ef49f52c1141e6a62053373863685d87.pdf
Media
Part of Z badań nad społecznymi funkcjami sztuki ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1
- extracted text
-
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X :
P L I S S N 0071-1861
MIROSŁAWA
1985, z.
I
DROZD-PIASECKA
( I H K M PAN, Warszawa)
Z B A D A N N A D SPOŁECZNYMI F U N K C J A M I S Z T U K I LUDOWEJ
Pierwszą w historii powojennej etnografii zespołową syntezę opraco
wano w Zakładzie Etnografii I H K M PAN przy współudziale przedsta
wicieli innych ośrodków naukowo-badawczych w kraju, zarówno PAN,
jak i uniwersyteckich, Krakowa, Łodzi, Opola, Poznania, Warszawy, Wro
cławia. Jest nią 2-tomowa Etnografia Polski. Przemiany kultury ludo
wej, która zamyka i podsumowuje określony kierunek poszukiwań nau
kowych naszej dyscypliny. Wykazuje ona, że w dziedzinie metodologii
środowisko etnograficzne korzysta zarówno z nowych kierunków nauki
światowej, jak i sięga do tradycji własnej nauki (nierzadko zapomnia
nych czy niedocenianych). Szczególnie zaś uwypukla wypracowane w cią
gu lat 50-tych, 60-tych i 70-tych historyzujące i socjologizujące spoj
rzenie na kulturę wsi, odtwarzające w sposób indywidualizujący i gene
ralizujący, a zarazem modelowy obraz zmieniającej się rzeczywistości
historycznej wsi polskiej od końca X I X w. do czasów nam współczes
nych.
Opracowanie syntezy nie tylko zamykało i podsumowywało określo
ny kierunek poszukiwań naukowych, ale jednocześnie pozwalało zauważ
żyć i unaocznić istniejące „białe plamy" czy „luki" w podejmowanej
przez nas problematyce badawczej, które wymagają uzupełnienia zgodnie
z wymogami współczesnej etnografii polskiej stawiającej sobie nowe za
dania poznawczo-naukowe, weryfikującej dawne koncepcje i poszukują
cej nowych rozwiązań i metod w sferze dawnej i aktualnej problema
tyki К
Zgodnie z tymi postulatami w Zakładzie Etnografii I H K M P A N
w Warszawie zespół zajmujący się etnografią Polski od kilku lat po-
1
P o r . A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Przeszłość
w teraźniejszości
a
procesy
zmiany
(Współczesne
problemy
etnografii
Polski),
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 26: 1982,
z. 2, s. 16-17; M . F r a n k o w s k a ,
Przedmowa,
[w:] Etnografia
Polski.
Przemiany
kultury ludowej, t. 2, W r o c ł a w 1981, s. 8.
36
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
dejmuje prace w ramach ogólnego tematu; „Kultura społeczności wiej
skich a kultura ogólnonarodowa" .
W zakresie tego problemu badawczego opracowuję zagadnienie sto
sunku środowisk pozawiejskich (w tym i inteligencji pochodzenia chłop
skiego) do jednej z najbardziej spektakularnych dziedzin dziedzictwa k u l
turowego wsi, a mianowicie sztuki ludowej. Chodziło m i przede wszy
stkim o możliwie pełne przedstawienie roli i zadań, jakie stawiały przed
sztuką ludową te środowiska od Oświecenia do czasów nam współczes
nych . W związku z takim podejściem do zagadnienia skoncentrowałam
się głównie na podstawowym pytaniu: Jakie miejsce zajmowała sztuka
ludowa w poglądach formułowanych w ramach różnych prądów umy
słowych i kierunków społeczno-politycznych, gospodarczych oraz kultu
ralnych od końca X V I I I w. do lat 80-tych naszego stulecia? Poglądy
te były zarówno wyrazem społecznych oczekiwań wobec roli, jaką w i n
na odegrać sztuka ludowa w życiu narodu, jak i stanowiły dowód peł
nionych przez nią zadań w różnych okresach historycznych . Towarzy
szyły i m konkretne działania praktyczne wprowadzające w życie gło
szone idee. Dlatego też nie interesowały mnie wyłącznie same koncepcje
i ich cel, ale równocześnie przykłady i formy ich praktycznej realizacji.
