Cyfrowa Etnografia

9c89c4671c1d7c4730ea6975f5168bcc.pdf

Media

Part of Badanie kultury robotniczej dużego miasta / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1

extracted text

„Etnografia Polska",
P L I S S N 0071-1861

BRONISŁAWA

t. X X I X :

1985,

z.

1

KOPCZYŃSKA-JAWORSKA

(Uniwersytet Łódzki)
BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ DUŻEGO MIASTA *
Idea prowadzenia badań nad kulturą środowiska robotniczego była
podejmowana w łódzkim środowisku etnograficznym od początku lat
sześćdziesiątych, jednakże systematyczne badania terenowe podjęła do­
piero w 1976 r. Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego .
Pierwsza faza badań, będących na ukończeniu, polegać miała na re­
konstrukcji obrazu kultury robotniczej Łodzi do 1939 r. W 1984 r. zosta­
ły opracowane w y n i k i tych badań. Druga faza będzie obejmować prze­
miany, jakie zaszły w nowych warunkach ustrojowych.
Koncepcję i zakres badań wyznaczyły: dotychczasowy dorobek dys­
cypliny i jej założenia metodologiczne, obiektywne możliwości badaw­
cze (wielkość zespołu badawczego, środki techniczne i finansowe) oraz
swoista struktura i historia badanego środowiska.
1

ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE ORAZ METODA

BADAN

Zmieniając obszar tradycyjnych zainteresowań etnografa — kulturę
rolniczej społeczności lokalnej na badanie wielkomiejskiej społeczności
robotniczej — trzeba było na wstępie ustosunkować się do kilku pod­
stawowych problemów dotyczących przedmiotu i zakresu badań.
Pierwszym z nich był problem ustosunkowania się do ewentualnego,
swoistego oddziaływania wielkiego miasta na kulturę jego mieszkańców.
Z pomocą przyszły nam liczne przemyślenia socjologów począwszy od
definicji miasta L . W i r t h a oraz jego twierdzenia, iż kompleks cech
2

* Omawiane badania prowadzone b y ł y w r a m a c h
P o l s k a kultura narodowa jej percepcja i r o z w ó j .
1

problemu

węzłowego

11.1.

O b s z e r n y p r z e g l ą d b a d a ń zob.:
E. P i e t r a s z e k ,
Etnograficzne
badania
kultury
robotniczej,
„ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 15: 1973, s. 27-40; oraz
A . S t a w a r z , Przegląd
problematyki
badań
nad
kulturą
robotniczą
w
Polsce,
„ E t n o g r a f i a Polska", t. 25: 1982, z. 1, s. 143-165.
L . W i r t h, Urbanism
as a Way of Life, [w:] P . H . H a t t i A . L . R e i s s [wyd.],
K e o d e r in Urban Sociology,
G l e n c o e , I l l i n o i s 1951.
2

5 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1

66

BRONISŁAWA K O P C Z Y N S K A - J A W O R S K A

składających się na swoiście miejski styl życia jest zarazem zmienną
wyjaśniającą cechy kulturowe jego mieszkańców, poprzez pogląd R. Pahla , iż na mieszkańców miasta oddziałują dwa rodzaje przymusów i ogra­
niczeń: jeden związany z sytuacją miejską, a drugi związany z sytuacją
pracy. Opowiedzieliśmy się za stanowiskiem reprezentowanym przez
znaczną część polskich socjologów, iż sytuacja ekologiczna miasta jest
zmienną pośredniczącą, która różnie przejawia się w stylach życia róż­
nych, zamieszkujących miasto środowisk społecznych . Na te style ż y ­
cia, na co zwraca uwagę R. Goddman , dodatkowy wpływ mają określo­
ne cechy środowiska przestrzenno-architektonicznego, w którym żyją
badane środowiska społeczne. Przyjęliśmy więc stanowisko, że nie ma
prostych powiązań między formami przestrzennymi a systemami kultu­
rowymi, jednakże zmienne przestrzenne są powiązane ze zmiennymi spo­
łecznymi. Przestrzenna koncentracja może na przykład wzmacniać
ukształtowany już system norm i zachowań.
3

4

5

Spośród różnych środowisk społecznych zamieszkujących Łódź wy­
braliśmy do badań kulturę środowiska robotniczego do którego zaliczy­
liśmy zarówno samych robotników, jak i ich rodziny . Za robotnika uz­
naliśmy każdego pracownika najemnego, wykonującego pracę fizycz­
ną nie posiadającego środków produkcji i utrzymującego się z pracy na­
jemnej .
Ponieważ za podstawowy czynnik kształtujący kulturę środowiska ro­
botniczego przyjęliśmy pracę, to istotny dla dalszych rozważań był ro­
dzaj tej pracy. O ile każda praca najemna w porównaniu na przykład
z pracą rolnika czy rzemieślnika w istotny sposób modyfikuje życie ro­
botnika (przede wszystkim przez oddzielenie czasu działalności produk­
cyjnej od pozostałych dziedzin życia), to dodatkowe znaczenie ma orga­
nizacja pracy, zwłaszcza w zakładach wielkoprzemysłowych, która włą­
cza pracownika w dużą zbiorowość o podobnych obowiązkach, intere6

7

• R . E . P a h l , Urban
B o o k s , L o n d y n 1975.

