-
extracted text
-
„Etnografia
Polska*
t.
XXIX:
1985,
z.
1
P L I S S N 0071-1861
JACEK BEDNARSKI, ZBIGNIEW
JASIEWICZ
{Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu)
B A D A N I A NAD KULTURĄ RODZIN EUROPEJSKICH.
ZAŁOŻENIA, PROBLEMATYKA, DOTYCHCZASOWE W Y N I K I
Program badawczy „Kierunki i tendencje rozwoju kulturowego w no
woczesnym społeczeństwie: Interakcje kultur narodowych" — w skró
cie „ K u l t u r a " (pod taką bowiem nazwą prowadzone są badania nad k u l
t u r ą rodzin europejskich) podjęty został w 1976 r. pod auspicjami Euro
pejskiego Centrum Koordynacji Badań i Dokumentacji w zakresie Nauk
Społecznych w Wiedniu. Ewolucja problematyki od zagadnień wzajem
nych oddziaływań kultur narodowych do spraw kultury rodzin była w y
razem poszukiwań bardziej konkretnego i łatwiej uchwytnego w bada
niach empirycznych przedmiotu badań. Zmieniał się także skład euro
pejskiego zespołu badawczego. Spośród kilkunastu krajów, które w róż
nych okresach uczestniczyły w badaniach, do ostatniego etapu w 1983 r.
dotrwało siedem: Francja, Grecja, Polska, Rumunia, Węgry, Włochy
i ZSRR. Reprezentowane są one przez specjalistów z różnych dziedzin:
etnologów (Francja, Polska), socjologów (Grecja, Rumunia, ZSRR), an
tropologów kulturowych (Włochy) i kulturoznawców (Węgry). Różno
rodność doświadczeń i zainteresowań skomplikowała z jednej strony
wzajemne porozumienie, ale z drugiej nadała badaniom charakter i n
terdyscyplinarny i w ten sposób rozszerzyła ich zakres. Badania pro
wadzone w Polsce finansowane były przez Wydział I Nauk Społecznych
PAN, a realizowane przez zespół z Instytutu Etnologii U A M *.
1
O b a d a n i a c h t y c h i n f o r m o w a l i : Z . J a s i e w i c z , Narada
w Moskwie
na
temat etnograficznych
badań
nad współczesnością
oraz posiedzenie
w sprawie
etnosocjologicznych
badań
porównawczych
w krajach
europejskich,
„ L u d " , t. 61; 1977,
s. 308-310, oraz J . B e d n a r s k i ,
Z . J a s i e w i c z , Europejskie
badania
porów
nawcze
w ramach
projektu
„Kultura".
Konferencja
w Tallinnie,
„ L u d " , t. 63;
1979, s. 366-369. N i e k t ó r e p o l s k i e m a t e r i a ł y z b a d a ń w y k o r z y s t a n o w a r t y k u l e :
J. B e d n a r s k i ,
Z . J a s i e w i c z , Kultura
rodziny
a środowisko.
Z badań
rodzin
wielkomiejskich,
małomiasteczkowych
i wiejskich
w województwie
poznańskim,
„ K r o n i k a W i e l k o p o l s k i " , n r 1: 1983, s. 30-49 oraz J . B e d n a r s k i ,
Osvrt na
istra¿ivanja
transmisije
kulturę
u porodici,
[w:] Promene
u tradicionalnom
porodicznom
životu
u Srbji
i Polskoj,
B e o g r a d 1982, s. 63-72.
4(>
JACEK BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ
Problematyka i szczegółowe cele badań podlegały przekształceniom
i precyzowaniu w trakcie kolejnych spotkań zespołów. Od 1977 r. przed
miotem studiów byla aktywność kulturalna w ramach rodziny i przekaz:
kultury. Rodzinę rozpatrywano jako grupę i instytucję stanowiącą wy
odrębnioną jednostkę kulturową — zespół ludzi nie tylko przejmujących
i użytkujących, ale również tworzących, modyfikujących i przekazują
cych dobra kulturowe. Badano postawy i zachowania członków rodzin
i zespołów rodzinnych wobec wybranych treści kulturowych, przy czym
zwrócono uwagę nie tylko na te, które przekazywane są przez nowo
czesne środki masowe, ale również inne, które związane są albo z prze
szłością rodziny lub też ze środowiskiem lokalnym i jego instytucjami.