Analizowanie postaw i działań ludzkich pod kątem ich celów moty2
3
4
5
2
D o t y c z ą one n a s t ę p u j ą c y c h t e m a t ó w ; O ś w i a t a a s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e p r z e
m i a n y w s i (M. B i e r n a c k a ) , R o l a t r a d y c j i l u d o w e j w procesie k r y s t a l i z a c j i
tożsa
m o ś c i s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j w a r s t w y c h ł o p s k i e j (W. P a p r o c k a ) , S p o ł e c z n e f u n k c j e
s z t u k i l u d o w e j (M. D r o z d - P i a s e c k a ) , K u l t u r a l u d o w a w P o l s c e o k r e s u p r z e d u w ł a s z c z e n i o w e g o (A. W o ź n i a k ) , T a n i e c j a k o f o r m a p r z e k a z u t r e ś c i k u l t u r o w y c h ( J . K o
walska).
8
Zagadnienie miejsca i roli sztuki ludowej w kulturze samej w a r s t w y c h ł o p
s k i e j u w a ż a m za o d r ę b n e , w y m a g a j ą c e doboru innego m a t e r i a ł u i n t e r p r e t a c y j n e
go o r a z o d m i e n n y c h m e t o d a n a l i z y . J e s t ono p r z e d m i o t e m
mojego n a s t ę p n e g o
o p r a c o w a n i a . N a t y m m i e j s c u j e d y n i e dodam, że w i ę k s z o ś ć p r z e d m i o t ó w w y t w a
r z a n y c h p r z e z w i e ś obecnie z a l i c z a n y c h do s z t u k i l u d o w e j (np. a r c h i t e k t u r a , t k a c
t w o , s p r z ę t y d o m o w e , s t r ó j itd.) p o s i a d a ł o cechy u t y l i t a r n e , s p e ł n i a j ą c e o k r e ś l o n ą
f u n k c j ę u ż y t k o w ą , c z ę s t o k r o ć p o ł ą c z o n ą z f u n k c j a m i i n n y m i , j a k np. p r e s t i ż o w ą
czy k u l t o w ą . S z t u k a nie b y ł a t r a k t o w a n a przez ś r o d o w i s k o w i e j s k i e j a k o s a m o
dzielna, wyizolowana w a r t o ś ć artystyczna, a s a t y s f a k c j ę e s t e t y c z n ą w i ą z a n o z w i e
loma r ó ż n y m i w a r t o ś c i a m i uszeregowanymi
w s p e c y f i c z n ą ' h i e r a r c h i ę r ó ż n ą od
k a n o n ó w sztuki oficjalnej.
4
S z u k a j ą c odpowiedzi na p o s t a w i o n e p y t a n i e k o r z y s t a ł a m m.in. z l i t e r a t u r y
p r z e d m i o t u i p r a s y X I X i X X - w i e c z n e j . A n a l i z o w a ł a m p o g l ą d y elity i n t e l e k t u a l
n e j i a r t y s t y c z n e j k r a j u , p r z y w ó d c ó w s t r o n n i c t w p o l i t y c z n y c h o r a z p r o g r a m y i de
klaracje
instytucji formalnych, stronnictw
i organizacji
społeczno-politycznych
i k u l t u r a l n y c h etc., a t a k ż e p r z y k ł a d y d z i a ł a l n o ś c i p r a k t y c z n e j , w k t ó r y c h s z t u k a
ludowa w y s t ę p o w a ł a .
5
J a k stwierdzamy na podstawie źródeł b e z p o ś r e d n i c h , koncepcje r o d z ą c e się
w r ó ż n y c h o k r e s a c h poza ś r o d o w i s k i e m w i e j s k i m o d d z i a ł y w a ł y silnie n a w i e ś j u ż
od k o ń c a X I X w .
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
87
w ó w i skutków w konkretnej rzeczywistości historycznej wymagało łą
czenia ujęcia historycznego i funkcjonalnego, konstruowania we wstęp
nym postępowaniu badawczym modeli porządkujących badaną rzeczy
wistość, które uwzględniałyby kontekst historyczny, w jakim badane zja
wiska funkcjonowały warunkując ich rolę i znaczenie społeczne.
