura populara din
Nord-Vestul
Romaniei, t. 1 (Zabytki architektury ludowej z
północno-wschodniej
Rumunii).
„Revista Muzeelor", R. 1: ¡1964-R. 10: 1971: układ czasopisma: Studia i ba
dania, Historia muzeografii, Konserwacja, Zbiory muzealne i wystawy, Kronika,
Recenzje.
4 8
4 9
5 0
5 1
5 2
82
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
Rye. 6. Pokaz w Kluż ludowych strojów
Transylwanii
Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972
Społecznych i Politycznych rozpoczęło w 1972 r. druk serii „Contributui
istorice". Specyficzna sytuacja narodowościowa Transylwanii pociągnęła
za sobą publikację czasopisma wyłącznie w języku niemieckim. Jest nim
wydawnictwo założonego w 1956 r. Towarzystwa Naukowego w Sibiu,
ukazujące się od 1959 r. pod tytułem „Forschungen zur Volks- und L a n deskunde" .
53
5 3
„Forschungen zur Volks- und Landeskunde", wydawnictwo Akademii R.R.S. —
oddział w Kluż, sekcja Towarzystwa Naukowego w Sibiu; R. 1: 11959-R. 14: 1971;
zob. recenzja M. Mosińskiej w.w. czasopisma (R. 1961, nr 4) w „Etnografii Pol
skiej", t. 10: 1966, s. 534-535.
83
E T N O G R A F I A RUMUNSKA
Wreszcie wypada wspomnieć jeszcze o takich wydawnictwach, jak
„Studii si cercetárii de istoria artei", poświęconym sztuce ludowej, „Re
vue des études sud-est européens" czy Revue roumaine des sciences so
ciales", w których znaleźć można ważne dla etnografa pozycje . Nad
mieńmy, iż w planach Akademii znajduje się nowa — wspomniana już
wyżej — seria wydawnicza „Documenta Romaniae Etnographica" oraz
„Acta Antropológica si Etnológica Romanie", będąca wynikiem działal
ności Komisji Antropologiczno-Etnologicznej w Bukareszcie i jej oddzia
łów terenowych w Kluż, Jassach, Krajowej i Timisoarze . Poza wymie
nionym towarzystwem w 1972 r. reaktywowano w Kluż Towarzystwo
Etnograficzne i Folklorystyczne, którego działalność sięga roku 1923 .
Na zakończenie wspomnieć trzeba o opracowywanej systematycznie
bibliografii etnografii i folkloru, będącej w planach Instytutu Etnografii
i Folkloru w Bukareszcie. Gromadzona jest według układu alfabetycznego
i rzeczowego oraz roku wydania, dla którego też jest sukcesywnie pu
blikowana. W 1968 r. ukazała się pełna bibliografia za lata 1800-1891 ,
a bieżącą bibliografię drukowały czasopisma, początkowo „Anuarul arhiviei de folclor", następnie „Revista de folclor" i wreszcie „Revista de
etnografie si folclor" . Od kilku lat bibliografia ukazuje się jako od
dzielne wydawnictwo Uniwersytetu w Timisoarze . Ułożona jest według
następującego planu: 1. Podstawy dokumentacji naukowej etnografii
5i
55
56
57
58
59
5 4
Np. „Studii si cercetárii de istoria artei", t. 1: 1954, nr 1-2, s, 21, 39, 49;
t. 7: 1960, nr 2, ,s. 4,1, 81, 159; „Revue roumaine des sciences sociales", t. [16: 1972,
nr 4, s. 351 (С. I . G u l i a n , La sociologie de la culture), s, 393 (G. В r á t e s c u ,
Les limites de V empirisme dans la médecine
populaire), s. 425 (D. G u s t i , Autosociologia unel vieti).
Comisia de antropologie si etnologie a Academiei Republicii Socialiste R o
mania: przewodniczącym jest prof, dr S. Milcu (antropolog), a sekretarzem dr R.
Vulcánescu (etnograf). W 1967 r. zorganizowana została w Bukareszcie sesja nauko
w a na temat: Antropologia we współczesnej nauce; zob. Antropologia
in stiinfa
contemporana,
Bucuresti 1968, ss. ¡136 (s, 46-54: R. V u l c á n e s c u ,
Dinámica
culturii in antropologia actúala).