W realizacji programu wyodrębnić można kilka faz. Pierwszą z nich
było wystąpienie z inicjatywą badań porównawczych i skompletowanie
zespołu badawczego (1976), drugą badania pilotażowe, których celem
było zweryfikowanie zarówno kwestionariusza, jak i problematyki ba
dań w zróżnicowanych warunkach poszczególnych krajów (1977-1978),
trzecią badania zasadnicze przeprowadzone w formie wywiadów sforma
lizowanych z kwestionariuszem i wywiadów niesformalizowanych (19791980), czwartą przygotowanie przez zespoły z poszczególnych krajów
opracowań z badań, opartych na przyjętej koncepcji tradycji i nowoczes
ności (1981) . Przygotowano realizację piątej, najbardziej interesującej
i skomplikowanej fazy badań — opracowań porównawczych wybranych
przez poszczególne zespoły zagadnień. Zespół polski podjął się opraco
wania dwóch tematów: roli tradycji w kulturze rodzin europejskich oraz
charakterystyki kultury rodzin terenów przeobrażanych, również w eu
ropejskiej perspektywie porównawczej.
Etap analizy porównawczej nie dojdzie jednak do skutku w dotych
czasowym zakresie i ramach organizacyjnych. Wiosną 1983 r. Centrum
Wiedeńskie zrezygnowało z prowadzenia prac i kierowania projektem
„Kultura". Pozostawiono jednak zespołom możliwość kontynuowania
analiz porównawczych; poszczególne zespoły podjęły także współpracę:
bilateralną. Zespół polski jeszcze w 1982 г., w ramach współpracy z ze
społem włoskim z Uniwersytetu w Turynie, przystąpił do porównawcze
go opracowania wybranych dziedzin kultury rodzin polskich i włoskich.
Bez względu na ewolucję projektu badawczego i brak finału badań
warto, ze względu choćby na wartość zebranych materiałów i charakter
prac, przedstawić ich założenia, warunki oraz dotychczasowe wyniki.
Przekrojowe studia m i ę d z y k u l t u r o w e stwarzają bowiem interesujące
problemy metodologiczne i organizacyjne.
2
3
8
Opublikowano je w k s i ą ż c e :
in Seven
East and West European
B u d a p e s t 1984.
The Family
and its Culture,
An
Investiation
Countries,
ed. M . B i s k u p , V . F i l i a s , I . V i t á n y i ,
* Nie w y k o r z y s t u j e m y tu p r o p o z y c j i s t o s o w a n i a t e r m i n u „ p r z e k r o j o w e s t u d i a
m i ę d z y n a r o d o w e " (cross — national
study) w o d n i e s i e n i u do b a d a ń n a d s p o ł e c z e ń -
B A D A N I A NAD K U L T U R A RODZIN
17
Na kształcie projektu „Kultura" zaważyły trzy podstawowe czynniki:
odmienność reprezentowanych przez zespoły badawcze z poszczególnych
państw dyscyplin i stanowisk teoretycznych, różne posiadane przez nie'
możliwości realizacyjne badań empirycznych oraz zróżnicowany w as
pekcie porównawczym charakter badanej rzeczywistości społeczno-kulturowej. Stąd też, podobnie jak w wielu innych przedsięwzięciach koor
dynowanych przez Centrum Wiedeńskie, projekt „Kultura" jest wy
razem swoistego kompromisu osiąganego na kolejnych spotkaniach ro
boczych. Jego rezultatem i ceną jest obok wypracowania wspólnie przy
jętych założeń dotyczących przedmiotu badań, procedury badań tere
nowych i metod opracowania zebranych materiałów, pozostawienie w nie
których tych zakresach pewnej otwartości, możliwości wyboru i włas
nej inicjatywy.