Zdając sobie sprawę z bardzo szerokiego zakresu przedmiotowego po
jęcia sztuka ludowa, w którym mieści się m. in. folklor muzyczny i ta
neczny, cala bogata literatura ustna oraz ogromna i zróżnicowana gałąź
ludowej działalności plastycznej (wraz z rzemieślniczą), jako temat mo
jego szczegółowego zainteresowania wybrałam twórczość plastyczną lud
ności wsi i w tym znaczeniu posługiwałam się terminem sztuka ludowa,
którego treść rozumiałam zgodnie z obowiązującymi współcześnie kry
teriami .
Wybór sztuki ludowej jako przedmiotu analizy miał swoje uzasad
nienie merytoryczne. Nie zajmując się rozważaniami na temat genezy
artystycznej twórczości plastycznej ani rozwojem badań jej poszczegól
nych dziedzin możemy stwierdzić, że na przestrzeni całego omawianego
okresu zjawisko to wykazuje trwałość oraz ciągłą żywotność, i to za
równo w sensie fizycznego bytu, jak i obecności w różnych ideologiach
spoleczno-ekonomicznych i kulturalnych. Ludowa twórczość plastyczna
byla od początku zainteresowania się nią środowisk pozawiejskich (czyli
od schyłku X V I I I stulecia) poddawana ocenom wartościującym z punktu
widzenia aktualnych potrzeb narodowych czy społecznych i w zależności
od nich w różny sposób rozumiana, przedstawiana i akcentowana, a także
6
7
• O b e j m u j ą one szeroki i r ó ż n o r o d n y w a c h l a r z w y t w o r ó w . O b o k a r c h i t e k t u r y
d r e w n i a n e j , m e b l a r s t w a , t k a c t w a , s t r o j u w y s t ę p u j ą tu w y r o b y p r z e m y s ł u tzw. do
mowego i w i e j s k i c h oraz m a ł o m i a s t e c z k o w y c h r z e m i e ś l n i k ó w . E f e k t y p r a c y g a r n
carzy, w ę d r o w n y c h o b r a ź n i k ó w , rzeźbiarzy. Cała d z i a ł a l n o ś ć u p i ę k s z a j ą c a i zdobni
c z a w o b r ę b i e d o m u i poza n i m (np. g i r l a n d y , k w i a t k i , w y c i n a n k i c z y w z o r y
z p i a s k u ) oraz l i c z n e p r z e d m i o t y z w i ą z a n e z d a w n ą o b r z ę d o w o ś c i ą d o r o c z n ą i r o
d z i n n ą (np. w i e ń c e d o ż y n k o w e , j a b ł o n e c z k i ) . Ponadto r e z u l t a t y p o c z y n a ń jednostek
- w y j ą t k o w o u z d o l n i o n y c h , r e p r e z e n t u j ą c y c h w y ż s z y od p r z e c i ę t n e g o poziom a r t y
s t y c z n y (np. r z e ź b i a r z y , m a l a r z y , t k a c z e k ) .
7
D o d a j m y t y l k o , i ż „ o d k r y c i e " w s z y s t k i c h d z i e d z i n s z t u k i l u d o w e j nie n a
s t ą p i ł o od r a z u i w j e d n y m czasie. Np. a r t y z m s t r o j u ludowego b y ł d l a ś r o d o
w i s k a m i e j s k i e g o j u ż w 2 p o ł . X I X w. n i e k w e s t i o n o w a n y m f a k t e m . D o jego sze
rokiego u z n a n i a p r z y c z y n i ł y s i ę w i e l k i e w y d a r z e n i a n a r o d o w e , t a k i e j a k P o w s t a
nie K o ś c i u s z k o w s k i e , d z i ę k i k t ó r e m u e l e m e n t y k r a k o w s k i e g o u b i o r u c h ł o p s k i e g o —
s u k m a n a i r o g a t y w k a — u r o s ł y do r a n g i s y m b o l u s t r o j u narodowego. W jego spo
p u l a r y z o w a n i u znaczny natomiast udział mieli malarze z okresu p r z e ł o m u X V I I I
i X I X w . (np. J . N o r b l i n , A . O r ł o w s k i , M . S t a c h o w i c z ) i lat p ó ź n i e j s z y c h (np.