Social

Theory

and

Research,

[w:] W h o s e City,

Penguin

• Z o b . К . F r y s z t a c k i , О niektórych
aspektach
kształtowania
się
kierunków
badawczych
w socjologii
miasta
w Polsce,
„ S t u d i a Socjologiczne", n r 1: 1976,
s. 235-285; J . T u r o w s k i , Kształcenie
się zbiorowości
osiedlowych
w
wielkich
miastach,
„ S t u d i a Socjologiczne", n r 1: 1976, s. 203-233; B . S t e r n i c z u k ,
Styl
życia
o miejsce
zamieszkania
w koncepcjach
socjologii
miasta,
„Kultura i Społe­
c z e ń s t w o " , t. 23: 1979, n r 1-2, s. 225-238.
5

R . G o o d m a n , After

Planners,

P e n g u i n B o o k s , L o n d y n 1972.

• E . P i e t r a s z e k w miejsce o k r e ś l e n i a „ ś r o d o w i s k o robotnicze" u ż y w a o k r e ś ­
l e n i a „ l u d n o ś ć r o b o t n i c z a " (Wieś
robotnicza.
Zarys
problematyki
socjologicznej,
K r a k ó w 1969, s. 108).
7

W t y m m i e j s c u , r e l a c j o n u j ą c z a ł o ż e n i a b a d a ń d o t y c z ą c y c h o k r e s u do 1939 г . ,
p o m i j a m y s k o m p l i k o w a n y i n i e a d e k w a t n y do p o w y ż s z e j d e f i n i c j i p r o b l e m r o b o t ­
n i k a w s p o ł e c z e ń s t w i e s o c j a l i s t y c z n y m . P o r . S . W i d e r s z p i l , Sklad polskiej
kla­
sy robotniczej.
Tendencje
zmian
w okresie
industrializacji
socjalistycznej,
War­
s z a w a 1965.

67

BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ

sach i możliwościach. Identyfikuje ona pracownika z określoną grupą
zawodową bądź produkcyjną. Wyznacza mu podobne zarobki będące pod­
stawą określonej stopy życiowej, kształtuje określoną świadomość spo­
łeczną. Ponadto rodzaj pracy (praca w zakładach zmechanizowanych,
wytwarzanie części produktu, technologia pracy) może kształtować swois­
te cechy osobowości i wpływać na światopogląd.
W związku z powyższym wybraliśmy do badań środowisko robotni­
ków przemysłu włókienniczego, pracujących w dużych zakładach prze­
mysłowych.
W tym miejscu, ażeby uniknąć nieporozumień, należy dokonać jesz­
cze jednego uściślenia, otóż przedmiotem naszej analizy uczyniliśmy, jak
powiedziano powyżej, kulturę środowiska robotniczego, a nie kulturę
klasy robotniczej. Przyjmując marksowskie rozróżnienie świadomości
klasy robotniczej ,,w sobie" i klasy robotniczej „dla siebie", zdecydowa­
liśmy się objąć badaniami ogół ludności spełniającej warunek formalnej
przynależności do środowiska bez względu na stopień jej uświadomie­
nia klasowego.
Po dokonaniu ustaleń odnośnie do przedmiotu badań, należało pod­
jąć decyzję odnośnie do zakresu analizy.
Badając z pozycji etnografa kulturę jakiegoś środowiska uważamy
na ogół za konieczne przyjęcie szerokiej, globalnej czy — jak mówią
niektórzy — „antropologicznej" definicji kultury, obejmującej działania
przebiegające według społecznie przyjętych wzorów, realizowane we
wszystkich dziedzinach życia ludzkiego oraz wytwory i przedmioty będą­
ce efektem takich działań. W obrębie tej całości wyróżnia się kilka as­
pektów, które muszą być uwzględnione w pełnej analizie kultury. Uży­
wając t e r m i n o l o g zapropopncwanej ostatnio przez A. Kłoskowską zaj­
mujemy się aparatem internalizacji kultury, czyli mechanizmem przy­
swojenia jej wzorów i modeli normatywnych lub wartości przez świa­
domość, doświadczenie lub nawyki ludzi; aspektem normatywno-aksjo­
logicznym, na który składają się normy, reguły i wartości kulturalne
analitycznie oddzielając je od ludzkich działań, zwłaszcza, gdy są utrwa­
lone w postaci zapisów lub innych zobiektywizowanych form symbolicz­
nego wyrazu, wreszcie zajmujemy się przedmiotowym aspektem k u l t u ­
ry, na który składają się przedmioty i wytwory, czyli artefakty .
W szczegółowych badaniach etnograficznych zakresem zainteresowań
obejmuje się w równym stopniu bądź wszystkie wymienione wyżej as­
pekty, bądź uprawia się immanentną analizę wybranych dziedzin k u l ­
tury. Jak wiemy, w tradycji dyscypliny szczególne miejsce przez długie
lata zajmowało badanie sfery artefaktów. Nic też dziwnego, że jakkol­
wiek od początku staliśmy na stanowisku możliwie globalnej obserwacji
kultury badanego środowiska, niepokój budziła sprawa ustosunkowania
8