Podstawowym źródłem zarówno dla syntetycznych opracowań naro
dowych, jak i porównawczych studiów międzykulturowych są w projek
cie „ K u l t u r a " wyniki badań empirycznych, przeprowadzonych w swoich
krajach przez poszczególne zespoły, przy pomocy wspólnych narzędzi ba
dawczych. Obiektem badania była w nich rodzina traktowana jako głów
na jednostka analizy. W projekcie przyjęto cztery zasadnicze kryteria
doboru rodzin do badań:
1. K r y t e r i u m
typu
strukturalnego
rodziny.
Ze
względu na jeden z podstawowych celów badań, jakim było określenie
roli i miejsca rodziny w procesie transmisji kultury, w doborze badanych
rodzin ograniczono się wyłącznie do ich specyficznego typu — pełnych
rodzin podstawowych lub poszerzonych, złożonych z pracującej lub nie
pracującej matki i czynnego zawodowo ojca oraz co najmniej dwojga
dzieci, w tym jednego w wieku 12-17 lat. Zalecono również, aby część
objętych badaniami rodzin stanowiły rodziny poszerzone o pokolenie
dziadków lub innych krewnych po to, aby móc uchwycić ich znaczenie
w procesie enkulturacji.
2. K r y t e r i u m
miejsca
zamieszkania.
Wyodrębniono
trzy zasadnicze typy środowisk lokalnych, które umiejscowiły badane
rodziny w trzech wewnętrznie względnie homogenicznych, a wzajem
nie zróżnicowanych środowiskach kulturowych: a) w środowisku zurba
nizowanym (wielkomiejskim), b) w środowisku urbanizowanym, podle
gającym intensywnym przeobrażeniom społeczno-ekonomicznym oraz
c) w środowisku wiejskim. Środowiska te powiązano z różnymi typami
stwami
zurbanizowanymi w
celu o d r ó ż n i e n i a
przedprzemysłowymi,
dla
których
tural
H.
U d у,
study.
Por.
S.
próbuje
Cross
—
ich
się
cultural
„ A n n u a l R e v i e w of Anthropology", vol. 2; 1973,
międzynarodowe"
wadzenie
gubi
rozróżnienia
badanych społeczności.
informację
między
o
dwoma
od
kulturze
studiów
zerezerwować
analysis:
terminami
społecznościami
methods
s. 251. T e r m i n
jako
nad
t e r m i n cross
cul
scope,
„przekrojowe
studia
przedmiocie
wymaga
—
and
ponadto
badań.
Wpro
kategoryzacji,
•48
J A C E K BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ
jednostek osadniczych charakteryzujących się różną ich wielkością, zna
czeniem w układzie funkcjonalnym, stopniem uprzemysłowienia i zur
banizowania oraz strukturą zatrudnienia mieszkańców. Miejsce zamiesz
kania, a poprzez nie typ środowiska lokalnego, wyznaczyło więc trzy
podstawowe i wspólne dla wszystkich uczestników projektu próby ba
dawcze, stanowiące w analizie materiałów główną jej zmienną nieza
leżną.
3. K r y t e r i u m
przynależności
społeczno-zawodo
w e j r o d z i n y . Wobec wyraźnych odrębności i specyfiki struktury
społeczno-zawodowej różnych krajów, uczestników projektu, zrezygno
wani) ze szczegółowego jego ustalenia i ograniczono się wyłącznie do
określenia w sposób ogólny sektora zatrudnienia głowy rodziny jako
kryterium klasyfikującego i wyznaczenia odpowiednich proporcji w tym
zakresie w poszczególnych próbach- środowiskowych. W sposób bardziej
szczegółowy zdefiniowano jedynie kategorię inteligencji.
4. K r y t e r i u m w y k s z t a ł c e n i a r o d z i c ó w i w i e l k o ś
c i d o c h o d ó w r o d z i n y . Funkcjonowały one w badaniach jako
zalecenie do zachowania odpowiednich proporcji w tym względzie w róż
nych środowiskach i typach rodzin.