W. P r u s z k o w s k i ) m a l u j ą c y tzw. t y p y l u d o w e i s c e n y r o d z a j o w e z ż y c i a w s i oraz
p r z e d e w s z y s t k i m a r t y ś c i M ł o d e j P o l s k i . Z k o l e i obrazy n a szkle m u s i a ł y c z e k a ć
a ż do l a t 20-tych X X w . z a n i m o d k r y t o je d l a n a u k i ( K . S t e c k i , L . L e p s z y , a g ł ó w
nie w l a t a c h 30-tych T . S e w e r y n ) , a n a s t ę p n i e s p o p u l a r y z o w a n o je w ś r o d o w i s k u
miejskim.
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
włączana do szeregu działań praktycznych w społeczno-ekonomicznych
i polityczno-kulturalnych dziedzinach życia. Zainteresowanie sztuką l u
dową środowisk pozawiejskich osiągało w poszczególnych okresach różne
stopnie natężenia i dotyczyło różnych stron tego fenomenu kulturowego.
A wartościowanie jej było ściśle związane z dostrzeganiem jej rozlicz
nych funkcji społecznych i szczególnym eksponowaniem tych najbar
dziej znaczących w danej chwili.
W X I X w. mamy do czynienia zarówno z zainteresowaniem sztuką
ludową jako źródłem kultury rodzimej i wyrazem artystycznych możli
wości ludu szczególnie wyraźnie występującym w okresie Neoromantyzmu, jak i zainteresowaniem jej aspektami ekonomicznymi w dobie pozy
tywistycznej pracy „u podstaw" i „pracy organicznej". W wieku X X
znaczenie sztuki ludowej wzmacnia świadomość jej klasowego charak
teru, który nadaje jej rangę wyróżnika warstwy chłopskiej w dziedzi
nie kultury. Zmiany społeczno-polityczne dokonujące się po I I wojnie
światowej szczególnie silnie akcentują rolę sztuki ludowej w procesie
tworzenia kultury ogólnonarodowej przyczyniając się do rozwoju, a na
wet reaktywowania niektórych jej dziedzin, choć już z myślą o innym
pozawiejskim odbiorcy.
Mimo więc zmieniającej się rzeczywistości społeczno-politycznej i k u l
turalnej, kręgu odbiorców, typu wytwórczości i jej przeznaczenia —•
artystyczna twórczość wsi jest stale obecna w poglądach dotyczących
kultury narodowej, rozważaniach natury czysto artystycznej czy ideolo
giach społeczno-gospodarczych.
W miarę jej odkrywania nie tylko służyła swemu środowisku, ale
była przejmowana przez środowiska pozawiejskie, które jej różnorodne
formy i warianty przyjmowały i adaptowały opatrując je znakiem pięk
na, polskości i rodzimości. Począwszy od Neoromantyzmu, najpierw w po
staci stylizowanej i adaptowanej reprezentowanej przez tzw. sztukę sto
sowaną czy sztukę Młodej Polski, a z czasem i w formie możliwie „czy
stej" (autentycznej), twórczość ludowa zdobywała sobie miejsce w mieszczańsko-iriteligenckich domach, aby następnie — szczególnie w Polsce
Ludowej — nie tracąc znaczenia zdobytego w poprzednich dziesięciole
ciach aspirować do rangi synonimu kultury narodowej i jednocześnie
wartości autotelicznej.
Ludowa twórczość plastyczna jako dziedzina szeroko akceptowana
miała największe predyspozycje do przejęcia roli łącznika między k u l
turą warstwy chłopskiej a kulturą innych klas społecznych. Stanowiąc
ważny element materialnych warunków życia wsi, często źródło dodat
kowego dochodu, była równocześnie wyrazem uznanych powszechnie ar
tystycznych uzdolnień ludu, pełniła funkcję wyróżnika warstwy chłop
skiej, przyczyniając się tym samym do umocnienia pozycji chłopów jako
współkreatorów kultury ogólnonarodowej. Dlatego też była szczególnie
predestynowana, jak już wspomniano, do szerszego wykorzystania w róż-
89-
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
nych koncepcjach narodowych, społeczno-ekonomicznych i artystycznych
i z tego punktu widzenia została wybrana jako przedmiot analizy .