e

A. K ł o s k o w s k ą ,

Socjologia

kultury,

W a r s z a w a 1981, s. 25.

68

BRONISŁAWA

KOPCZYŃSKA-JAWORSKA

się do obserwacji i metody opisu całokształtu elementów składających się
na kulturę bytu środowiska robotniczego . Po namyśle uznaliśmy jed­
nak, że jakkolwiek ludność ośrodków przemysłowych posługuje się
w większości przedmiotami standardowymi, produkcji fabrycznej i sama
morfologia tego świata rzeczy ma niewielką wartość informacyjną dla
badań kultury, niezbędne jest jednak poznanie otaczających robotnika
przedmiotów po to, aby orzec coś na temat dokonywanych przez niego
wyborów, jego motywacji oraz skali ocen, które mogą nas informować
o nawykach, wzorach estetycznych, hierarchiach wartości i częściowo
o sferze kultury symbolicznej dominującej w badanym środowisku.
W odniesieniu do „niematerialnych efektów zachowań" postanowiono
również zbierać informacje o folklorze badanej społeczności, przyjmu­
jąc za P. Bogatyriewem i P. Jacobsonem takie rozumienie folkloru, przy
którym kryterium wyodrębniającym zjawiska folklorystyczne przypisa­
ne określonej zbiorowości jest mechanizm przekazu i odbioru oraz funk­
cje pełnione przez treści folklorystyczne w życiu tej zbiorowości, a nie
treści tych pochodzenie .
Drugą ważną dziedziną obserwacji stały się zachowania środowiska
robotniczego znormalizowane według wspólnych wzorów i przejawiające
się w różnych dziedzinach życia. Tak więc przedmiotem badań uczynio­
no zwyczaje realizowane w kręgu rodzinnym, w grupach płci i wieku,
w miejscu pracy i zamieszkania, czy też w kręgu członków różnego ro­
dzaju zrzeszeń i organizacji celowych. Szczególną uwagę poświęcono
zwyczajom świątecznym w przeciwstawieniu do zwyczajów związanych
z dniem codziennym, w t y m (zgodnie z tradycją etnograficzną) zwłasz­
cza zwyczajom mającym w większym stopniu niż poprzednie zrytualizowaną postać, jak r y t u a ł y weselne czy r y t u a ł y związane z obchodami
świąt dorocznych. Zwrócono również znaczną uwagę na formy rekreacji.
W literaturze przedmiotu problematyka powyższa określana jest niekie­
dy mianem obyczaju.
Jak z powyższego widać, zakres podjętych badań zmierzał do odtwo­
rzenia całościowego obrazu życia badanej społeczności, zwanego niekiedy
w naukach społecznych „sposobem życia" (way of life, Lebenweise, mo­
de de vie czy obraz žyzni), przez który rozumie się kategorię charakte­
ryzującą ludzką egzystencję w określonej sytuacji historyczno-społecz­
nej . Zamierzeniem końcowym badań postanowiono uczynić rekonstruk­
cję konfiguracji wzorów obowiązujących w badanym środowisku, czyli
9

10

u

* P o j ę c i e „ k u l t u r a bytu", w m i e j s c e u ż y w a n e g o
t u r a m a t e r i a l n a " , w p r o w a d z a do s w y c h r o z w a ż a ń
K ł o s k o w s k a , op. cit,, s. 119.
1 0

[w:]
1 1

w
z

etnografii o k r e ś l e n i a „ k u l ­
z a k r e s u socjologii k u l t u r y

P . B o g a t y r i e w , R . J a c o b s o n , Folklor
jako swoista
forma
P . B o g a t y r i e w , Semiotyka
kultury
ludowej,
W a r s z a w a 1979,

P o r . M . Z . M u s z y ń s k a , Czas
stwo", t. 23: 1979, n r 1-2, s. 203-223.

wolny

a sposób

życia,

s.

twórczości,
305-319.