Badaniami empirycznymi, przy uwzględnieniu wyżej opisanych kryte
riów doboru próby badawczej, objęto w poszczególnych krajach różną
liczbę rodzin, od 300 — Polska do 1100 — Francja, zawsze jednak iden
tyczną w poszczególnych próbach środowiskowych. W pierwszej fazie
badań terenowych posłużono się dwoma sformalizowanymi kwestiona
riuszami—ankietami, jednym przeznaczonym dla rodziców, drugim dla
dzieci. Przy ich pomocy w każdej z rodzin przeprowadzono wywiady
z matką oraz dzieckiem w wieku 12-17 lat, a w 25'% rodzin dodatkowo
z ojcem, uzyskując w ten sposób ogółem od 675 wypełnionych kwestio
nariuszy — Polska do 2475 — Francja. Kwestionariusz—ankieta dla ro
dziców obejmował 66 pytań, w większości zamkniętych i skategoryzo
wanych, dla dzieci natomiast 46, dając ogółem 586 cech deskryptywnych dla każdej rodziny. Odpowiedzi na pytania charakteryzowały za
równo wybrane zachowania kulturowe całej rodziny, jak i poszczegól
nych jej członków.
W drugiej fazie badań dokonano wyboru z dotychczasowej próby —
próby mniejszej (od 30 rodzin — Włochy, do 80 — Polska) i przepro
wadzono badania uzupełniające wybranych rodzin przy pomocy wywia
dów kierowanych jedynie ogólnymi wskazówkami, obejmując nimi
większą z reguły niż poprzednio liczbę członków rodziny. Wywiady te
miały więc charakter niesformalizowany i ich głównym celem było
ułatwienie z jednej strony interpretacji materiałów uzyskanych w pierw
szej fazie badań, a z drugiej uchwycenie specyficznych cech zróżnico
wania rodzinnych środowisk kulturowych i wzbogacenie ich charakte
rystyki.
B A D A N I A NAD KULTURĄ R O D Z I N
49
Badania w ramach projektu „Kultura" dopuszczały już w swoich
założeniach wstępnych możliwość oparcia się na próbie niereprezenta
tywnej dla danego kraju. Zadecydowały o tym względy praktyczne, jak
i finansowe. Z tej możliwości, a w wielu wypadkach wręcz konieczności
z powodów organizacyjnych lub finansowych, skorzystała większość zes
połów krajowych. Badania w Polsce przeprowadzono np. w Wielko
polsce w granicach terytorialnych woj. poznańskiego, a w ZSRR w w y
branych jednostkach administracyjnych Estonii. Szeroką próbę teryto
rialną przedstawiła jedynie Francja. Objęcie badaniami próby repre
zentatywnej dla danego kraju nie było w projekcie „ K u l t u r a " niezbęd
ne. Przedmiotu analizy nie stanowiły w nich bowiem różnice wybra
nych cech środowiska kulturowego rodziny w poszczególnych krajach,
ale w aspekcie porównawczym, przy uwzględnieniu podobnych struktur
społeczno-zawodowych różnych środowisk zamieszkania, dystans między
n i m i . W przyjętych założeniach poszczególne próby środowiskowe mu
siały bowiem zostać zlokalizowane zawsze na obszarze o relatywnie
•zbliżonym stopniu rozwoju społeczno-ekonomicznego. Projekt „ K u l t u r a "
może więc dostarczyć odpowiedzi bardziej na pytanie o to, czy proces
homogenizacji rodzinnych środowisk kulturowych w dużym mieście
i na wsi jest bardziej zaawansowany w Polsce niż we Włoszech, niźli na
pytanie, co różni statystyczną rodzinę polską i włoską w zakresie ak
tywności kulturalnej i przekazu kultury.