W okresie zaborów, gdy świadomość społeczną kształtowały p r ą d y
umysłowe Oświecenia, Romantyzmu, Pozytywizmu i Neoromantyzmu,
obserwujemy obecność sztuki ludowej przede wszystkim w ramach dwóch
podstawowych n u r t ó w intelektualnych. Elementy obu widoczne były
już w poglądach doby Oświecenia, a każdy z prądów późniejszych uzu
pełnia je o nowe idee, pomysły i wartości, które stawały się integralną
składową ówczesnej świadomości i ideologii społecznej.
Pierwszy z nich to nurt społeczno-polityczny o charakterze narodo
wościowym, szczególnie czytelny w poglądach romantyków i neoromantyków. Zrodzony został m. in. z prób włączenia warstwy chłopskiej
w strukturę nowoczesnego narodu oraz wysiłków w kierunku podkre
ślenia indywidualności narodu przez uwypuklenie rodzimych pierwia
stków jego kultury.
W specyficznej sytuacji Polski pozbawionej własnej państwowości,
gdy' wagi wyjątkowej nabierało pojęcie narodowości, tradycji i więzów
łączących całe społeczeństwo poza instytucją państwa, a względy na
tury politycznej nie pozwalały na jawne propagowanie idei państwa i od
rodzenia narodowego podstawą myślową masowego działania czołowych
humanistów, artystów i badaczy z kręgów czynnie walczących o zacho
wanie naszego bytu narodowego było dążenie do znalezienia wspólnej
zasady inte'grujacej cały naród na drodze uwypuklenia jego indywidual
ności i rodzimych pierwiastków kultury. W swych poglądach i koncep
cjach ideologicznych w obronie narodu i jego najcenniejszych wartości
kształtowali oni pojęcie kultury narodowej obejmujące nie tylko kulturę
szlachecką, ale także ludową, w której odkrywali wartości uniwersalne,
a równocześnie i rodzime. Ambicjom odnalezienia metryki własnego na
rodu towarzyszyło zainteresowanie ludem jako jego podstawowym skład
nikiem. W tej sytuacji ludowa twórczość plastyczna nabierała szczegól
nego wyrazu i znaczenia w procesie wartościowania kultury wsi i szer
szego rezonansu społecznego. Twórczość ta — różna od sztuki elitarnej
uznanej za kosmopolityczną — była świadectwem artystycznych możli
wości ludu. Znakomicie nadawała się więc do egzemplifikowania twier
dzeń upatrujących w ludzie źródło, skarbnicę i głównego nosiciela cech
polskich, przyczyniając się t y m samym do umocnienia pozycji chłopów
w strukturze narodu. Już w Neoromantyzmie zwrócono uwagę na to, że
twórczość ta z racji swej odmienności i spektakularności jest także wy
różnikiem warstwy chłopskiej, najliczniejszej części narodu (co szcze
gólnie podkreślano następnie w okresie I I Rzeczypospolitej).
8
Sztuka ludowa w t y m nurcie nie była więc wartością autoteliczną,
8
Por. M . D r o z d - P i a s e c k a ,
ludowej,
W. P a p r o c k a ,
m a s z y n o p i s z ł o ż o n y do d r u k u w L S W w 1983 r .
W
kręgu
tradycji
i
sztuki
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
ale apoteozą rodzimości, ostoją bytu narodowego czy afirmacją pol
skości. Właśnie rodzimość wzbogacona walorami estetycznymi stanowiła
tu nadrzędną, podstawową jej wartość i była źródłem poglądów i haseł
narodowych, społeczno-politycznych i artystycznych. Widzimy to szcze
gólnie m. in. w romantycznej teorii sztuki С. K. Norwida, idei narodu
i stylu narodowego S. Witkiewicza czy pracach artystów profesjonal
nych zrzeszonych w Towarzystwie Polska Sztuka Stosowana, Warszta
tach Krakowskich i Młodej Polsce.