„Kultura i Społeczeń­

BADANIE KULTURY

09

ROBOTNICZEJ

zbliżyć sią do określenia ethosu życia robotników w okresie między­
wojennym .
Główną metodą badań była metoda określana w literaturze etnogra­
ficznej jako metoda „historyczno-terenowa" polegająca na odtwarzaniu
różnorodnych kategorii zjawisk i procesów, jakie zaszły w stosunkowo
niedawnej przeszłości, na podstawie pamięci żyjących ludzi, jak również
różnych zjawisk ergologicznych, a zwłaszcza urządzeń materialnych po­
wstałych w przeszłości i używanych nadal przez l u d z i .
Ponieważ przedmiotem badań był robotnik i członkowie jego rodziny
w środowisku domowym, społeczności pracy oraz w miejscu zamieszka­
nia w zbiorowości lokalnej i sąsiedzkiej, w drodze wywiadu zbierano
informacje o przebiegu życia osoby badanej i członków jej rodziny oraz
ustalano motywy jej działań, normy postępowania, rządzące nimi hie­
rarchie wartości, jak również oceny działań własnych i cudzych.
Po stwierdzeniu już we wstępnej fazie badań, że środowisko robotni­
cze było znacznie zróżnicowane wewnętrznie, w badanej reprezentacji
wyróżniano robotników ze względnie długim stażem zawodowym, tzw.
„robotników wykwalifikowanych" oraz grupę średniego dozoru technicz­
nego — majstrów. Zasadniczo wykluczono z badań rodziny długotrwa­
łych bezrobotnych okresu kryzysu światowego (1929-1934) uznając, że
ich ,,kultura nędzy"
nie jest reprezentatywna dla środowiska robot­
niczego.
Obok wywiadów wolnych i kwestionariuszowych gromadzono doku­
menty osobiste dotyczące życia badanych, jak również źródła historycz­
ne, statystyczne czy dokumenty i sprawozdania urzędowe informujące
o warunkach pracy i życia w mieście.
Ze względu na wielkość miasta (w chwili obecnej ok. 800 000 miesz­
kańców) i liczebność badanego środowiska robotniczego oraz ze wzglę­
du na ograniczone siły i środki badawcze, informatorów dobierano pod
specjalnym kątem. Ze względu na dominujący w Łodzi rodzaj przemy­
słu, badaniami objęto wyłącznie robotników przemysłu włókienniczego,
Biorąc pod uwagę czynniki ekologiczne rządzące życiem miasta, ażeby
maksymalnie zmniejszyć lub ujednolicić ich oddziaływanie, przebadano
jedną z naturalnych, „podstawowych" dzielnic miasta wyróżnioną w ba12

13

1 4

1 2

P o j ę c i e „ethosu", przez k t ó r y rozumie się „zespół z a c h o w a ń wyznaczonych
przez p r z y j ę t ą h i e r a r c h i ę w a r t o ś c i , p r z y c z y m towarzyszy t e m u r o z u m i e n i u na
ogół wiara, ż e da się o d s z u k a ć jakiś pion g ł ó w n y , d o m i n u j ą c e w a r t o ś c i , z k t ó r y c h
d a d z ą się w y p r o w a d z i ć w a r t o ś c i pochodne" ( M . O s s o w s k a , Socjologia
moral­
ności,
W a r s z a w a 1969, s. 256) c o r a z c z ę ś c i e j z n a j d u j e zastosowanie w p o l s k i c h
p r a c a c h etnograficznych.
K . D o b r o w o l s k i , Badania
historyczno-terenowe.
Zagadnienia
rekonstruk­
cji procesów
historycznych
na podstawie
materiałów
terenowych,
[w:]
Sprawozda­
nia z Czynności
i Posiedzeń
РАН, t. 53: 1952 (druk 1954), s. 424-429.
O . L e w i s , Sanchez
i jego dzieci, W a r s z a w a 1963, „ W s t ę p " .
1 3