W opracowaniach materiałów zgromadzonych w badaniach empirycz
nych przewidziano w projekcie kilka szczegółowych etapów. Pierwszym
z nich było zakodowanie odpowiedzi na pytania kwestionariuszy—ankiet
i przeniesienie ich na taśmę komputerową. Drugim, wzajemna wymiana
wydruku danych zorganizowanych wokół prób środowiskowych. Trze
cim, przygotowanie opracowań krajowych przeznaczonych do zbiorowej
publikacji. Czwarty etap stanowiło przygotowanie wspólnego programu
do statystycznej analizy skupień i jej przeprowadzenie w celu uzyska
nia, przez poszczególne zespoły, typologii rodzin jako środowisk kultu
rowych. Etap piąty polegał na powieleniu i wzajemnej wymianie taśm
komputerowych z zakodowanymi danymi oraz wymianie materiałów
z badań pogłębionych, przygotowując tym samym realizację etapu szós
tego, mającego na celu opracowanie kilkunastu szczegółowych studiów
porównawczych odnoszących się do wybranych aspektów kultury ro
dziny.
W opracowaniach krajowych, bazujących na przyjętej koncepcji tra
dycji i nowoczesności, zrezygnowano z ustalenia szczegółowych, wspól
nych ram i metod analizy zakładając, iż mają to być opracowania ory
ginalne, posługujące się różnymi językami teoretycznymi i równocześ
nie osadzające wyniki badań empirycznych w szerszym, niż uwzględ
niony w nich, kontekście historyczno-kulturowym. W opracowaniach
tych wykorzystano różne typy analiz statystycznych — od posługiwania
4 — Etnografia Polska, t, 2!) 7. 1
50
J A C E K BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ
się prostym rozkładem procentowym zmiennych zależnych po różne me
tody ich analiz korelacyjnych, m.in. analizę wieloczynnikową, najczęś
ciej w odniesieniu do takich cech obiektywnych rodziny, jak środowisko
zamieszkania lub przynależność społeczno-zawodowa.
Wspomniana wcześniej statystyczna metoda analizy skupień, zasto
sowana przez większość zespołów w celu wyróżnienia typów rodzinnych
środowisk kulturowych w sposób niezależny od ich podstawowych cech
usytuowania społecznego, okazała się mniej owocna niż początkowo
sądzono. Uzyskanych w tym zakresie wyników nie można jednak uznać
za całkowicie bezwartościowe. Wskazują one bowiem z jednej strony na
zachodzący współcześnie proces wzajemnej homogenizacji wielu cech r o
dzinnych środowisk kulturowych w wymiarze międzyśrodowiskowym
i społeczno-zawodowym, przy równocześnie rosnącej roli wykształcenia
jako czynnika różnicującego, a z drugiej na istnienie w obrębie każdego
rodzinnego środowiska kulturowego cech specyficznych i niepowtarzal
nych.
W trakcie badań empirycznych, dążąc do zarejestrowania przejawów
aktywności kulturalnej rodziny i ich uwarunkowań, zgromadzono mate
riały, które dotyczą zarówno obiektywnie rozpatrywanych cech rodzin,,
jak i postaw oraz świata wartości prezentowanych przez ich członków.
Można przedstawić je jako zespoły informacji mówiące o: podstawowych
cechach rodziny (jej strukturze demograficznej, źródłach utrzymania,,
przynależności społeczno-zawodowej, wykształceniu itp.), mieszkaniu
i jego wyposażeniu, elementach historii rodziny, korzystaniu przez nią
ze środków masowego przekazu, udziale rodziny w działalności instytu
cji i stowarzyszeń kulturalnych, czytelnictwie prasy i książek, a także
o innych formach aktywności kulturalnej w rodzinie, takich m i n . jak
opowiadanie i śpiewanie oraz uprawianie hobby. W badaniach uwzględ
niono również stosunek do religii, elementy systemu wartości w rodzi
nie związane zarówno z nią samą, jak i światem zewnętrznym wobec
niej oraz podział ról wewnątrzrodzinnych. Problematyka badań nie ob
jęła oczywiście całego zakresu kultury rodziny. Związana jest ona tylka
z niektórymi, wybranymi potrzebami rodziny, przede wszystkim intelek
tualnymi, estetycznymi, moralnymi, emocjonalnymi i rekreacyjnymi.