Drugi paralelný nurt zwracał główną uwagę na społeczno-ekonomiczne funkcje sztuki ludowej. Wywodzący się z fizjokratycznych poglądów
•epoki Oświecenia (wsparty rozwojem wystaw przemysłowo-rolnych), nie
kwestionowany przez Romantyków i Neoromantyków, był szczególnie
rozbudowany ideologicznie przez inteligencką publicystykę pozytywi
styczną i wzmocniony w tym czasie szeroką działalnością praktyczną.
Sztuka ludowa uważana była przez jego reprezentantów już nie tylko
za jądro tożsamości narodowej, ale równocześnie panaceum na nędzę wsi
i przeciwniczkę „kosmopolitycznej" sztuki elitarnej, czynnik zabezpiecza
jący czy opóźniający przekształcenie ludności w s i ' w proletariat miejski.
W I I Rzeczypospolitej w nowej sytuacji polityczno-społecznej na polu
kulturalnym obserwujemy zarówno żywotność odziedziczonych tradycji
myśli społeczno-kulturalnej, a nawet rozwój idei społecznych i artystycz
nych genezą sięgających okresu zaborów, jak i narodziny nowych idei
rozwijających się pod wpływem ideologii agraryzmu, nurtu społeczno-kulturalnego — regionalizmu, czy wreszcie pod wpływem współczes
nych prądów europejskich w sztuce. Sztuka ludowa została poddana
w tym czasie nowym ocenom wartościującym, realizować miała nieco
odmienne niż dotąd cele i stąd zwrócenie uwagi na jej inne funkcje ^spo
łeczne. Wskazują na to poglądy indywidualne,' koncepcje ideologiczne
i programy działania instytucji formalnych, stronnictw politycznych etc.
Myśli te formułowane są nie tylko przez humanistów i twórców profe
sjonalnych, ale w większym stopniu niż na początku stulecia i przez
inteligencję pochodzenia chłopskiego (w tym działaczy ruchu ludowego
i tworzących się związków młodzieży wiejskiej). Znajdują one też od
bicie w formach realizacji praktycznej.
W szerokiej opinii społecznej, wyrażanej szczególnie na łamach pu
blicystyki społeczno-kulturalnej i artystycznej tego okresu, podnoszona
była konieczność stworzenia reprezentatywnej dla całego młodego pań
stwa sztuki narodowej, która nawiązywałaby do ogólnych trendów i po
ziomu sztuki światowej, a równocześnie uwypuklała kulturalną indy
widualność Polaków. Podkreślanie narodowej odrębności kultury polskiej
kierowało nadal spojrzenie niektórych artystów profesjonalnych na sztu
kę ludową jako na źródło inspiracji w tym zakresie. Ich dążenia do na
dania sztuce polskiej charakteru narodowego polegały m. in. na wpro
wadzaniu do twórczości akademickiej pierwiastków sztuki ludowej, co
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
91
widzimy np. w pracach W. Skoczylasa, Z. Stryjeńskiej, T. Kulisiewicza.
Sztuka ludowa nie była jednak włączona w takim stopniu, jak w okresach poprzednich, w krąg szerokich koncepcji ideologicznych doty
czących kultury i sztuki narodowej. Twórcy profesjonalni ograniczali się
z reguły do korzystania z rozwiązań warsztatowo-formalnych sztuki l u
dowej, podejmowania tematu ludowego i adaptacji motywów ludowych,
Z kolei inteligencja miejska i działacze społeczni dążyli do reaktywo
wania sztuki ludowej, jej ochrony i popularyzacji. Próby formułowania
teorii na temat sztuki narodowej i sztuki warstwy chłopskiej podejmo
wane są w zasadzie głównie w gronie działaczy ludowych i związków
młodzieży wiejskiej.