l ł

70

BRONISŁAWA

KOPCZYÑSKA-JAWORSKA

15

daniach socjoekologicznych . Dzielnica ta (tzw. Widzew) obejmuje ob­
szar ok. 290 ha i zamieszkana jest przez ok. 21 tys. ludzi. Cały obszar
dzielnicy podstawowej należy obecnie do jednej z dzielnic administra­
cyjnych miasta, do której obok właściwego Widzewa należy także tzw.
Grymbach o powierzchni ok. 92 ha. Oba te obszary są ze sobą powiązane
pod względem funkcjonalnym i częściowo komunikacyjnym, ponadto
w przeszłości stanowiły bazę mieszkaniową dla trzech wielkich zakładów
przemysłu włókienniczego: Zjednoczonych Zakładów K. Scheiblera
i L . Grohmana (obecnie Zakłady im. Obrońców Pokoju—Uniontex) W i ­
dzewskiej Manufaktury (obecnie Widzewskie Zakłady Przemysłu Ba­
wełnianego im. 1-go Maja—Wima) oraz Towarzystwa Akcyjnego Łódz­
kiej Fabryki Nici (obecnie Zakłady Przemysłu Bawełnianego i m . H . Sa­
wickiej—Ariadna). Ponadto w dzielnicy tej zlokalizowane są m.in. w y ­
odrębnione po ostatniej wojnie z Widzewskiej Manufaktury — Widzew­
skie Zakłady Maszyn Włókienniczych—Wifama oraz dawna fabryka
N. Eitingona. Obok fabryk i towarzyszących im pałaców fabrykantów
do charakterystycznych cech dawnego Widzewa należały osiedla robot­
nicze zbudowane przez właścicieli wyżej wymienionych trzech wielkich
zakładów przemysłowych. Ograniczając badania do omawianej dzielnicy
miasta chciano mieć do czynienia z możliwie jednolitym charakterem
czynników infrastruktury miasta, a ponadto usytuowane t u osiedla ro­
botnicze stwarzały szczególnie korzystną sytuację do obserwacji stosun­
ków sąsiedzkich.
WYNIKI

BADAN
16

Trudno jest w krótkim referacie przedstawić pełne wyniki badań ,
w związku z czym ograniczymy się tylko do zasygnalizowania pewnych
swoistych cech kultury badanego środowiska, związanych bądź ze struk­
t u r ą przemysłu łódzkiego, bądź z historią powstania i zasiedlenia miasta.
Za najistotniejszy czynnik strukturalizujący kulturę środowiska ro1 5

W.
ekologiczne,

Piotrowski,
W r o c ł a w 1966.

Społeczno-przestrzenna

struktura

m.

Łodzi.

Studium

1 6

Przedstawione informacje p o c h o d z ą z b a d a ń autorki prowadzonych wraz
z z e s p o ł e m s t u d e n t ó w K a t e d r y Etnografii U Ł oraz z b a d a ń prowadzonych uprzed­
nio p r z e z e t n o g r a f ó w o ś r o d k a ł ó d z k i e g o . Z o b . В .
K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a ,
Zwyczaje
i obyczaje
ludności
Łodzi,
[w:] Łódź.
Dzieje
miasta,
do 1918 г., t. 1,
W a r s z a w a — Ł ó d ź 1980, s. 493-508; t e j ż e , Kultura
środowiska
robotniczego
Łodzi,
Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 21: 1982, s. 15-34, o r a z m. i n . A .
Lipiński,
Pozostałości
kultury
tradycyjnej
w łódzkich
rodzinach
robotniczych,
,,Łódzkie
S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 7: 1965, s. 5-40; I . L e c h o w a , Tradycyjne
zwycza­
je
świąteczne
w
łódzkim
środowisku
robotniczym
(1890-1939),
„Prace i M a ­
t e r i a ł y M u z e u m Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficz­
n a , n r 11: 1967, s. 133-164; J . P . D e k o w s k i , Zwyczaje
i obrzędy
weselne,
„Prace
i M a t e r i a ł y M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o w Ł o d z i " , S e r i a E t n o g r a f i c z n a , n r 11: 1967,
.3. 165-192; c z y Folklor
robotniczej
Łodzi.
Pokłosie
konkursu,
W r o c ł a w 1976.