Znaczenie zebranych materiałów, przy obecnym stanie ich opracowania,
może zostać określone głównie przez wskazanie na możliwości weryfi
kacji i rozbudowy przy ich pomocy niektórych koncepcji teoretycznych
związanych z kulturą i życiem społecznym.
Koncepcją taką jest np. koncepcja tradycji i nowoczesności, w jej
ujęciu zarówno aksjologicznym — tradycji i nowoczesności jako war
tości i przedmiotowym — jako określonych kategorii rzeczy i zjawisk
wyróżnionych na podstawie ich miejsca w obiektywnie rozpatrywanym
procesie historycznym. Została ona zastosowana już do opracowania ma
teriałów z poszczególnych krajów. Zamierzano posłużyć się, również
B A D A N I A NAD KULTURĄ RODZIN
51
w opracowaniach porównawczych, także innymi koncepcjami. Są to
m i n . koncepcje opozycji lub przy nieco innych założeniach kontinuum
kultury miasta i wsi. Koncepcje te zakładają, iż wartości kulturowe'
przyjmowane w mieście i na wsi zajmują albo przeciwstawne pozycje
w modelu kultury zbudowanym na zasadach odrębności lub też dadzą
się umieścić w określonym miejscu modelu rozwojowego przedstawia
nego jako linia kontinuum o silnie wyodrębnionych biegunach (od k u l
tury tradycyjnej do nowoczesnej, od kultury społeczeństwa produkcyj
nego do konsumpcyjnego, od typu socjokultury „mieć" do typu „być")..
Występująca w naszych materiałach kategoria pośrednia (małe, uprze
mysłowione miasto) wydaje się wskazywać na interesujące przeniesienia
niektórych cech dotąd wiązanych ze wsią na teren małego miasta.
Obiecujące w związku z naszymi materiałami są również inne kon
cepcje: homogenizacji, a zarazem w niektórych dziedzinach dyferencjacji
rodzinnych środowisk kulturowych w warunkach współczesnych krajów
europejskich, rodziny bowiem poszczególnych środowisk tracą silnie za
znaczone odrębności, a jednocześnie w ramach zbiorowości (społeczno-zawodowych, osadniczych, etnicznych, wyznaniowych) przestają być ich
powtarzalnym segmentem; familializmu, t j . zespołu cech, który pozwala
określić z jednej strony stopień wewnątrzrodzinnej integracji i popar
cia, a z drugiej światopogląd uznający rodzinę za ważny i konkurencyj
ny element wobec innych wartości i części składowych systemu socjokulturowego; paralelizmu rodziny i kultury, rozumianego jako stcpień
podobieństwa między strukturą komunikacyjną wewnątrz rodziny, sys
temem wartości i układem innych elementów w kulturze rodziny a tym,,
co zawiera dany system socjokulturowy, w ramach którego rodzina po
zostaje; na koniec wreszcie relatywnego autonomizmu kultury rodziny
jako możliwego do wydzielenia układu kultury w ramach systemu socjokulturowego przyjętego jako globalny. Ta ostatnia koncepcja nie kon
centruje się na problemie paralelizmu — odpowiedniości kultury rodzi
ny i kultury społeczeństwa globalnego, lecz nakazuje wykreślić „rodzin
ny" zakres kultury — „kulturę własną rodziny", ustalić jej stosunek
do innych układów kultury i wskazuje na możliwości podejmowania
badań nie tylko nad rodziną jako częścią większych całości, ale również
całością samą w sobie po to, aby uzyskać odmienne ramy analizy i inny
punkt widzenia całości społeczno-kulturowych.
Sprawdzianem użyteczności naszych materiałów i dotychczasowych
prac jest ponadto zastosowanie i weryfikacja metod statystycznych, m.in.
metody analizy skupień, o której pisaliśmy już wyżej. Ostateczna ocena
badań możliwa będzie jednakże po zrealizowaniu, choćby w wąskim za
kresie, opracowań" porównawczych. Były one bowiem podstawowym ce
lem programu „Kultura".