Inteligencja chłopska zaczynając uczestniczyć w kształtowaniu poglą
dów na kulturę ludową, sztukę ludową i wartości przez nie reprezento
wane widziała w nich już nie tylko zachowane elementy rodzimości, ale'
również oparty na tradycji wyraz odrębności kulturowej warstwy chłop
skiej. Do niego odwoływała się w walce o prawo udziału we współtwo
rzeniu kultury narodowej, a nawet kreowaniu kultury ludowej jako źró
dła odradzającej się kultury narodowej. W gronie działaczy ludowych
i związków młodzieży wiejskiej usiłowano wykorzystać walory i atuty
sztuki ludowej do zapewnienia kulturze warstwy chłopskiej należnego
miejsca w kulturze narodu. Propozycje w tym zakresie ograniczały się
jednak przede wszystkim do powtórzenia i przypomnienia poglądów
znanych już przedtem oraz wprowadzenia sztuki ludowej w ramy prądu
regionalistycznego i ideologii agrarystycznej, choć wnosiły do nich też
nowy akcent, a mianowicie szeroką działalność praktyczną (o podłożu
wychowawczym), w której zaczynała uczestniczyć sama wieś. Widoczna
jest ona szczególnie w pracach kół młodzieżowych na wsi zarówno w za
kresie konkretnej twórczości artystycznej, jak spektaklach swoistego m i
sterium teatru obrzędowego czy ochrony i kultywowania powszechnie
już uznanego dorobku artystycznego warstwy chłopskiej (np. stroju, tań
ca, pieśni).
W okresie tym nie niknie z pola widzenia rola ekonomiczna sztuki
ludowej. Dochód z wyrobu i sprzedaży poszczególnych jej wytworów sta
nowił w dalszym ciągu poważne uzupełnienie budżetów licznych rodzin
wiejskich, co dostrzegali w równej mierze działacze ludowi, jak i przed
stawiciele administracji państwowej podejmując szereg akcji wspiera
jących tę działalność.
Wypadkowa tych zachowań wsparta rozwojem badań naukowych
nad poszczególnymi dziedzinami plastycznej twórczości ludności wsi przy
nosi w konsekwencji także zwrócenie uwagi na wartości artystyczne
i estetyczne dotąd „zapomnianych" gałęzi sztuki ludowej, takich jak
malarstwo na szkle czy rzeźba w drewnie. Rodzi się tendencja do do
strzegania wartości autotelicznej sztuki ludowej, która zostanie teore
tycznie rozwinięta po zakończeniu I I wojny światowej.
<J2
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
Po I I wojnie światowej w nowym układzie społeczno-politycznym-obowiązki i funkcje mecenasa kultury przejęło państwo. Realizując ideo
logię społeczeństwa socjalistycznego odwoływano się jednak do tradycyj
nych treści i wartości, przede wszystkim do znanych i akceptowanych
już w okresach poprzednich walorów tradycji ludowej, folkloru i sze
roko rozumianej sztuki ludowej. Nierzadko do tych, na które powoływanosię w latach zaborów oraz jakie głosili działacze ruchu ludowego i inte
ligencja pochodzenia chłopskiego w czasie I I Rzeczypospolitej. Równole
gle propagowano i rozwijano nowe treści i koncepcje charakterystyczne
dla kultury społeczeństwa socjalistycznego oraz sposoby ich realizacji.
Celem spełnienia tych zadań tworzono m. in. szereg instytucji formal
nych, rozbudowywano koncepcje teoretyczno-metodologiczne, rozwijano
i reaktywowano wiele dziedzin twórczości ludowej.
Zależnie od aktualnej rzeczywistości sztuka ludowa pełniła różne
funkcje społeczne w całym okresie powojennym. Tuż po wojnie pod
kreślano przede wszystkim jej znaczenia jako wyróżnika kulturowegowarstwy chłopskiej a zarazem narodu, stymulatora uczuć patriotycznych.
W latach następnych, gdy łącznie ze sztuką akademicką, została poddana
wielkiemu eksperymentowi tzw. sztuki zaangażowanej programowo mia
ła pełnić rolę czynnika współdziałającego w przebudowie kraju, spełniać
funkcje polityczno-wychowawcze wobec całego społeczeństwa. W okresie
ostatnim, który trwa dotychczas, zwrócono uwagę na jej wartość autote
liczną. Równocześnie należy zaznaczyć, że zatraca ona swoje dotychczasowe
funkcje ze względu na postępujący proces umasowienia kultury. Sytuację
tę znakomicie ilustrują przykłady z dziedziny działalności Cepelii i społeczno-kulturalnego ruchu regionalnego.