BADANIE KULTURY

ROBOTNICZEJ

71

botniczego uznać należy pracę zarobkową oddzielającą w sposób zdecydo­
wany sferę życia produkcyjnego od rodzinnego, czas produkcji od czasu
pozaprodukcyjnego. Praca ta, a właściwie zarobki uzyskiwane z jej
sprzedaży, wyznaczały warunki bytu rodziny. Dla kultury środowiska
robotniczego Łodzi istotnym czynnikiem było to, że dający pracę prze­
mysł włókienniczy nie wymagał szczególnie wysokich kwalifikacji ani
sił fizycznych, co dawało możliwość zatrudnienia dużej ilości niżej płat­
nych kobiet i młodocianych. Stąd połowa zatrudnionych w przemyśle
włókienniczym w latach 1924-1936 to kobiety w wieku 20-49 lat (naj­
więcej było zatrudnionych kobiet w wieku 20-29 lat, czyli w wieku peł­
nych możliwości prokreacyjnych). Sytuacja opisana rzutowała w sposób
określony na podstawowe funkcje i podział ról w rodzinie robotniczej.
Rozpowszechniona praca kobiet zmuszała do modyfikacji tradycyjne­
go podziału pracy w domu. Przy pracy na zmiany (upowszechniającej
się w latach dwudziestych), gdy kobieta pracowała przed południem, nie­
jednokrotnie mąż przygotowywał częściowo posiłek południowy dla sie­
bie i dzieci lub robił zakupy. Zmiany w podziale obowiązków pogłębia­
ło i to, że w okresie kryzysów chętniej zwalniano z pracy wyżej płat­
nych mężczyzn niż kobiety, które w takich okolicznościach stawały się
często jedynymi żywicielkami rodzin. Pomimo tego — generalnie rzecz
biorąc — do I I wojny światowej główny ciężar obowiązków domowych,
niezależnie od zatrudnienia, spoczywał na kobiecie. W dalszym ciągu
dominował bowiem w rodzinie robotniczej model rodziny patriarchálně:,
w której matka odpowiadała za dom i opiekę nad dziećmi. Wobec ogrom­
nej ilości obowiązków spoczywających na kobiecie oraz stosunkowo
słabiej realizowanych funkcji ojca, w łódzkich rodzinach robotniczych
obserwujemy proces, który socjologowie określają jako powstawanie ro­
dziny „skupionej wokół matki". Mężczyzna bądź ponosił część ciężarów
związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, bądź ograniczał się
do oddania większości zarobionych pieniędzy żonie i czas wolny spędzał
w grupie męskiej. Model ten znajdował odbicie w większej swobodzie
młodych mężczyzn niż dziewcząt. Te ostatnie, nawet pracując, były pod­
dane większej kontroli rodzinnej. W tzw. „przyzwoitych rodzinach" (jak
to określają dziś informatorzy) dziewczęta nie wychodziły z domu bez
uzgodnienia, nie chodziły też same na zabawy do odległych dzielnic
miasta itp.
Powszechne podejmowanie pracy przez dziewczęta, których zarobki,
były cennym uzupełnieniem budżetu wielodzietnej zazwyczaj rodziny,
opóźniało nieco wiek zawierania małżeństwa. Rodzina interesowała się
doborem współmałżonka, jednakże — ponieważ wybór nie był związa­
ny z interesem gospodarstwa rodzinnego — głównym motywem zawar­
cia związku małżeńskiego były względy emocjonalne. Pomimo częstej
pracy kobiet, która uwarunkowana była względami ekonomicznymi,
w dalszym ciągu uważano, że zawarcie małżeństwa i macierzyństwo jest

72

BRONISŁAWA

KOPCZYÑSKA-JAWORSKA

podstawowym przeznaczeniem kobiety. To ostatnie przekonanie nie rzu­
towało jednak w tym stopniu, co na wsi, na położenie starej panny, k t ó ­
ra pracując była niezależnym i pełnoprawnym członkiem społeczności
robotniczej.
W początkowej iazie młode małżeństwa mieszkały na ogół z rodzi­
cami. Przy wspólnym zamieszkaniu opiekę nad pojawiającymi się dzieć­
mi sprawowali niepracujący członkowie rodziny: dziadkowie lub młodsze
rodzeństwo młodych małżonków. Po usamodzielnieniu się młodej rodzi­
ny obowiązek ten spadał na starsze dzieci. W ogóle dzieci w rodzinie ro­
botniczej wcześnie były obarczane obowiązkami. Robiły drobne zakupy
opiekowały się młodszym rodzeństwem, po ukończeniu szkoły elemen­
tarnej, a nierzadko i wcześniej, podejmowały dorywczą lub stałą pracę
zarobkową. Zarobki swe początkowo w całości oddawały do wspólnej
kasy, w miarę dorastania pozostawiając sobie coraz więcej pieniędzy na.
własne potrzeby. Pieniądze te przeznaczano na ubranie, wydatki zwią­
zane z projektowanym małżeństwem czy na rozrywki.
Szczególną rolę w życiu rodziny robotniczej odgrywało sąsiedztwo.
Związany z nim np. zakres pomocy obejmował jednak, w odróżnieniu od
sąsiedztwa wiejskiego, przede wszystkim pomoc,w życiu codziennym
i przypadkach szczególnych na ogół nie związanych z pracą produkcyj­
ną. Stosunki sąsiedzkie swoistego wyrazu nabierały w koszarowych do­
mach czynszowych, zamieszkanych wyłącznie przez ludność robotniczą,
lub w osiedlach przyfabrycznych, gdzie więź sąsiedzką umacniała praca
w tym samym zakładzie i podobne warunki bytu. Duża liczba domów
czynszowych z urządzeniami sanitarnymi, a nierzadko i studniami na
podwórzu czy hydrantem na ulicy, powodowała częste kontakty miesz­
kańców na korytarzu domu, na klatce schodowej czy na podwórzu. Prze­
waga mieszkań jednoizbowych zmuszała do korzystania z gościnności
sąsiadów przy urządzaniu wesel czy w przypadku śmierci któregoś
z mieszkańców. Sytuacja ta stwarzała dogodną okazję do rozwoju śro­
dowiskowej kontroli społecznej, co z kolei sprzyjało szerzeniu się ujed­
noliconych wzorów kulturowych umocnionych podobnymi warunkami,
bytu i położenia społecznego. Jedną z charakterystycznych cech bytowa­
nia robotniczego, jeszcze w okresie międzywojennym, była zasadnicza
sprzeczna z naszymi wyobrażeniami o życiu w wielkim mieście znaczna
deprywatyzacja życia osobistego mieszkańców dzielnic robotniczych Ł o ­
dzi.
r