Przewodniczącym jest geograf prof, dr Т. Morariu; zob. m.in. Т. O n i s o г,
Romulus Vuia, „Anuarul Muzeului etnografie al Transilvaniei", t. 3: 1962-1964,
Cluj 1966, s. 269-306.
A. F о с h i, Bibliografia generala a etnografiei si folclorului románese, t. 1:
1800-1891, Bucuresti 1968, ss. X I I I , 739.
„Anuarul arhiviei de folclor", t. 1: 1932 — t. 6: 1942 (oprać. I . Muslea); „Revi
sta de folclor" t. 1: 1956-t. 8: 1968 (bibliografia za lata 1944 do 1960 opracowana
przez I . Muslea, Т. Talos'a i A. Fochi); bibliografía za rok 1961 i 1962 opublikowana
została przez A. Fochi w „Revista de etnografie si folclor".
E . D a n e u s , Bibliografia etnográfica
si folcloricá
románeasca
pe anuí 1963,
extras din volumul „Folclor Literar", Timisoara, t. 1: 1967.
5 5
5 6
5 7
5 8
5 9
84
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA
i folkloru; 2. Historia etnografii i folkloru; 3. Etnogeneza i etnografia;
4. Plastyczna sztuka ludowa; 5. Folklor; 6. Etnografia, sztuka ludowa
i folklor mniejszości narodowych w Rumunii oraz innych narodów; 7,
Akcja waloryzacji etnografii, sztuki ludowej i folkloru w dobie rewolucji
kulturalnej kraju.
Kończąc wypada stwierdzić, iż etnograficzne kontakty polsko-rumuńskie nie należą do ożywionych, czego wynikiem jest słaba orientacja
w podejmowanych pracach badawczych, publikacjach, organizacji nauki
itp. Trzeba podkreślić jednak, iż czytelnik polski ma możność zapozna
nia się z niektórymi problemami etnografii rumuńskiej (zwłaszcza pas
terstwa
i niezwykle bogatej i interesującej sztuki ludowej tego kra
ju ) w większym stopniu, niż czytelnik rumuński z etnograficznymi
pracami polskimi. Poza tym w czasopismach naszych poświęcono również
miejsce omówieniu wydawnictw, a zwłaszcza etnograficznych czasopism
rumuńskich . Nie trzeba dodawać, iż bardziej ożywione kontakty przy
nieść by mogły wspólną korzyść i wyjaśnić wiele zagadnień kultury
ludowej naszych krajów.
6 0
61
62
6 0
Zob. np.: B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a ,
Badania nad
pasterstwem
w Rumunii, „'Lud", t. 46: 1960 (druk 1961), s. 508-515; I . V l á dut, i u, Studia nad
życiem pasterskim w Rumunii, „Etnografia Polska", t. 5: 1961, s. 71-84; N. D u n á r e, Powojenna działalność
etnograficzna w Rumunii ze szczególnym
uwzględnie
niem badań życia pasterskiego, „Etnografia Polska", t. 5: 1961, s. 314-329; V . В ut u r á, Materiały
do kultury pasterskiej Karpat w Transylwańskim
Muzeum
Etno
graficznym w Cluj, „Etnografia Polska", t. 5: 1961, s. 335-341.
T. B a n S f e a n u , Rumuńskie
skrzynie ludowe, „Polska Sztuka ludowa",
R. 13: 1959, nr 2, s, 123-131; N. D u n á r e , Siedmiogrodzkie kafle ludowe; tamże,
R. 11: 1957, nr 4, s, 224-228; P. H. S t a h l , Słońce, księżyc i gwiazdy w ludowym
zdobnictwie rumuńskim
XIX w., tamże, R. 15: 1961, nr 1, s, 27-34; T. B á ň á
t e a n u, J . F o r m a g i u, Koszula kobieca. Ze studiów
nad rumuńskim
strojem
ludowym, tamże, R. 20: 1966, nr 2, s. 101-112; zob. też przypis 18 i 27.
Zob. „Etnografia Polska", t. 4: 1961, s. 394; t. 5: 1961, s. 104; t. 10: 1966,
s. 533 i 578; t. 11: 1967, s. 549; „Lud", t. 45: 1958/1959 (druk 1960), s. 347.
6 1
6 2