Proletariat łódzki był stosunkowo mało zróżnicowany. W miarę kon­
centracji przemysłu oraz upadku wytwórczości drobnotowarowei w po­
łowie X I X w. pewna ilość spauperyzowanych rzemieślników, głownie
tkaczy, zasiliła kadry fabryczne w roli średniego dozoru, np. jako pod­
majstrzy. Wykwalifikowani majstrowie fabryczni byli jednak począt­
kowo sprowadzani z zagranicy {najczęściej Niemcy, rzadziej Anglicy lub
Francuzi). W czasach późniejszych rekrutowali się oni spośród absolwen-

BADANIE KULTURY

ROBOTNICZEJ

73

tów Szkoły Przemysłowo-Rękodzielniczej. Drugą generację przybyszy ze
wsi różni od tych, którzy powiększali szeregi proletariatu fabrycznego
w późniejszym czasie, jedynie lepsza orientacja w stosunkach miejsco­
wych oraz lepsze opanowanie umiejętności zawodowych. Wśród nich
wyróżniała się nie tyle stylem życia, co możliwościami zatrudnienia, gru­
pa specjalistów: mechaników, ślusarzy, farbiarzy, którzy mieli więks-o
szanse zamieszkania w domach fabrycznych zapewniających lepsze wa­
runki bytu. Warunki ekonomiczne i okresowe kryzysy powodowały jed­
nak, że do przewrotu, jaki dokonał się w kraju po I I wojnie światowej,
obowiązywała w Łodzi wyraźna stratygrafia społeczna, której towarzy­
szyła minimalna możliwość mobilności pionowej. Pierwszą barierę stwa­
rzało położenie ekonomiczne robotników, niepewne i niskie zarobki, nie­
mniej silną — jak się wydaje — rolę odgrywały jednak utrwalone w cią­
gu paru pokoleń wzory życia robotniczego, kultywowane mniej lub bar­
dziej świadomie. Przykładem może być długotrwałe (do lat 30-tych
X X w.) utrzymywanie się charakterystycznej odzieży wierzchniej kobiet,
które chodziły do pracy w chustkach, a nie w płaszczach noszonych
przez inne grupy społeczne o podobnych nawet dochodach, czy sposób urządzania mieszkań (minimalne aspiracje w tym względzie), jak również
ograniczone korzystanie z możliwości kulturalnych, które dawało mia­
sto (bezpłatne czytelnie, szkoły, kursy itp.). Jak się wydaje, spowodowa­
ne to było nie tylko trudnościami finansowymi, ale i przeświadczeniem,
że dobra te przeznaczone są dla innych środowisk społecznych. Wyłom
w tych postawach dokonywał ruch klasowy, rozbudzając świadomość
przysługujących człowiekowi pracy praw i podnosząc tym samym poczu­
cie własnej godności oraz poszerzając aspiracje.
Zastanawiając się nad wzorami składającymi się na kulturę środo­
wiska robotniczego, ze względu na zawrotne tempo rozwoju Łodzi i to,
że przeważająca liczba robotników rekrutowała się w pierwszym poko­
leniu z ludności przybyłej ze wsi, nasuwa się pytanie, jaki wpływ na
kształt kultury środowiska robotniczego miała kultura chłopska.
Jak wynika z naszych badań, oddziaływanie to przed 1939 r. miało
charakter wyraźnie selektywny oraz modyfikujący treści kultury chłop­
skiej zgodnie z potrzebami nowego środowiska. Ludność wiejska przy­
nosiła ze sobą cały zespół wzorów tradycyjnej kultury wiejskiej, z któ­
rych jednak tylko część mogła w nowych warunkach egzystować. Naj­
dłużej przetrwały normy zachowania kultywowane w domu, w grupie
rodzinnej oraz normy związane z katolicką obrzędowością religijną. Jed­
nakże nawet te wzory w nowym środowisku musiały ulec określonym
modyfikcjom. Na przykład w obrzędowości weselnej kontynuowano prze­
de wszystkim te rytuały, które podkreślały zmianę stanu cywilnego mło­
dych oraz zabiegi magiczne mające na celu spowodowanie ogólnej po­
myślności (w tym także płodności), natomiast zarzucono zwyczaje zwią­
zane z obejmowaniem gospodarstwa, nowego siedliska itp. W obrzę-

74

BRONISŁAWA

KOPCZYÑSKA-JAWORSKA

dach pogrzebowych, w zwyczajowym pożegnaniu zmarłego, obok rodzi­
ny i najbliższych sąsiadów zaczęli również brać udział koledzy z pracy
{niesienie trumny), w czym można by dopatrywać się wzorów ukształto­
wanych w środowisku rzemieślniczym, skodyfikowanyćh nawet w po­
czątku X I X w. w postanowieniach o obowiązkach czeladzi. Schemat ob­
chodzenia świąt kościelnych wyznaczony liturgią pozostawał w mieście
podobny do obyczajów wiejskich, jednakże miasto modyfikowało rów­
nież i te zachowania obrzędowe w sposób swoisty. Pod wpływem wzo­
rów miejskich świętując Boże Narodzenie zaczęto ubierać dla dzieci
choinkę. Tradycje regionalne przetrwały najdłużej w jadłospisie wie­
czerzy wigilijnej przygotowywanej zazwyczaj zgodnie z tradycją matrylinearną. Obok tradycyjnego widowiska Herodów czy chodzenia dzie­
ci z szopką, szczególnie praktykowany był w Łodzi zwyczaj przebierania
się w Zapusty. Wśród przebierańców zamiast tradycyjnych, związanych
z magią wegetacyjną, postaci kozy czy niedźwiedzia, zaczęły występo­
wać postacie znane z miejskich zabaw karnawałowych (Cyganka, pajac,
lekarz czy pielęgniarka) lub z filmów (Pat i Patachon, kowboj czy I n ­
dianin). Przebrani robotnicy zaczynali krążyć po fabryce już na poobied­
niej zmianie, a pod wieczór wylęgali na centralne ulice miasta opuszcza­
jąc w tym dniu zamieszkiwane przez siebie dzielnice. Równolegle z roz­
budowanymi zwyczajami karnawałowymi przetrwało w społeczności ro­
botniczej wiele drobnych zwyczajów znanych na wsi, jak np. piętnowa­
nie w Popielec panien i kawalerów czy organizowanie we współpracy
z organizacją parafialną straży przy grobie wielkanocnym.
Niektóre zwyczaje przejęła ludność robotnicza Łodzi od ludności nie­
mieckiej. Na przykład w lepiej sytuowanych rodzinach, w których ob­
darowywano dzieci na Boże Narodzenie, prezenty wręczał im ktoś z do­
rosłych przebrany za św. Mikołaja. Obok przygotowywania na święcone
figurki baranka czy malowanych jajek, sklepy oferowały figurki za­
jączków, które w rodzinach niemieckich miały przynosić dzieciom po­
darki. Do czasów I wojny światowej na Zielone Święta niemieckie Bra­
ctwo Kurkowe organizowało zawody strzeleckie oraz zabawę w naj­
starszym parku publicznym miasta, zwanym z niemiecka „Kwela" (die
Quelle — źródło). W zabawie tej masowo brała udział w charakterze
obserwatorów ludność robotnicza miasta.
Nową, miejską, charakterystyczną formą rozrywki robotniczej były
organizowane w okresie wiosenno-letnim „majówki", czyli wyprawy nie­
dzielne i świąteczne do okolicznych lasów i miejsc odpustowych. Po­
czątkowo organizowane były spontanicznie w grupach rodzinnych czy
sąsiedzkich, a następnie — w miarę rozwoju ruchu organizacyjnego —
w ramach jego działalności. „Majówki" sprzyjały rozwojowi folkloru
miejskiego oraz upowszechnianiu swoistego rodzaju pieśni. Jak głosi
miejscowa tradycja, odegrały też rolę jako miejsce agitacji i nielegal­
nych zebrań aktywu ruchu robotniczego. Wśród rozrywek okresu zimo-

BADANIE K U L T U R Y ROBOTNICZEJ

75

wręgo czołowe miejsce zajmowało kino, będące jedną z najbardziej demo­
kratycznych form rozrywki.
Kończąc ten krótki przegląd wybranych, charakterystycznych cech
środowiska robotniczego Łodzi należy podkreślić, że niezależnie od stwier­
dzenia ewentualnych wpływów, w obserwacjach naszych badanie zapo­
życzeń kulturowych miało znaczenie drugorzędne. Zmierzaliśmy bowiem
głównie do uchwycenia funkcjonowania każdego elementu kulturowego
w całokształcie kultury środowiska. W badaniach znormalizowanych k u l ­
turowo zachowań poszliśmy bowiem za wspomnianą już sugestią, że za
kryterium wyodrębniające kulturę środowiska uznać należy nie pocho­
dzenie treści kulturowych, lecz mechanizm ich przekazu i odbioru oraz
iunkcje pełnione w życiu określonych zbiorowości.